《老经》的注释
1. Jarāsuttavaṇṇanā
5151. 因为能成就有益之事,所以是好的,也就是任何有利益产生的东西。而对想要利益的人来说,它应该被得到、应该被亲近使用,所以叫“所得的”;因为具有美好之义,所以叫“好的”。因此说“善即所得的好”。为了通过反面的方式说明“戒直到老都是好的”这句话的含义,而说“以此显示了此义”。“此”就是指这个有利益产生的东西。
51. Hitassa sādhanato sādhu, yaṃ kiñci atthajātaṃ. Taṃ pana atthakāmena labhitabbato upasevitabbato laddhakaṃ, kalyāṇaṭṭhena bhaddakanti vuccatīti āha ‘‘sādhūti laddhakaṃ bhaddaka’’nti. ‘‘Sīlaṃ yāva jarā sādhū’’ti vuttamatthaṃ byatirekato vibhāvetuṃ ‘‘iminā idaṃ dassetī’’ti vuttaṃ. Idanti idaṃ atthajātaṃ.
已住立:指在心相续中获得了稳固的立足,任何事物都无法动摇它。因此说“以道而来”。关于“被尊重”等:是指值得供养等性质。这一点在古注中已经说过。“被尊重的宝”:所谓宝,就是世间被看重的事物,比如价值千金等。还有世间所尊重的刹帝利贤者、四大天王、帝释天神、善夜摩天子、大梵天王等,在他们那里也受到尊重,因为值得他们皈依、亲近。“能带来喜乐”:带来喜悦和快乐。以禅那的喜乐来说,就是两种禅那的喜乐。“衡量”:为了限定、测度。“功德的彼岸”:功德的最高圆满。“难得”:即使流转了无数阿僧祇劫,也无法获得。“无缺”:不缺少,圆满。在这里,特别是因为它是无上者所受用的,所以应当以此随念“正自觉者世尊”,因此说“世尊于戒是无缺的”等等。
Patiṭṭhitāti cittasantāne laddhapatiṭṭhā, kenaci asaṃhāriyā. Tenāha ‘‘maggena āgatā’’ti. Cittīkataṭṭhādīhīti pūjanīyabhāvādīhi. Vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Cittīkatanti ratananti idaṃ ratanaṃ nāma loke cittīkataṃ vatthūnaṃ sahassagghanatādivasena. Yepi loke cittīkatā khattiyapaṇḍita-catumahārāja-sakka-suyāma-mahābrahmādayo, tesaṃ cittīkato tehi saraṇanti upagantabbatādivasena. Ratikaranti pītisukhāvahaṃ. Jhānaratisukhenāti duvidhenapi jhānaratisukhena. Tuletunti paricchindituṃ. Guṇapāraminti guṇānaṃ ukkaṃsapāramiṃ. Dullabho anekāni asaṅkhyeyyāni atidhāvitvāpi laddhuṃ asakkuṇeyyattā. Anomoti anūno paripuṇṇo. Tattha visesato anomasattaparibhogato tehi ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti anussaritabbatoti āha ‘‘bhagavā anomo sīlenā’’tiādi.
这里所说的正是圣道慧,所以注释者说:“但在这里,因为难以出现,所以慧被称为‘宝’。”福思能产生应受供养的果报,又能清净自己的心相续,所以叫福;不过,这福思在谁心中生起,就只属于那个人,不与他人共有,也不是任何人能带给他的。而注疏里则说:“因为是无色的。”
Ariyamaggapaññāyeva idha adhippetāti ‘‘idha pana dullabhapātubhāvaṭṭhena paññā ‘ratana’nti vutta’’nti āha. Pujjaphalanibbattanato, attano santānaṃ punātīti ca puññacetanā puññaṃ, sā pana yassa uppannā, tasseva āveṇikatāya anaññasādhāraṇattā kenacipi anāhaṭā, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘arūpattā’’ti vuttaṃ.
2. 《不老经》注释
2. Ajarasāsuttavaṇṇanā
52“不老”是指不进入衰老的状态。这也是在说明“不灭”这一特征的说法。因此说“意思是无坏灭”。“应当被排除”就是应当被去掉。
52.Ajīraṇenāti jiṇṇabhāvānāpajjanena. Lakkhaṇavacanañcetaṃ avināsappattiyā. Tenāha ‘‘avipattiyāti attho’’ti. Niddhamitabboti nīharitabbo.
第3篇 友经的注释
3. Mittasuttavaṇṇanā
53“商队”(sattho):意思是“与利益一起行进”,也就是带着货物本钱、以经商为业而游走于各地等处的人群。因此说“同行者”(saddhiṃcaro),意思是一起行走的人。“友”(mitta):通过情爱的联结而具有朋友的作用。为了说明这里所指的朋友类型,说了“在疾病生起时”等话。“那样的”(tathārūpe):指令人厌恶的,或者难以治疗的。就像外出的人通过安顿好散乱之物,在财产遭受损失时成为依靠,同样,由于对儿子的情爱,母亲在儿子家中成为依靠,因此说“母亲是家中的朋友”。“有利益之事”(atthajātassa):指已现前的需要,对于“利益”(attha),他说“已生起之事”(uppannakiccassa)。“来世的利益”(samparāyahitaṃ):指带来来世利益的。
53. Saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlaṃ gahetvā vāṇijjavasena desantarādīsu vicaraṇakajanasamūho. Tenāha ‘‘saddhiṃcaro’’ti, sahacaraṇakoti attho. Mittanti sinehayogena mittakiccayuttaṃ . Idhādhippetappakāraṃ dassetuṃ ‘‘roge uppanne’’tiādi vuttaṃ. Tathārūpeti jigucchanīye, duttikicche vā. Yathā asaṇṭhitānaṃ saṇṭhāpanavasena pavasato purisassa bhogabyasane nāthatā, evaṃ puttasinehavasena puttassa mātuyā antogehe nāthatāti vuttaṃ ‘‘mātā mittaṃ sake ghare’’ti. Atthajātassāti upaṭṭhitapayojanassāti atthoti āha ‘‘uppannakiccassā’’ti. Samparāyahitanti samparāye hitāvahaṃ.
4. 事经的注释
4. Vatthusuttavaṇṇanā
54安住就是依靠。秘密就是应当隐藏的隐秘之事。所谓最上朋友,是因为处在极为亲爱的位置。
54.Patiṭṭhāti avassayo. Guyhassāti guhitabbassa rahassassa. Paramo sakhā nāma atipiyaṭṭhānatāya.
5. 第一《人经》的注释
5. Paṭhamajanasuttavaṇṇanā
55所谓“Vidhāvatī”,就是追逐种种色,随自己的欲望而运作,这就是它的意思。
55.Vidhāvatīti vividhaṃ rūpaṃ padhāvati, yathākāmaṃ pavattatīti attho.
6. 《第二人经》的注释
6. Dutiyajanasuttavaṇṇanā
56轮回之苦,就是轮回之苦。轮回确实在不断流转,因为烦恼、业和果报一次又一次地相继生起。而这种苦就只是苦而已,因为它是由种种不同的苦聚集而成的。
56.Vaṭṭadukkhatoti saṃsāradukkhato. Saṃsāro hi kilesakammavipākānaṃ aparāparuppattitāya vidhāvati. Tañca dukkhaṃ dukkhamattāya nānāvidhadukkharāsibhāvato.
7. 第三人经的注释
7. Tatiyajanasuttavaṇṇanā
57所谓“成就”,是指可爱与不可爱的果报能够产生,所以叫成就。正因为如此,它才成为依靠;也就是说,对于已经成就的果报来说,它是依靠、是立足处、是原因。
57.Nipphattīti iṭṭhāniṭṭhavipākānaṃ nipphajjanato nipphatti. Tato eva avassayo, nipphattitavipākassa avassayo adhiṭṭhānaṃ kāraṇanti attho.
《邪道经》注释
8. Uppathasuttavaṇṇanā
58不是道,就是不是道路、不是方法。日夜消尽,是因为消尽的刹那本身就很明显;因为所说的那个刹那,本身就在消尽。其余的垢染是外在的,属于衣物、身体等。就像所说的:“用灰、碱等洗过之后,就能洗干净。”污染,就是被染污;因为造成了内在污秽的状态,众生的相续就不可能被称为清净。女性,也是梵行的障碍。众生,就是有情的聚集;因为不能如实看到过患,就粘着上去,形成束缚。通过守护根门等来烧灼烦恼,所以叫苦行。因此他说“一切……”等等。
58.Amaggoti na maggo anupāyo. Rattindivakkhayoti tattha vayakkhaṇassa pākaṭabhāvato. Vuttakkhaṇopi hi sayaṃ khīyateva. Sesaṃ bāhiramalaṃ vatthasarīrādibhūtaṃ. Tathā hi ‘‘bhasmakhārādīhi dhovitvā sakkā sodhetu’’nti vuttaṃ. Duṭṭhoti dūsito sattasantāno na sakkā suddho nāma kātuṃ abbhantaramalīnabhāvāpādanato. Itthiyanti brahmacariyassa antarāyakarāyapi. Pajāti sattakāyo sajjati saṅgaṃ karoti yāthāvato ādīnavaṃ apassanto. Indriyasaṃvarādi kilesānaṃ tāpanato tapo, tenāha ‘‘sabbāpī’’tiādi.
9. 第二经的注释
9. Dutiyasuttavaṇṇanā
59“何处”是用于处格意义的属格词,所以经文说“乐于何处”。所谓“信”,它的本质是没有过失的,因此能带来世间和出世间的利益与安乐,所以经文说“它是前往善趣与涅槃者的伴侣”。信以利益他人的行为来教导,因为它具有引导者的作用。
59.Kissāti bhummatthe sāmivacananti āha ‘‘kismiṃ abhirato’’ti. Saddhā nāma anavajjasabhāvā, tasmā lokiyalokuttarahitasukhāvahāti āha ‘‘sugatiñceva nibbānañca gacchantassa dutiyikā’’ti. Anusāsati hitacariyāya pariṇāyikabhāvato.
10. 《诗人经》的注释。
10. Kavisuttavaṇṇanā
60从“伽耶底”等开始,直到“乌卡提”结束的二十六种韵律中,伽耶底等韵律是偈颂的根源和生起处,因为它们是依此而生起的。不过,由于从它们又衍生出阿努图巴等韵律,所以说“韵律是偈颂的根源”。所谓“开头的安立偈”,是指说法之初,为了让听众知道并生起忆念而说出的偈颂,就像一种提醒。因为音素确实能生成句子:音素的集合就是句子,句子的集合就是偈颂,而集合是由其组成要素表现出来的,并且由这些要素推动产生。因此,作为能显发者的音素,它的集合就是句子;句子又像是它的显发者和生成者,所以说“音素确实生成句子”。音素虽然一发出就坏灭,只停留那一刹那,但随后在意识心路中,以综合联结的方式把它们合在一起,作为句子被把握时,就能按照约定俗成的意义来显示。 “句子生成偈颂”这里也是同样的道理。“偈颂照亮意义”:被称为偈颂的句子集合,通过动作与动作执行者的关系而联结起来,随顺说者的意图,把经过观察、思择而组合起来的意义清楚地显示出来。这是依靠“大海”等施设、依靠世俗言说才得以进行的。因此说“发起偈颂……”等。“意图”也叫“依靠”,所以解释为“立足处”;从“善于巧说”等可知是诗人的意思。
60.Gāyattiādikoti chabbīsatiyā chandesu gāyattiādiko ukkatipariyosāno chando gāthānaṃ nidānaṃ samuṭṭhānaṃ ‘‘samuṭṭhahati etenā’’ti katvā. Tehi pana anuṭṭhubhādiko hotīti āha ‘‘chando gāthānaṃ nidāna’’nti. Pubbapaṭṭhāpanagāthāti dhammakathāya ādito ārocanabhāvajānanatthaṃ satijananaṃ viya pavattitagāthā. Akkharañhi padaṃ janetīti yasmā akkharasamudāyo padaṃ, padasamudāyo gāthā, samudāyo ca samudāyīhi byañjīyati taṃpavattanato, tasmā byañjanabhāve ṭhitaṃ akkharaṃ, taṃsamudāyo padaṃ, padaṃ taṃ viyañjetā janetā viya hotīti ‘‘akkharañhi padaṃ janetī’’ti vuttaṃ. Akkharaṃ hi uccāritaviddhaṃsitāya taṃtaṃkhaṇamattāvaṭṭhāyīpi parato pavattiyā manoviññāṇavīthiyā saṅkalanavasena ekajjhaṃ katvā padabhāvena gayhamānaṃ yathāsaṅketamatthaṃ byañjeti. Padaṃ gāthaṃ janetīti etthāpi eseva nayo. Gāthā atthaṃ pakāsetīti gāthāsaññito padasamudāyo kiriyākārakasambandhavasena sambandhito kattuadhippāyānurūpaṃ ālocitavilocitaṃ saṃhitaṃ atthaṃ vibhāveti. Samuddādipaṇṇattinissitā vohārasannissayeneva pavattatīti katvā. Tenāha ‘‘gāthā ārabhanto’’tiādi. Āsayoti avassayoti āha ‘‘patiṭṭhā’’ti kavitoti vicittakathīādito.