芦苇品·2. 《解脱经》的注释
1. 天人相应复注 · 51 段
2. 《解脱经》的注释
2. Nimokkhasuttavaṇṇanā
2“最初出现”是指按注释的方式,在第一经等中最初出现的词。“义理明显”就是义理清楚,因为只有意义难解的词语才需要注释。“No”在疑问句中是同“nu”义的助词,所以说“jānāsi no”就是“jānāsi nū”。“远离”意为分离、不混杂,也就是消失。“度脱”:众生依它从轮回中解脱,所以叫“度脱”,指的是道。众生通过它得以解脱,所以叫“解脱”;但在解脱的终点,由于那是所要证得的果,所以也称之为“解脱”,就像阿拉汉果被称为“贪尽、嗔尽、痴尽”一样。“Te”指众生。“Viviccati”是分离、不混杂的意思,也就是消失。众生依它而离苦,所以叫“远离”。但在第二种解释中,众生从整个轮回之苦中解脱,在此得以解脱并远离,所以是“度脱、解脱、远离”,应理解为涅槃之义。这里的“ettha”应看作表示理由的处格;确定意义的“kho”一词,则如“assosi kho”等中那样。
2.Paṭhamamāgatanti saṃvaṇṇanāvasena paṭhamasuttādīsu paṭhamaṃ āgatapadaṃ. Uttānatthanti pākaṭatthaṃ. Apubbaṃyeva hi duviññeyyatthañca padaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ. Noti pucchāyaṃ nu-saddena samānattho nipātoti āha ‘‘jānāsi noti jānāsi nū’’ti. Vaṭṭato nimuccanti tena sattāti nimokkho, maggo. So ca pamuccanti tenāti pamokkho, pamuccanante pana adhigantabbattāphalaṃ ‘‘pamokkho’’ti vuttaṃ, yathā arahattaṃ ‘‘rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti vuttaṃ. Teti sattā. Viviccatīti visuṃ asammisso hoti, vigacchatīti attho. Viviccati dukkhaṃ etasmāti viveko. Dutiyavikappe pana sakalavaṭṭadukkhato sattā nimuccanti ettha pamuccanti viviccanti cāti nimokkho pamokkho viveko, nibbānanti attho veditabbo. Etthāti ca nimittatthe bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Avadhāraṇattho kho-kāro ‘‘assosi kho’’tiādīsu viya.
以喜为根本的存在,就是喜有;这就像前一个词省略后一个词,说成“吃生菜者就是吃生菜者”那样。先说了以业轮为主的含义,接着又依烦恼和业两者为主来说含义,所以说“以及以喜……”等。“依前一种方法”:就是在“以喜为根本的业有即是喜有”这一说法上。“以喜有”:就是用“喜有”这个词。“依三种业行”:就是依福行、非福行、不动行等,或者依身行、语行、意行这三种业行。行蕴已被包含在内,因为行蕴以思为主。“以想与识”:就是通过“想与识之灭”等语句所说的想与识。“以及与彼相应者”:就是与上面所说的行蕴相应。“二蕴”:指想蕴和识蕴。
Nandīmūlako bhavo nandībhavo purimapade uttarapadalopena ‘‘sākabhakkho patthavo sākapatthavo’’ti yathā. Paṭhamaṃ kammavaṭṭapadhānaṃ atthaṃ vatvā puna kilesakammānaṃ vasena ubhayappadhānaṃ atthaṃ vadanto ‘‘nandiyā cā’’tiādimāha. Purimanayeti nandīmūlako kammabhavo nandībhavoti etasmiṃ pakkhe. Nandībhavenāti nandībhavapadena. Tividhakammābhisaṅkhāravasenāti puññābhisaṅkhārādivasena kāyasaṅkhārādivasena ca tippakārassa kammābhisaṅkhārassa vasena. Saṅkhārakkhandho gahito cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhassa. Saññāviññāṇehīti ‘‘saññāviññāṇasaṅkhayā’’ti evaṃ vuttasaññāviññāṇapadehi. Taṃsampayuttā cāti tena yathāvuttasaṅkhārakkhandhena samaṃ yuttā eva. Dve khandhāti saññāviññāṇakkhandhā.
难道这里没有提到受蕴吗?为了说明并非没有提到,论师说“然而,以那些……”等话。以三蕴,是指想蕴、行蕴和识蕴。已经提到了,因为它们不相分离。因为没有任何心的生起是脱离受的。非执取的,是指善的和不善的。这里并不是说唯作蕴不生起。以不生起的方式,是指以未生起之法性的状态。以生起的方式,由业和烦恼所执取,所以叫“所执”,即五蕴。所执之余,叫“有余所执”,与有余所执一起,就是“有余依”。涅槃被说到,因为它显示了一切业烦恼止息的缘故。前面通过两个词提到了非执取蕴,因此在这里“受”之处,将受摄取为执取的是合适的,所以说“执取受”。以灭尽,是指通过灭尽与彼受系属的欲贪而灭尽。以寂止,是指以究竟寂止而不生起。这样做了之后,语词“ca”的摄取也被成就了。“它们的”,是指那受及与它相应的三蕴。以所依和所缘的方式,是指以作为所依的六种和作为所缘的一切执取色法的方式。
Nanu ettha vedanākkhandho na gahitoti? No na gahitoti dassento ‘‘tehi panā’’tiādimāha. Tīhi khandhehīti saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhehi. Gahitāva avinābhāvato. Na hi vedanārahito koci cittuppādo atthi. Anupādiṇṇakānanti kusalākusalānaṃ. Na hettha kiriyākhandhānaṃ appavatti adhippetā. Appavattivasenāti anuppattidhammatāpattivasena. Nibbattanavasena kammakilesehi upādīyatīti upādi, pañcakkhandhā. Upādino seso upādiseso, saha upādisesenāti saupādisesaṃ. Nibbānaṃ kathitaṃ sakalakammakilesavūpasamatthassa jotitattā. Heṭṭhā dvīhi padehi anupādiṇṇakakkhandhā gahitāti ‘‘vedanāna’’nti ettha upādiṇṇakaggahaṇaṃ yuttanti āha ‘‘upādiṇṇakavedanāna’’nti. Nirodhenāti tappaṭibaddhachandarāganirodhavasena nirujjhanena. Upasamenāti accantūpasamena appavattanena. Evañca katvā ca-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Tesanti tassā vedanāya taṃsampayuttānañca tiṇṇaṃ khandhānaṃ. Vatthārammaṇavasenāti vatthubhūtānaṃ channaṃ ārammaṇabhūtānañca sabbesampi upādiṇṇakarūpadhammānaṃ vasena.
为什么下面只说了四个无色蕴,却没有提到色蕴呢?因为它们的差别不同。在证得有余涅槃时,确实有执取色法的不生起,但并非没有非执取色法的不生起。在第二种理趣中,也就是“以喜与有”这一方面。通过含摄喜,行蕴也被含摄了,因为它与喜俱行。被称为生有的色蕴,说的正是执取色法。正因为含摄了它,由它引生的时节生色和食生色,以及通过含摄识而引生的心生色——应当知道,这里已经含摄了四种相续的色法。通过想等,也就是通过包含想、识、受,三蕴被包含,且那是不分执取与非执取、无差别地包含的。因为无差别地,五蕴的不生起就是涅槃。因此说“这样……乃至……涅槃已被宣说”。这里“涅槃”指的是无死大涅槃。而“此理趣”即指这所说的第二种。能持四部大尼柯耶者,名为四部尼柯耶者。名为婆提迦的长老,就是婆提迦长老。“如是”是对所说种类的指代。以涅槃之力,在第一种理趣中,是有余涅槃与无余涅槃;而在第二种中,则以“无死大涅槃”之说,世尊完全以涅槃之力,终结、完成了教说。
Kasmā pana heṭṭhā cattāro arūpakkhandhāyeva vuttā, rūpakkhandho na gahitoti? Visesabhāvato. Saupādisesanibbānappattiyañhi upādiṇṇakarūpadhammānaṃ viya anupādiṇṇakarūpadhammānaṃ appavattiyeva natthi. Dutiyanayeti nandiyā ca bhavassa cāti etamhi pakkhe. Nandiggahaṇena saṅkhārakkhandho gahito taṃsahacaraṇato. Upapattibhavasaṅkhāto rūpakkhandhoti upādiṇṇakarūpadhammameva vadati. Taggahaṇeneva ca tannimittakāni utuāhārajāni, viññāṇaggahaṇena cittajānīti catusantatirūpassapettha gahitatā veditabbā. Saññādīhīti saññāviññāṇavedanāgahaṇehi tayo khandhā gahitā, tañca kho upādiṇṇā anupādiṇṇāti vibhāgaṃ akatvā avisesato. Avisesena hi pañcannaṃ khandhānaṃ appavatti nibbānaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ…pe… nibbānaṃ kathitaṃ hotī’’ti. ‘‘Nibbāna’’nti hi idha amatamahānibbānaṃ adhippetaṃ. Imameva ca nayanti idaṃ yathāvuttaṃ dutiyameva. Cattāro mahānikāye dhāretīti catunikāyiko. Bhaṇḍikanāmako thero bhaṇḍikatthero. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Nibbānavasenevāti paṭhamanaye saupādisesanibbānassa anupādisesanibbānassa ca, dutiye pana ‘‘amatamahānibbānassā’’ti sabbathāpi nibbānasseva vasena bhagavā desanaṃ niṭṭhapesi samāpesīti.
3. 《被引导经》的注释
3. Upanīyasuttavaṇṇanā
3“界”这个词有多种含义,加上前缀后就表达某种特定的意义差别,所以论师说“upanīyati 就是被耗尽、被灭尽”,意思是坏灭。或者说,“upanīyati”是直接就生命的自性而言,表示趋向死亡,因此论师说“或者说是 upagacchati,意思是次第地、逐渐地走向死亡”。这里虽然“upanīyati”这个词所表达的行为差别并不明显,但正如“一切健康都以病为终点,一切青春都以老为终点,一切生命都以死为终点”这样的教导,因为说到了“生命被带向死亡”,所以说“趋向死亡”。实际上,这是从业与造作者的关系角度来说的。
3. Anekatthattā dhātusaddānaṃ upasaggavasena atthavisesavācako hotīti āha ‘‘upanīyatīti parikkhīyati nirujjhatī’’ti. Vinassatīti attho. Upanīyatīti vā saraseneva jīvitassa maraṇūpagamanaṃ vuttanti āha – ‘‘upagacchati vā, anupubbena maraṇaṃ upetīti attho’’ti. Kāmañcettha ‘‘upanīyatī’’ti padaṃ apākaṭakammavisesaṃ vuttaṃ. Yathā pana ‘‘sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosāna’’nti, ‘‘upanīyati jīvita’’nti vuttattā ‘‘maraṇaṃ upetī’’ti vuttaṃ. Kammakattuvasena hetaṃ vuttaṃ.
现在,为了从作为业的工具的角度说明这个含义,所以说了“或者犹如”等这些话。就像牧牛人把牛群赶到任何他想去的地方,众生依靠它而活,或者诸法与之同时生起,所以叫“命”;又因为它在保护这些法方面具有主导地位,所以叫“根”,因此说“命即命根”。“微小”就是短暂的意思,所以说“一点点”。这里想表达的是,维持不断绝的因缘作用就是命的死亡功能,因此说“也由于自性微小”等。而这里所说的“寿”,指的是“极寿”,这应当根据当今时代来理解。
Idāni kammasādhanavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Gopālena gogaṇo nīyati yathicchitaṃ ṭhānaṃ. Jīvanti tena sattā, sahajātadhammā vāti jīvitaṃ, tadeva tesaṃ anupālane ādhipaccasabbhāvato indriyanti āha ‘‘jīvitanti jīvitindriya’’nti parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa maraṇakiccanti adhippetanti āha ‘‘sarasaparittatāya cā’’tiādi. Āyūti ca paramāyu idhādhippetaṃ, tañca ajjakālavasena veditabbaṃ.
在这位佛陀出世的时代,这段开示是为了说明生命极其短暂。依命根来判断寿命的终结,所以说“只有一个心识生起的刹那而已”,意思是只相当于一个心识生起的那一刹那那么短。现在为了用譬喻把这个道理讲清楚,就说了“正如”等话。其中“正在转动”是说:就像车轮正在转动时,只靠轮辋的一个点接触地面而转动,这里要表达的就是在一个刹那中转动。“只靠一个点停住”这里也是同样的道理。“一心刹那”就是只有一个心识刹那那么长。“在那个心识中”,就是在任何一个心识中。“刚灭去时”,就是刚刚达到灭去的状态。“被称为已灭”,从究竟意义上说,就是具有那个心识的众生被称为已死。但是,看不清这种微细差别的人,就把相续中断的现象当成是灭去。为了用经文说明上面所说的道理,就说了“正如所说”等话。由此表明:在过去、未来、现在这三个时态中,从究竟意义上说,众生的生和死都只是依心识的刹那而发生的。
Imasmiñhi buddhuppāde ayaṃ kathāti jīvitassa atiittarabhāvadīpanaparā ayaṃ desanā. Jīvitindriyavasena jīvitakkhayaṃ niyamento ‘‘ekacittappavattimattoyevā’’ti āha, ekassa cittuppādassa pavattikkhaṇamatto evāti attho. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pavattamānanti nemirathīsā vattantī ekeneva nemippadesena pavattati ekasmiṃ khaṇeti adhippāyo. ‘‘Ekeneva tiṭṭhatī’’ti etthāpi eseva nayo. Ekacittakkhaṇikanti ekacittakkhaṇamattavantaṃ. Tasmiṃ citteti tasmiṃ yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ citte. Niruddhamatteti niruddhabhāvappattamatte. Niruddhoti vuccatīti matoti vuccati taṃsamaṅgī satto paramatthato. Avisesaviduno pana aviññāyamānantarena anusandhānassa niruddhanaṃ nirodhaṃ sallakkhenti. Yathāvuttamatthaṃ suttena vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ maraṇaṃ cittakkhaṇavasenevāti dasseti.
命就是命根。自体指的是除了命、受、识之外剩下的那些法。苦与乐就是苦受和乐受,舍受在这里也归在苦乐里面,因为它有可意和不可意的性质。完全是指以自身,或者以恒常的方式而不混杂别的。与一心相应就是和单一的心识结合在一起。刹那轻快地流转,按照前面说的,因为只有一个心识刹那那么短,命等法的刹那生灭极其轻快、极其短暂。
Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā adhippetā. Sukhadukkhāti sukhadukkhā vedanā, upekkhāpi idha sukhadukkhāsveva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Kevalāti attanā, niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekakena cittena sahitā. Lahuso vattate khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.
凡是已灭的诸蕴,对于临终者来说,就是正在死去的众生从死后往上说的那些已灭的蕴。或者说“或在此处住立者的”,就是指在此世相续中住立、存续的众生,已经到达坏灭而灭去的诸蕴。所有这些蕴都是相似的,它们全都同样消逝了、息灭了,因为没有结生,不会再次结生,所以叫作离去了。就像死心的诸蕴不再生起一样,此前的诸蕴也是如此。因此,这里的意思是:众生的生命仅是一心刹那而已。
Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ niruddhāti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhamānassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā, sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā gatā atthaṅgatā appaṭisandhiyā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā hi cutikhandhā na nibbattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā. Tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo.
并非以未生起的心而称为已生;因为以未生起的心来说,不能说他是已生——可以这样说:在未来心的刹那,他未曾活过,现在不活,将来也不会活。以现在正在生起的心而活,才名为正在活着;他既不是曾活,也不是将来会活。由于心的坏灭,世间就是死的:如同死心一样,因为每一个心生起后都会坏灭,所以从究竟意义上说,这个世间就名为死——可以这样说:在过去心的刹那,他曾活过,现在不活,将来也不会活;因为已灭去的法没有再结生之故。尽管如此,还有一种依于究竟法的施设:正是依靠这一个个生起的心,才有“提舍活着,补沙活着”这样的言语流传;它是以相续的施设为对象,而这个施设在这里也就是究竟的、以究竟为本质的。正如经中所说:名与姓不会衰老。
Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ‘‘anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissatī’’ti vattabbato. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti, na jīvittha na jīvissati. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissatī’’ti vattabbato, niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā, yāyaṃ taṃ taṃ pavattaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76).
没有能救护的人,是指对已经衰老的人,无论是因为恶业现前而受苦,还是因为善业者与所爱分离而心生忧苦,又或是这两类人在被枷锁捆缚、斩断等情况下所感受到的种种身体上的剧苦,以及随之而来的迷乱,从这些苦难中能真正提供保护的人,根本不存在。因此说:“所谓庇护、洞穴、皈依,没有任何人真正能够做到。”因为对此感到恐惧,所以叫“恐惧”,也就是恐惧的对象,所以说“恐惧的事物”。举出这个,就已经包含了以内心颤抖为特征的恐惧本身,因为当恐惧的对象存在时,能依对象而认识对象的人也是真实存在的。前行的思,是指在一次转向或多次转向的速行心路中生起的近行定中的思。后行的思,是指为了获得自在、之后再次入定等而生起的安止定中的思。解脱的思,是指通过镇伏烦恼而生起的初次安止的思。禅那之乐,是指在善的禅那中,只有在果报禅那里才能得到的乐。这里“乐”这个词是可意、可爱的同义词。对禅那的期待就是“对禅那的贪爱”,那是通过品味禅那滋味的方式而生起的贪,那些梵天神们因此从禅那出定后,会说出:“啊,真是乐啊!啊,真是乐啊!”这样的话。就像诸天神以乐为多,那些三因结生的人,这样修行才能证得禅那,其他人则不能。所以说“在欲界诸天中”。欲界天和上面的天,合称为“欲界天”,这是以部分代表整体的说法。通过这个,也把某些人乃至所有人都包含进来了,因为祈愿和设想都是以他们为对象的。因此说:“啊,但愿这些人……乃至……能够安住。”粗大的雨滴落下来、四处飞溅,在这里就是“粗大雨滴”的意思,指时节或地方。在那样粗大降雨的时候。
Nasanti tāṇāti jaraṃ upagatassa tato taṃnimittaṃ yaṃ vā pāpakārino pāpakammānaṃ upaṭṭhānavasena puññakārino piyavippayogavasena cittadukkhaṃ ubhayesampi bandhanacchedanādivasena vitujjamānaṃ anappakaṃ sarīradukkhaṃ sammohappatti ca hoti, tato tāyantā na santi. Tenāha – ‘‘tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ bhavituṃ samatthā nāma keci natthī’’ti. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, bhayanimittanti āha ‘‘bhayavatthū’’ti. Taggahaṇena ca cittutrāsalakkhaṇaṃ bhayaṃ gahitameva, sati nimitte nemittaṃ santamevāti. Pubbacetananti ekāvajjanavīthiyaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ sampavattaṃ upacārajjhānacetanaṃ. Aparacetananti vasībhāvāpādanavasena parato samāpajjanavasena ca pavattaṃ samāpatticetanaṃ. Muñcacetananti vikkhambhanavasena pavattaṃ paṭhamappanācetanaṃ. Kusalajjhānassa vipākajjhāneva labbhamānaṃ sukhaṃ jhānasukhaṃ. Iṭṭhapariyāyo cettha sukha-saddo. Jhāne apekkhā jhānanikanti. Jhānassa assādavasena pavatto lobho jhānassādo. Yena te te brahmāno jhānato vuṭṭhāya ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vācaṃ nicchāresunti. Yathā devā sukhabahulā tihetupaṭisandhikāvāti paṭipajjantā jhānaṃ adhigantuṃ bhabbā, na itareti ‘‘kāmāvacaradevesū’’ti vuttaṃ. Kāmāvacarā ca uparidevā ca kāmāvacaradevāti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tena manussānampi ekaccānaṃ sabbesampi vā saṅgaho siddho hoti patthanāparikappanāya visayabhāvato. Tenāha ‘‘aho vatime ca…pe… tiṭṭheyyu’’nti. Thullāni phusitāni vipphurāni etthāti thullaphusitako, kālo, deso vā. Tasmiṃ thullaphusitake.
因为已经说过“应当修福,福能带来快乐”,所以这里说“他讲的是不能导向出离、只关乎轮回流转的话”。世间,是因为有破坏、坏灭的意思;食,是因为会被烦恼所接触、执取,所以叫“世间食”。不过,从非权宜、究竟的意义上说,它既是世间又是食,所以也叫“世间食”。所谓“权宜”,是指依其本性转变过来让人理解,或者是方便说、理由,因此说“从非权宜意义上说,有四种资具”。因为轮回完全只是被愚痴世间所执取的对象,所以才说它是权宜意义上的食。这里……是指……因为想要背离轮回的人所希求的那种。因为舍弃是依赖四种资具的。即使对某个人来说,连舍弃整个轮回也以它为助缘,所以带着疑虑说“确实还是在流转”。“寂静”:在这里,整个轮回之苦都止息了,它是无为界,所以说“名为涅槃”。
‘‘Puññāni kayirātha sukhāvahānī’’ti vuttattā ‘‘aniyyānikaṃ vaṭṭakathaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena loko, kilesehi āmasitabbato āmisañcāti lokāmisaṃ. Nippariyāyāmisaṃ pana loke āmisantipi lokāmisaṃ. Pariyāyeti sabhāvato parivattetvā ñāpeti etenāti pariyāyo, leso, kāraṇaṃ vāti āha ‘‘nippariyāyena cattāro paccayā’’ti, vaṭṭassa ekantato bālalokeheva āmasitabbabhāvato pariyāyāmisatā vuttā. Idha pari..pe… adhippetaṃ vivaṭṭapaṭiyogino icchitattā. Catupaccayāpekkhañhi pahānaṃ. Ekaccassa sakalavaṭṭāpekkhappahānassapi paccayo hotīti ‘‘vaṭṭatiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Vūpasamati ettha sakalavaṭṭadukkhanti santi, asaṅkhatadhātūti āha ‘‘nibbānasaṅkhāta’’nti.
4. 《超越经》的注释
4. Accentisuttavaṇṇanā
4“消耗”(kālayanti)就是让时间流逝,所以叫“时”(kālā)。午前等时段,其实只是因为法的生起运作才被叫作时间,从究竟真实来说并不存在,只是世间约定俗成的安立。因为那些已经生起的法不会倒退回去,这些时段就好像在把一种一种的法消耗掉、毁灭掉,自己也跟着那些法一起流逝。因此说:“时间吞噬一切众生,连自己也一起吞噬。”(本生经 1.2.190)“夜晚飞快过去”(tarayanti rattiyo)这里,也应当按照刚才说的道理来理解。因为说到“应当注视死亡中的这种恐惧”,这是在说人被死亡逼到面前,所以说夜晚在逼着他飞快过去。在“年龄的部分/阶段”(vayoguṇā)这里,guṇā 指一部分一部分(koṭṭhāsā)。对外道来说,他们在最后的心上,把整个心的年龄集合假立为年龄的名称,所以说“初、中、后年龄的部分/阶段,就是积聚,这就是意思”。像“我穿树皮衣住了很长时间,达到十二功德”(佛种姓经 2.30)这类说法里,功德的意思是和利益相连的。而在“我要作懒惰的状态,让它一倍一倍增长”这类说法里,guṇa 的意思则是指那种状态本身。
4. Kālayanti khepentīti kālā. Purebhattādayo hi kālā dhammappavattimattatāya paramatthato avijjamānāpi lokasaṅketamattasiddhā tassāyeva dhammappavattiyā gatagatāya anivattanato taṃ taṃ dhammappavattiṃ khepentā vināsayantā viya sayañca tāhi saddhiṃ accentā viya honti. Tenāha – ‘‘kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Tarayanti rattiyo’’ti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. ‘‘Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno’’ti vuccamānattā puggalaṃ maraṇūpagamanāya tarayantīti attho vutto. Vayoguṇāti ettha koṭṭhāsā guṇā. Titthiyānaṃ hi carimacittena sakalacitte vayasamūhe vayasamaññāti āha – ‘‘paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho’’ti. Ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho ‘‘vākaciraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgata’’ntiādīsu (bu. vaṃ. 2.30) viya. ‘‘Tandiguṇāhaṃ karissāmi, diguṇaṃ diguṇaṃ vaddheyyā’’ti ca evamādīsu pana tabbhāvavuttiattho guṇaṭṭho.
“大仙名号无量无数,一一皆依功德;
以功德称名,纵从千数之中亦得称名。”
‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76) –
在这些地方,应当把“功德”理解为“赞叹”。“年龄的功德依次舍弃”这句话的意思,和“诸时流逝”那里所说的完全一样。这里说“初、中年龄”时特别举出“初”,是为了表明已经过去的年龄不会再回来。所以他才说:“而在临死那一刻,三种年龄其实全都舍弃了。”
Ādīsu pasaṃsaṭṭho guṇaṭṭho daṭṭhabbo. ‘‘Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha attho ‘‘accenti kālā’’ti ettha vuttanayo eva. Paṭhamamajjhimavayāti paṭhamaggahaṇañcettha vayassa gatassa apunarāvattidassanatthaṃ kataṃ. Tenevāha – ‘‘maraṇakkhaṇe pana tayopi vayā jahantevā’’ti.
在这里,经文用“诸时流逝”从总体上显示时间的消逝,接着又用另外两句从具体方面来说明它。而注释书里,为了配合钝根者而说“年龄的功德依次被舍弃”,为了配合中根者而说“夜晚飞快过去”,正是出于这个意图,才解释“时,指午前等时段”。因此应当知道,那里用“等”字所涵盖的,正是午后、初夜、须臾等时段,也就是把时间细分出来的那些时段划分。至于“余下的”,指的是这里两首偈颂的后半部分。它之所以在这里被附带提到,是因为它的含义在这里已经能够理解,而且在紧接着的下一部经里也已经说过了。
Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘accenti kālā’’ti sāmaññato kālassa apagamanaṃ dassitaṃ, puna taṃ visesatopi dassetuṃ itaradvayaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana mudindriyassa vasena ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti vuttaṃ, majjhimindriyassa vasena ‘‘tarayanti rattiyo’’ti vuttanti adhippāyena ‘‘kālāti purebhattādayo kālā’’ti vuttaṃ. Tasmā tattha ādi-saddena pacchābhattapaṭhamayāma-muhuttakālādi-kālakoṭṭhāso eva aṇupabhedo kālavibhāgo gahitoti veditabbo. Sesanti idha dvīsu gāthāsu pacchimaddho. So hi idha atthato adhigatattā anantarasutte ca vuttattā atidisito.
5. 《应断几经》注释
5. Katichindasuttavaṇṇanā
5“断”就是彻底断除。“应断多少”是说:应当彻底断除多少恶法,才能达到不再生起的境地?“其余句子也是如此”是指另外两句也一样。对于“舍弃多少”“进一步修习多少”,用“同样道理”这句话就把这个意思一并涵盖了。第四句的意思则是直接按它本身的样子显示出来的。从意义上看是“一”,也就是从本质上说是一回事。既然这样,为什么还要采用不同的说法呢?回答说“为了偈颂的连接”等等。这里从意义上说确实是重复的,所以说“避免言辞上的重复”。“超越执着”就是“超越执着者”,所以注释说“就是这个意思”。
5.Chindantoti samucchindanto. Kati chindeyyāti kittake pāpadhamme samucchindeyya, anuppattidhammataṃ pāpeyya. Sesapadesupīti sesesupi dvīsu padesu. Jahanto kati jaheyya, bhāvento kati uttari bhāveyyāti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati. Catutthapadassa pana attho sarūpeneva dassito. Atthato ekanti bhāvatthato ekaṃ. Yadi evaṃ kimatthaṃ pariyāyantaraṃ gahitanti āha ‘‘gāthābandhassa panā’’tiādi. Atthato ettha punarutti atthevāti āha ‘‘saddapunaruttiṃ vajjayantī’’ti. Saṅgaṃ atikkamayatīti saṅgātigoti āha ‘‘ayamevattho’’ti.
“下”是指欲界;因为以结生之缘的方式依附它,所以称为“下分结”。其中,业和它的果报使众生受苦;诸结以业系缚果报,以众生系缚苦,因此称为“结”,即身见、疑、戒禁取、欲贪、嗔。“上”是指四无色界;按照前面所说的方式依附它,所以称为“上分结”,即色贪、无色贪、慢、掉举、无明。正是为了随顺那位天女提问的措辞,他才说“断五、舍五”,这样说是为了便于那位天女理解。不只是为了随顺那位天女所说的话,也是因为在这些结本身应当说明的方式上也是如此,为了显示这一点,才说了“或者”等语句。因此,下分结被称为沉重、难以断除,因为它们是坚固的束缚,所以针对它们说“断五”。
Oraṃ vuccati kāmadhātu, paṭisandhiyā paccayabhāvena tañca bhajantīti orambhāgiyāni. Tattha ca kammaṃ tabbipākaṃ satte dukkhaṃ, kammunā vipākaṃ, sattena dukkhaṃ saṃyojentīti saṃyojanāni, sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-kāmarāga-paṭighā. Uddhaṃ vuccati catasso arūpadhātuyo, vuttanayena taṃ bhajantīti uddhambhāgiyāni, saṃyojanāni rūpārūparāgamānuddhaccāvijjā. Āropitavacanānurūpeneva evamāhāti ‘‘pañca chinde pañca jahe’’ti evaṃ kathesi tassā devatāya sukhaggahaṇatthaṃ. Na kevalaṃ tāya devatāya vuttavacanānurūpato eva, atha kho tesu saṃyojanesu vattabbākāratopīti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tena orambhāgiyasaṃyojanāni nāma garūni ducchedāni gāḷhabandhanabhāvato, tasmā tāni sandhāya ‘‘pañca chinde’’ti vuttaṃ.
上分结则是轻的、容易断的,因为按照下述的修行次第,它们要通过修道来断除。所以针对它们说“舍五”。因此他说“就像脚上绑着套索的鸟”等等。“差别”:是修习的差别,即修观——修习它、令它生起、使它成熟、让它增长。在轮回的泥沼中,因为会黏着,贪本身就是黏着,所以叫“贪黏着”。其余的法也照这个道理理解。因为在这里,贪、痴、见,以及属于它们一类的身见、戒禁取、欲贪、无明,从实质上说就是瀑流,其余的法与它们同属一类,所以世尊通过断除结和超越黏着来开示渡过瀑流。说到世间法和出世间法时,“应修习”是指为前分道而作的修习。
Uddhambhāgiyasaṃyojanāni pana lahūni succhedāni heṭṭhā pavattitānukkamena bhāvanānayena pahātabbato, tasmā tāni sandhāya ‘‘pañca jahe’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘pādesu baddhapāsasakuṇo viyā’’tiādi. Visesanti bhāvanānaṃ visesaṃ vipassanābhāvanaṃ bhāvento uppādento vipaccento vaḍḍhento ca. Saṃsārapaṅke sañjanaṭṭhena rāgo eva saṅgo ‘‘rāgasaṅgo’’. Esa nayo sesesupi. Yasmā ettha rāga-moha-diṭṭhi-tabbhāgiyasakkāyadiṭṭhi-sīlabbataparāmāsa-kāmarāgāvijjā atthato oghā eva, itare tadekaṭṭhā, tasmā bhagavā saṃyojanappahānasaṅgātikkamehi oghataraṇaṃ kathesi. Lokiyalokuttarāni kathitāni ‘‘bhāvaye’’ti pubbabhāgāya maggabhāvanāya adhippetattā.
第6篇 醒觉经的注释
6. Jāgarasuttavaṇṇanā
6“觉醒”这个词是属格用法,没有表示尊敬的意思。所以他说“在诸根觉醒之时”。“在回答的偈颂中”这句话,和“应当知道这个意思”是关联的。他的意思是:提问偈颂的含义也应当按这个方式来理解。在“五个觉醒者沉睡了”这句里,如果只看“沉睡”这个词,“五”是主格;但如果联系“觉醒”这个词,就要按属格关系转成“五个觉醒者的”。“所以他说“在五根觉醒之时”,意思是:它们以觉醒的状态,不被束缚,各自专注于自己的作用,并且有能力完成各自的作用。说它们“沉睡”,是因为存在放逸之眠。为了在以人为中心的解说中显示那种沉睡的状态,就说了“为什么”等话。放逸:如果某人有放逸,或者说他有放逸,这就是放逸;那种状态就是放逸性;因为具有那种状态而成为放逸者,这就是这里的意思。
6.Jāgaratanti anādare sāmivacanaṃ. Tenāha ‘‘indriyesu jāgarantesū’’ti. ‘‘Vissajjanagāthāyaṃ panā’’ti imassa padassa ‘‘ayamattho veditabbo’’ti iminā sambandho. Pucchāgāthāya pana attho imināva nayena viññāyatīti adhippāyo. Pañca jāgarataṃ suttāti ettha ‘‘suttā’’ti padaṃ apekkhitvā pañcāti paccattavacanaṃ ‘‘jāgarata’’nti padaṃ apekkhitvā sāmivasena pariṇāmetabbaṃ ‘‘pañcannaṃ jāgarata’’nti. Tenāha – ‘‘pañcasu indriyesu jāgarantesū’’ti, jāgarantesu baddhābhāvena sakiccappasutatāya sakiccasamatthatāya cāti attho. Sottaṃva suttā pamādaniddābhāvato. Tameva suttabhāvaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Pamajjati, pamādo vā etassa atthīti pamādo, tassa bhāvo pamādatā, tāya, pamattabhāvenāti attho.
这样用偈颂解释了第一句的意思之后,为了说第二句,就说了“如此,在沉睡者当中”等话。它的意思应当按前面所说的方式来理解。因为对于没有断除随眠作用、被盖障所覆的有情来说,未生起的贪等烦恼尘垢会生起,已生起的会增长,所以说了“正是以诸盖来吸取烦恼尘垢”。因此又说了“前者”等话。这里所说的“吸取”,是指前者成为后者次第生起的条件。通过信等五根得以清净,是指通过属于圣道的信等五根,从一切杂染中净化。因为慧根本身就包含未知当知根等,其余诸根也随之而来。
Evaṃ gāthāya paṭhamassa pādassa atthaṃ vatvā dutiyassa vattuṃ ‘‘evaṃ suttesū’’tiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayena veditabbo. Yasmā appahīnasupanakiriyāvasena sanīvaraṇassa puggalassa anuppannarāgarajādayo uppajjanti, uppannā pavaḍḍhanti, tasmā vuttaṃ ‘‘nīvaraṇeheva kilesarajaṃ ādiyatī’’ti. Tenevāha ‘‘purimā’’tiādi. Purimānaṃ pacchimānaṃ aparāparuppattiyā paccayabhāvo hettha ādiyanaṃ. Pañcahi indriyehi parisujjhatīti maggapariyāpannehi saddhādīhi pañcahi indriyehi sakalasaṃkilesato visujjhati. Paññindriyameva hi anaññātaññassāmītindriyādīni, itarāni ca anvayānīti.
《未了悟经》注释
7. Appaṭividitasuttavaṇṇanā
7对于流转、还灭以及这两者之因进行分类的法,也同样包含在四圣谛之中,所以他说“法即四圣谛法”。因为四圣谛也确实包含在四圣谛之中。“未通彻”是指没有以遍知、现观等方式证知。“于恶见言论中”是指在被称为恶见的言论中。那些言论是由恶见所引发的。“从此以外的”是指从此教内之人以外的其他人。“依法性”是指依自性,意思是自然而然地。“他们行去”是指他们执取恶见而安住。“被他人”是指被持恶见者。“被引导”是指在执取恶见中被驱策。因此他说“在那里”等。“能觉醒”是指从放逸之眠中醒来。“行道是贤善的”,因为所宣说的法已被开显,并且为了觉醒而如理转起。
7. Pavattinivattitadubhayahetuvibhāgassa dhammassapi catusaccantogadhattā āha ‘‘dhammāti catusaccadhammā’’ti. Cattāripi hi ariyasaccāni catusaccantogadhāni. Appaṭividdhāti pariññābhisamayādivasena anabhisamitā. Diṭṭhigatavādesūti diṭṭhigatasaññitesu vādesu. Diṭṭhigatehi te pavattitā. Ito paresanti ito sāsanikehi paresaṃ aññesaṃ. Dhammatāyāti sabhāvena, sayamevāti attho. Gacchantīti pavattanti diṭṭhivādaṃ paggayha tiṭṭhanti. Parenāti diṭṭhigatikena. Nīyantīti diṭṭhivādasaṅgaṇhane uyyojīyanti. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Pabujjhitunti pamādaniddāya paṭibujjhituṃ. Paṭipadā yathādesitassa dhammassa kathitatāya, paṭibujjhituṃ yoniso pavattiyamānattā bhaddikā.
“以因”就是依正确的方法。“以缘由”就是觉悟四圣谛的因。就像掌中的余甘子果一样,他了知一切所知,所以叫一切知者;正是凭这种一切知的正等觉而成为佛陀,所以叫一切知佛陀。独觉佛是指:各自觉悟,因为不依赖他人,以独自生起的智慧觉悟诸谛,所以叫独觉佛。四谛觉者是指:依靠他人的教导而觉悟四圣谛,因为他没有自生自悟,所以只称为四谛觉者。闻觉者是指:以听闻和闻所成智,觉悟五蕴等分类的所知,所以叫闻觉者。除了一切知佛陀和独觉佛以外,其余的上首弟子、大声闻、普通声闻、离贪者和漏尽者,前三种也同样适用,因为有“正觉者”等说法。共住就是以此而共住,指行为习惯。世间的共住就是世间的共同生活,在这里面。在身恶行等种种不平等中,或者因为失去正念,而在邪恶的众生群体中,有不平等。他因为与不平等结合,所以是不平等;或者指在贪等不平等的烦恼类中。舍弃了那种不平等,超越了那种不平等之后,他们便与先前的正觉者们平等、相似、相应而行持、运转。
Hetunāti ñāyena. Kāraṇenāti catusaccānaṃ sambodhayuttiyā. Hatthatale āmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyaṃ jānātīti sabbaññū, teneva sabbaññutābhisambodhena buddhoti sabbaññubuddho. Paccekaṃ parehi asādhāraṇatāya visuṃ sayambhuñāṇena saccāni buddhavāti paccekabuddho. Paropadesena catusaccaṃ bujjhatīti catusaccabuddho. Tathā hi so sayambhutāya abhāvato kevalaṃ catusaccabuddhoti vuccati. Sutena sutamayañāṇena khandhādibhedaṃ ñeyyaṃ buddhavāti sutabuddho. Sabbaññubuddhapaccekabuddhe ṭhapetvā avasesā aggasāvakamahāsāvakāpi pakatisāvakāpi vītarāgā avasesā khīṇāsavā. Tayopi purimā vaṭṭanti sambuddhātiādivacanato. Sannivasati etenāti sannivāso, caritaṃ. Lokassa sannivāso lokasannivāso, tasmiṃ. Kāyaduccaritādibhede visame. Satisammosena visame vā sattanikāye. So hi visamayogato visamo. Rāgavisamādike visame vā kilesajāte. Taṃ visamaṃ pahāya taṃ visamaṃ ajjhupekkhitvā samaṃ sadisaṃ yuttarūpaṃ, purimakehi vā sambuddhehi samaṃ sadisaṃ caranti vattanti.
第8篇《善忘失经》的注释
8. Susammuṭṭhasuttavaṇṇanā
8完全遗忘就是忘得彻底、忘得厉害。七有学确实已经忘得干干净净、彻底丧失了。可是,他们还没证得的东西,怎么能说是丧失了呢?为了回答这个,他说了“正如”等话。“将会证得”就是他将要证得。这是他说法的关联。剩下的“诸法”等词,和前面那首偈里说的完全一样。
8.Susammuṭṭhāti suṭṭhu ativiya sammuṭṭhā. Satta sekkhā hi susammusitā vinaṭṭhā. Kathaṃ pana te anadhigatā naṭṭhā nāma hontīti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Adhigatassāti adhigato assa. So vadantoti sambandho. Sesanti ‘‘dhammā’’tiādi. Purimasadisamevāti anantaragāthāya vuttasadisameva.
第9《慢欲经》的注释
9. Mānakāmasuttavaṇṇanā
9不放弃慢——比如“我胜”等各类慢——反而带着这种慢到处游走,这就叫“欲求慢”,所以经文说“欲求慢的、希求慢的”。用这个来调伏心,就是“调御”:念觉支等属于定这一边的法,就是调御。调伏以意为第六的诸根,就是调御,也就是根律仪。调伏烦恼、舍弃烦恼,就是调御,也就是慧。通过止宿而调伏身业等,就是调御,也就是布萨业。调伏、去除忿怒、怨恨、覆藏、慢等,就是调御,也就是安忍。正因如此,“调御”一词才只指属于定这一边的法。也有读作“没有寂默”的。对未得定的人来说,这是对定的排斥,意思说得很清楚。
9. Seyyādibhedaṃ mānaṃ appahāya taṃ paggayha vicaranto kāmento nāma hotīti āha ‘‘mānaṃ kāmentassa icchantassā’’ti. Damati cittaṃ etenāti damo, satisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko damo. Manacchaṭṭhāni indriyāni dametīti damo, indriyasaṃvaro. Kilese dameti pajahatīti damo, paññā. Upavasanavasena kāyakammādiṃ dametīti damo, uposathakammaṃ. Kodhūpanāhamakkhamānādike dameti vinetīti damo, adhivāsanakhanti. Tenevāti ‘‘damo’’ti samādhipakkhikadhammānaṃ eva adhippetattā . ‘‘Na monaṃ atthī’’ti ca pāṭho. Asamāhitassāti samādhipaṭikkhepo jotito.
因为正在说明渡过死域彼岸,所以说“牟尼就是四道智”。确实,除了这个以外,没有别的法能成就这件事。“了知”的意思是以无痴通达的方式彻底证悟。“死域”是指死亡在这里安立,也就是五蕴,因为五蕴具有死亡的性质。“它的”就是指死域的。“彼岸”是成为对岸的涅槃。“渡”在这里,渡就是圣道的作用,所以说“通彻了悟、到达”。同样,后面还会说“所谓通达之渡已被说出”。“不能渡、不能通彻了悟、不能到达”——这样的读法在这里才合理。如果不是这样理解,那么“这是所说的”等说法就会前后矛盾。“一人住在林野”:意思是独自一人住在林野中。
Maccudheyyassa pārataraṇassa vuccamānattā ‘‘monanti catumaggañāṇa’’nti vuttaṃ. Na hi tato aññena taṃ sambhavati. Jānāti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhatīti attho. Maccu dhīyati etthāti maccudheyyaṃ, khandhapañcakaṃ maraṇadhammattā. Tassevāti maccudheyyasseva. Pāraṃ paratīrabhūtaṃ nibbānaṃ. Tareyyāti ettha taraṇaṃ nāma ariyamaggabyāpāroti āha ‘‘paṭivijjheyya pāpuṇeyyā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭivedhataraṇaṃ nāma vutta’’nti. ‘‘Na tareyya na paṭivijjheyya na pāpuṇeyya vā’’ti ayamettha pāṭho yutto. Aññathā ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādivacanaṃ virujjheyya. Eko araññe viharantoti ekākī hutvā araññe viharantoti attho.
确实,依靠较低的道也能断除某些人的一部分慢,但只有依靠最高的道才能把它彻底断尽,所以说“以阿拉汉道断除九种慢”。说“以近行定和安止定”,是指以近行定为先导而达到安止定,并不是只以近行定来指单纯的定,因为不能把单独的语句各自圆满表达。实际上,不存在没有达到安止的出世间禅那。“善心者”是就心与智相应这一点来说明其特征,所以说“因为与智相应”等等。同样,后面也会说“在‘善心者’这个词里,是用心来显示慧”。“于一切处彻底解脱”是说,对一切有等,心已脱离牵连,对一切蕴等,已彻底脱离关联,所以说“成为在一切蕴、处、界等之中得解脱”。没有作证通达,就不可能有遍知通达,因此说“所说的是关于三地……”。
Kāmaṃ heṭṭhimamaggehipi ekaccassa mānassa pahānaṃ labbhati. Aggamaggeneva pana tassa anavasesato pahānanti āha – ‘‘arahattamaggena navavidhamānaṃ pajahitvā’’ti. Upacārasamādhipubbako appanāsamādhīti vuttaṃ ‘‘upacārappanāsamādhīhī’’ti, na upacārasamādhimattena samādhimattaṃ sandhāya paccekaṃ vākyaparisamāpanassa ayujjanato. Na hi appanaṃ appattaṃ lokuttarajjhānaṃ atthi. ‘‘Sucetaso’’ti cittassa ñāṇasahitatāya lakkhaṇavacananti āha ‘‘ñāṇasampayuttatāyā’’tiādi. Tathā hi vakkhati ‘‘sucetasoti ettha cittena paññā dassitā’’ti. ‘‘Sabbadhi vippamutto’’ti sabbesu bhavādīsu visaṃsaṭṭhacitto sabbaso khandhādīhi visaṃyutto hotīti vuttaṃ ‘‘sabbesu khandhāyatanādīsu vippamutto hutvā’’ti. Pariññāpaṭivedho sacchikiriyapaṭivedhena vinā natthīti āha ‘‘tebhūmaka…pe… vutta’’nti.
依靠慢而做出恶行,这个慢就叫作破坏戒的东西。所以说“因此”,是因为慢是戒的对立面。通过这样称赞断除对立面,就说明了增上心学确实就是它本身的样子,这是这段话的意思。这里的“以心”,是指被“善”这个词所限定的心。所以说“因此”,是因为已经显示了慧。通过“善心者”这个词,就把增上戒学、增上心学、增上慧学都分别说明了。在相违的关系中,存在着能限定和所限定的关系,为了说明这一点,先说了“所谓增上戒,就是有戒的时候才存在”等等,然后为了把这两方面分开来说明,才说了“因此”等等。第一种说法是按混合的方式展开的,为了说明不混合的方式,又说了“再者”等等这第二种说法。在“已进入”这个词这里,也要联系“为希求涅槃的人”来解释。即使还没有达到作为观的基础,也通过令其意义生起等方式而进入,这就是这种说法和前一种说法的区别。不过,这里的增上慧和前一种说法相比没有区别,所以没有单独提出来。总摄起来,就是从不同说法和本身两个方面来涵盖。因为三学都已经说到了,所以就已经包含了三学,也就等于把整个教法都说了出来。
Mānaṃ nissāya duccaritacaraṇato māno nāmāyaṃ sīlabhedano. Tasmāti mānassa sīlapaṭipakkhabhāvato. Iminā paṭipakkhappahānakittanena. Adhicittasikkhā kathitā sarūpato evāti adhippāyo. Ettha cittenāti su-saddena visesitacittena. Tasmāti paññāya dassitattā. Imināti ‘‘sucetaso’’ti iminā padena. Adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti sīlādīnipi visesetvā vuttāni. Sambhave byabhicāre ca visesanavisesitabbatāti taṃ dassento ‘‘adhisīlañca nāma sīle sati hotī’’tiādiṃ vatvā tadubhayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Paṭhamanayo saṅkaravasena pavattoti asaṅkaravasena dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādinā dutiyanayo vutto. ‘‘Samāpannā’’ti etthāpi ‘‘nibbānaṃ patthayantenā’’ti ānetvā sambandho. Vipassanāya pādakabhāvaṃ anupagatāpi tadatthaṃ nibbattanādivasena samāpannāti ayamattho purimanayato viseso. Adhipaññāya panettha purimanayato viseso natthīti sā anuddhaṭā. Samodhānetvāti pariyāyato sarūpato ca saṅgahetvā. Sakalasāsananti tissannaṃ kathitattā eva sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ kathitaṃ hotīti.
第10章《林野经》的注释
10. Araññasuttavaṇṇanā
10“烦恼已止息”:指烦恼的热恼已经平息。因为依戒等功德而生起,并由此止息了怖畏,所以智者被称为“寂静者”,因此说“或者是指智者”。所以经文说“寂静者实……”等。“行最胜行”:指行最胜之行的人。从善凡夫开始,比丘就可以说是在住道梵行,因此说“住于道梵行的人”。至于圣者们,面色的澄净就更不用说了。“根本业处”:指应当持续修持的业处。“异分心续”:指心在各种不同所缘上生起的心相续。这种心续因为散乱混乱而不清净,与安止等持的心相续不同,所以叫异分心续。“进入”:指与定相应的心相续进入止的轨道。“心变得澄净”:这是针对专注于业处、乐于修习的修行心而说的,那心变得澄净后生起。“血液变得澄净”:因为心没有污浊,血液就不浑浊。“变得清净”:因为因清净,所以诸根门变得清净。“面色犹如棕榈果的表面”:这是形容面色。应当把“表面”这个词与句首表示脱离的词连接起来。tebhūmaka 即是三地的。
10.Santakilesānanti vūpasantakilesapariḷāhānaṃ. Yasmā sīlādiguṇasambhavaṃ tato eva bhayasantañca upādāya paṇḍitā ‘‘santo’’ti vuccanti, tasmā vuttaṃ ‘‘paṇḍitānaṃ vā’’ti. Tenāha ‘‘santo have’’tiādi. Seṭṭhacārīnanti seṭṭhacariyaṃ carantānaṃ. Yasmā puthujjanakalyāṇato paṭṭhāya bhikkhu maggabrahmacariyavāsaṃ vasati nāma, tasmā āha ‘‘maggabrahmacariyavāsaṃ vasantāna’’nti. Ariyānaṃ pana mukhavaṇṇassa pasīdane vattabbameva natthi. Mūlakammaṭṭhānanti pārihāriyakammaṭṭhānaṃ. Visabhāgasantatīti nānārammaṇesu pavattacittasantati. Sā hi vikkhepabyākulatāya appasannā samāhitacittasantatiyā visabhāgasantati. Okkamatīti samādhisabhāgā cittasantati samathavīthiṃ anupavisati. Cittaṃ pasīdatīti kammaṭṭhānanirataṃ bhāvanācittaṃ sandhāyāha, taṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Lohitaṃ pasīdatīti cittakālussiyassābhāvato lohitaṃ anāvilaṃ hoti. Parisuddhāni honti kāraṇassa parisuddhabhāvato. Tālaphalamukhassa viya mukhassa vaṇṇo hotīti mukha-saddassa ādimhi pamuttapadena yojetabbo. Evañhi cassa pamuttaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti tālaphalamukhassa vaṇṇasampadāsadisattā. Tibhūmako eva tebhūmako.
他们不为过去而忧愁,也不以过去所得的利养为特征而忧愁、悲叹。不因渴爱而作妄想分别,所以说“不希求”。“以任何一种方式”,就是随随便便哪一种。“于当下所得”,是说明他们没有储存积蓄的受用。“依三种方式的因”,就是依三种原因,意思是说以三种特相的知足为因。
Atītaṃ nānusocanti atītaṃ paccayalābhaṃ lakkhaṇaṃ katvā na socanti na anutthunanti. Jappanataṇhāya vasena na parikappantīti āha ‘‘na patthentī’’ti . Yena kenacīti itarītarena. Taṅkhaṇe laddhenāti sannidhikāraparibhogābhāvamāha. Tividhenapi kāraṇenāti tippakārena hetunā, tilakkhaṇasantosanimittanti attho.
毁灭,就是毁灭的原因。所谓“被这些所毁灭,就是毁灭”,说的是贪、嗔以及和它们俱起的恶法。就像对无色身一样,对色身来说,毁灭也特别是造成干枯的原因,所以说“由这两种原因”。“被割截”,就是被割断。
Vināsanti vināsanahetuṃ. Vinassanti etehīti vināso, lobhadosā tadekaṭṭhā ca pāpadhammā . Arūpakāyassa viya rūpakāyassapi visesato sukkhabhāvakāraṇanti āha ‘‘etena kāraṇadvayenā’’ti. Lutoti lūno.