欲界善法的分别解说·出世间善的注释
欲界善分别义注 · 125 段
出世间善的注释
Lokuttarakusalavaṇṇanā
277277. 这样显示了能产生三种存在的圆满的善之后,现在为了显示超越一切存在的出世间善,又开始了“哪些法是善”等论述。其中,出世间:以什么含义称为出世间?超越世间,就是出世间;超出世间,就是出世间;超越、战胜世间而安住,就是出世间。修习禅那:就是修习、产生、增长那仅持续一个心识刹那的安止禅那。
277. Evaṃ bhavattayasampattinibbattakaṃ kusalaṃ dassetvā idāni sabbabhavasamatikkamanāya lokuttarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha lokuttaranti kenaṭṭhena lokuttaraṃ? Lokaṃ taratīti, lokuttaraṃ lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ; lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhatīti lokuttaraṃ (paṭi. ma. 2.43). Jhānaṃ bhāvetīti ekacittakkhaṇikaṃ appanājhānaṃ bhāveti janeti vaḍḍheti.
从世间出离,就是从轮回中出离,所以叫做出离。或者说,依靠它而得以出离,所以叫做出离。因为具足这个法的人,在遍知苦的时候出离,在断除集的时候出离,在证悟灭的时候出离,在修习道的时候出离。然而,正如三界内的善法在轮回中积攒、增长死与结生,所以被称为“趋向积攒”;这个法却不是这样。这个法就像这样:一个人正在砌一堵十八肘高的墙,另一个人拿着大铁锤,把已经砌好的地方一块块拆掉、打碎,一路拆过去;同样,这个法通过让三界善法所积攒的死与结生缺少条件,把它们拆掉、打碎,一路摧毁过去,所以叫做“趋向拆毁”。
Lokato niyyāti vaṭṭato niyyātīti niyyānikaṃ. Niyyāti vā etenāti niyyānikaṃ. Taṃsamaṅgī hi puggalo dukkhaṃ parijānanto niyyāti, samudayaṃ pajahanto niyyāti, nirodhaṃ sacchikaronto niyyāti, maggaṃ bhāvento niyyāti. Yathā ca pana tebhūmakakusalaṃ vaṭṭasmiṃ cutipaṭisandhiyo ācināti vaḍḍhetīti ācayagāmī nāma hoti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana yathā ekasmiṃ purise aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ cinante aparo mahāmuggaraṃ gahetvā tena citacitaṭṭhānaṃ apacinanto viddhaṃsento eva gaccheyya, evameva tebhūmakakusalena citā cutipaṭisandhiyo paccayavekallakaraṇena apacinantaṃ viddhaṃsentaṃ gacchatīti apacayagāmi.
为了断除见取:在这里,诸见本身就是见取,就像“粪聚、尿聚”等说法一样。或者,因为包含在六十二见之中,所以是“入于诸见者”,也称为见取。或者,这些法以见为所行之处,所以是见取。意思是与见相似而行、与见相似而转起。那么,这些法是什么呢?就是与见相应的有身见、疑、戒禁取,以及趣向恶趣的贪、嗔、痴等不善法。因为这些法直到初道修习之前都还在转起,所以称为与见相似而行。这样,诸见和见取合起来就是见取。为了断除那些见取,也就是为了以彻底断除的方式舍弃。初:从计数来说,也从最初生起来说,称为初。地:在“无间隔地”等说法中,指这大地;在“乐地、欲界”等说法中,指心转起的所依。但这里指的是沙门果。因为它是相应诸法的依止,那些法存在于其中,所以称为地。或者,虽然同属出世间,它自身也存在、生起,不像涅槃那样不显现,所以也称为地。那初地的。为了证得:就是为了证得、获得名为入流果的初沙门果——这里的含义应当这样理解。远离:以彻底断除的方式而远离、离开。
Diṭṭhigatānaṃ pahānāyāti, ettha diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni, gūthagataṃ muttagatantiādīni (a. ni. 9.11) viya. Dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīnaṃ antogadhattā diṭṭhīsu gatānītipi diṭṭhigatāni. Diṭṭhiyā vā gataṃ etesantipi diṭṭhigatāni. Diṭṭhisadisagamanāni diṭṭhisadisappavattānīti attho. Kāni pana tānīti? Sasampayuttāni sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaapāyagamanīyarāgadosamohākusalāni. Tāni hi yāva paṭhamamaggabhāvanā tāva pavattisabbhāvato diṭṭhisadisagamanānīti vuccanti. Iti diṭṭhiyo ca diṭṭhigatāni ca diṭṭhigatāni. Tesaṃ diṭṭhigatānaṃ. Pahānāyāti samucchedavaseneva pajahanatthāya. Paṭhamāyāti gaṇanavasenapi paṭhamuppattivasenapi paṭhamāya. Bhūmiyāti ‘‘anantarahitāya bhūmiyā’’tiādīsu (pārā. 27; ma. ni. 2.296) tāva ayaṃ mahāpathavī bhūmīti vuccati. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) cittuppādo. Idha pana sāmaññaphalaṃ adhippetaṃ. Tañhi sampayuttānaṃ nissayabhāvato te dhammā bhavanti etthāti bhūmi. Yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati uppajjati, na nibbānaṃ viya apātubhāvaṃ, tasmāpi bhūmīti vuccati; tassā paṭhamāya bhūmiyā. Pattiyāti sotāpattiphalasaṅkhātassa paṭhamassa sāmaññaphalassa pattatthāya paṭilābhatthāyāti evamettha attho veditabbo. Viviccāti samucchedavivekavasena viviccitvā, vinā hutvā.
现在,虽然世间禅那也不是离开行道就能成就的,但即便如此,这里为了舍弃单纯只讲禅那本身的方式,而要把出世间禅那连同行道一起作为重点来教导,所以说了“苦行道、迟通达”等话。
Idāni kiñcāpi lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhati, evaṃ santepi idha suddhikanayaṃ pahāya lokuttarajjhānaṃ paṭipadāya saddhiṃyeva garuṃ katvā desetukāmatāya dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññantiādimāha.
在这其中,如果有人从一开始就努力压制烦恼,靠着辛苦、造作、刻意用功,疲惫地把它压制下去,那他的行道就是苦的;而如果有人已经把烦恼压制住,安住在毗婆舍那的随观中,过了很久才让道显现出来,那他就是迟通达。这样一来,无论哪一种情况,都被称为苦行道迟通达。
Tattha yo āditova kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti tassa dukkhā paṭipadā hoti; yo pana vikkhambhita kileso vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggapātubhāvaṃ pāpuṇāti tassa dandhābhiññā hoti. Iti yo koci vāro dukkhapaṭipadadandhābhiñño nāma kato.
那么,他们认可哪一种情况呢?就是:烦恼被镇伏一次之后又现行,第二次被镇伏之后又再现行,到第三次镇伏时,就让它保持被镇伏的状态,然后用道把它彻底断除——他们认可这种情况。这种情况被命名为“苦行道迟通达”。不过,光凭这些还不清楚。所以,这里应该从最开始这样来说明:如果有人先把握了四大,再把握所造色,接着把握非色,但在把握“色与非色”的时候,要历经艰难、辛苦、疲惫才能把握得住,那他的行道就叫作“苦”。而已经把握了色与非色之后,安住在毗婆舍那随观中,因为道现起得很慢,所以叫作“迟通达”。
Katamaṃ pana vāraṃ rocesunti? Yattha sakiṃ vikkhambhitā kilesā samudācaritvā dutiyampi vikkhambhitā puna samudācaranti, tatiyaṃ vikkhambhite pana tathāvikkhambhiteva katvā maggena samugghātaṃ pāpeti, imaṃ vāraṃ rocesuṃ. Imassa vārassa dukkhāpaṭipadā dandhābhiññāti nāmaṃ kataṃ. Ettakena pana na pākaṭaṃ hoti. Tasmā evamettha ādito paṭṭhāya vibhāvanā veditabbā – yo hi cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti, arūpaṃ pariggaṇhāti, ‘rūpārūpaṃ’ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti.
有人先把握了色法与非色法,在确定“名色”的时候,是靠着辛苦、艰难、疲惫才确定下来的;确定名色之后,又安住在毗婆舍那的随观中,经过很长时间才能让道生起。这种人的修行方式也叫作苦行道迟通达。
Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā ‘nāmarūpaṃ’ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthāpite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti, tassāpi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti.
另有一种人,先确定了名色,接着在把握“缘”的时候,因为苦、因为艰难而疲惫地把握;把握了缘之后,又安住在毗婆舍那的观修中,经过很久才让道生起。这也叫作苦行道迟通达。
Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā ‘paccaye’ pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti, paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti.
另有一种人,在把握缘之后,通达“诸相”时,也是历经辛苦、艰难与疲惫才得以通达;通达诸相之后,安住于毗婆舍那的观修过程,经过很长时间才让道生起。这也叫作苦行道迟通达。
Aparo paccayepi pariggahetvā ‘lakkhaṇāni’ paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti.
另有一种人,在通达了诸相之后,当观智变得锐利、勇猛、明净、顺畅时,他要去除已生起的“观欲染”,在去除的过程中饱受痛苦、艰难与疲惫,才终于将其去除;去除欲染之后,他安住于观法的持续修习中,经过很长时间才让道生起。这也叫做苦行道迟通达。众人认可了这一类型,并给它安立了这个名称。依照同样的方法,应当了解后面三种行道。
Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannaṃ ‘vipassanānikantiṃ’ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Imaṃ vāraṃ rocesuṃ. Imassa vārassa etaṃ nāmaṃ kataṃ. Imināva upāyena parato tisso paṭipadā veditabbā.
在“触存在”等项中,多出了四个词:未知当知根、正语、正业、正命。在解说部分对寻等的解说里,则多出了“道支”等词。其余一切都和前面所说的一样。不过,按地的区别来说,这里的不同只在于它是出世间的。
Phasso hotītiādīsu anaññātaññassāmītindriyaṃ, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvoti cattāri padāni adhikāni. Niddesavāre ca vitakkādiniddesesu ‘maggaṅga’ntiādīni padāni adhikāni. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Bhūmantaravasena pana lokuttaratāva idha viseso.
在这里,所谓“未知当知根”,是指这样修行的人——他依“我要了知那在无始轮回中未曾了知的不死境界,或者四圣谛法”而趣入修行——由他这先前的努力所生起的根。至于它的特相等,应当依照前面讲慧根时所说的方式来了知。
Tattha anaññātaññassāmītindriyanti ‘anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmī’ti paṭipannassa iminā pubbābhogena uppannaṃ indriyaṃ. Lakkhaṇādīni panassa heṭṭhā paññindriye vuttanayeneva veditabbāni.
美好、受称赞的言语,就是正语。这是断除语恶行、远离邪语的同义词。它以摄持为特征,以远离为作用,以舍断邪语为显现。美好、受称赞的业,就是正业。这是断除邪业、远离杀生等的名称。它以生起为特征,以远离为作用,以舍断邪业为显现。美好、受称赞的活命,就是正命。这是远离邪命的同义词。它以清净为特征,以正命流行为作用,以舍断邪命为显现。
Sundarā pasatthā vā vācā sammāvācā. Vacīduccaritasamugghāṭikāya micchāvācāviratiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā pariggahalakkhaṇā viramaṇarasā micchāvācappahānapaccupaṭṭhānā. Sundaro pasattho vā kammanto sammākammanto. Micchākammantasamucchedikāya pāṇātipātādiviratiyā etaṃ nāmaṃ. So samuṭṭhānalakkhaṇo viramaṇaraso micchākammantappahānapaccupaṭṭhāno. Sundaro pasattho vā ājīvo sammāājīvo. Micchājīvaviratiyā etaṃ adhivacanaṃ. So vodānalakkhaṇo ñāyājīvappavattiraso micchājīvappahānapaccupaṭṭhāno.
另外,这里也应该按照前面讲三种远离时所说的方式,来理解这些法的特相等内容。这样一来,依这三种法,前面所说的五支道在这里就应当理解为八支道。而在“余所未摄”当中,并没有包含这三种法,悲和喜也同样没有包含在内。因为这三法本来就出现在这部经的经文里,所以不归入“余所未摄”。而悲和喜是以有情为所缘,这些法则是以涅槃为所缘,所以它们在这里也不被纳入。以上是摄颂分中关于特殊含义的部分。
Apica heṭṭhā viratittaye vuttavasenapettha lakkhaṇādīni veditabbāni. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ vasena heṭṭhā vuttaṃ maggapañcakaṃ idha maggaṭṭhakaṃ veditabbaṃ. Yevāpanakesu ca imesaṃ abhāvo. Tathā karuṇāmuditānaṃ. Ime hi tayo dhammā idha pāḷiyaṃ āgatattāva yevāpanakesu na gahitā. Karuṇāmuditā pana sattārammaṇā, ime dhammā nibbānārammaṇāti tāpettha na gahitā. Ayaṃ tāva uddesavāre visesattho.
283283. 不过在广释分里,“道支”和“属于道”这两个说法中,先说“道的支分”就是道支,意思是道的组成部分。又比如在森林里被包含的东西,就叫“属于森林”;同样地,被包含在道里的,就叫“属于道”,意思是依止于道。
283. Niddesavāre pana maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti ettha tāva maggassa aṅganti maggaṅgaṃ; maggakoṭṭhāsoti attho. Yathā pana araññe pariyāpannaṃ araññapariyāpannaṃ nāma hoti, evaṃ magge pariyāpannanti maggapariyāpannaṃ. Maggasannissitanti attho.
285喜觉支:在这里,喜本身就是觉支,所以叫喜觉支。其中,“觉支”的意思是觉悟的支分,或者觉悟者的支分。这段话要表达的是:当出世间道生起的那一刹那,有一组法同时现起,包括念、择法、精进、喜、轻安、定、舍,这组法能对抗昏沉、掉举、停滞、过度用力、贪著欲乐、自我折磨、执断、执常等种种过患。圣弟子就是靠这组法而觉悟,所以这组法被称为“觉”。“觉悟”的意思是:从烦恼相续的沉睡中醒来,或者通达四圣谛,或者亲证涅槃。这组法被称为“觉”的支分,所以是觉支,就像禅支、道支那样。而那位以上述方式靠这组法觉悟的圣弟子,也被称为“觉者”;这位觉者的支分,也是觉支,就像军队的支分、车的支分那样。因此,注释师们说:“或者,觉悟者的支分就是觉支。”
285.Pītisambojjhaṅgoti ettha pīti eva sambojjhaṅgoti pītisambojjhaṅgo. Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati. Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti. Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo, jhānaṅgamaggaṅgādīni viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo; senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182).
另外,也可以按照《无碍解道》里的这种分析方式来理解觉支的含义:“为什么叫觉支呢?因为它们导向觉悟,所以叫觉支;因为它们在觉悟,所以叫觉支;因为它们随觉悟而行,所以叫觉支;因为它们朝向觉悟,所以叫觉支;因为它们彻底觉悟,所以叫觉支。”殊胜而美好的觉支,就是正觉支。同样,喜本身就是喜正觉支,所以叫喜正觉支。对于心一境性等觉支的解释,也应当按这个方式来理解。
Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) iminā paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo. Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Evaṃ pīti eva sambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgoti. Cittekaggatāniddesādīsupi imināva nayena attho veditabbo.
296“那些法”指的是在当时能够证入的四圣谛法,也就是那些法。“未知”的意思是:虽然依靠初道,这些法可以说已经被知了,但就像一个人来到自己以前从没到过的住处,即使已经站在住处中间,他仍会依据自己以前没来过的状态说“我来到了以前没来过的地方”;又像一个人戴上以前从没戴过的花环,穿上以前从没穿过的衣服,吃下以前从没吃过的食物,他仍会依据自己以前没吃过的状态说“我吃了以前没吃过的食物”。同样,这里因为这个人以前未曾了知这些法,所以称为“未知”;在“未见”等词中也是同样的原则。“未见”指的是在此之前未以智慧眼见过,“未得”指的是未以证得的方式获得,“未了知”指的是未以智令其明了,“未作证”指的是未亲证。“作证”是为了亲证之义。不仅与此词,与其他词也应如此结合:“为了知未知,为了见未见,为了得未得,为了明了未明了”。
296.Tesaṃ dhammānanti ye tasmiṃ samaye paṭivedhaṃ gacchanti catusaccadhammā, tesaṃ dhammānaṃ. Anaññātānanti kiñcāpi paṭhamamaggena te dhammā ñātā nāma honti, yathā pana pakatiyā anāgatapubbaṃ vihāraṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhitopi puggalo pakatiyā anāgatabhāvaṃ upādāya ‘anāgatapubbaṃ ṭhānaṃ āgatomhī’ti vadati, yathā ca pakatiyā apiḷandhapubbaṃ mālaṃ piḷandhitvā, anivatthapubbaṃ vatthaṃ nivāsetvā, abhuttapubbaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā, pakatiyā abhuttabhāvaṃ upādāya abhuttapubbaṃ bhojanaṃ bhuttomhīti vadati, evamidhāpi yasmā pakatiyā iminā puggalena ime dhammā na ñātapubbā tasmā anaññātānanti vuttaṃ. Adiṭṭhādīsupi eseva nayo. Tattha adiṭṭhānanti ito pubbe paññācakkhunā adiṭṭhānaṃ. Appattānanti adhigamanavasena appattānaṃ. Aviditānanti ñāṇena apākaṭakatānaṃ. Asacchikatānanti apaccakkhakatānaṃ. Sacchikiriyāyāti paccakkhakaraṇatthaṃ. Yathā ca iminā padena, evaṃ sesehipi saddhiṃ anaññātānaṃ ñāṇāya, adiṭṭhānaṃ dassanāya, appattānaṃ pattiyā, aviditānaṃ vedāyāti yojanā kātabbā.
299在“四种语恶行”等句中,“语”应理解为语表。被三种过失中的任何一种所染污的行为,就是恶行。由语产生的恶行是语恶行,或者由语所完成的恶行是语恶行。从这些语恶行中远离而乐住,叫“远离”;离开它们而乐住,叫“离”;从种种方面回转、离开它们而乐住,叫“别离”。或者这是就前缀而扩展的词。所有这些,都是远离状态的同义说法。“离”就是令怨恨消失、破坏,这也是远离的同义词。然而,以某种思来说妄语等的时候,这属于出世间道的离;它生起后,不让人去做那种行为,切断行为之道,叫“不造作”。同样,不让人去做那种行为,切断造作之道,叫“不作业”。以某种思来说四种语恶行的时候,叫“违犯”;这个离生起后,不让人那样违犯,叫“不违犯”。
299.Catūhi vacīduccaritehītiādīsu vacīti vacīviññatti veditabbā. Tiṇṇaṃ dosānaṃ yena kenaci duṭṭhāni caritānīti duccaritāni. Vacīto pavattāni duccaritāni vacīduccaritāni, vaciyā vā nipphāditāni duccaritāni vacīduccaritāni. Tehi vacīduccaritehi. Ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Sabbamidaṃ oramaṇabhāvassevādhivacanaṃ. Veraṃ maṇati, vināsetīti veramaṇī. Idampi oramaṇasseva vevacanaṃ. Yāya pana cetanāya musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma, ayaṃ lokuttaramaggavirati. Uppajjitvā taṃ kiriyaṃ kātuṃ na deti, kiriyāpathaṃ pacchindatīti akiriyā. Tathā taṃ karaṇaṃ kātuṃ na deti, karaṇapathaṃ pacchindatīti akaraṇaṃ. Yāya ca cetanāya catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ bhāsamāno ajjhāpajjati nāma, ayaṃ uppajjitvā tathā ajjhāpajjituṃ na detīti anajjhāpatti.
“不越限”在这里:在“于彼时”等语句中,“限”指的是时间。在“住在优楼频螺”中,“限”指的是堆积。在“已住之法不越限”中,“限”指的是界限。这里也是界限的意思。因为具有不可逾越之义,四种善口行就被称为“限”。也就是说,以某种思心所正在说四种恶口行时,就叫作越限;这个思心所生起后,不让它越过那个限,所以说为“不越限”。或者,“限”有摇动、破坏的意思,即限制。限制什么呢?限制四种恶口行。因此,由限制之义而称为“限”。而对人来说,不逾越其利乐而运作,就是“不越”。这样,这里应当从这两个词的角度来理解其含义。
Velāanatikkamoti ettha ‘‘tāya velāyā’’tiādīsu (dī. ni. 2.154; mahāva. 1-3; udā. 1 ādayo) tāva kālo velāti āgato. ‘‘Uruvelāyaṃ viharatī’’ti (mahāva. 1; saṃ. ni. 1.137) ettha rāsi. ‘‘Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (cūḷava. 384; a. ni. 8.19; udā. 45) ettha sīmā. Idhāpi sīmāva. Anatikkamanīyaṭṭhena hi cattāri vacīsucaritāni velāti adhippetāni. Iti yāya cetanāya cattāri vacīduccaritāni bhāsamāno velaṃ atikkamati nāma, ayaṃ uppajjitvā taṃ velaṃ atikkamituṃ na detīti velāanatikkamoti vuttā. Velāyatīti vā velā, calayati viddhaṃsetīti attho. Kiṃ velāyati? Catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Iti velāyanato ‘velā’. Purisassa pana hitasukhaṃ anatikkamitvā vattatīti ‘anatikkamo’. Evamettha padadvayavasenāpi attho veditabbo.
“破坏桥”就是破坏桥;意思是破坏四种恶口行的途径、破坏它们的缘。这里所说的“缘”,指的就是“桥”。这个词的含义是:贪等是四种恶口行的缘,在轮回中把人系缚、捆绑起来,所以叫“桥”。破坏桥就是“破桥”。这是能根除恶口行之缘的远离的别名。这个名为正语的远离,在预备阶段可以在不同心中生起。因为,是以一种心远离妄语,以另一种心远离离间语等。但在出世间道的刹那,只在一心中生起。因为,断除四种恶口行思惟的途径、圆满道支时,只有一种远离生起。
Setuṃ hanatīti setughāto; catunnaṃ vacīduccaritānaṃ padaghāto paccayaghātoti attho. Paccayo hi idha setūti adhippeto. Tatrāyaṃ vacanattho – rāgādiko catunnaṃ vacīduccaritānaṃ paccayo vaṭṭasmiṃ puggalaṃ sinoti bandhatīti setu. Setussa ghāto setughāto. Vacīduccaritapaccayasamugghāṭikāya viratiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayaṃ pana sammāvācāsaṅkhātā virati pubbabhāge nānācittesu labbhati. Aññeneva hi cittena musāvādā viramati, aññena pesuññādīhi. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Catubbidhāya hi vacīduccaritacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjati.
300“以身恶行”是指从身体发出的、或由身体实际做出来的杀生等恶行。其余部分按照前面的方式理解即可。这被称为正业的远离,在预备阶段可以在不同的心中生起。实际上,是以一种心远离杀生,以另一种心远离不与取和邪淫。但在出世间道的刹那,只在一个心中生起。因为当它断除三种身恶行的思惟、圆满道支时,只有一种远离生起。
300.Kāyaduccaritehīti kāyato pavattehi kāyena vā nipphāditehi pāṇātipātādīhi duccaritehi. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ayampi sammākammantasaṅkhātā virati pubbabhāge nānācittesu labbhati. Aññeneva hi cittena pāṇātipātā viramati, aññena adinnādānamicchācārehi. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Tividhāya hi kāyaduccaritacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjati.
301在正命的解说里,讲到“不作”等说法时,是这样的:一个人以某种思心所过邪命的生活,这就叫“作”;这个思心所生起之后,不让那种“作”发生,所以叫“不作”。应当按这个思路来理解其中的关联。而且这个“命”并不是单独存在的,一旦说到语业和身业,它就已经被包含在内了,因为它是这两者所属的一分。不过,因为它是恒常奉行的,所以这里把它单独提出来显示。这样一来,正命就没有自己独立的作用,八道支也就不圆满了,因此应当让正命具有自己独立的作用,让八道支圆满。这里的思路是这样的:所谓“命”,它被破坏时,只在身门和语门被破坏,意门并没有所谓命被破坏这回事;它圆满时,也同样只在这两门圆满,意门并没有所谓命圆满这回事。不过,在身门中,违犯既有以命为因的,也有不以命为因的;语门也是这样。
301. Sammāājīvaniddese akiriyātiādīsu yāya cetanāya micchājīvaṃ ājīvamāno kiriyaṃ karoti nāma, ayaṃ uppajjitvā taṃ kiriyaṃ kātuṃ na detīti akiriyāti. Iminā nayena yojanā veditabbā. Ājīvo ca nāmesa pāṭiyekko natthi, vācākammantesu gahitesu gahitova hoti, tappakkhikattā. Dhuvapaṭisevanavasena panāyaṃ tato nīharitvā dassitoti. Evaṃ sante sammāājīvo sakiccako na hoti , aṭṭha maggaṅgāni na paripūrenti, tasmā sammāājīvo sakiccako kātabbo, aṭṭha maggaṅgāni paripūretabbānīti. Tatrāyaṃ nayo – ājīvo nāma bhijjamāno kāyavacīdvāresuyeva bhijjati. Manodvāre ājīvabhedo nāma natthi. Pūrayamānopi tasmiṃyeva dvāradvaye pūrati. Manodvāre ājīvapūraṇaṃ nāma natthi. Kāyadvāre pana vītikkamo ājīvahetukopi atthi naājīvahetukopi. Tathā vacīdvāre.
在这里,国王、大臣之类的人沉迷玩乐,为了显示自己勇猛而去猎杀野兽,或者拦路抢劫,或者侵犯别人的妻子,这就叫不善的身业。远离这些,就叫正业。如果有人说四种跟谋生无关的恶语,这就叫不善的语业。远离这些,就叫正语。
Tattha yaṃ rājarājamahāmattā khiḍḍāpasutā sūrabhāvaṃ dassentā migavadhaṃ vā panthaduhanaṃ vā paradāravītikkamaṃ vā karonti, idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ nāma. Tato viratipi ‘sammākammanto’ nāma. Yaṃ pana naājīvahetukaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ bhāsanti, idaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ nāma. Tato viratipi ‘sammāvācā’ nāma.
如果是为了活命,像捕鸟人、渔夫这些人杀生、偷拿别人没给的东西、行邪淫,这就叫邪命。远离这些,就叫正命。还有,如果收了贿赂而说假话,或者搬弄是非、骂人、说废话,这也是邪命。远离这些,就叫正命。
Yaṃ pana ājīvahetu nesādamacchabandhādayo pāṇaṃ hananti, adinnaṃ ādiyanti, micchācāraṃ caranti, ayaṃ micchājīvo nāma. Tato virati ‘sammāājīvo’ nāma. Yampi lañjaṃ gahetvā musā bhaṇanti, pesuññapharusasamphappalāpe pavattenti, ayampi micchājīvo nāma. Tato virati sammāājīvo nāma.
大西瓦长老则说:身门和语门的违犯,不管是不是由活命的原因引起,都只算是不善的身业和语业。远离这些,也只称为正业和正语。当有人问“活命在哪里”时,他说:依三种诡诈的手段生起四种资具并受用它们。然而,这是走到极端的邪命。远离这些,就叫做正命。
Mahāsīvatthero panāha – ‘kāyavacīdvāresupi vītikkamo ājīvahetuko vā hotu no vā ājīvahetuko, akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammantveva saṅkhyaṃ gacchati. Tato viratipi sammākammanto sammāvācātveva vuccatī’ti. ‘Ājīvo kuhi’nti vutte pana ‘tīṇi kuhanavatthūni nissāya cattāro paccaye uppādetvā tesaṃ paribhogo’ti āha. Ayaṃ pana koṭippatto micchājīvo. Tato virati sammāājīvo nāma.
这个正命在前期阶段,是在不同的心里获得的:以某一个心远离身门的违犯,以另一个心远离语门的违犯。但在出世间道的那一刹那,它只在一个心里获得。因为被称为邪命的恶戒思,是以七种业道的方式在身门和语门生起的,当它截断其途径而圆满道支时,只有一个远离生起。这就是解说分中的差别。
Ayampi sammāājīvo pubbabhāge nānācittesu labbhati, aññeneva hi cittena kāyadvāravītikkamā viramati, aññena vacīdvāravītikkamā. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Kāyavacīdvāresu hi sattakammapathavasena uppannāya micchājīvasaṅkhātāya dussīlyacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjatīti. Ayaṃ niddesavāre viseso.
而这里所说的“未知当知根”在诸根中已经增长,以及正语等道支,依据它们,在摄类部分中宣说为“九根、八支道”。空的部分则只是通常的说法。这就是就纯粹修行道而说的差别。
Yaṃ panetaṃ indriyesu anaññātaññassāmītindriyaṃ vaḍḍhitaṃ, maggaṅgesu ca sammāvācādīni, tesaṃ vasena saṅgahavāre ‘‘navindriyāni, aṭṭhaṅgiko maggo’’ti vuttaṃ. Suññatavāro pākatikoyevāti. Ayaṃ tāva suddhikapaṭipadāya viseso.
343从此之后,有清净空、空之行道、清净无愿、无愿行道,这就是教法的分类。其中,“空”是出世间道的名称。它确实通过三种原因得到这个名称:从来源、从功德、从所缘。如何呢?在这里,比丘坚定地以无我进入,以无我观察诸行。然而,仅仅以无我而见并不成为道的出起,还必须以无常和苦来观察,因此他将“无常、苦、无我”这三种随观提起,遍观而行。而他的至出起观,将三地诸行都看作空。这观就叫做空观。它站在来源的位置上,给自己的道“空”这个名称。这样,道从“来源”得到空这个名字。又因为它远离贪等烦恼,所以从“功德”得到空这个名字。涅槃也因远离贪等而被称为空。道以彼为所缘而生起,所以从“所缘”得到空这个名字。
343. Ito paraṃ suddhikasuññatā suññatapaṭipadā suddhikaappaṇihitā appaṇihitapaṭipadāti ayaṃ desanābhedo hoti. Tattha suññatanti lokuttaramaggassa nāmaṃ. So hi āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati. Kathaṃ? Idha bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato saṅkhāre passati. Yasmā pana anattato diṭṭhamatteneva maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, aniccatopi dukkhatopi daṭṭhumeva vaṭṭati, tasmā ‘aniccaṃ dukkhamanattā’ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvā sammasanto carati. Vuṭṭhānagāminivipassanā panassa tebhūmakepi saṅkhāre suññatova passati. Ayaṃ vipassanā suññatā nāma hoti. Sā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa ‘suññata’nti nāmaṃ deti. Evaṃ maggo ‘āgamanato’ suññatanāmaṃ labhati. Yasmā pana so rāgādīhi suñño tasmā ‘saguṇeneva’ suññatanāmaṃ labhati. Nibbānampi rāgādīhi suññattā suññatanti vuccati. Taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannattā maggo ‘ārammaṇato’ suññatanāmaṃ labhati.
在这里,按照经教的说法,名称可以从功德或所缘得来,因为这是方便说。而阿毗达摩的论说则是直接说、非方便说。所以在这里,名称不从功德或所缘得来,只从来源得来。来源才是关键。来源有两种:观的来源和道的来源。其中,在道生起的地方,观的来源是关键;在果生起的地方,道的来源是关键。这里因为是道生起的地方,所以只有观的来源成了关键。
Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti. Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuraṃ. Idha maggassa āgatattā vipassanāgamanameva dhuraṃ jātaṃ.
350350.“无愿”:在这里,“无愿”也是道的名称。这个名称同样是道通过三种原因获得的。怎么获得呢?这里,比丘从一开始就紧抓住苦,只从苦的角度观察诸行。然而,仅仅从苦的角度看见,还不叫作出起之道;还必须从无常和无我的角度看见。因此,他把观察安立为“无常、苦、无我”这三种随观,进行观照。他的趋向出起的观,把对三地诸行的愿求彻底干枯、耗尽、舍弃掉。这种观就叫作“无愿观”。它站在来源的位置上,给自己的道安上“无愿”这个名称。这样,道通过“来源”获得“无愿”的名称。又因为在那里没有贪、嗔、痴的愿求,所以也通过“功德”获得“无愿”的名称。涅槃也因为那些愿求不存在,而被称为“无愿”。道以涅槃为所缘而生起,因此获得“无愿”的名称。
350.Appaṇihitanti, etthāpi appaṇihitanti maggasseva nāmaṃ. Idampi nāmaṃ maggo tīheva kāraṇehi labhati. Kathaṃ? Idha bhikkhu āditova dukkhato abhinivisitvā dukkhatova saṅkhāre passati. Yasmā pana dukkhato diṭṭhamatteneva maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, aniccatopi anattatopi daṭṭhumeva vaṭṭati, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvā sammasanto carati. Vuṭṭhānagāminivipassanā panassa tebhūmakasaṅkhāresu paṇidhiṃ sosetvā pariyādiyitvā vissajjeti. Ayaṃ vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Sā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa ‘appaṇihita’nti nāmaṃ deti. Evaṃ maggo ‘āgamanato’ appaṇihitanāmaṃ labhati. Yasmā pana tattha rāgadosamohapaṇidhayo natthi, tasmā ‘saguṇeneva’ appaṇihitanāmaṃ labhati. Nibbānampi tesaṃ paṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitanti vuccati. Taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannattā maggo appaṇihitanāmaṃ labhati.
在这里,按照经教的说法,名字可以从功德或所缘得来,因为这是方便说。但阿毗达摩的论说不是方便说。所以在这里,名字不从功德或所缘得来,只从来源得来。来源才是根本。来源有两种:观来源和道来源。其中,在道生起的地方,以观来源为根本;在果生起的地方,以道来源为根本。这里因为是道生起的地方,所以只有观来源成为根本。
Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā . Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti. Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuraṃ. Idha maggassa āgatattā vipassanāgamanameva dhuraṃ jātaṃ.
难道空、无相、无愿不就是道的三种名称吗?正如经中所说:“比丘们,有三种解脱:空解脱、无相解脱、无愿解脱。”在这三种当中,这里取了两种道,为什么没有取无相呢?因为没有来源。无相观不能自己站在来源的位置上,给自身的道安立名称。而正自觉者对他的儿子罗睺罗长老……
Nanu ca suññato animitto appaṇihitoti tīṇi maggassa nāmāni? Yathāha – ‘‘tayome, bhikkhave, vimokkhā – suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.209). Tesu idha dve magge gahetvā animitto kasmā na gahitoti? Āgamanābhāvato. Animittavipassanā hi sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Sammāsambuddho pana attano puttassa rāhulattherassa.
“你当修习无相,舍弃慢随眠;
从此,通过彻底通达慢,你就会寂静地生活。”
‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha; Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 344);
他讲了无相观。观确实能破除常相、恒相、乐相、我相,所以被称为“无相”。不过,这种观虽然破除了那些相,它自己却仍然在有相的法里面运作,因此它其实还是有相的。所以,它自己站在趋入处,却不能给自己的道命名。
Animittavipassanaṃ kathesi. Vipassanā hi niccanimittaṃ dhuvanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittañca ugghāṭeti. Tasmā animittāti kathitā. Sā ca kiñcāpi taṃ nimittaṃ ugghāṭeti, sayaṃ pana nimittadhammesu caratīti sanimittāva hoti. Tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti.
另一种说法:阿毗达摩叫作胜义教说。而无相道从胜义上讲,确实只是缺少了因。怎么说呢?因为依无常随观而说了无相解脱。凭着这种解脱,信根变得增上。但它在圣道里连一个支分都算不上,因为它不是道支,所以从胜义上讲,没法给它安上自己那条道的名字。不过,在另外两种当中,依无我随观说了空解脱,依苦随观说了无愿解脱。在这两者中,以空解脱,慧根增上;以无愿解脱,定根增上。这些因为是圣道的支分,所以从胜义上讲,能够给自己那条道安上名字。即使在“道所缘三法”中,在“道增上法分别”的部分,当欲和心成为增上时,因为那些法不是道支,就没有说它们是“道增上”。应当这样来理解。这是一位阿阇梨的个人判断,超出了注释书。
Aparo nayo – abhidhammo nāma paramatthadesanā. Animittamaggassa ca paramatthato hetuvekallameva hoti. Kathaṃ? Aniccānupassanāya hi vasena animittavimokkho kathito. Tena ca vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Taṃ ariyamagge ekaṅgampi na hoti, amaggaṅgattā attano maggassa paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Itaresu pana dvīsu anattānupassanāya tāva vasena suññatavimokkho, dukkhānupassanāya vasena appaṇihitavimokkho kathito. Tesu suññatavimokkhena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, appaṇihitavimokkhena samādhindriyaṃ. Tāni ariyamaggassa aṅgattā attano maggassa paramatthato nāmaṃ dātuṃ sakkonti. Maggārammaṇattikepi hi maggādhipatidhammavibhajane chandacittānaṃ adhipatikāle tesaṃ dhammānaṃ amaggaṅgattāva maggādhipatibhāvo na vutto. Evaṃsampadamidaṃ veditabbanti. Ayamettha aṭṭhakathāmuttako ekassa ācariyassa mativinicchayo.
这样,从一切方面来看,无相观虽然站在自己得名的位置上,却不能给自己的道命名,所以“无相道”这个名称不被采纳。不过有些人说:“无相道虽然不能从‘来处’得名,但按照经教的说法,可以从功德和所缘两方面得名。”他们这样说了以后就被驳斥了——如果无相道能从功德和所缘两方面得名,那么空道和无愿道在这里也应该同样能从功德和所缘两方面得名。但它们并不能。为什么呢?因为道得名有两种依据:一是从自性,二是从对立面;也就是从本质和从对治来说。其中,空道和无愿道既从自性得名,也从对立面得名。因为空道和无愿道远离贪等而空,远离贪欲等而无愿,这样就“从自性”得名;又因为空是对我执的对治,无愿是对愿求的对治,这样就“从对立面”得名。而无相道只是因为贪等相和常等相不存在,才从自性得名,并不是从对立面得名。因为它并不是以诸行相为所缘的无常随观的对治,无常随观对它来说只是随顺的状态。总之,按照阿毗达摩的教理,根本不存在“无相道”这个名称。
Evaṃ sabbathāpi animittavipassanā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkotīti animittamaggo na gahito. Keci pana ‘animittamaggo āgamanato nāmaṃ alabhantopi suttantapariyāyena saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhatī’ti āhaṃsu. Te idaṃ vatvā paṭikkhittā – animittamagge saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhante suññataappaṇihitamaggāpi saguṇatoyeva ārammaṇatoyeva ca idha nāmaṃ labheyyuṃ. Na pana labhanti. Kiṃ kāraṇā? Ayañhi maggo nāma dvīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati – sarasato ca paccanīkato ca; sabhāvato ca paṭipakkhato cāti attho. Tattha suññataappaṇihitamaggā sarasatopi paccanīkatopi nāmaṃ labhanti. Suññataappaṇihitamaggā hi rāgādīhi suññā, rāgapaṇidhiādīhi ca appaṇihitāti evaṃ ‘sarasato’ nāmaṃ labhanti. Suññato ca attābhinivesassa paṭipakkho, appaṇihito paṇidhissāti evaṃ ‘paccanīkato’ nāmaṃ labhanti. Animittamaggo pana rāgādinimittānaṃ niccanimittādīnañca abhāvena sarasatova nāmaṃ labhati, no paccanīkato. Na hi so saṅkhāranimittārammaṇāya aniccānupassanāya paṭipakkho. Aniccānupassanā panassa anulomabhāve ṭhitāti. Sabbathāpi abhidhammapariyāyena animittamaggo nāma natthīti.
按照经教的方式,这段话可以这样引出来说明:在道生起的那一刹那,三相就像在一次转向中同时呈现,但三相同时呈现是不可能的。这样说,是为了表明业处已经清晰显现。因为从一开始,不管执取哪一个相,导向出起的观都是依它所观照的那个相而出起,站在能得名的位置上,给自己的道命名。怎么命名呢?在无常等相中,不管先执取哪一个,都应当也能看到其余两个相。只观一个相,并不能叫道之出起。所以,执取无常的比丘不只是从无常出起,也从苦、从无我出起。执取苦、无我的人也是这样。因此,从一开始,不管执取哪一个相,导向出起的观都是依它所观照的那个相而出起,站在能得名的位置上,给自己的道命名。其中,从无常出起的道叫无相,从苦出起的道叫无愿,从无我出起的道叫空。这就是按经教的方式引出来说明。
Suttantikapariyāyena panesa evaṃ āharitvā dīpito – yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tīṇi lakkhaṇāni ekāvajjanena viya āpāthamāgacchanti, tiṇṇañca ekato āpāthagamanaṃ nāma natthi. Kammaṭṭhānassa pana vibhūtabhāvadīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ādito hi yattha katthaci abhiniveso hotu, vuṭṭhānagāminī pana vipassanā yaṃ yaṃ sammasitvā vuṭṭhāti tassa tasseva vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti. Kathaṃ? Aniccādīsu hi yattha katthaci abhinivisitvā itarampi lakkhaṇadvayaṃ daṭṭhuṃ vaṭṭati eva. Ekalakkhaṇadassanamatteneva hi maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, tasmā aniccato abhiniviṭṭho bhikkhu na kevalaṃ aniccatova vuṭṭhāti, dukkhatopi anattatopi vuṭṭhātiyeva. Dukkhato anattato abhiniviṭṭhepi eseva nayo. Iti ādito yattha katthaci abhiniveso hotu, vuṭṭhānagāminī pana vipassanā yaṃ yaṃ sammasitvā vuṭṭhāti tassa tasseva vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti. Tattha aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto nāma hoti, dukkhato vuṭṭhahantassa appaṇihito, anattato vuṭṭhahantassa suññatoti. Evaṃ suttantapariyāyena āharitvā dīpito.
那么,导向出起的观,它的所缘是什么呢?是以相为所缘。所谓“相”,是属于概念层面的,不能说它是真实存在的法。如果有人能清楚地观察到无常、苦、无我这三个相,那么他的五蕴就像挂在脖子上的死尸一样。以诸行为所缘的智,就是从诸行出起的。就好比有一位比丘想买钵,看到卖钵的人带着钵过来,心里非常高兴,想着“我要买下它”,等到仔细检查时,发现上面有三个孔,他对那些孔洞并非不执着,而是对钵本身失去了兴趣;同样地,清楚地观察到三相之后,就对诸行失去了兴趣。应当知道,正是以诸行为所缘的智,从诸行出起。用布的比喻也是同样的道理。
Vuṭṭhānagāminī pana vipassanā kimārammaṇāti? Lakkhaṇārammaṇāti. Lakkhaṇaṃ nāma paññattigatikaṃ na vattabbadhammabhūtaṃ. Yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkheti, tassa pañcakkhandhā kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya honti. Saṅkhārārammaṇameva ñāṇaṃ saṅkhārato vuṭṭhāti. Yathā hi eko bhikkhu pattaṃ kiṇitukāmo pattavāṇijena pattaṃ ābhataṃ disvā haṭṭhapahaṭṭho gaṇhissāmīti cintetvā vīmaṃsamāno tīṇi chiddāni passeyya, so na chiddesu nirālayo hoti, patte pana nirālayo hoti; evameva tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā saṅkhāresu nirālayo hoti. Saṅkhārārammaṇeneva ñāṇena saṅkhārato vuṭṭhātīti veditabbaṃ. Dussopamāyapi eseva nayo.
世尊在说明出世间禅那时,依清净行道,举出了四法门和五法门这两种方式;同样地,也依清净空与空行道、清净无愿与无愿行道来举出。为什么要这样举出呢?是为了顺应众生的意乐,也是为了让说法更加善巧庄严。这两点也应该按照前面所说的方式来了知。在“这样修习出世间禅那”这里,依清净行道以四法门和五法门有两种方式,其余各类也是如此;因此在全部五类当中,一共举出了十种方式。
Iti bhagavā lokuttaraṃ jhānaṃ bhājento suddhikapaṭipadāya catukkanayaṃ pañcakanayanti dvepi naye āhari. Tathā suddhikasuññatāya suññatapaṭipadāya suddhikaappaṇihitāya appaṇihitapaṭipadāyāti. Kasmā evaṃ āharīti? Puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca. Tadubhayampi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetīti ettha suddhikapaṭipadāya catukkapañcakavasena dve nayā, tathā sesesūti sabbesupi pañcasu koṭṭhāsesu dasa nayā bhājitā.
出世间善的杂论
Lokuttarakusalaṃ pakiṇṇakakathā
关于这一点,有以下的杂项说明:
Tatridaṃ pakiṇṇakaṃ –
内在的与外在的,在五种色与非色之中;
七支与八支的转变,以及相、行道和增上。
Ajjhattañca bahiddhā ca, rūpārūpesu pañcasu; Sattaṭṭhaṅgapariṇāmaṃ, nimittaṃ paṭipadāpatīti.
出世间道确实是这样:它先执取内,再从内出起;先执取内,再从外出起;先执取外,再从外出起;先执取外,再从内出起。先执取色,再从色出起;先执取色,再从无色出起。先执取无色,再从无色出起;先执取无色,再从色出起,然后一次性从五蕴出起。
Lokuttaramaggo hi ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti , ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti. Rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti. Arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, ekappahāreneva pañcahi khandhehi vuṭṭhāti.
所谓“七支八支的变化”:这个道既可以是八支的,也可以是七支的。觉支可以是七种,也可以是六种。而禅那可以是五支的,也可以是四支的,可以是三支的,也可以是二支的。应当知道,这就是七支、八支等各支的变化之义。
‘Sattaṭṭhaṅgapariṇāma’nti so panesa maggo aṭṭhaṅgikopi hoti sattaṅgikopi. Bojjhaṅgāpi satta vā honti cha vā. Jhānaṃ pana pañcaṅgikaṃ vā hoti caturaṅgikaṃ vā; tivaṅgikaṃ vā duvaṅgikaṃ vā. Evaṃ sattaaṭṭhādīnaṃ aṅgānaṃ pariṇāmo veditabboti attho.
所谓“相与行道及增上”:其中“相”是指从它出起(脱离)的那个所缘;“行道及增上”则应理解为行道和增上的动与不动。
‘Nimittaṃ paṭipadāpatī’ti nimittanti yato vuṭṭhānaṃ hoti; ‘paṭipadāpatī’ti paṭipadāya ca adhipatino ca calanācalanaṃ veditabbaṃ.
在这其中,关于“执取内之后从内出起”等说法,先说有一类人,从一开始就执取内在的五蕴,执取之后,把它们看作无常等。然而,仅仅观照内在并不足以让道出起,还必须观照外在,所以他也把别人的诸蕴以及非执取的诸行看作无常、苦、无我。他有时思惟内在,有时思惟外在。当他这样思惟时,如果在思惟内在的时候,观智与道相应,这就叫“执取内之后从内出起”。如果他在思惟外在的时候,观智与道相应,这就叫“执取内之后从外出起”。对于“执取外之后从外出起”和“执取外之后从内出起”,也是同样的道理。
Tattha ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātītiādīsu tāva idhekacco āditova ajjhattaṃ pañcasu khandhesu abhinivisati, abhinivisitvā te aniccādito passati, yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati kālena bahiddhāti. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti nāma. Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Eseva nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattañca vuṭṭhānepi.
还有一类人,从一开始就紧抓色法不放,紧抓之后,先界定四大种色以及所造色,再从无常等角度去观察。可是,仅仅观看纯粹的色法并不能让人出起,非色法也必须被观察到。因此,他以那色法为所缘而生起的受、想、行、识,界定为“这是非色法”,再从无常等角度去观察。他有时思惟色法,有时思惟非色法。当他这样思惟时,如果在思惟色法的时刻,观智与道结合在一起,这就叫“紧抓色法之后,从色法出起”。如果在他思惟非色法的时刻,观智与道结合在一起,这就叫“紧抓色法之后,从非色法出起”。紧抓非色法之后,从非色法出起以及从色法出起,也是同样的道理。
Aparo āditova rūpe abhinivisati abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca paricchinditvā aniccādito passati, yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti arūpampi daṭṭhabbameva, tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca idaṃ arūpanti paricchinditvā aniccādito passati. So kālena rūpaṃ sammasati kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma. Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi.
如此坚定地认定“凡是集起之法,那一切都具有灭尽的性质”之后,同样地,在出起的时候,他一下子就从五蕴中出起。这就是锐利观者、大智慧比丘的观。
‘‘Yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (mahāva. 16; dī. ni. 1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāmāti. Ayaṃ tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno vipassanā.
就像对一个饥饿的人,把一团粪便放在中间,再端来一盘盛满各种美味食物的盘子。他用手拨开菜肴,看到那团粪便,就问:“这是什么?”当被告知“是粪便”时,他说:“呸!呸!拿走!”于是对食物和盘子都没有了兴趣。应当这样看待这个比喻。
Yathā hi chātajjhattassa purisassa majjhe gūthapiṇḍaṃ ṭhapetvā nānaggarasabhojanapuṇṇaṃ pātiṃ upaneyyuṃ, so byañjanaṃ hatthena viyūhanto taṃ gūthapiṇḍaṃ disvā ‘kimida’nti pucchitvā gūthapiṇḍoti vutte ‘dhi dhi, apanethā’ti bhattepi pātiyampi nirālayo hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
就像一个人看到那盘食物时满心欢喜,这位比丘在还是愚痴凡夫的时期,把五蕴执取为“我、我所”,也是同样的情形。就像看到那团粪便的时候,这是清楚观见三相的时候。就像对食物和盘子都不再贪着的时候,应当知道,这就是锐利观行者、大智慧的比丘依“凡是集起之法,那一切都是灭尽之法”而一时顿出五蕴的时候。
Bhojanapātidassanasmiñhi tassa attamanakālo viya imassa bhikkhuno bālaputhujjanakāle pañcakkhandhe ‘ahaṃ mamā’ti gahitakālo. Gūthapiṇḍassa diṭṭhakālo viya tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhitakālo. Bhattepi pātiyampi nirālayakālo viya tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pañcahi khandhehi ekappahārena vuṭṭhitakālo veditabbo.
说到“七支、八支的转变”,这里应当按前面所说的那样,理解支的转变是怎么发生的。实际上,正是行舍智决定了圣道的觉支、道支和禅支的差别。不过,有些长老说:“是作为基础的禅那决定了觉支、道支和禅支的差别。”有些人说:“是作为观所缘的诸蕴决定了这些差别。”有些人说:“是个人的意乐决定了这些差别。”在他们这些说法中,也应当知道,实际是这称为行舍的前分观——导向出起的观——在决定这些差别。
‘Sattaṭṭhaṅgapariṇāma’nti ettha ayaṃ vuttappabhedo aṅgapariṇāmo yathā hoti tathā veditabbo. Saṅkhārupekkhāñāṇameva hi ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ niyameti. Keci pana therā ‘bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānaṃ niyametī’ti vadanti. Keci ‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’ti vadanti. Keci ‘puggalajjhāsayo niyametī’ti vadanti. Tesampi vādesu ayaṃ saṅkhārupekkhāsaṅkhātā pubbabhāgā vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā.
这里按顺序说明如下:依照观的决定规律,纯观行者所生起的道,也是初禅的道;证得等至的人,如果不以禅那作为基础而生起道,也是初禅的道;如果以初禅作为基础,思择各种行而生起道,也是初禅的道。在所有这些道中,都有七觉支、八道支、五禅支。因为他们的前分观,或是与喜相应,或是与舍相应,而在出起的时候达到行舍的状态,就只与喜相应。
Tatrāyaṃ anupubbīkathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikova hoti. Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesañhi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā somanassasahagatāva hoti.
在五法论的体系里,以第二禅、第三禅、第四禅作为基础禅那,再由此生起诸道时,这些道中的禅支就依次是四支、三支、二支。但在所有这些道里,都有七道支;在第四禅的道里,则有六觉支。这个差别,是由基础禅那的规律和观的规律共同造成的。因为那些道的前分观,也是有时与喜俱行,有时与舍俱行;而导向出起的观,则只与喜俱行。
Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti. Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti, catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti. Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva.
以第五禅那作为基础而生起的道,则是依舍与心一境性而有二禅支,觉支与道支分别为六和七。这个差别也是依两种规律而有的。因为在这种情况下,前分观或者与喜俱,或者与舍俱;而导向出起的观则唯与舍俱。以无色界禅那为基础而生起的道,道理也同此。如此,从基础禅那出起后,思惟了某些诸行而证得道时,在邻近出起之处,那出起的等至便使道具有与自身相似的性质,就像蜥蜴随环境而具有大地的颜色一样。
Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiñhi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti, vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva. Arūpajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya ye keci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitā samāpatti attanā sadisabhāvaṃ karoti, bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa.
在第二种长老的说法里,从任何一种等至出定之后,思惟那些等至法而令道生起时,这道就与那种等至相似,意思是与所思惟的等至相似。不过,如果思惟的是欲界法,那生起的道就是初禅的道。在这里,观的规律也应按照前面所说的方式来了知。
Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti taṃtaṃsamāpattisadisova hoti, sammasitasamāpattisadisoti attho. Sace pana kāmāvacaradhamme sammasati paṭhamajjhānikova hoti. Tatrāpi vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
在第三种长老的说法里,是依照“啊,愿我证得七支道!愿我证得八支道!”这样的个人意愿,以某种禅那作为基础,再对某些禅那法进行观照,由此生起的道,就与那种禅那相似。但如果没有作为基础的禅那,或者没有所观照的禅那,只靠意愿本身,那是成不了的。这个道理要用《难陀迦教诫经》来说明,因为经里是这样说的:
Tatiyattheravāde ‘aho vatāhaṃ sattaṅgikaṃ maggaṃ pāpuṇeyyaṃ, aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pāpuṇeyya’nti attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye vā ye vā jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā, ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Svāyamattho nandakovādasuttena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –
比丘们,就像在十五日布萨那天,众人不会对月亮有疑惑或犹豫,心想“月亮是缺了还是圆了”,而是知道月亮就是圆的。同样,比丘们,那些比丘尼对难陀迦的说法感到欢喜,心愿圆满。比丘们,在那五百位比丘尼当中,最后一位比丘尼是入流者,不退堕法,决定趣向正觉。
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, tadahuposathe pannarase na hoti bahuno janassa kaṅkhā vā vimati vā ‘ūno nu kho cando puṇṇo nu kho cando’ti, atha kho puṇṇo candotveva hoti, evameva kho, bhikkhave, tā bhikkhuniyo nandakassa dhammadesanāya attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā ca. Tāsaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ bhikkhunisatānaṃ yā pacchimikā bhikkhunī sā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti (ma. ni. 3.415).
在那当中,对于哪位比丘尼有入流果的亲依止,她就以入流果而愿望圆满……对于哪位有阿拉汉果的亲依止,她就以阿拉汉果而愿望圆满。同样地,按照自己的意乐,或者以某某禅那作为基础,或者观照那些禅那法之后所生起的道,就与那种禅那相似。然而,如果没有作为基础的禅那或所观照的禅那,仅仅凭意乐,那是不能成就的。在这里,观照的法则也应当按前面所说的方式来了知。
Tāsu hi yassā bhikkhuniyā sotāpattiphalassa upanissayo, sā sotāpattiphaleneva paripuṇṇasaṅkappā ahosi…pe… yassā arahattassa upanissayo sā arahatteneva. Evameva attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye vā ye vā jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito taṃtaṃjhānasadisova so hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā, ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhatīti. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
在这里,弟子们对持“只有作为基础的禅那才能确定”这一主张的三藏小那伽长老说:“尊者,哪里有基础禅那,就让那个在那里确定;可是在没有基础禅那的无色有中,是什么在确定呢?”长老回答:“贤友,在那里也是基础禅那在确定。因为,一位证得八等至的比丘,以初禅为基础,生起入流道果之后,在不退失禅那的情况下命终,投生到无色有;他从初禅性的入流果等至出定,再建立观照,生起上面的三个道果——他的这些道果就是初禅性的。以第二禅等为基础的情况也是这样。在无色界,三禅和四禅会生起,但那是出世间禅,不是世间禅。贤友,就是这样,在那里也是基础禅那在确定。”弟子们说:“尊者,这个问题解释得很好。”
Tattha ‘pādakajjhānameva niyametī’ti evaṃvādiṃ tipiṭakacūḷanāgattheraṃ antevāsikā āhaṃsu – ‘bhante, yattha tāva pādakajjhānaṃ atthi tattha taṃ niyametu; yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthi, tasmiṃ arūpabhave kiṃ niyametī’ti? ‘Āvuso, tatthapi pādakajjhānameva niyameti. Yo hi bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpattimaggaphalāni nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā arūpabhave nibbatto, paṭhamajjhānikāya sotāpattiphalasamāpattiyā vuṭṭhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā upari tīṇi maggaphalāni nibbatteti, tassa tāni paṭhamajjhānikāneva honti. Dutiyajjhānikādīsupi eseva nayo. Arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ na lokiyaṃ. Evaṃ tatthāpi pādakajjhānameva niyameti āvuso’ti. ‘Sukathito, bhante, pañho’ti.
弟子们对住在孔雀池的大达多长老——他主张“作为观照所缘的诸蕴决定(道);无论观照哪一种五蕴而出起,所生起的道就与那一种相似”——这样说:“尊者,您的说法里看得出有毛病:比丘观照色之后出起,就应该有与色相似的无记道;以方法把握非想非非想处之后出起的人,就应该有与那相似、达到非想非非想状态的道。”“贤友,不是这样的。出世间道没有不达到安止的,所以观照色之后出起的人,生起的是八支、与喜俱行的道;观照非想非非想处之后出起的人,也不是在一切方面都与所缘相似,而是生起七支、与舍俱行的道。”
‘Vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti; yaṃ yaṃ hi pañcakkhandhaṃ sammasitvā vuṭṭhāti taṃtaṃsadisova maggo hotī’ti vādiṃ moravāpivāsimahādattattherampi antevāsikā āhaṃsu ‘bhante, tumhākaṃ vāde doso paññāyati – rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitabhikkhuno hi rūpasadisena abyākatena maggena bhavitabbaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ nayato pariggahetvā vuṭṭhitassa taṃsadiseneva nevasaññānāsaññābhāvappattena maggena bhavitabba’nti. ‘Na, āvuso, evaṃ hoti. Lokuttaramaggo hi appanaṃ appatto nāma natthi, tasmā rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitassa aṭṭhaṅgiko somanassasahagatamaggo hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ sammasitvā vuṭṭhitassapi na sabbākārena tādiso hoti, sattaṅgiko pana upekkhāsahagatamaggo hotī’ti.
那些主张“个人意乐能决定”的人,把小无畏长老的说法拿来,告诉了三藏小那伽长老。这位长老说:“对于有基础禅那的人来说,个人意乐可以决定;对于没有基础禅那的人来说,什么意乐能决定呢?这就像穷人想求增长的时候一样。”
‘Puggalajjhāsayo niyametī’tivādino cūḷābhayattherassāpi vādaṃ āharitvā tipiṭakacūḷanāgattherassa kathayiṃsu. So āha – ‘yassa tāva pādakajjhānaṃ atthi tassa puggalajjhāsayo niyametu, yassa taṃ natthi tassa katarajjhāsayo niyamessati niddhanassa vuḍḍhigavesanakālo viya hotī’ti.
他们把这话转告给三藏小无畏长老。他说:“贤友,这是针对有基础禅那的人说的。”不过,就像对有基础禅那的人那样,对有观照禅那的人也应同样理解。因为从第五禅出定后观照初禅等的人,所生起的道,按第一位长老的说法,属于第五禅;按第二种说法,则成了初禅等,这两种说法互相矛盾。但按第三种说法,这里“想要哪一种,就是那一种禅”,这些说法就不矛盾,而且这种意乐也有意义。这样一来,三位长老都是智者、通达者、具足智慧的人,因此他们把各自的主张整理成定论安立下来。不过在这里,只取义理,显示在这三种说法中,唯有观照来决定。
Taṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa puna kathayiṃsu. So ‘pādakajjhānavato idaṃ kathitaṃ āvuso’ti āha. Yathā pana pādakajjhānavato, sammasitajjhānavatopi tatheva veditabbaṃ. Pañcamajjhānato vuṭṭhāya hi paṭhamādīni sammasato uppannamaggo paṭhamattheravādena pañcamajjhāniko. Dutiyavādena paṭhamādijjhāniko āpajjatīti dvepi vādā virujjhanti. Tatiyavādena panettha ‘yaṃ icchati tajjhāniko hotī’ti te ca vādā na virujjhanti, ajjhāsayo ca sātthako hotīti. Evaṃ tayopi therā paṇḍitā byattā buddhisampannāva . Tena tesaṃ vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu. Idha pana atthameva uddharitvā tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ.
现在,在“相是行道之始”这一句里,当具有支分转变的道生起时,种姓心从哪里出起?道心又从哪里出起?种姓心只从相出起,不能截断转起,因为它是单面出起的。道心既从相出起,也能截断转起,因为它是双面出起的。它们生起的次第是这样的:在道心出起的那一刹那,随顺心既不是唯一心,也不是第五心。因为唯一心得不到修习;第五心因为靠近有分而会颤动,那时速行就称为已退堕。所以既不是唯一,也不是第五。然而,利慧者有两心随顺,第三心是种姓心,第四心是道心,之后生起三刹那果心,然后落入有分。中慧者有三心随顺,第四心是种姓心,第五心是道心,之后生起两刹那果心,然后落入有分。钝慧者有四心随顺,第五心是种姓心,第六心是道心,第七心是果心,然后落入有分。在这里,不应依利慧和钝慧而说,应依中慧而说。
Idāni ‘nimittaṃ paṭipadāpatī’ti ettha evaṃ aṅgapariṇāmavato maggassa uppādakāle gotrabhu kuto vuṭṭhāti? Maggo kutoti? Gotrabhu tāva nimittato vuṭṭhāti, pavattaṃ chettuṃ na sakkoti, ekatovuṭṭhāno hesa. Maggo nimittato vuṭṭhāti, pavattampi chindati ubhatovuṭṭhāno hesa. Tesaṃ ayaṃ uppattinayo – yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tasmiṃ anulomaṃ neva ekaṃ hoti, na pañcamaṃ. Ekañhi āsevanaṃ na labhati, pañcamaṃ bhavaṅgassa āsannattā pavedhati. Tadā hi javanaṃ patitaṃ nāma hoti. Tasmā neva ekaṃ hoti na pañcamaṃ. Mahāpaññassa pana dve anulomāni honti, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tīṇi phalāni, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Majjhimapaññassa tīṇi anulomāni honti, catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, dve phalāni, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Mandapaññassa cattāri anulomāni, honti pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, sattamaṃ phalaṃ, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Tatra mahāpaññamandapaññānaṃ vasena akathetvā majjhimapaññassa vasena kathetabbaṃ.
在道心生起的那一刹那,与舍俱行的作因意识界作为意门转向生起,以观照范围内的诸蕴为所缘,然后转向有分。紧接着,以那个转向所执取的诸蕴为所缘,生起第一个速行——随顺智。它在那些蕴上以无常、或苦、或无我的方式运转,驱除粗重的真实覆障之暗,使三相越来越明显,然后灭去。紧接着,生起第二个随顺智。在这两者中,第一个没有前习行,第二个则有第一个作为前习行。它因为获得了前习行的力量,变得锐利、勇健、明净,在同一个所缘上以同样的方式运转,驱除中等程度的真实覆障之暗,使三相越来越明显,然后灭去。紧接着,生起第三个随顺智。它有第二个作为前习行。它也因为获得了前习行的力量,变得锐利、勇健、明净,在同一个所缘上以同样的方式运转,驱除剩余微细的真实覆障之暗,使之无余,使三相越来越明显,然后灭去。这样,由三个随顺智驱除了真实覆障之暗后,紧接着生起种姓智,以涅槃为所缘。
Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tasmiṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā manodvārāvajjanaṃ hutvā vipassanāgocare khandhe ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti. Tadanantaraṃ teneva āvajjanena gahitakkhandhe gahetvā uppajjati paṭhamaṃ javanaṃ anulomañāṇaṃ. Taṃ tesu khandhesu aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā pavattitvā oḷārikaṃ oḷārikaṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Tadanantaraṃ uppajjati dutiyānulomaṃ. Tesu purimaṃ anāsevanaṃ. Dutiyassa purimaṃ āsevanaṃ hoti. Tampi laddhāsevanattā tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā tasmiṃyevārammaṇe tenevākārena pavattitvā majjhimappamāṇaṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Tadanantaraṃ uppajjati tatiyānulomaṃ. Tassa dutiyaṃ āsevanaṃ hoti. Tampi laddhāsevanattā tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā tasmiṃyevārammaṇe tenevākārena pavattitvā tadavasesaṃ aṇusahagataṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā niravasesaṃ katvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Evaṃ tīhi anulomehi saccapaṭicchādakatame vinodite tadanantaraṃ uppajjati gotrabhuññāṇaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ.
这里的譬喻是这样的:据说有一个人眼睛很好,他想知道星宿会合的时间,就在夜里出门,抬头想看月亮。可是月亮被云遮住了,他看不见。这时刮起一阵风,吹散了厚厚的云;又一阵风吹散了中等的云;再一阵风吹散了薄云。于是那个人在无云的天空中看见了月亮,也就知道了星宿会合的时间。
Tatrāyaṃ upamā – eko kira cakkhumā puriso nakkhattayogaṃ jānissāmīti rattibhāge nikkhamitvā candaṃ passituṃ uddhaṃ ullokesi. Tassa valāhakehi paṭicchannattā cando na paññāyittha. Atheko vāto uṭṭhahitvā thūlathūle valāhake viddhaṃsesi. Aparo majjhime. Aparo sukhume. Tato so puriso vigatavalāhake nabhe candaṃ disvā nakkhattayogaṃ aññāsi.
在这里,三片云好比覆盖真实的粗、中、细三种烦恼黑暗;三阵风好比三个随顺心;明眼人好比种姓智;月亮好比涅槃。就像每一阵风依次吹散三片云,每一个随顺心也依次驱除覆盖真实的黑暗。就像在无云的天空中,那人能看见清净的月亮;当覆盖真实的黑暗消失时,种姓智就能取极为清净的涅槃作为所缘。
Tattha tayo valāhakā viya saccapaṭicchādakathūlamajjhimasukhumakilesandhakārā. Tayo vātā viya tīṇi anulomacittāni. Cakkhumā puriso viya gotrabhuññāṇaṃ. Cando viya nibbānaṃ. Ekekassa vātassa yathākkamena valāhakattayaviddhaṃsanaṃ viya ekekassa anulomacittassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ. Vigatavalāhake nabhe tassa purisassa visuddhacandadassanaṃ viya vigate saccapaṭicchādake tame gotrabhuññāṇassa suvisuddhanibbānārammaṇakaraṇaṃ.
就像三阵风只能吹散遮蔽月亮的云,却无法看见月亮;同样,随顺智只能清除遮蔽真理的黑暗,却无法以涅槃为所缘。就像那个人只能看见月亮,却无法吹散云层;同样,种姓智只能以涅槃为所缘,却无法清除烦恼的黑暗。如此,随顺智以行(造作)为所缘,种姓智以涅槃为所缘。
Yatheva hi tayo vātā candapaṭicchādake valāhakeyeva viddhaṃsetuṃ sakkonti, na candaṃ daṭṭhuṃ, evaṃ anulomāni saccapaṭicchādakatameyeva vinodetuṃ sakkonti, na nibbānaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ . Yathā so puriso candameva daṭṭhuṃ sakkoti na valāhake viddhaṃsetuṃ, evaṃ gotrabhuññāṇaṃ nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti na kilesatamaṃ vinodetuṃ. Evaṃ anulomaṃ saṅkhārārammaṇaṃ hoti, gotrabhu nibbānārammaṇaṃ.
如果种姓智取随顺智所取的所缘,那么随顺智就会再次跟随那个所缘,道的出起就不会发生。然而,种姓智并不取随顺智的所缘,而使随顺智不再随后生起。它自己虽然没有转向,却站在转向的位置上,就这样生起,然后像给道一个信号一样灭去。道也不放弃它所给的信号,以无间相续的方式跟随那个智;就在刺穿、劈开以前从未被刺穿、从未被劈开的贪蕴、嗔蕴、痴蕴时,道生起。
Yadi hi gotrabhu anulomena gahitārammaṇaṃ gaṇheyya puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti maggavuṭṭhānameva na bhaveyya. Gotrabhuññāṇaṃ pana anulomassa ārammaṇaṃ aggahetvā taṃ apacchatopavattikaṃ katvā sayaṃ anāvajjanampi samānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā evaṃ nibbattāhīti maggassa saññaṃ datvā viya nirujjhati. Maggopi tena dinnasaññaṃ amuñcitvāva avīcisantativasena taṃ ñāṇaṃ anubandhamāno anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhamānova padālayamānova nibbattati.
这里有一个譬喻。据说,有一个人是弓箭手,他让人在百弓之外立起一百块木板,用布蒙住自己的脸,搭好箭,站在转轮旁。另一个人转动转轮,当那一百块木板正对着弓箭手时,就用小棍给他一个信号。弓箭手不放下小棍的信号,直接放箭,射穿了那一百块木板。在这里,小棍的信号好比种姓智;弓箭手好比道智;弓箭手不放下小棍的信号就射穿一百块木板,好比道智不放下种姓智给出的信号,以涅槃为所缘,刺穿并劈开以前从未被刺穿、从未被劈开的贪蕴等。这也叫做断除已得地之轮转桥梁的作为。因为道只有一项作用,就是舍断随眠。这样,它在舍断随眠时,就叫做从相出起,叫做切断轮转。相,是指色、受、想、行、识的相;轮转,也是指色、受、想、行、识的轮转。它有两种:执取的和非执取的。其中,道的出起之影显现在非执取中,所以说从非执取出起。
Tatrāyaṃ upamā – eko kira issāso dhanusatamatthake phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannayhitvā cakkayante aṭṭhāsi. Añño puriso cakkayantaṃ āvañchitvā yadā issāsassa phalakasataṃ abhimukhaṃ hoti tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti, issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasataṃ nibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññā viya gotrabhuññāṇaṃ. Issāso viya maggañāṇaṃ. Issāsassa daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasatanibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuññāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbaapadālitapubbānaṃ lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanapadālanaṃ. Bhūmiladdhavaṭṭasetusamugghātakaraṇantipi etadeva. Maggassa hi ekameva kiccaṃ anusayappajahanaṃ. Iti so anusaye pajahanto nimittā vuṭṭhāti nāma, pavattaṃ chindati nāma. ‘Nimitta’nti rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittaṃ. ‘Pavatta’mpi rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapavattameva. Taṃ duvidhaṃ hoti – upādinnakaṃ anupādinnakanti. Tesu maggassa anupādinnakato vuṭṭhānacchāyā dissatīti vatvā anupādinnakato vuṭṭhātīti vadiṃsu.
证得入流道会断除五种心:四种与邪见相应的心,以及一种与疑俱行的心。这些心生起色法,那就是非执取的色蕴。这些心是识蕴。与它们相应的受、想、行是三种非色蕴。在这里,如果入流者的入流道没有修习过,这五种心就会在六种所缘上达到缠缚。但入流道阻止它们达到缠缚,像拆掉桥梁一样,使它们成为不可能再生起的状态,这就叫作从非执取中出起。
Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhigatasampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni pahīyanti. Tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Taṃ anupādinnakarūpakkhandho. Tāni cittāni viññāṇakkhandho. Taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissa tāni pañca cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana tesaṃ pariyuṭṭhānenappattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakato vuṭṭhāti nāma.
以一来道,断除六种心:四种与邪见不相应的心,以及两种与忧俱行的心,也就是依粗重的欲贪和嗔恚而断。以不来道,依微细的欲贪和嗔恚,断除同样的这六种心。以阿拉汉道,断除五种不善心:四种与邪见不相应的心,以及与掉举俱行的一种。在这里,如果那些圣者的这些道没有修习过,那些心就会在六种所缘上达到缠缚。然而,那些道阻止它们达到缠缚,像拆掉桥梁一样,使它们成为不可能生起的状态,这就叫作从非执取中出起。
Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhigatavippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni pahīyanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni pahīyanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhigatavippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni pahīyanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānappattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakato vuṭṭhahanti nāma.
说了“从执取中出起的影像可见”之后,他们又说“从执取中出起”。如果入流者的入流道没有修习过,那么除了七有之外,在无始轮回的流转中,执取的转起就会继续运作。为什么?因为其转起的因还存在。然而,入流道一生起,就断除三结、见随眠、疑随眠这五种烦恼。如今,除了七有之外,入流者的执取转起怎么还会在无始轮回的流转中继续呢?这样,入流道使执取的转起不再生起,就称为“从执取中出起”。
Upādinnakato vuṭṭhānacchāyā dissatīti vatvā upādinnakato vuṭṭhātītipi vadiṃsu. Sace hi sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese sotāpattimaggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.
如果一来果者的一来道从未被修习过,那么除了两个有之外,执取所生的转起还会在五个有中继续流转。为什么?因为使那转起得以持续的诸因仍然存在。然而,一来道在生起的那一刻,就彻底断除了粗重的欲贪结与嗔恚结,以及粗重的欲贪随眠与嗔恚随眠这四种烦恼。既然如此,一来果者的执取转起,除了两个有之外,怎么还会在五个有中继续流转呢?这样一来,一来道使执取所生的转起不再生起,就称为从执取中出起。
Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakapavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.
如果不来道没有修习过,那么除了剩下一有之外,执取的转起还会在第二有中继续流转。为什么?因为让它继续流转的因还在。不过,这四种烦恼——微细的欲贪结、嗔恚结,微细的欲贪随眠、嗔恚随眠——不来道一生起就断除它们。现在,除了剩下一有之外,不来的执取转起怎么还会在第二有中流转呢?这样,不来道让执取的转起不再生起,就叫作从执取中出起。
Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.
如果阿拉汉的阿拉汉道没有被修习,那么执取的流转就会在色界和无色界中继续运转。为什么呢?因为使这种流转得以发生的诸因仍然存在。然而,阿拉汉道在生起的那一刻,就断除了色贪、无色贪、慢、掉举、无明、慢随眠、有贪随眠、无明随眠这八种烦恼。既然如此,漏尽者怎么还会再有执取的流转在来世生起呢?这样,阿拉汉道使执取的流转不再生起,就称为从执取中出起。
Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissa, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya . Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.
这里他们说:入流道从恶趣有出起,一来道从善趣欲有的一部分出起,不来道从欲有出起,阿拉汉道从色有与无色有出起,也从一切有出起。
Sotāpattimaggo cettha apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesato, anāgāmimaggo kāmabhavato, arahattamaggo rūpārūpabhavato sabbabhavehipi vuṭṭhāti evāti vadanti.
为了说明这个道理,这里有一段圣典原文:以入流道智,因行识的灭尽,除开七有,在无始轮回流转中可能生起的那些名色,它们就在这里灭尽、止息、走向尽头、完全平息。
Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ ayaṃ pāḷi – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti.
以一来道智,由于行识的灭尽,除了两种有之外,在五种有当中可能生起的那些名和色,它们就在这里灭尽、寂止、趣向灭没、止息。
‘Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti.
依靠不来道智,由于行识的灭尽,除了某一有之外,在欲界的两种有中可能生起的那些名色,这些就在这里灭尽、寂止、归于灭没、止息。
‘Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā kāmadhātuyā dvīsu bhavesu ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti.
以阿拉汉道智,由行识的灭尽,在色界或无色界中可能生起的名与色,这些就在此处灭尽、寂止、归于灭没、止息。对于以无余涅槃界般涅槃的阿拉汉,由最后识的灭尽,慧与念以及名与色,这些就在此处灭尽、寂止、归于灭没、止息。(《小部·阿耆多学童问义释》6)以上是对相的抉择。
‘Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṃ , nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6). Ayaṃ tāva nimitte vinicchayo.
“行道”在这里——行道会动摇,还是不会动摇?会动摇。因为如来和舍利弗长老两人的四道都是乐行道、速通达。大目犍连长老的第一道是乐行道、速通达,上面三道是苦行道、速通达。为什么?因为被睡眠压倒。据说正自觉者像照顾七天的婴儿一样照顾这位长老。有一天,长老坐着打瞌睡。于是导师对他说:“你在打瞌睡吧,目犍连?你在打瞌睡吧,目犍连?”(《增支部》7.61)连这样证得大神通的弟子,行道都会动摇,其他人的行道怎么会不动摇?因为有些比丘四道全是苦行道、迟通达,有些是苦行道、速通达,有些是乐行道、迟通达,有些是乐行道、速通达。有些人的第一道是苦行道、迟通达,第二道是苦行道、速通达,第三道是乐行道、迟通达,第四道是乐行道、速通达。
‘Paṭipadāpatī’ti – ettha pana paṭipadā calati na calatīti? Calati. Tathāgatassa hi sāriputtattherassa ca cattāropi maggā sukhapaṭipadā khippābhiññā ahesuṃ. Mahāmoggallānattherassa paṭhamamaggo sukhapaṭipado khippābhiñño, upari tayo maggā dukkhapaṭipadā khippābhiññā. Kasmā? Niddābhibhūtattā. Sammāsambuddho kira sattāhaṃ daharakumārakaṃ viya theraṃ parihari. Theropi ekadivasaṃ niddāyamāno nisīdi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘pacalāyasi no tvaṃ, moggallāna, pacalāyasi no tvaṃ moggallānā’’ti (a. ni. 7.61). Evarūpassapi mahābhiññappattassa sāvakassa paṭipadā calati, sesānaṃ kiṃ na calissati? Ekaccassa hi bhikkhuno cattāropi maggā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā honti, ekaccassa dukkhapaṭipadā khippābhiññā, ekaccassa sukhapaṭipadā dandhābhiññā, ekaccassa sukhapaṭipadā khippābhiññā. Ekaccassa paṭhamamaggo dukkhapaṭipado dandhābhiñño hoti, dutiyamaggo dukkhapaṭipado khippābhiñño, tatiyamaggo sukhapaṭipado dandhābhiñño, catutthamaggo sukhapaṭipado khippābhiññoti.
就像行道一样,增上也是会变动的。因为有些比丘,四道都以欲为增上,有些以精进为增上,有些以心为增上,有些以观为增上。而有些比丘,第一道以欲为增上,第二道以精进为增上,第三道以心为增上,第四道以观为增上。
Yathā ca paṭipadā evaṃ adhipatipi calati eva. Ekaccassa hi bhikkhuno cattāropi maggā chandādhipateyyā honti, ekaccassa vīriyādhipateyyā, ekaccassa cittādhipateyyā, ekaccassa vīmaṃsādhipateyyā. Ekaccassa pana paṭhamamaggo chandādhipateyyo hoti, dutiyo vīriyādhipateyyo, tatiyo cittādhipateyyo, catuttho vīmaṃsādhipateyyoti.
第一道、二十种大法门
Paṭhamamaggavīsatimahānayo
357357. 现在,因为修习出世间善法的人,不只是以专注思虑的含义在修习禅那,还以出离的含义在修习道,以现前的含义在修习念处,以精勤的含义在修习正勤,以成就的含义在修习神足,以增上的含义在修习根,以不动摇的含义在修习力,以觉悟的含义在修习觉支,以真实的含义在修习谛,以不散乱的含义在修习止,以空的含义在修习法,以聚集的含义在修习蕴,以处的含义在修习处,以空、无自性、无众生的含义在修习界,以缘的含义在修习食,以接触的含义在修习触,以感受的含义在修习受,以认知的含义在修习想,以思量的含义在修习思,以识知的含义在修习心。因此,为了显示这十九个项目,又说了“哪些法是善的”等等。就这样,通过“修习这个,修习这个”,依据个人的志趣和说法的善巧,宣说了二十种方式。因为在座听法的天众中,有些人当以专注思虑的含义把出世间法说为“禅那”时就能领悟,就随顺他们的适宜而说为禅那……(中略)……有些人当以识知的含义说为“心”时就能领悟,就随顺他们的适宜而说为心。这就是这里所说的“个人志趣”。
357. Idāni yasmā lokuttarakusalaṃ bhāvento na kevalaṃ upanijjhāyanaṭṭhena jhānaṃyeva bhāveti, niyyānaṭṭhena pana maggampi bhāveti, upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānampi, padahanaṭṭhena sammappadhānampi, ijjhanaṭṭhena iddhipādampi, adhipatiyaṭṭhena indriyampi, akampiyaṭṭhena balampi, bujjhanaṭṭhena bojjhaṅgampi, tathaṭṭhena saccampi, avikkhepaṭṭhena samathampi, suññataṭṭhena dhammampi, rāsaṭṭhena khandhampi, āyatanaṭṭhena āyatanampi, suññasabhāvanissattaṭṭhena dhātumpi, paccayaṭṭhena āhārampi, phusanaṭṭhena phassampi, vedayitaṭṭhena vedanampi, sañjānanaṭṭhena saññampi, cetayitaṭṭhena cetanampi, vijānanaṭṭhena cittampi bhāveti, tasmā etesaṃ ekūnavīsatiyā padānaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi vuttaṃ. Evaṃ ‘idampi bhāveti, idampi bhāvetī’ti puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca vīsati nayā desitā honti . Dhammaṃ sotuṃ nisinnadevaparisāya hi ye upanijjhāyanaṭṭhena lokuttaraṃ ‘jhāna’nti kathite bujjhanti, tesaṃ sappāyavasena jhānanti kathitaṃ…pe… ye vijānanaṭṭhena ‘citta’nti vutte bujjhanti, tesaṃ sappāyavasena cittanti kathitaṃ. Ayamettha ‘puggalajjhāsayo’.
正自觉者则是根据自己的正觉、十力、四无畏、四无碍解和六不共智的作用,随自己的意愿确定并开示教法。他若愿意,就以审虑之义把出世间法开示为禅那;若愿意,就以出离之义……(中略)……以识知之义把出世间法开示为心。这叫作“说法妙相”。在这里,正如在说“出世间为禅那”的地方分析了十种理趣,在道等地方也应当同样理解。这样,在二十处各各十种,就分析成了二百种理趣。
Sammāsambuddho pana attano buddhasubodhitāya dasabalacatuvesārajjacatupaṭisambhidatāya chaasādhāraṇañāṇayogena ca desanaṃ yadicchakaṃ niyametvā dasseti. Icchanto upanijjhāyanaṭṭhena lokuttaraṃ jhānanti dasseti, icchanto niyyānaṭṭhena…pe… vijānanaṭṭhena lokuttaraṃ cittanti. Ayaṃ ‘desanāvilāso’ nāma. Tattha yatheva lokuttaraṃ jhānanti vuttaṭṭhāne dasa nayā vibhattā, evaṃ maggādīsupi teyeva veditabbā. Iti vīsatiyā ṭhānesu dasa dasa katvā dve nayasatāni vibhattāni honti.
358现在,为了说明增上的差别,又开始了“哪些法是善的”等这一段。其中,以欲为舵手、为首要、为先导而生起的出世间禅那,就叫作“以欲为增上”。其余各处也是同样的道理。这样,前面纯净段中的二百种理趣,在“以欲为增上”等每一类中也同样各有二百种;法王便以一千种理趣,开示了第一道。
358. Idāni adhipatibhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā nibbattitaṃ lokuttaraṃ jhānaṃ chandādhipateyyaṃ nāma. Sesesupi eseva nayo. Iti purimasmiṃ suddhike dvenayasatāni chandādhipateyyādīsupi dve dveti nayasahassena bhājetvā paṭhamamaggaṃ dassesi dhammarājā.
361361. 现在,为了开示第二道等,又开始了“哪些法是善的”等讨论。其中,“为了使欲贪和嗔恚变得薄弱”,就是为了让这些烦恼变得薄弱。在这里,薄弱应当通过两种原因来理解:偶然生起,以及现行力微弱。因为一来的烦恼不像随轮回流转的凡夫大众那样频繁生起,只是偶尔才生起;即使生起,也是以稀疏的方式生起,就像在稀疏播种的田地里长出的嫩芽一样。即使生起,也不像随轮回流转的凡夫大众那样以压制、遍满、覆盖、制造黑暗的方式生起,而是因为已被二道断除,所以生起时微弱又微弱。它们以极其微薄的方式生起,犹如薄云片,犹如蝇翅。
361. Idāni dutiyamaggādīnaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāyāti etesaṃ kilesānaṃ tanubhāvatthāya. Tattha dvīhi kāraṇehi tanubhāvo veditabbo – adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi, vaṭṭānusārimahājanasseva, kilesā abhiṇhaṃ nuppajjanti, kadāci kadāci uppajjanti; uppajjantāpi viraḷākārā hutvā uppajjanti, viraḷavāpitakhette aṅkurā viya. Uppajjamānāpi, ca vaṭṭānusārimahājanasseva, maddantā pharantā chādentā andhakāraṃ karontā nuppajjanti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā mandā mandā uppajjanti. Tanukākārā hutvā uppajjanti, abbhapaṭalaṃ viya makkhikāpattaṃ viya ca.
对此,有些长老说:一来的烦恼虽然很久之后才生起,但一生起就是粗重的,因为还是能见到他有儿女。这种说法并不成立。因为儿女仅仅通过触摸肢体也能有。再者,由于烦恼已被前两道断除,所以并不存在烦恼的粗重性。应当知道,他的烦恼之所以微薄,正是由于两个原因:偶然才生起,以及现行微弱。
Tattha keci therā vadanti – ‘sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti, bahalāva pana hutvā uppajjanti, tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī’ti. Etaṃ pana appamāṇaṃ. Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi honti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā natthi kilesānaṃ bahalatāti. Dvīhi eva kāraṇehissa kilesānaṃ tanubhāvo veditabbo – adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti.
所谓“第二”,是就数目和第二次生起来说它是第二。所谓“为证得地”,就是为了获得沙门果。在第三和第四项上也是同样的道理。不过我们只说明它们的差别之处。
Dutiyāyāti gaṇanavasenāpi dutiyuppattivasenāpi dutiyāya. Bhūmiyā pattiyāti sāmaññaphalassa paṭilābhatthāya. Tatiyacatutthesupi eseva nayo. Visesamattaṃyeva pana vakkhāma.
“已知根”就是能了知的根。这里说的是这样一根:它不超出初道所了知的范围,只了知那些由同一条道所了知的四谛法。在解释分里,也应该按这个方法理解它的含义。在分类分里,加上这个一起共有九根。其余部分按前面的方法理解。
Aññindriyanti ājānanakaṃ indriyaṃ. Paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānaṃ jānanakaṃ indriyanti vuttaṃ hoti. Niddesavārepissa imināva nayena attho veditabbo. Koṭṭhāsavārepi imināva saddhiṃ navindriyāni honti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
第三道和第四道
Tatiyacatutthamaggā
362在第三道中,“为了无余断除”的意思是:为了彻底舍弃那些已经被一来道削弱的结缚。
362. Tatiye anavasesappahānāyāti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanubhūtānaṃ saṃyojanānaṃ nissesapajahanatthāya.
在第四道中,“为了彻底断除色贪、无色贪、慢、掉举、无明”,意思是为了完全舍弃这五种上分结。其中,色贪就是对色界存在的欲贪;无色贪就是对无色界存在的欲贪;慢就是只由阿拉汉道所断除的慢;掉举和无明也是这样。在这两道中,第九根就是已知根。
Catutthe rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāyāti etesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ nissesapajahanatthāya. Tattha rūparāgoti rūpabhave chandarāgo. Arūparāgoti arūpabhave chandarāgo. Mānoti arahattamaggavajjhako māno eva. Tathā uddhaccāvijjā. Imesupi dvīsu maggesu navamaṃ aññindriyameva hoti.
四种道的千种理趣
Catumagganayasahassaṃ
在一切道中,按句子的先后次序,有六十句;加上四种决定要素,便成六十四句。若不混合计算,则为三十三句。类别门与空门,皆依常规。再者,如初道如此,第二道等亦然,各各有千种理趣;法王即以四千种理趣,将四道分别划分开示。
Sabbamaggesu padapaṭipāṭiyā samasaṭṭhipadāni, catūhi apaṇṇakaṅgehi saddhiṃ catusaṭṭhi honti. Asambhinnato pana tettiṃsa. Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā eva. Yathā ca pana paṭhamamagge evaṃ dutiyādīsupi nayasahassamevāti cattāro magge catūhi nayasahassehi bhājetvā dassesi dhammarājā.
不过在《谛分别》里,依这些(根)安立的出世间理趣有六万种;在《念处分别》里有二万种出世间理趣,在《正勤分别》里有二万种,在《神足分别》里有三万二千种,在《觉支分别》里有三万二千种,在《道支分别》里有二万八千种出世间理趣——都是依这些(根)而安立的。
Saccavibhaṅge pana saṭṭhi nayasahassāni lokuttarāni imesaṃ eva vasena nikkhittāni. Satipaṭṭhānavibhaṅge vīsati nayasahassāni lokuttarāni, sammappadhānavibhaṅge vīsati, iddhipādavibhaṅge dvattiṃsa, bojjhaṅgavibhaṅge dvattiṃsa, maggaṅgavibhaṅge aṭṭhavīsati nayasahassāni lokuttarāni imesaṃ eva vasena nikkhittāni.
在这里,关于四道,只有四千种理趣。其中,在初禅的初道中,分析了八支;第二道等也是如此。在那里,初道中“正见断除邪见,所以是正见”;正思惟等也应从断除邪思惟等的意义来理解。既然如此,有人问:“因为初道已经断除了六十二种邪见,所以更高的三道没有应断的邪见,那么‘正见’这个名称怎么成立呢?”回答:“就像无论毒存在还是不存在,药始终被称为药;同样,无论邪见存在还是不存在,这始终名为正见。”
Idha pana catūsu maggesu cattāriyeva nayasahassāni. Tesu paṭhamajjhānike paṭhamamagge aṭṭhaṅgāni bhājitāni; tathā dutiyādīsu. Tattha paṭhamamagge sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīnaṃ pajahanaṭṭheneva veditabbā. Evaṃ sante ‘paṭhamamaggeneva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ pahīnattā uparimaggattayena pahātabbā diṭṭhi nāma natthi. Tattha sammādiṭṭhīti nāmaṃ kathaṃ hotī’ti? ‘Yathā visaṃ atthi vā, hotu mā vā, agado agado tveva vuccati, evaṃ micchādiṭṭhi atthi vā, hotu mā vā, ayaṃ sammādiṭṭhi eva nāma’.
如果这样的话,那就只是名称而已。但在上三道中,正见就没有作用了,道支也不能圆满。所以,正见必须起作用,道支必须圆满。在这里,正见的作用应当按它所得的方式来显示。因为有一种慢,是上三道所断的,它站在见的立场上;正见断除那种慢,所以叫正见。在入流道中,正见断除邪见。可是入流者还有被一来道所断的慢,它站在见的立场上;正见断除那种慢,所以叫正见。他还有与七种不善心俱生的思惟。与这些心俱生的,有语门的行为、身门的行为、受用资具、俱生的精进、没有念的状态、俱生的一境性。这些叫作邪思惟等,在一来道中成为正思惟等。应当知道,由于断除它们,所以成为正思惟等。这样,在一来道中,八支完成了各自的作用而现起。一来者还有被不来道所断的慢,它站在见的立场上。他还有与七种心俱生的思惟等。由于断除它们,应当知道在不来道中,八支完成了各自的作用。不来者还有被阿拉汉道所断的慢,它站在见的立场上。他还有五种不善心,与这些心俱生的有思惟等。由于断除它们,应当知道在阿拉汉道中,八支完成了各自的作用。
‘Yadi evaṃ nāmamattamevetaṃ hoti, uparimaggattaye pana sammādiṭṭhiyā kiccābhāvo āpajjati, maggaṅgāni na paripūrenti, tasmā sammādiṭṭhi sakiccakā kātabbā maggaṅgāni pūretabbānī’ti. Sakiccakā cettha sammādiṭṭhi yathālābhaniyamena dīpetabbā. Uparimaggattayavajjho hi eko māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sotāpattimaggasmiñhi sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahati. Sotāpannassa pana sakadāgāmimaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Tasseva sattaakusalacittasahajāto saṅkappo atthi. Teheva cittehi vācaṅgacopanaṃ atthi, kāyaṅgacopanaṃ atthi , paccayaparibhogo atthi, sahajātavāyāmo atthi, asatibhāvo atthi, sahajātacittekaggatā atthi. Ete micchāsaṅkappādayo nāma sakadāgāmimagge sammāsaṅkappādayo. Tesaṃ pahānena sammāsaṅkappādayoti veditabbā. Evaṃ sakadāgāmimagge aṭṭhaṅgāni sakiccakāni katvā āgatāni. Sakadāgāmissa anāgāmimaggavajjho māno atthi. So diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Tasseva sattahi cittehi sahajātā saṅkappādayo. Tesaṃ pahānena anāgāmimagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā. Anāgāmissa arahattamaggavajjho māno atthi. So diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Yāni panassa pañca akusalacittāni, tehi sahajātā saṅkappādayo. Tesaṃ pahānena arahattamagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā.
在这四种道中,初道见到了四圣谛。上三道见到的是已经见过的,还是见到没见过的?诸师一致的说法是:见到的是已经见过的。但诡辩者却说:见到的是没见过的。应该问他:在初道中,你修习的是哪个根?他如果知道,就会说是未知当知根。再问:在上三道中又是哪个根?被问到时,他也会说是已知根。就应该对他说:如果确实有见到未见之谛的情况,那在上三道中,你也应该修习未知当知根。这样你的说法才能一致。又问:是不同的(烦恼)断除不同的(烦恼),还是已断除的烦恼再被断除?他答:不同者断除不同的(烦恼)。如果说不同者断除不同的(烦恼),那就是在断除未断的烦恼,见的也是未见的谛。对持这种说法的人应该问:谛有多少?他如果知道,就会说是四种。就应该对他说:按你的主张,就会变成十六种谛。你连诸佛都没见过的也见到了,你成了多谛者。不要这样执取。见谛并不是有什么前所未有的新见,但烦恼确实是在尚未断除时就被断除了。
Imesu catūsu maggesu paṭhamamaggena cattāri saccāni diṭṭhāni. ‘Uparimaggattayaṃ diṭṭhakameva passati, adiṭṭhakaṃ passatī’ti diṭṭhakameva passatīti ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā. Vitaṇḍavādī panāha ‘adiṭṭhaṃ passatī’ti. So vattabbo – ‘paṭhamamagge katamaṃ indriyaṃ bhājesī’ti? Jānamāno ‘anaññātaññassāmītindriya’nti vakkhati. ‘Uparimaggesu katara’nti? Vuttepi ‘aññindriya’nti vakkhati. So vattabbo – ‘adiṭṭhasaccadassane sati uparimaggesupi anaññātaññassāmītindriyameva bhājehi. Evaṃ te pañho samessatī’ti. ‘Kilese pana aññe añño pajahati; pahīne eva pajahatī’ti? ‘Aññe añño pajahatī’ti. ‘Yadi aññe añño, appahīne kilese pajahati. Saccānipi adiṭṭhāneva passatī’ti evaṃvādī puggalo pucchitabbo – ‘saccāni nāma katī’ti? Jānanto ‘cattārī’ti vakkhati. So vattabbo – ‘tava vāde soḷasa saccāni āpajjanti. Tvaṃ buddhehipi adiṭṭhaṃ passasi. Bahusaccako nāma tvaṃ. Evaṃ mā gaṇha. Saccadassanaṃ nāma apubbaṃ natthi, kilese pana appahīne pajahatī’ti.
在这里,关于“见谛并非前所未有”,引用了宝箱喻:据说,有一个人把四个宝箱放在宝库里。他在夜里需要取用箱中的东西,就打开门,点亮灯。灯光驱散了黑暗,宝箱变得清清楚楚,他办完事后,关上门就走了。黑暗又重新笼罩了一切。第二次、第三次,他也同样这么做。到了第四次,门开着,黑暗中却看不见宝箱,他正在琢磨这件事时,太阳升起来了。阳光驱散了黑暗,他在宝箱那里办完事,就离开了。
Tattha saccadassanassa apubbābhāve peḷopamaṃ nāma gahitaṃ – ekassa kira cattāro ratanapeḷā sāragabbhe ṭhapitā. So rattibhāge peḷāsu uppannakicco dvāraṃ vivaritvā, dīpaṃ jāletvā, dīpena vihate andhakāre, peḷāsu pākaṭabhāvaṃ gatāsu, tāsu kiccaṃ katvā dvāraṃ pidahitvā gato. Puna andhakāraṃ avatthari. Dutiyavārepi tatiyavārepi tatheva akāsi. Catutthavāre dvāre vivaṭe andhakāre peḷā na paññāyantīti vīmaṃsantasseva sūriyo uggañchi, sūriyobhāsena vihate andhakāre peḷāsu kiccaṃ katvā pakkāmi.
在这里,四个宝箱好比四圣谛。有事情要办的时候,开门的那一刻,就好比引生入流道的观禅被引发出来的那一刻。黑暗就像遮蔽圣谛的无明。灯光就像入流道的光明。黑暗被驱散后,那个人能清楚看见宝箱,就像道智让圣谛清楚显现。不过,道智所清楚了知的,对于具备道的人来说,也是清楚了知的。在宝箱那里办完事离开的时候,就像入流道断除了自己应当断除的烦恼之后灭去。黑暗再次笼罩,就像遮蔽上三道所应断圣谛的无明。
Tattha cattāro peḷā viya cattāri saccāni. Tāsu kicce uppanne dvāravivaraṇakālo viya sotāpattimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Andhakāraṃ viya saccapaṭicchādakatamaṃ. Dīpo bhāso viya sotāpattimaggobhāso. Vihate andhakāre tassa purisassa peḷānaṃ pākaṭabhāvo viya maggañāṇassa saccānaṃ pākaṭabhāvo. Maggañāṇassa pākaṭāni pana maggasamaṅgissa puggalassa pākaṭāneva honti. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya sotāpattimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya uparimaggattayavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ.
在第二次(圣道)中,开门的时候就像是一心导向一来道(斯陀含道)的观修被引发出来的阶段。灯光就像一来道的光明。在宝箱那里办完事离开的时候,就像一来道断掉了自己该断的烦恼之后灭去的阶段。黑暗再次笼罩,就像是遮蔽上面两道所应断圣谛的无明。
Dutiyavāre dvāravivaraṇakālo viya sakadāgāmimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Dīpobhāso viya sakadāgāmimaggobhāso. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya sakadāgāmimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya uparimaggadvayavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ.
第三次:开门的时候,就像引生不来道的观。灯光,就像不来道的光明。在箱子里办完事离开的时候,就像不来道断除了自己应当断的烦恼而灭尽。黑暗再次笼罩,就像遮蔽上位阿拉汉道所应断之圣谛的黑暗。
Tatiyavāre dvāravivaraṇakālo viya anāgāmimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Dīpobhāso viya anāgāmimaggobhāso. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya anāgāmimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya upariarahattamaggavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ.
在第四种情况里,开门之时,就像引出导向阿拉汉道的观之时。太阳升起,就像阿拉汉道的生起。驱散黑暗,就像阿拉汉道除去遮蔽四圣谛的无明。黑暗既被驱散,那些箱子清楚显现,就像阿拉汉道的智使四圣谛清楚显现。不过,智所清楚显现的,对那个人来说正是清楚显现的。在箱子那里做完事之后离去,就像阿拉汉道舍断一切烦恼。从太阳升起开始,光明一直持续,就像从阿拉汉道生起的那一刻起,遮蔽四圣谛的无明便不复存在。以上便是关于见谛并非前所未有的譬喻。
Catutthavāre dvāravivaraṇakālo viya arahattamaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Sūriyuggamanaṃ viya arahattamagguppādo. Andhakāravidhamanaṃ viya arahattamaggassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ . Vihate andhakāre tassa peḷānaṃ pākaṭabhāvo viya arahattamaggañāṇassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭabhāvo. Ñāṇassa pākaṭāni pana puggalassa pākaṭāneva honti. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya arahattamaggassa sabbakilesakhepanaṃ. Sūriyuggamanato paṭṭhāya ālokasseva pavattikālo viya arahattamaggassa uppannakālato paṭṭhāya puna saccapaṭicchādakatamābhāvo . Idaṃ tāva saccadassanassa apubbābhāve opammaṃ.
他确实只看见已经看见的。在“然而,不同的烦恼由不同的道舍断”这句话里,引用了所谓的“碱水喻”。有一个人把一件脏衣服交给洗衣匠。洗衣匠给了三种碱:碱水、灰碱水、牛粪碱水,等确认衣服已被碱水浸透后,就在水里漂洗,冲掉粗大的污垢。接着他想“这还不算干净”,就第二次同样给那些碱,在水里漂洗,冲掉比较细的污垢。接着他想“这还不算干净”,就第三次给那些碱,在水里漂洗,冲掉更细的污垢。接着他想“这还不算干净”,就第四次给那些碱,在水里漂洗,连渗进纤维内部的污垢也彻底冲掉,然后把衣服还给主人。主人把它放进香匣,想穿的时候随时穿上。
Diṭṭhakameva hi passati. ‘Kilese pana aññe añño pajahatī’ti ettha khāropamaṃ nāma gahitaṃ. Eko puriso kiliṭṭhaṃ vatthaṃ rajakassa adāsi. Rajako ūsakhāraṃ chārikakhāraṃ gomayakhāranti tayo khāre datvā khārehi khāditabhāvaṃ ñatvā udake vikkhāletvā oḷārikoḷārikaṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti dutiyampi tatheva khāre datvā, udake vikkhāletvā, tato nātisaṇhataraṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti tatiyampi te khāre datvā udake vikkhāletvā tato saṇhataraṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti catutthampi te khāre datvā, udake vikkhāletvā aṃsuabbhantaragatampi nissesaṃ malaṃ pavāhetvā sāmikassa adāsi. So gandhakaraṇḍake pakkhipitvā icchiticchitakāle paridahati.
在这里,脏衣服比喻被烦恼缠住的心。用三种碱水处理的阶段,比喻在三种观照中让业用持续运作。在水中漂洗后冲掉粗大的污垢,比喻以入流道断除五种烦恼。第二次再给那些碱水,比喻心想“这心还没清净”,于是继续在同样的三种观照中让业用运作。之后冲掉比较细的污垢,比喻以一来道断除两种粗重的结缚。之后心想“衣服还没清净”,再给三种碱水,比喻心想“这心还没清净”,于是继续在同样的三种观照中让业用运作。之后冲掉更细的污垢,比喻以不来道断除两种极细微的结缚。心想“衣服还没清净”,再给三种碱水,比喻心想“这心还没清净”,于是继续在同样的三种观照中让业用运作。之后通过漂洗,连渗进纤维内部的污垢也冲掉,衣服变得像银板一样清净,放进香盒里,想穿的时候随时穿上,比喻以阿拉汉道断尽八种烦恼之后,清净的无漏心在想入果等至的任何时候都能以果等至安住度过。这就是“不同的道断除不同的烦恼”这句话在这里的譬喻。这也是被说过的——
Tattha kiliṭṭhavatthaṃ viya kilesānugataṃ cittaṃ. Tividhakhāradānakālo viya tīsu anupassanāsu kammassa pavattanakālo. Udake vikkhāletvā oḷārikoḷārikamalappavāhanaṃ viya sotāpattimaggena pañcakilesakhepanaṃ. Dutiyampi tesaṃ khārānaṃ anuppadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato nātisaṇhataramalappavāhanaṃ viya sakadāgāmimaggena oḷārikasaṃyojanadvayakhepanaṃ. Tato ‘na tāva parisuddhaṃ vattha’nti puna khārattayadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato saṇhataramalappavāhanaṃ viya anāgāmimaggena aṇusahagatasaṃyojanadvayakhepanaṃ. ‘Na tāva parisuddhaṃ vattha’nti puna khārattayadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato vikkhālanena aṃsuabbhantaragate male pavāhetvā parisuddhassa rajatapaṭṭasadisassa gandhakaraṇḍake nikkhittassa vatthassa icchiticchitakkhaṇe paridahanaṃ viya arahattamaggena aṭṭhannaṃ kilesānaṃ khepitattā parisuddhassa khīṇāsavacittassa icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattivihārena vītināmanaṃ. Idaṃ ‘aññe añño kilese pajahatī’ti ettha opammaṃ. Vuttampi cetaṃ –
贤友,就好比一件沾满污垢、布满尘秽的衣服,主人把它交给洗衣匠。洗衣匠用碱、或用草木灰水、或用牛粪反复揉搓,然后在清水里漂洗。虽然那件衣服已经变得干净洁白,但它上面仍然残留着没有彻底清除的细微碱味、草木灰味或牛粪味。洗衣匠把它交还给主人。主人把它放进熏过香的盒子里。它上面那些残留的、没有彻底清除的细微碱味、草木灰味或牛粪味,也就彻底消失了。
同样地,贤友,即使圣弟子已经断除了五下分结,但在五取蕴上,仍然残留着没有彻底清除的细微“我存在”之慢、“我存在”之欲、“我存在”之随眠。后来,他安住在五取蕴上观察生灭:“色是这样,色的集起是这样,色的灭去是这样;受是这样……想是这样……行是这样……识是这样,识的集起是这样,识的灭去是这样。”当他安住在五取蕴上观察生灭时,他在五取蕴上那些残留的、没有彻底清除的细微“我存在”之慢、“我存在”之欲、“我存在”之随眠,也就彻底消失了。
‘‘Seyyathāpi , āvuso, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ sāmikā rajakassa anupadajjeyyuṃ. Tamenaṃ rajako ūse vā khāre vā gomaye vā sammadditvā acche udake vikkhāleti. Kiñcāpi taṃ hoti vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ, atha khvassa hotiyeva ‘aṇusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato’. Tamenaṃ rajako sāmikānaṃ deti. Tamenaṃ sāmikā gandhaparibhāvite karaṇḍake nikkhipanti. Yopissa hoti aṇusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. Evameva kho, āvuso, kiñcāpi ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hotiyeva pañcasu upādānakkhandhesu aṇusahagato ‘asmī’ti māno, ‘asmī’ti chando, ‘asmī’ti anusayo asamūhato, so aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā iti saññā iti saṅkhārā iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassimesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu aṇusahagato ‘asmī’ti māno, ‘asmī’ti chando, ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchatī’’ti (saṃ. ni. 3.89).
在这里,通过入流道,五种不善心连同依心所而生的恶法一起被断除。通过一来道,两种与忧俱的心连同依心所而生的恶法变得薄弱。通过不来道,那两种心连同相应法一起被断除。通过阿拉汉道,五种不善心连同依心所而生的恶法一起被断除。从这十二种不善心被断除的那一刻起,对漏尽者而言,依心所而随后生起的烦恼就再也不存在了。
Tattha sotāpattimaggena pañca akusalacittāni pahīyanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Sakadāgāmimaggena dve domanassasahagatacittāni tanukāni bhavanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Anāgāmimaggena tāniyeva pahīyanti saddhiṃ sampayuttadhammehi. Arahattamaggena pañca akusalacittāni pahīyanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Imesaṃ dvādasannaṃ akusalacittānaṃ pahīnakālato paṭṭhāya khīṇāsavassa cittaṅgavasena puna pacchatopavattanakakileso nāma na hoti.
关于这一点,有一个譬喻:据说,有一位大王在边境设好防卫后,住在大都城里享受王权。那时他的边境发生了叛乱。当时,十二个盗贼首领带着好几千人在劫掠国土。驻守边境的大臣们派人向国王报告:“边境叛乱了。”国王传令说:“你们放手去抓,我会为你们做该做的事。”他们在第一次交战中,就杀掉了五个盗贼首领和好几千人。剩下的七个人带着各自的部下逃进了山里。大臣们把这件事报告给了国王。
Tatridaṃ opammaṃ – eko kira mahārājā paccante ārakkhaṃ datvā mahānagare issariyaṃ anubhavanto vasati. Athassa paccanto kuppi. Tasmiṃ samaye dvādasa corajeṭṭhakā anekehi purisasahassehi saddhiṃ raṭṭhaṃ vilumpanti. Paccantavāsino mahāmattā ‘paccanto kupito’ti rañño pahiṇiṃsu. Rājā ‘vissaṭṭhā gaṇhatha, ahaṃ tumhākaṃ kattabbaṃ karissāmī’ti sāsanaṃ pahiṇi . Te paṭhamasampahāreneva anekehi purisasahassehi saddhiṃ pañca corajeṭṭhake ghātayiṃsu. Sesā satta janā attano attano parivāre gahetvā pabbataṃ pavisiṃsu. Amaccā taṃ pavattiṃ rañño pesayiṃsu.
国王说:“该怎么做我自己会知道,你们也去捉拿他们吧。”于是派人送去了财物。他们在第二次交战中打死了两个盗贼头目,也把他们的随从打弱了。那些人全都逃跑,躲进了山里。大臣们又把这件事报告给了国王。
Rājā ‘tumhākaṃ kattabbayuttaṃ ahaṃ jānissāmi, tepi gaṇhathā’ti dhanaṃ pahiṇi. Te dutiyasampahārena dve corajeṭṭhake pahariṃsu, parivārepi tesaṃ dubbale akaṃsu. Te sabbepi palāyitvā pabbataṃ pavisiṃsu. Tampi pavattiṃ amaccā rañño pesayiṃsu.
国王又送去财物,说:“放开手去抓他们。”在第三次交锋中,他们和同伙一起杀了两名盗贼首领,然后把这件事报告给了国王。
Puna rājā ‘vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanaṃ pahiṇi. Te tatiyasampahārena saddhiṃ sahāyapurisehi dve corajeṭṭhake ghātayitvā taṃ pavattiṃ rañño pesayiṃsu.
国王又送去财物,说:“放手去捉拿其余的人。”在第四次交战中,他们击杀了连同随从的五名盗贼首领。自从十二名盗贼首领被杀之后,就再也没有什么盗贼了。地方安宁,人们仿佛抱着自己的孩子跳舞一样过日子。国王被得胜的勇士们簇拥着,登上殊胜的宫殿,享受大福报。
Puna rājā ‘avasese vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanaṃ pahiṇi. Te catutthasampahārena saparivāre pañca corajeṭṭhake ghātayiṃsu. Dvādasannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālato paṭṭhāya koci coro nāma natthi. Khemā janapadā ure putte naccentā maññe viharanti. Rājā vijitasaṅgāmehi yodhehi parivuto varapāsādagato mahāsampattiṃ anubhavi.
在这其中,强大的国王好比法王。边境的大臣好比修行的善男子。十二个盗贼头目好比十二种不善心。他们的几千个同伙好比依心所而生起的种种恶法。国王听说边境叛乱就派人去的时候,好比所缘中烦恼生起时,修行者向导师报告“尊者,我心中生起了烦恼”的时候。“放开手去捉拿”并赐予财物,好比法王教导业处“比丘,要调伏烦恼”。连同随从一起诛杀五个盗贼头目的时候,好比以入流道断除为入流道所断的五种不善心。
Tattha mahanto rājā viya dhammarājā. Paccantavāsino amaccā viya yogāvacarā kulaputtā. Dvādasa corajeṭṭhakā viya dvādasa akusalacittāni. Tesaṃ sahāyā anekasahassapurisā viya cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammā. Rañño paccanto kupitoti pahitakālo viya ārammaṇe kilesesu uppannesu ‘bhante, kileso me uppanno’ti satthu ārocanakālo. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanadānaṃ viya ‘kilese niggaṇha bhikkhū’ti dhammarañño kammaṭṭhānācikkhanaṃ. Saparivārānaṃ pañcannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālo viya sotāpattimaggena sampayuttānaṃ pañcannaṃ akusalacittānaṃ pahānaṃ.
又比如再次派使者向国王禀报,这是宣说正自觉者所获得的功德。所谓“把剩下的也抓住”,又比如再次布施财物,这是世尊开示一来道的观。以第二次交战削弱了连同随从的两名盗贼首领,就像以一来道使与它相应的两种忧俱心变得薄弱。
Puna rañño pavattipesanaṃ viya sammāsambuddhassa paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Sesake ca gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato sakadāgāmimaggassa vipassanācikkhanaṃ. Dutiyasampahārena saparivārānaṃ dvinnaṃ corajeṭṭhakānaṃ dubbalīkaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggena sasampayuttānaṃ dvinnaṃ domanassacittānaṃ tanubhāvakaraṇaṃ.
又像再次向国王禀报事情一样,这是称扬导师所证得的功德。说“放他们去捉拿”,并再次施予财物,就像世尊开示不来道的观智。第三次交战时,连同随从的两名盗贼首领被杀死,就像以不来道断除与它相应的两种忧俱心。
Puna rañño pavattipesanaṃ viya satthu paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato anāgāmimaggassa vipassanācikkhanaṃ. Tatiyasampahārena saparivārānaṃ dvinnaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātanaṃ viya anāgāmimaggena sasampayuttānaṃ dvinnaṃ domanassacittānaṃ pahānaṃ.
又比如,再次向国王禀报事情一样,这是称扬如来所获得的功德。说“放他们去捉拿”,然后再一次施舍财物,就像世尊开示阿拉汉道的观智。以第四次打击,从五名盗贼首领连同他们的随从被杀的那一刻起,就像国土获得安宁;同样,以阿拉汉道断除了与它相应的五种不善心之后,从十二种不善心被断除的那一刻起,依于心而生的不善法就不再存在。国王打了胜仗,被大臣们围绕,在殊胜的宫殿里享受大福报,就像断尽烦恼的法王被漏尽者围绕,在空、无相、无愿这些定中,随自己的意愿享受果定之乐。应当这样理解。
Puna rañño pavattipesanaṃ viya tathāgatassa paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato arahattamaggassa vipassanācikkhanaṃ. Catutthasampahārena saparivārānaṃ pañcannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālato paṭṭhāya janapadassa khemakālo viya arahattamaggena sasampayuttesu pañcasu akusalacittesu pahīnesu dvādasannaṃ akusalacittānaṃ pahīnakālato paṭṭhāya puna cittaṅgavasena uppajjanakassa akusaladhammassa abhāvo. Rañño vijitasaṅgāmassa amaccagaṇaparivutassa varapāsāde mahāsampattianubhavanaṃ viya khīṇāsavaparivutassa dhammarañño suññataanimittaappaṇihitabhedesu samāpattisukhesu icchiticchitaphalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbanti.