第6品 论议品
6. Sākacchavaggo
2. 觉支相应义注 · 73 段
《食经》的注释
1. Āhārasuttavaṇṇanā
232232. 在第六品的第一经中,关于“此食是为未生起的念觉支的生起”等等,这里和前文的说法有所不同。因为不只是上述这类情况能成为念觉支等生起的条件,或者成为已生起的念觉支等修习圆满的条件,还有其他法也应该这样理解。另有四种法能促成念觉支的生起:正念正知、远离失念的人、亲近正念现前的人、心倾向于念觉支。具体来说,在前进等七种情况下保持正念正知;远离像丢下食物的乌鸦那样的失念之人;亲近像帝萨达多长老、无畏长老那样正念现前的人;在站立、坐下等时候,为了让正念现前,心朝向、倾向、投入于念觉支。这样念觉支就生起了。由这四种因缘生起的念觉支,它的修习圆满是通过阿拉汉道完成的。
232. Chaṭṭhavaggassa paṭhame ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāyātiādīsu ayaṃ purimanayato viseso. Na kevalañhi satisambojjhaṅgādīnaṃ ete vuttappakārāva uppādāya, uppannānaṃ vā bhāvanāya pāripūriyā paccayā honti, aññepi pana evaṃ veditabbā. Aparepi hi cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena, bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena, tissadattattheraabhayattherādisadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena, ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
有七种法能帮助择法觉支生起:多问、让事物变得清净、使诸根平衡、远离没有智慧的人、亲近有智慧的人、观察甚深智慧的行境、心倾向于择法觉支。其中,多问是指对蕴、界、处、根、力、觉支、道支、禅支、止观的义理,反复地依义提问。
Satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā.
让事物清净,是指使内在与外在的事物变得洁净。当一个人的头发、指甲、体毛过长,或者身体积聚了过多的污垢、被汗水和污秽涂抹时,内在的事物就不洁净、不清净。而当衣服破旧、肮脏、有臭味,或者住处杂乱不洁时,外在的事物就不洁净、不清净。因此,应当通过修剪头发等、通过催吐和泻下等方法使身体轻快,以及通过涂油和沐浴,来使内在的事物清净。应当通过缝补衣服、洗涤、染色、整理住处等,来使外在的事物清净。因为当这些内在和外在的事物不清净时,依它们而生起的心和心所,其智慧也不清净、不洁净,就像依靠不洁净的灯盏、灯芯和灯油而生起的灯火之光一样。反之,当内在和外在的事物清净时,依它们而生起的心和心所,其智慧也清净,就像依靠清净的灯盏、灯芯和灯油而生起的灯火之光一样。因此说:“让事物清净能促成择法觉支的生起。”
Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādichedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.
所谓“使诸根平衡”,就是让信等诸根达到均等的状态。假如他的信根很强,而其他诸根较弱,那么精进根就无法发挥策励的作用,念根无法发挥现前守护的作用,定根无法发挥不散乱的作用,慧根无法发挥观照的作用。因此,应当通过省察诸法的自性,或者按照它因何种作意而变强的方式,以不作意来削弱它。这里可以举瓦咖离长老的故事作为例子。反过来,如果精进根很强,那么信根就无法发挥胜解的作用,其他诸根也无法完成各自不同的作用。因此,应当通过修习轻安等来削弱它。在这里,应当举索纳长老的故事为例。同样地,对于其余诸根也应当知道:当其中一根过强时,其余诸根便无法在各自的作用上得力。
Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti . Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikaraṇena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatthāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.
在这里,特别要赞叹信与慧、定与精进这两对之间的平衡。信强而慧弱的人,就会变成盲目轻信,对不该信的对象也生起信心。慧强而信弱的人,则会跟狡诈之徒为伍,就像由药物引发的疾病一样难以治愈。他会想“只要心里生起一个念头就是善了”,于是过度自信,不去实际做布施等善行,结果堕入地狱。两者平衡时,才会只对真实的对象生起信心。定强而精进弱的人,因为定有偏向懈怠的一面,懈怠就会压过他。精进强而定弱的人,因为精进有偏向掉举的一面,掉举就会压过他。可是,当定与精进结合在一起时,定就不会落入懈怠;当精进与定结合在一起时,精进也不会落入掉举。所以,这两者必须保持平衡。正因为两方面平衡,安止定才能生起。
Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño pana mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.
不过,对修定的人来说,即使信很强也是可以的。他这样相信、认可,就能达到安止定。但在定和慧当中,修定的人应该让一境性变得强而有力,这样他才能达到安止定;修观的人应该让慧变得强而有力,这样他才能通达诸法的特相。如果两者均等,安止定同样能够生起。而念在任何情况下都应该强而有力。因为念能保护心,不让它因为信、精进、慧这些偏向掉举的素质而堕入掉举,也不让它因为偏向懈怠的定而堕入懈怠。所以,念就像盐和调料对于一切菜肴那样,像能处理一切事务的大臣对于国王的所有政务那样,在一切处都是应当希求的。因此论中说:世尊曾讲,念在一切处都有用。为什么呢?因为心以念为依靠,念的作用就是守护。没有念,心的策励和抑制就无法进行。
Api ca samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato , kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.
远离愚痴的人,指的是对那些在蕴等法的种种差别上智慧无法深入、愚钝无慧的人,远远地避开。亲近有智慧的人,指的是亲近那些具备了能把握六种相、拥有生灭智慧的人。观察甚深智慧的行处,指的是对在甚深的蕴等法上生起的深奥智慧,反复审察它的种种分别。心倾向于此,指的是在行、住、坐、卧等一切姿态中,为了让择法觉支生起,内心沉入、倾向、朝向那个所缘。这样生起的择法觉支,它的修习圆满是通过阿拉汉道完成的。
Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
有十一种法能帮助精进觉支生起:观察恶趣的怖畏、观见利益、观察行路、恭敬对待团食、观察遗产的伟大、观察导师的伟大、观察出身的伟大、观察同梵行者的伟大、远离懈怠的人、亲近已发精进的人、以及心倾向于精进。
Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā, ānisaṃsadassāvitā, gamanavīthipaccavekkhaṇatā, piṇḍapātāpacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, satthumahattapaccavekkhaṇatā, jātimahattapaccavekkhaṇatā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.
在这里,即使有人这样观察恶趣的恐怖:“在地狱里,从五种束缚刑罚开始,遭受大苦的时候;在畜生道,被网、陷阱、鱼钩等抓住的时候,或者被刺棒、荆棘等打得遍体鳞伤、还要拉车等的时候;在饿鬼界,经过数千年甚至整整一尊佛出世的间隔,被饥渴折磨的时候;在卡拉坎迦阿修罗中,以只有六十肘或八十肘大小的皮包骨之身,忍受风吹日晒等苦的时候——在这些时候,都不可能生起精进觉支。比丘,只有现在才是你的时机!”精进觉支也会生起。
Tattha ‘‘nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakhipanakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavahanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi, kālakañcikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ. Ayameva te bhikkhu kālo’’ti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.
“懈怠的人不可能证得九种出世间法,只有真正发起精进的人才能证得——这就是精进带来的利益。”像这样看到精进的利益时,精进觉支也会生起。“一切诸佛、独觉佛、大弟子们走过的道路,就是你必须走的;而这条路,懈怠的人走不了。”像这样反复观察修行之路时,精进觉支也会生起。
‘‘Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassā’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. ‘‘Sabbabuddha-paccekabuddha-mahāsāvakeheva gatamaggo te gantabbo. So ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati.
那些用团食等资具来供养你的人,既不是你的亲戚,也不是你的奴仆或雇工,更不是想着“我们要靠你过日子”才把这些上好的团食等送给你的。他们其实是希望自己所做的善业能带来大果报,才这样供养。导师世尊也不是因为想着“这个人受用这些资具后,身体会强壮,日子会过得舒服”,才允许你接受这些资具;而是因为看到“他受用这些之后,会去修沙门法,从轮回的痛苦中解脱出来”,才允许你接受这些资具。现在你却懈怠地过日子,那就是不恭敬这份团食,因为只有真正精进的人,才算是对团食有恭敬。这样省思对团食的恭敬时,精进觉支也会生起,就像大弥多长老那样。
‘‘Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi ‘taṃ nissāya jīvissāmā’ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti. Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti. Satthārāpi ‘‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhibahulo sukhaṃ viharissatī’’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā, atha kho ‘‘ayaṃ ime paribhuñjamānova samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi, āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī’’ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya.
据说,长老住在名叫迦沙迦窟的地方。在他行乞的村子里,有一位大近事女把他当作儿子一样照顾。有一天,她要去森林时,对女儿说:女儿啊,在那个地方有陈米,在那个地方有牛奶,在那个地方有酥油,在那个地方有糖蜜。你哥哥圣弥多尊者来的时候,你煮好饭,配上牛奶、酥油和糖蜜给他。你自己也吃一些。至于我,昨天煮的隔夜饭配酸粥我已经吃过了。女儿问:妈妈,那你白天吃什么?她说:女儿,你放些菜叶,用碎米煮点酸粥放着就好。
Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tasseva gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma, asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvañca bhuñjeyyāsi, ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttāmhī’’ti. ‘‘Divā kiṃ bhuñjissasi, ammā’’ti? ‘‘Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi, ammā’’ti.
长老披好僧衣,正把钵取出来时,听到了那番话,就告诫自己:“听说这位大近事女自己吃了带酸粥的隔夜饭,白天还要吃碎米酸粥,却为你准备陈米等食物。她靠这些供养,既不指望田地,也不指望房舍、饭食、衣服,而是盼着三种成就才布施。你能让她得到那些成就吗?还是不能?而这份团食,你若带着贪、带着嗔、带着痴,是没法接受的。”于是他把钵放进钵袋,解开系绳,转身回到迦沙迦窟,把钵放在床下,把僧衣挂在衣竿上,下定决心:“不证到阿拉汉果,我就不出这里!”然后坐下。他长久以来都不放逸,增长观智,在午饭前就证得了阿拉汉果,像盛开的莲花一样。这位大漏尽者面带微笑走了出来。住在窟门树上的天神便说:
Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñjitvā divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi , na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitu’’nti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce, cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘‘arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi . Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –
“礼敬您,人中良骏!礼敬您,人中无上者!
你的诸漏已尽,朋友,你是值得供养的人。”
‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –
说完优陀那偈后,天神说道:“尊者,像您这样的阿拉汉们进村托钵,那些老妇人供养食物之后,就能脱离苦了。”长老起身,打开门看了看时辰,知道“还是清晨”,便拿起衣钵,进入村中。
Udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘pātoyevā’’ti ñatvā pattacīvaraṃ ādāya gāmaṃ pāvisi.
女孩把饭做好后,就坐在那里望着门口,心里想:“我哥哥现在该回来了,现在该回来了。”长老来到家门口时,她接过钵,盛满拌了酥油和糖蜜的乳粥,放在他手里。长老念了随喜的话:“愿你快乐!”就离开了。女孩还是一直望着他。那时长老的肤色极其清净,诸根明净,面容就像刚剥开的多罗果一样,格外光艳。
Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati, idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā muttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha.
大近事女从林中回来后,问道:“女儿,你哥哥来了吗?”她把整件事的经过都告诉了她。近事女知道“今天我儿子的出家之事已经达到圆满”,便说道:“女儿,你哥哥在佛陀的教法中安住于喜乐,不会生起厌倦。”
Mahāupāsikā araññato āgantvā ‘‘kiṃ, amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Upāsikā ‘‘ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te, amma, bhātā buddhasāsane, na ukkaṇṭhatī’’ti āha.
这位导师留下的遗产实在伟大,也就是所谓的七种圣财,懈怠的人不可能得到它。就像父母对行为不端的儿子会认为“这不是我们的儿子”,把他排斥在外,儿子在父母去世后得不到遗产;同样,懈怠的人也得不到这份圣财遗产,只有真正精勤努力的人才能得到。当比丘这样反复思量这份遗产的伟大时,精进心就会生起。
‘‘Mahantaṃ kho panetaṃ satthudāyajjaṃ, yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ayaṃ amhākaṃ aputto’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati , āraddhavīriyova labhatī’’ti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
你的导师确实伟大。当你的导师入母胎、大出离、成正觉、转法轮、示现双神变、从天上降下、舍弃寿行,乃至般涅槃时,一万个世界都震动了。你在这样一位导师的教法中出家,难道还该懈怠吗?当他这样省思导师的伟大时,精进就会生起。
‘‘Mahā kho pana te satthā, satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattana-yamakapāṭihāriya-devorohana-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu akampittha. Yuttaṃ nu kho te evarūpassa satthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitu’’nti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
“从出身来看,你现在也不是出身低贱的人。你出生在从未间断、源自大等定王谱系的甘蔗王族,是苏托达那大王和摩诃摩耶王后的孙子,是罗睺罗跋陀的弟弟。你身为这样一位胜者之子,却懈怠度日,实在不合适。”当他这样省察出身的殊胜时,精进也会生起。
‘‘Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataukkākarājavaṃse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitu’’nti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
舍利弗和目犍连,以及八十位大弟子,都是单凭精进就证悟了出世间法。而你呢,你是沿着这些同梵行者的道路在走,还是没有在走?这样省察同梵行者的殊胜时,精进也会生起。
‘‘Sāriputtamoggallānā ceva asīti mahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu. Tvaṃ pana etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi, na paṭipajjasī’’ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
即使避开那些像吃饱后瘫卧的蟒蛇一样、身心精进完全松懈的懈怠之人,即使亲近那些精进已发动、心志投向解脱的人,即使为了让精进生起而在站立、坐下等姿势中已倾向、倾斜、偏向于精进——精进也会生起。而当它这样生起之后,就以阿拉汉道完成修习的圆满。
Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
有十一种法能帮助喜觉支生起:佛随念、法随念、僧随念、戒随念、施随念、天随念、寂止随念、远离粗劣之人、亲近柔和之人、省察能生净信的经典,以及心倾向于喜。
Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati dhammo, saṅgho, sīlaṃ, cāgo, devatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
随念佛陀功德的人,喜觉支会生起,并遍满全身,直到近行定的程度;随念法与僧的功德时,也是一样。无论是长久以来持守不犯、保持四种清净戒的人,在省察自己的戒时;还是在家人省察十戒、五戒时;或是在饥荒等怖畏之时,把殊胜的饮食布施给同梵行者,然后省察“我们做了这样的布施”时;或是在家人也在那种时候,省察自己对持戒者所做的布施时;或是省察自己具备那些能投生天界的功德时;或是省察“被等至镇伏的烦恼,六七十年都不再现行”时;或是避开那些对塔庙、菩提树、长老不恭敬,行为粗劣,对佛等没有清净信心与亲爱之情,像驴背上的灰尘一样粗涩的人时;或是亲近那些对佛等信心充满、心意柔软、柔和的人时;或是省察那些能生净信、阐明三宝功德的经典时;或是在站立、坐下等威仪中,为了让喜生起,把心倾向、朝向、偏向于喜时——喜觉支都会生起。这样生起之后,通过阿拉汉道,它的修习就圆满了。
Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati, dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlapañcasīlāni paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāni na samudācarantīti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭharajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
有七种法能帮助生起轻安觉支:吃好的食物、待在舒适的气候里、保持舒适的姿势、保持中道的用心、远离身体紧绷的人、亲近身体放松的人,以及内心倾向于轻安。
Satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāya-puggalasevanatā, tadadhimuttatāti.
吃柔软细滑的好食物时,在冷热的气候里、在站立等姿势中,采用适合的气候和姿势时,轻安也会生起。不过,这话不是针对那种天生就是大人物、任何气候和姿势都能适应的人来说的。只有对那些有适应和不适应之分的人,避开不适应的气候和姿势、采用适应的气候和姿势时,轻安才生起。所谓中立的运用,就是省察自己和他人都是业的主人。通过这种中立的运用,轻安生起。即使是对那些拿土块、棍棒等伤害别人、身体激动紧绷而游走的人,远离这种人的时候,轻安也会生起;即使是对那些亲近手脚收摄、身体轻安的人的时候,轻安也会生起;即使是对那些在站立、坐着等姿势中,其心为了生起轻安而倾向于、朝向、倾斜于(这些姿势)的人的时候,轻安也会生起。这样生起之后,通过阿拉汉道,它的修习就圆满了。
Paṇītañhi siniddhaṃ bhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyaṃ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati, evarūpaṃ sāraddhakāyapuggalaṃ parivajjentassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
有十种法能帮助定觉支生起:依处清净、使诸根平衡、善巧于相、在适当的时候策励心、在适当的时候抑制心、在适当的时候令心欢喜、在适当的时候对心保持旁观、避开内心未得定的人、亲近内心已得定的人、以及心倾向于定。其中,依处清净和使诸根平衡,应当依照前面所说的方式来理解。
Dasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatā, indriyasamattapaṭipādanatā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggaṇhanatā, samaye cittassa niggaṇhanatā, samaye sampahaṃsanatā, samaye ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.
善巧于相,是指善于把握遍相。适时策励心,是指当心因为精进过于松弛等原因而变得消沉时,就在那个时候,通过发起择法觉支、精进觉支和喜觉支来策励它。适时抑制心,是指当心因为精进过于猛烈等原因而变得掉举时,就在那个时候,通过发起轻安觉支、定觉支和舍觉支来抑制它。适时令心喜悦,是指当心因为慧的运用迟钝,或者因为寂止之乐消失而变得没有滋味时,就在那个时候,通过省察八种悚惧事来令它警醒。八种悚惧事是:生、老、病、死这四种,恶趣之苦是第五,过去轮回所生的苦、未来轮回所生的苦、现在为了谋生所生的苦。又通过随念三宝的功德来生起净信,这称为适时令心喜悦。
Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ. Samaye cittassa niggaṇhanatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.
在适当的时候保持旁观,说的是:当以正行道为基础,心不低沉、不掉举、不枯燥,在所缘上平稳运转,进入止的轨道时,那时对这颗心不施加策励、抑制或令其喜悦的作用,就像车夫对平稳拉车的马不加干预一样。这称为“在适当的时候保持旁观”。回避未得定的人,说的是远远避开那些没有达到近行定或安止定、心散乱的人。亲近已得定的人,说的是亲近、交往、承事那些依近行定或安止定而心得定的人。心倾向于定,说的是在行、住、坐、卧等威仪中,心只趋向、倾向、朝向于生起定。这样修行的人,这个定觉支就会生起。生起之后,通过阿拉汉道,它的修习就圆满了。
Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthameva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
有五种法能帮助舍觉支生起:对众生的中舍、对诸行的中舍、远离贪着众生与诸行的人、亲近对众生与诸行保持中舍的人、心倾向于舍觉支。
其中,以两种方式生起对众生的中舍:一是通过省思业是自己的——“你是随着自己的业而来,也将随着自己的业而去;这个人也是随着自己的业而来,也将随着自己的业而去,你为什么要贪恋他?”二是通过省思没有众生——“从究竟意义上说,众生根本不存在,你为什么要贪恋那个不存在的对象?”
又以两种方式生起对诸行的中舍:一是通过省思无主——“这件袈裟会逐渐变色、变旧,最终变成擦脚布,被扔在棍子顶端。如果它有主人,就不会让它这样毁坏。”二是通过省思暂时性——“这东西不长久,只是暂时存在的。”
对袈裟这样省思,对钵等其他资具也应当同样运用。
Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘tvaṃ attanova kammena āgantvā attanova kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca – ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāratañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya , nāyaṃ evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.
远离对有情和诸行执着的人:这里,如果一个人——不管是在家人,执着于自己的儿女等,还是出家人,执着于自己的弟子、同住者、亲教师等,亲手为他们剪头发、做针线活、洗染袈裟、煮钵饭等,片刻不见就四处张望,像迷路的鹿一样:“某沙弥在哪里?某小比丘在哪里?”别人为了剪头发等事请求说“请暂时让某人过来一下”,他也不放人,说:“我们自己都不让他做自己的事,你们带他去会让他累着的”——这种人就叫作对有情执着的人。如果有人执着于袈裟、钵、袋子、剃刀、拄杖等物,连别人用手碰一下都不让,别人暂时借用时就说:“我们自己都爱惜这些东西不舍得用,凭什么给你们?”——这种人就叫作对诸行执着的人。如果有人对有情和诸行这两方面都保持中立、无所谓,这种人就叫作对有情和诸行保持中舍的人。就这样,当比丘远离对有情和诸行执着的人,亲近对有情和诸行保持中舍的人,在行、住、坐、卧等威仪中心倾向于、偏向于、朝向于舍觉支的生起时,这个舍觉支就会生起。生起之后,便通过阿拉汉道圆满其修习。
Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahatthāva nesaṃ kesacchedana-sūcikamma-cīvaradhovana-rajana-pattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ, asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca āloketi, aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā’’ti yāciyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe naṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti, ayaṃ sattakelāyano nāma. Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācitopi ‘‘mayampi imaṃ dhanāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati, ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjentassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.
不净相是指膨胀相等等不同种类的十种不净所缘的法。多修习如理作意:这里的如理作意,就是方法作意、道作意、能引生的作意。另外,有六种法能导向断除欲贪:取不净相、修习不净业处、守护根门、饮食知量、亲近善知识、适当的言谈。
Asubhanimittanti uddhumātakādibhedā dasa asubhārammaṇā dhammā. Yonisomanasikārabahulīkāroti ettha pana yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro, pathamanasikāro, uppādakamanasikāro. Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.
一个人即使只是在修习十种不净相,欲贪也会被断除;即使只是在培育它,欲贪也会被断除;即使只是守护根门,欲贪也会被断除;即使只是饮食知量——以喝水维持生命,当还有四五口饭可吃的时候——欲贪也会被断除。因此这样说:
Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu guttadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenetaṃ vuttaṃ –
“留着四五口饭不吃,喝水。
这足以让心志坚定的比丘安住于安乐之中。”
‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);
亲近像修不净观的阿苏跋坎米咖·帝萨长老那样乐于修不净观的善知识,欲贪也会被断除;在站立、坐下等日常威仪中,即使只是谈论与十种不净相相应、适合修行的话题,欲贪也会被断除。因此说“有六种法能导向欲贪的断除”。不过,靠这六种法断除了欲贪之后,还要靠阿拉汉道,才能让它在未来彻底不再生起。
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanimittāya-sappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.
慈心解脱:这里说到“慈”时,安止定和近行定都算;“心解脱”则只指安止定。“如理作意”的特征如前所说。另外,有六种法能导向断除嗔恚:取慈相、投入修习慈心、省察众生各随自业、多作反复观察、亲近善知识、适当的言谈。
Mettā cetovimuttīti ettha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati, cetovimuttīti appanāyeva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatāpaccavekkhaṇatā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.
通过把慈心限定在某个对象、不限定对象或遍满一切方向来修习,嗔恨也会被断除;同样,通过限定对象、不限定对象或遍满一切方向来修习慈心,嗔恨也会被断除。也可以这样省思自己和他人对业的归属:“你对他生气又能怎样?你能毁掉他的戒等功德吗?你难道不是随自己的业而来,也会随自己的业而去吗?对别人生气,就像抓起没有火焰的炭火、烧红的铁棒或粪便之类的东西,想去打别人一样。他对你生气又能怎样?他能毁掉你的戒等功德吗?他难道不是随自己的业而来,也会随自己的业而去吗?这种愤怒,就像投掷出去而不被接受的投掷物,又像逆风撒出的尘土,只会落回发怒者自己头上。”这样省思自己和他人对业的归属,或者省思两者对业的归属并安住在这样的观察中,或者亲近像马护长老那样乐于修习慈心的善知识,嗔恨也会被断除;在站立、坐下等威仪中,谈论与慈心相应、有益的话,嗔恨也会被断除。因此说“有六种法能导致断除嗔恨”。而通过这六种法已经断除的嗔恨,未来会由不来道而不再生起。
Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, tathā odhisoanodhisodisāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi? Kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi? Nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi? Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccikaṅgāratattaayasalākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati? Kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati? Esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati? Appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati, ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hoti.
“诸比丘,有不乐”等句,其含义已如前说。此外,有六种法能导致断除昏沉与睡眠:警觉过量进食的相状、变换威仪、作意光明想、露天居住、亲近善知识,以及适当的言论。
Atthi bhikkhave aratītiādi vuttatthameva. Api ca cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.
用手抓饭团吃、把吃进去的又吐出来吃、在同一处反复盘桓着吃、只靠一块蔽体布遮身、吃像乌鸦啄食那样微不足道的一点食物,这样的人吃完之后,在夜间住处或白天住处坐下来修沙门法时,昏沉睡眠就会像一头巨象一样压过来。可是,比丘如果留出四五口饭的空余(少吃四五口),喝点水,习惯这样维持身体,就不会有那种昏沉睡眠。像这样对过量饮食的过患保持警觉的人,也能断除昏沉睡眠。在哪种姿势中生起昏沉睡眠,就换成另一种姿势;夜里作意月光、灯光、火炬的光,白天作意日光;住在露天处;亲近像大迦叶长老那样已经断除昏沉睡眠的善知识——通过这些,昏沉睡眠也能断除。在站立、坐下等姿势中,听闻与头陀支相应的适当言论,也能断除。因此说“有六种法能导致断除昏沉睡眠”。而依靠这六种法已经断除的昏沉睡眠,将来通过阿拉汉道便不再生起。
Āharahatthakaṃ, bhuttavamitakaṃ, tatravaṭṭakaṃ, alaṃsāṭakaṃ, kākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassapi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.
比丘们,“有心的寂止”等句,含义已如前所说。此外,有六种法能帮助断除掉举和悔恨:多闻、勤于请问、熟悉律典、亲近长老、结交善知识、谈论适当的话题。
Atthi bhikkhave cetaso vūpasamotiādīni vuttatthāneva. Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuddhasevitatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.
即使一个人靠多闻——按巴利原文和义理来学习一部、两部、三部、四部或五部尼柯耶——也能断除掉举和追悔;即使他经常追问什么是允许的、什么是不允许的,也能断除;即使他因为对律制的制定已经熟练通达而成为公认的知律者,也能断除;即使他去亲近年长、高龄的长老,也能断除;即使他亲近像优波离长老那样持律的善知识,掉举和追悔也能断除;即使在站立、坐下等威仪中,谈论与允许和不允许相关且适宜的话题,也能断除。因此才说“有六法能导向断除掉举和追悔”。不过,当这六法已经断除了掉举和追悔之后,掉举在未来将因阿拉汉道而不再生起,追悔将因不来道而不再生起。
Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi, vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi, uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena, kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti.
“善与不善法”等句,其含义前面已经说过。此外,有六种法能导向断除疑:多闻、勤于请问、精通律典、多有决断、亲近善知识、适当的言谈。
Kusalākusalā dhammātiādīnipi vuttatthāneva. Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.
即使一个人通过多闻——也就是从文句和义理两方面完整地学习一部乃至五部经典——疑也能被断除;即使他经常就三宝提问,疑也能被断除;即使他在戒律上已达到纯熟自在,疑也能被断除;即使他对三宝具有被称为“引生净信的决断”的、也就是强烈的决断,疑也能被断除;即使他亲近像婆迦梨长老那样以信为引导、决断坚定的善知识,疑也能被断除;即使在站立、端坐等威仪中,通过依托三宝功德的适当谈话,疑也能被断除。因此说“有六种法能导向疑的断除”。再者,由这六种法所断除的疑,未来通过入流道便不再生起。就这样,世尊在这部经中,以出离三有的方式回转说法,最终以阿拉汉果作为顶点。说法结束时,五百位比丘证得了阿拉汉果。
Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi , vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi nivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
2. 方法经的注释
2. Pariyāyasuttavaṇṇanā
233233. 在第二经中,“众多”:按律藏的说法,三个人就叫“众多”,超过三个人就叫“僧团”。按经藏的说法,三个人就只是三个人(不算众多),超过三人才算“众多”。这里应当按经藏的标准理解为“众多”。“他们为乞食而进入”:就是已经进入乞食了。不过他们其实还没有真正进去,只是因为已经出发、心想“我们要进去”,所以就说“他们进去了”。这好比什么呢?好比一个人心想“我要去村里”,于是从住处出发,虽然还没到达那个村子,但别人问“某某人在哪里”时,就会说“他去村里了”,道理就是这样。“外道游方者的园子”:在祇园精舍不远处,有其他外道游方者的园子,这句话指的就是那个地方。“贤友,沙门”:贤友,你们的老师就是沙门乔达摩。
233. Dutiye sambahulāti vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena tayo tayo eva, tato uddhaṃ sambahulā. Idha suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā. Piṇḍāya pavisiṃsūti piṇḍāya paviṭṭhā. Te pana na tāva paviṭṭhā, ‘‘pavisissāmā’’ti nikkhantattā pana pavisiṃsūti vuttā. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Paribbājakānaṃ ārāmoti jetavanassa avidūre aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Samaṇo āvusoti āvuso tumhākaṃ satthā samaṇo gotamo.
“贤友们,我们也是像这样为弟子们说法的。”当时,外道们并没有“五盖应当断除,七觉支应当修习”这样的说法。但他们去到园中,站在大众外围,装作在看别处、心不在焉的样子,听世尊说法。然后他们注意到“沙门乔达摩说‘你们要断除这个,要修习这个’”,就回到自己的园子,在园子中央铺好座位,被男女侍者围绕,抬起头、挺直身体,摆出仿佛以自己的自生智慧已经通达的样子,说道:“所谓五盖应当断除,所谓七觉支应当修习。”
Mayampi kho āvuso sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemāti titthiyānaṃ samaye ‘‘pañca nīvaraṇā pahātabbā, satta bojjhaṅgā bhāvetabbā’’ti etaṃ natthi . Te pana ārāmaṃ gantvā parisapariyante ṭhatvā aññaṃ olokento viya aññavihitakā viya hutvā bhagavato dhammadesanaṃ suṇanti. Tato ‘‘samaṇo gotamo ‘idaṃ pajahatha idaṃ bhāvethā’ti vadatī’’ti sallakkhetvā attano ārāmaṃ gantvā ārāmamajjhe āsanaṃ paññāpetvā upaṭṭhāyakaupaṭṭhāyikāhi parivutā sīsaṃ ukkhipitvā kāyaṃ unnāmetvā attano sayambhūñāṇena paṭividdhākāraṃ dassentā – ‘‘pañca nīvaraṇā nāma pahātabbā, satta bojjhaṅgā nāma bhāvetabbā’’ti kathenti.
贤友,对于我们这里这句话,其中“这里”指的是我们这套教说。“有什么特别之处”,是问“有什么更超出的”;“有什么更殊胜的用意”,是问“有什么更多的努力”;“有什么差别”,是问“有什么不同”。至于“关于说法”或“说法”,是指拿沙门乔达摩的说法和我们的说法对照,或者拿我们的说法和沙门乔达摩的说法对照,这其中的差别到底叫什么?他们这样问。第二句也是同样的理解方式。
Idha no āvusoti ettha idhāti imasmiṃ paññāpane. Ko visesoti kiṃ adhikaṃ? Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo? Kiṃ nānākaraṇanti kiṃ nānattaṃ? Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṃ samaṇassa vā gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vucceyya, taṃ kinnāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo.
他们并没有随喜,也就是说,他们没有接受“就是这样”。他们也没有反驳,也就是说,他们没有否定说“不是这样”。那么,他们是有能力这样做才这样,还是没能力呢?是有能力的。因为他们并不是不能说这样的话:“贤友,在你们的教法里,根本没有所谓应当断除的五盖,也没有所谓应当修习的七觉支。”但他们心里是这样想的:“我们有了一个可以带回去谈论的话题。我们去把这件事告诉老师,老师就会为我们开示甘美的法了。”
Neva abhinandiṃsūti ‘‘evameva’’nti na sampaṭicchiṃsu. Nappaṭikkosiṃsūti ‘‘nayidaṃ eva’’nti na paṭisedhiṃsu. Kiṃ pana te pahontā evaṃ akaṃsu, udāhu appahontāti? Pahontā. Na hi te ettakaṃ kathaṃ kathetuṃ na sakkonti ‘‘āvuso tumhākaṃ samaye pañca nīvaraṇā pahātabbā nāma natthi, satta bojjhaṅgā bhāvetabbā nāma natthī’’ti. Evaṃ pana tesaṃ ahosi – ‘‘atthi no etaṃ kathāpābhataṃ, mayaṃ etaṃ satthu ārocessāma, atha no satthā madhuradhammadesanaṃ desessatī’’ti.
“方法”是指原因。“他们将不能圆满”:意思是他们没办法圆满地讲说出来。“更增困扰”:因为不能圆满讲说,还会进一步产生痛苦。因为对那些无法圆满讲说的人来说,痛苦确实会生起。“如同,比丘们,这不是他们的境界”这里,“如同”只是一个虚词,“如同”是表示原因的说法,意思是:因为问题是问在他们能力不及的地方。“与天一起的”:就是与诸天神共同存在的,也就是“含天神的世间”。对“与魔一起的”等等,也是同样的理解方式。这样,先把世间的三个层次——天、魔、梵——摆出来,然后说两种众生,其实是以这五种方式把整个有情世间都涵盖进去之后,表明:在这个含天神的等种种世间里,我看不到有任何天神或人能够圆满解答。或者说“从此听闻之后”:就是从我的教法听闻之后。这是说明:只有从这个教法听闻之后,才能令如来或如来的弟子满意、欢喜,否则所谓的满意是根本不存在的。
Pariyāyoti kāraṇaṃ. Na ceva sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. Uttariñca vighātanti asampāyanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha tanti nipātamattaṃ, yathāti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañho pucchitoti attho. Sadevaketi saha devehi sadevake. Samārakādīsupi eseva nayo. Evaṃ tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti, pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā etasmiṃ sadevakādibhede loke devaṃ vā manussaṃ vā na samanupassāmīti dīpeti. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Ito sutvā hi tathāgato tathāgatasāvakopi ārādheyya, paritoseyya, aññathā ārādhanā nāma natthīti dasseti.
现在,为了通过解答他们的那些问题来显示令内心欢喜,世尊说了“比丘们,什么是理趣”等话。其中,“内欲贪”是指对自己的五蕴生起的欲贪。“外欲贪”是指对他人的五蕴生起的欲贪。“被纳入计数”是指被算进去。“内嗔恚”是指对自己的手脚等生起的恼怒。“外嗔恚”是指对他人的手脚等生起的恼怒。“对内法的疑”是指对自己诸蕴的犹豫。“对外法的疑”是指对外在八处的重大疑惑。“对内法的念”是指在把握内在诸行时生起的念。“对外法的念”是指在把握外在诸行时生起的念。对择法觉支也是同样的道理。
Idāni attano tesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittārādhanaṃ dassento katamo ca bhikkhave pariyāyotiādimāha. Tattha ajjhattaṃ kāmacchandoti attano pañcakkhandhe ārabbha uppannachandarāgo . Bahiddhā kāmacchandoti paresaṃ pañcakkhandhe ārabbha uppannachandarāgo. Uddesaṃ gacchatīti gaṇanaṃ gacchati. Ajjhattaṃ byāpādoti attano hatthapādādīsu uppannapaṭigho. Bahiddhā byāpādoti paresaṃ tesu uppannapaṭigho. Ajjhattaṃ dhammesu vicikicchāti attano khandhesu vimati. Bahiddhā dhammesu vicikicchāti bahiddhā aṭṭhasu ṭhānesu mahāvicikicchā. Ajjhattaṃ dhammesu satīti ajjhattike saṅkhāre paṭiggaṇhantassa uppannā sati. Bahiddhā dhammesu satīti bahiddhā saṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati. Dhammavicayasambojjhaṅgepi eseva nayo.
身体精进,是指决定经行时所生起的精进。心精进,是指不依靠身体动作而生起的精进,例如这样想:“我绝不打破这个跏趺坐,直到我通过无执取让心从诸漏中解脱。”身轻安,是指受、想、行这三蕴的躁动止息。心轻安,是指识蕴的躁动止息。舍觉支的判定方式,和念觉支完全一样。
Kāyikanti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ. Cetasikanti – ‘‘na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ. Kāyappassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi. Cittappassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi. Upekkhāsambojjhaṅge satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo.
在这部经里,讲的是混合的觉支。因为在这些觉支当中,属于自身内在法的念、择法和舍这三支,是以自己的蕴为所缘,所以只是世间的;同样,还没有达到圣道的“身精进”也是世间的。而无寻无伺的喜和定,虽然属于色界,但在色界里并不能获得觉支,所以它们只能是出世间的。不过,那些长老依据梵住、以观为基础的禅那等来提取觉支,按照他们的主张,这些也可以是色界或无色界的。因为在觉支当中,无色界完全没有喜支,其余六支则是混合的。开示结束时,有些比丘证得入流果,有些证得一来果,有些证得不来果,有些成为阿拉汉。
Imasmiṃ sutte missakasambojjhaṅgā kathitā. Etesu hi ajjhattadhammesu sati, pavicayo, upekkhāti ime attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti, tathā maggaṃ apattaṃ kāyikavīriyaṃ. Avitakkaavicārā pana pītisamādhī kiñcāpi rūpāvacarā honti, rūpāvacare pana bojjhaṅgā na labbhantīti lokuttarāva honti. Ye ca therā brahmavihāravipassanāpādakajjhānādīsu bojjhaṅge uddharanti, tesaṃ matena rūpāvacarāpi arūpāvacarāpi honti. Bojjhaṅgesu hi arūpāvacare pītiyeva ekantena na labbhati, sesā cha missakāva hontīti. Desanāpariyosāne keci bhikkhū sotāpannā jātā, keci sakadāgāmī, keci anāgāmī, keci arahantoti.
3. 火经的注释
3. Aggisuttavaṇṇanā
234234. 在第三经中,“诸比丘,我说念在一切处都是需要的”,意思是说:就像盐能调味、总务大臣能处理一切事务一样,念在一切处都是应当需要的。正如盐能融入一切菜肴,又如总务大臣既能作战,也能谋划,也能担任侍从,成办一切事务;同样,收摄散乱的心、策励消沉的心,这一切都靠念才能成就,没有念就无法办成。所以世尊这样说。在这部经里,所说的只是作为前行观的觉支。
234. Tatiye satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmīti loṇadhūpanaṃ viya sabbakammikāmaccaṃ viya ca sabbattha icchitabbaṃ vadāmīti attho. Yathā hi loṇadhūpanaṃ sabbabyañjanesupi nivisati, yathā ca sabbakammiko amacco yodhakammampi karoti mantakammampi paṭihārakammampīti sabbakiccāni sādheti, evaṃ uddhatassa cittassa niggaṇhanaṃ, līnassa paggaṇhananti sabbametaṃ satiyā ijjhati, na sakkā vinā satiyā etaṃ sampādetuṃ, tasmā evamāha. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgāva kathitā.
4. 《慈俱经》的注释
4. Mettāsahagatasuttavaṇṇanā
235235. 在第四经中,“以与慈俱行之心”等,这一切在《清净道论》(visuddhi. 1.240-241)里已经以各种方式详细说明了。“贤友,我们也这样为弟子们说法”,这也是他们按照前面同样的方式,听了世尊说法之后才说的。因为在其他外道的教法里,既没有断除五盖,也没有修习慈等梵住。“以何为趣向”就是达到什么成就。“以什么为最上”就是以什么为最高。“以什么为果”就是以什么为利益。“以什么为究竟”就是以什么为终点。“与慈俱行”就是与慈同在、相合、相应。一切处都是同样的道理。“依远离”等,含义和前面所说的一样。
235. Catutthe mettāsahagatena cetasātiādi sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.240-241) vitthāritameva. Mayampi kho, āvuso, sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemāti idampi te purimanayeneva satthu dhammadesanaṃ sutvā vadanti. Titthiyānañhi samaye pañcanīvaraṇappahānaṃ vā mettādibrahmavihārabhāvanā vā natthi. Kiṃ gatikā hotīti kiṃ nipphatti hoti. Kiṃ paramāti kiṃ uttamā. Kiṃ phalāti kiṃ ānisaṃsā. Kiṃ pariyosānāti kiṃ niṭṭhā. Mettāsahagatanti mettāya sahagataṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ. Eseva nayo sabbattha. Vivekanissitādīni vuttatthāneva.
“不可厌恶”有两种:对众生的不可厌恶,和对诸行的不可厌恶。这里说的是在不可厌恶、可意的对象上。“作厌恶想”就是作不可意想。那他是怎么在这样的情况下安住的呢?他要么修不净遍满,要么作意“无常”。因为《无碍解道》里这样说:“怎样在不可厌恶处作厌恶想而住?就是在可意的对象上,以不净遍满,或者以无常来作意。”反过来,在可厌恶、不可意的对象上,修慈心遍满,或者作界作意,就叫作“在可厌恶处作不可厌恶想而住”。正如经中所说:“怎样在可厌恶处作不可厌恶想而住?就是在不可意的对象上,以慈遍满,或者从界的角度来作意。”在两者混杂的情形下,道理也是一样。因为对于不可厌恶和可厌恶两者,修那同样的不净遍满,或者作意“无常”,就叫作“作厌恶想而住”。对于可厌恶和不可厌恶两者,修那同样的慈心遍满,或者作界作意,就叫作“作不可厌恶想而住”。至于依照“以眼见色后,既不欢喜也不忧愁”等经文所说的方式,生起六支舍的人,应当这样理解:对不可厌恶和可厌恶两者都避开,在那里安住于舍,具念、正知。
Appaṭikūlanti duvidhaṃ appaṭikūlaṃ – sattaappaṭikūlañca, saṅkhāraappaṭikūlañca. Tasmiṃ appaṭikūle iṭṭhe vatthusminti attho. Paṭikūlasaññīti aniṭṭhasaññī. Kathaṃ panettha evaṃ viharati? Asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharatī’’ti. Paṭikūle pana aniṭṭhe vatthusmiṃ mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikūlasaññī viharati nāma. Yathāha ‘‘kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharatī’’ti (paṭi. ma. 2.17). Ubhayamissakapadesupi eseva nayo. Appaṭikūlappaṭikūlesu hi tadeva asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikūlasaññī viharati nāma. Paṭikūlāpaṭikūlesu ca tadeva mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikūlasaññī viharati nāma. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno ‘‘appaṭikūle ca paṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako tattha viharati sato sampajāno’’ti veditabbo.
到这里,这位比丘修习慈心,成就三禅或四禅,再以这禅那作为基础,增长观慧,证得阿拉汉果。由于同时也开示了与观慧同行的圣道觉支和圣神通,开示本来可以到此结束。但是,如果有人以这慈心禅那为基础,观照诸行,却仍然无法证得阿拉汉果,因为他这慈心并非以阿拉汉果为最高。应当说明它以何为最高。为了说明这一点,才开始了这段开示。再者,在接下来“超越一切色想”等经文里,也应当按同样的方式理解重新开始开示的用意。
Ettāvatā ca imassa bhikkhuno mettāya tikacatukkajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa saha vipassanāya maggasambojjhaṅgānaṃ ariyiddhiyā ca dassitattā desanā vinivaṭṭetabbā siyā. Idaṃ pana mettājhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantopi yo arahattaṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, yasmā tassa arahattaparamā mettā na hoti. Yaṃparamā pana hoti, taṃ dassetabbaṃ. Tasmā tassa dassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. Parato sabbaso vā pana rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīsupi iminā nayena puna desanārambhapayojanaṃ veditabbaṃ.
“以净为最上”,是指以净为究竟、以净为顶点、以净为圆满成就。“此世慧者”,是说他的慧只在这个世间,不能超越这个世间,所以叫此世慧者;意思就是世间慧者。“未能证悟上解脱”,是指还没证悟出世间法。如果有人能够证悟,那么他的慈就以阿拉汉果为最上。悲等其余无量心的理解方式也是这样。
Subhaparamanti subhaniṭṭhaṃ, subhakoṭikaṃ, subhanipphattiṃ. Idhapaññassāti idheva paññā assa, nayimaṃ lokaṃ atikkamatīti idhapañño, tassa idhapaññassa, lokiyapaññassāti attho. Uttarivimuttiṃ appaṭivijjhatoti lokuttaradhammaṃ appaṭivijjhantassa. Yo pana paṭivijjhituṃ sakkoti, tassa arahattaparamāva mettā hotīti attho. Karuṇādīsupi eseva nayo.
为什么世尊说这些慈等(无量心)以净为最上呢?因为按照同类相应的道理,它们各自成为(对应解脱的)近缘。住于慈心的人,对众生没有违逆感;由于反复熟悉这种不违逆的状态,当他将心转向没有违逆、具有清净色泽的青遍等所缘时,心就能毫不费力地投入其中。因此,慈是净解脱的近缘,而不是更高(禅定)的近缘,所以说“以净为最上”。
Kasmā panetāsaṃ mettādīnaṃ subhaparamāditā vuttā bhagavatāti? Sabhāgavasena tassa tassa upanissayattā. Mettāvihārissa hi sattā appaṭikūlā honti, athassa appaṭikūlaparicayā appaṭikūlesu parisuddhavaṇṇesu nīlādīsu cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti mettā subhavimokkhassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā subhaparamāti vuttā.
修悲心的人,看到众生被炎热等逼迫的色相之苦,由于悲心正在生起,他对诸色的过患就看得清清楚楚。因为已经看清了诸色的过患,当他抛开地遍等任何一种定相,把心导向色的出离——虚空时,心就毫不费力地跃入其中。这样一来,悲就成为空无边处的近缘,而不是更高禅定的近缘,所以说悲“以空无边处为极致”。
Karuṇāvihārissa uṇhābhighātādirūpanimittaṃ sattadukkhaṃ samanupassantassa karuṇāya pavattisambhavato rūpe ādīnavo parividito hoti , athassa parividitarūpādīnavattā pathavīkasiṇādīsu aññataraṃ ugghāṭetvā rūpanissaraṇe ākāse cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti karuṇā ākāsānañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā ākāsānañcāyatanaparamāti vuttā.
对于安住于喜心的人,由于他以各种令人欢喜的原因,观察那些生起欢喜的众生的识时,喜的生起现前,所以他已经熟练于取识。接着,当他超越次第证得的空无边处,把心转向以虚空相为所缘的识时,心就毫不费力地跃入其中。因此,喜是识无边处的近缘,而不是那以上的近缘,所以说喜“以识无边处为极限”。
Muditāvihārissa pana tena tena pāmojjakāraṇena uppannapāmojjasattānaṃ viññāṇaṃ samanupassantassa muditāya pavattisambhavato viññāṇaggahaṇaparicitaṃ hoti, athassa anukkamādhigataṃ ākāsānañcāyatanaṃ atikkamma ākāsanimittagocare viññāṇe cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti muditā viññāṇañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā viññāṇañcāyatanaparamāti vuttā.
对于安住于舍心的人来说,由于没有这样的作意:“愿众生快乐,愿他们从苦中解脱,愿他们不失去已得的快乐”,所以生起对苦乐等胜义执取的背离,从而生起执取不存在者的苦恼心。然后,对于这位心已熟习背离胜义执取之状态、并且对执取胜义上不存在的对象有苦恼心的人来说,当他依次超越已经证得的识无边处,把心转向无所有——也就是在胜义实有却现已不存在的识的不存在时,心就毫不费力地进入那里。这样,舍就成为无所有处的近缘,而不是更高禅定的近缘,所以说它是“以无所有处为极致”。开示结束时,五百位比丘证得了阿拉汉果。
Upekkhāvihārissa pana ‘‘sattā sukhitā vā hontu, dukkhato vā vimuccantu, sampattasukhato vā mā vigacchantū’’ti ābhogābhāvato sukhadukkhādiparamatthagāhavimukhasambhavato avijjamānaggahaṇadukkhacittaṃ hoti. Athassa paramatthagāhato vimukhabhāvaparicitacittassa paramatthato avijjamānaggahaṇadukkhacittassa ca anukkamādhigataṃ viññāṇāñcāyatanaṃ samatikkammasambhavato avijjamāne paramatthabhūtassa viññāṇassa abhāve cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti upekkhā ākiñcaññāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā ākiñcaññāyatanaparamāti vuttā. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti.
《桑嘎拉瓦经》的注释
5. Saṅgāravasuttavaṇṇanā
236236. 第五经中,“pageva”就是“最初”的意思。“被欲贪缠缚”,就是被欲贪抓住。“被欲贪遍摄”,就是随顺欲贪。“出离”——欲贪的出离有三种:镇伏出离、彼分出离、正断出离。其中,依靠不净观的初禅,叫镇伏出离;观,叫彼分出离;阿拉汉道,叫正断出离。意思是说,他不了知这三种出离。“自利”等句中,称为阿拉汉的自身利益,就是“自利”;布施资具者的利益,就是“他利”;这两者合起来,就是“自他两利”。按照这个道理,所有分句中的“利益”都应当这样理解。
236. Pañcame pagevāti paṭhamaññeva. Kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgagahitena. Kāmarāgaparetenāti kāmarāgānugatena. Nissaraṇanti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ tadaṅganissaraṇaṃ samucchedanissaraṇanti . Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. Attatthampītiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidhopi ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.
这里有一个差别:在“嗔恚的出离”等说法中,其实只有两种出离——镇伏出离和正断出离。其中,先说嗔恚:依靠慈心证得的初禅是镇伏出离,不来道是正断出离。昏沉睡眠:光明想是镇伏出离,阿拉汉道是正断出离。掉举和后悔:任何一种止都是镇伏出离;不过在这里,掉举的正断出离是阿拉汉道,后悔的正断出离是不来道。疑:对法加以分别抉择是镇伏出离,初道是正断出离。
Ayaṃ pana viseso – byāpādassa nissaraṇantiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.
在这段经文里,像“婆罗门,譬如一盆水与紫胶等相混”这类譬喻中,“一盆水”指的是装满水的盆子。“相混”是指因色泽混杂而混在一起。“沸腾”是指已经沸腾翻滚。“变成热水”是指已经变热。“热气上涌”是指热气生起后变得滚烫。“被青苔和浮膜覆盖”是指水面被青苔或浮膜遮住而覆盖,这些青苔或浮膜有芝麻等类之分,或是像蓝蛙背部那样的颜色。“被风吹动”是指被风吹得摇晃。“浑浊”是指不清澈。“搅乱”是指不平静、不安定。“变成泥浆”是指已经变成烂泥一样。“置于暗处”是指放在库房等无有光亮之处。在此经中,世尊从三有回转说法,以阿拉汉为顶峰结束开示,而婆罗门则安立于仅受三皈依。
Yā panettha seyyathāpi brāhmaṇa udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vātiādikā upamā vuttā, tāsu udapattoti udakabharitā pāti. Saṃsaṭṭhoti vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. Pakkuthitoti kuthito. Usmudakajātoti usumajāto. Sevālapaṇakapariyonaddhoti tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattapaṇakena pariyonaddho. Vāteritoti vātena erito kampito. Āviloti appasanno. Luḷitoti asannisinno. Kalalībhūtoti kaddamībhūto. Andhakāre nikkhittoti koṭṭhantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhito.
第6章 无畏经的注释
6. Abhayasuttavaṇṇanā
237237. 第六句,“为了无智、为了不见”:就是为了没有智慧,为了看不见。“世尊啊,诸盖确实是”:从确定无疑的角度说,世尊啊,诸盖确实是(无智之因)。“身的疲劳”:指身体的不适。“心的疲劳”:指内心的不适。“我的那种疲劳也已止息”:据说他在导师面前,进入一个凉爽、气候宜人的地方坐下后,身体的疲劳就止息了;身体疲劳止息时,内心的疲劳也随之止息。此外还应知道,这两种疲劳都是通过圣道而得以轻安的。
237. Chaṭṭhe aññāṇāya adassanāyāti aññāṇatthāya adassanatthāya. Taggha bhagavā nīvaraṇāti ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā. Kāyakilamathoti kāyadaratho. Cittakilamathoti cittadaratho. Sopi me paṭippassaddhoti tassa kira satthu santike sītalaṃ utusappāyaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnassa kāyadaratho paṭipassambhi, tasmiṃ paṭipassaddhe tadanvayeneva cittadarathopi. Apica maggenevassa etaṃ ubhayampi passaddhanti veditabbaṃ.