色界善的注释·四类法的初禅
欲界善分别义注 · 177 段
色界善的注释巴利
Rūpāvacarakusalavaṇṇanā
四类法的初禅巴利
Catukkanayo paṭhamajjhānaṃ
160 160. 现在,为了说明色界善,开始讲“哪些法是善”等内容。其中,“为投生色界而修习道”:色,指色有;投生,指产生、出生、再生;道,指方法。这里的词义是:寻求、找寻、产生、促成那种投生,所以叫“道”。这话的意思是:通过哪种道,能在色有中投生、产生、出生、再生,就修习那种道。那么,靠这个道就一定能在色有中投生吗?不一定。因为按照“比丘们,要修定,入定的人能如实知见”等所说的通向洞察的部分,也能超越色有。不过,除了这个道之外,再没有别的道能投生色界,所以说“为投生色界而修习道”。从义理上说,这个道就是思,也是与思相应的诸法,这两者都是。因为“舍利弗,我知道地狱,也知道通往地狱的道”这里,思就叫做道。巴利
160. Idāni rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetīti rūpaṃ vuccati rūpabhavo. Upapattīti nibbatti jāti sañjāti. Maggoti upāyo. Vacanattho panettha – taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena maggena rūpabhave upapatti hoti nibbatti jāti sañjāti, taṃ maggaṃ bhāvetīti. Kiṃ panetena niyamato rūpabhave upapatti hotīti? Na hoti. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.15) evaṃ vuttena hi nibbedhabhāgiyena rūpabhavātikkamopi hoti. Rūpūpapattiyā pana ito añño maggo nāma natthi, tena vuttaṃ ‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’ti. Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti, cetanāya sampayuttadhammāpi, tadubhayampi. ‘‘Nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nirayagāmiñca magga’’nti (ma. ni. 1.153) hi ettha cetanā maggo nāma.
“ 信仰、惭、善行和布施,这些法是善人所追随的。
人们确实说这是通往天界的道路,因为依靠它就能往生天界。”巴利
‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā; Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32);
在这里,与思俱行的诸法就叫作“道”。在《行生经》等经典里说“诸比丘,这是道,这是行道”时,思以及和思俱行的诸法都叫作“道”。但在这个地方,因为说的是“禅那”,所以指的是和思俱行的诸法。又因为禅那的思能牵引结生,所以思以及和思俱行的诸法也都适用。巴利
Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma. ‘‘Ayaṃ, bhikkhave, maggo, ayaṃ paṭipadā’’ti saṅkhārupapattisuttādīsu (ma. ni. 3.161 ādayo) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘jhāna’nti vacanato cetanāsampayuttā adhippetā. Yasmā pana jhānacetanā paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, tasmā cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi vaṭṭantiyeva.
“修习”的意思是产生、生起、增长。这是“修习”在这里的含义。不过在别的地方,随着前缀不同,还有尊重、遍修、分别修等不同的含义。其中,“优陀夷,在这里,我的弟子们在增上戒上尊重我:‘沙门乔达摩是具戒者,具足最上的戒蕴’”(《中部》2.243),这叫做尊重,意思是信受。“以戒遍修之定有大果、大利益,以定遍修之慧有大果、大利益,以慧遍修之心能完全从诸漏中解脱”(《长部》2.186),这叫做遍修,意思是习练。“来吧,分别修色,分别修受……想……行……识”,这叫做分别修,意思是令其消失。“再者,优陀夷,我已为弟子们开示了行道,我的弟子们依此行道修习四念处”(《中部》2.247),这是以产生、增长之义而称为修习。在这里,所指的正是这一含义。因此说:“‘修习’的意思是产生、生起、增长”。巴利
Bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍheti. Ayaṃ tāva idha bhāvanāya attho. Aññattha pana upasaggavasena sambhāvanā paribhāvanā vibhāvanāti evaṃ aññathāpi attho hoti. Tattha ‘‘idhudāyi mama sāvakā adhisīle sambhāventi – sīlavā samaṇo gotamo, paramena sīlakkhandhena samannāgato’’ti (ma. ni. 2.243) ayaṃ sambhāvanā nāma; okappanāti attho. ‘‘Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso, samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā, paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccatī’’ti (dī. ni. 2.186) ayaṃ paribhāvanā nāma; vāsanāti attho. ‘‘Iṅgha rūpaṃ vibhāvehi, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ vibhāvehī’’ti ayaṃ vibhāvanā nāma; antaradhāpanāti attho. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’ti (ma. ni. 2.247), ayaṃ pana uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā nāma. Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippetā. Tena vuttaṃ – ‘bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍhetī’ti.
那么,为什么这里不像解说欲界善法时那样,先说法再说人,而是先说人呢?因为这是要依靠行道才能成就的。这确实要依靠四种行道中的某一种才能成就,不像欲界善法那样可以不依靠行道就生起。而所谓行道,只有在有修行者的情况下才存在。为了说明这个道理,在以人为先导的开示中,才说“他修习通往色界转生的道路”。巴利
Kasmā panettha, yathā kāmāvacarakusalaniddese dhammapubbaṅgamā desanā katā tathā akatvā, puggalapubbaṅgamā katāti? Paṭipadāya sādhetabbato. Idañhi catūsu paṭipadāsu aññatarāya sādhetabbaṃ; na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjati. Paṭipadā ca nāmesā paṭipannake sati hotīti etamatthaṃ dassetuṃ puggalapubbaṅgamaṃ desanaṃ karonto ‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’ti āha.
“远离诸欲”这句话的意思是:从诸欲中脱离出来,与诸欲分开,从诸欲中退开。不过,这里这个“唯”字应当理解为表示决定的意思。正因为它是表示决定,所以在证入初禅并安住的那个时候,即使诸欲并不存在,它也说明诸欲是初禅的对立面,并且说明初禅只有通过舍弃诸欲才能证得。怎么说明呢?当以“远离诸欲”这样作出决定时,就可以看出:诸欲存在时,这初禅就不会生起,就像黑暗存在时灯光不会显现一样;而它的证得,只有通过舍弃诸欲,就像只有舍弃此岸才能到达彼岸一样。因此,它作出了决定。巴利
Vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā, vinā hutvā, apakkamitvā. Yo panāyamettha ‘eva’-kāro so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ, kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘Vivicceva kāmehī’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati – nūnimassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ na pavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya? Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti.
这里可能会有人问:为什么这个“确实”只在前一句里说,后一句里却不说?难道没有离开不善法,也能成就禅那并安住吗?但不该这样理解。因为这个禅那是从诸欲中出离,所以“确实”才在前一句里说。因为禅那超越了欲界,又是对治欲贪的,所以它正是诸欲的出离。正如经中所说:“诸欲的出离,就是出离欲。”不过,在后一句里,也应该像“就在这里,比丘们,有第一沙门;这里有第二沙门”那样,把“确实”这个词带过来用。因为不可能在没有离开其他被称为盖的不善法的情况下,成就禅那并安住。所以应当这样理解这两句里的“确实”:“确实已经离开诸欲,确实已经离开不善法。”在这两句里,虽然“已离”这个共同的说法可以涵盖彼分远离等以及身远离等一切远离,但在这里应当只取三种:身远离、心远离、镇伏远离。巴利
Tattha siyā – ‘kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade? Kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā’ti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72; dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana, yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha ‘eva’-kāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ, tasmā ‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā.
“诸欲”这个词,应当理解为:既涵盖了在解说中按“什么是事欲?可爱的色……”这种方式所说的事欲,也涵盖了在同一解说和《分别论》中按“欲求是欲,贪是欲,欲贪是欲;思惟是欲,贪是欲,思惟贪是欲;这些称为欲”这种方式所说的烦恼欲——这一切都被包含在内。这样理解的话,“确实已离诸欲”中就自然包含了“已从事欲离开”的意思,这是说得通的。由此,就说明了身远离。巴利
Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo; ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti.
“已离不善法”的意思是:已经离开了烦恼欲,或者离开了一切不善法,这样理解是合适的。由此就说明了心的远离。在这里,通过前一句说从事欲中离开,就阐明了舍弃欲乐;通过后一句说从烦恼欲中离开,就阐明了获得出离之乐。这样一来,仅仅通过说从事欲和烦恼欲中离开,就说明了:第一句是舍弃杂染的所依,第二句是断除杂染;第一句是舍弃贪求的原因,第二句是舍弃愚痴的原因;第一句说明了加行的清净,第二句说明了意乐的培养。这就是关于“诸欲”一词中所说的诸欲里面,事欲这一方面的情况。巴利
Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ; paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa; paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti ñātabbaṃ. Esa tāva nayo ‘kāmehī’ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.
不过在烦恼欲这一边,用“欲求”“贪”等等多种说法来指明的,其实就是欲贪,也就是这里说的“欲”。它虽然属于不善,但在《分别论》(Vibh. 564)里,按照“其中什么是欲贪?就是欲……”这样的方式,因为它是禅那的对立面,所以被单独提出来说。或者也可以说,因为它是烦恼欲,所以在第一句里提到;因为它属于不善,所以在第二句里提到。又因为它有多种分类,所以没有说“从欲”,而是说“从诸欲”。另外,虽然其他法也具有不善性,但《分别论》按照“其中什么是不善法?就是欲贪……”这样的方式,为了显示它们是上分禅支的敌对和对立面,只说了诸盖。因为诸盖就是禅支的敌对,对它们而言,禅支才是对立面、破坏者和摧毁者,这就是这段话的意思。正如《藏论》里所说:“定是欲贪的对立面,喜是瞋恚的对立面,寻是昏沉睡眠的对立面,乐是掉举恶作的对立面,伺是疑的对立面。”巴利
Kilesakāmapakkhe pana ‘chandoti ca rāgo’ti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katamo kāmacchando kāmo’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 564) jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa ‘kāmato’ti avatvā ‘kāmehī’ti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā? Kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni. Tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakāni, vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ.
在这里,“已离诸欲”这句话,说的是以镇伏的方式远离欲贪。“已离不善法”这句话,说的是以镇伏的方式远离五种盖。不过,如果按“不取”和“取”的方式来分别,那么第一句讲的是欲贪,第二句讲的是其余诸盖;同样,第一句讲的是三种不善根当中,以五种欲乐为不同对象的贪,第二句讲的是以嗔恨事等为不同对象的嗔和痴。或者在暴流等法当中,第一句讲的是欲暴流、欲轭、欲漏、欲取、悭贪身系、欲贪结缚,第二句讲的是其余的暴流、轭、漏、取、身系、结缚。并且,第一句讲的是渴爱以及和它相应的诸法,第二句讲的是无明以及和它相应的诸法。此外还应当知道:第一句说的是以镇伏的方式远离与贪相应的八种心生起,第二句说的是以镇伏的方式远离其余四种不善心生起。以上就是对“已离诸欲,已离不善法”这个地方的义理说明。巴利
Evamettha ‘vivicceva kāmehī’ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. ‘Vivicca akusalehi dhammehī’ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ; tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ti ettha atthappakāsanā.
到这里,已经显示了初禅的断除支;现在为了显示相应支,就说出了“有寻有伺”等话。其中,按照前面所说的特征等分别,由于与安止相应而达到了色界状态的寻和伺一起生起。就像树与花和果共同存在一样,这个禅那被称为“有寻有伺”。不过在《分别论》中,则是以“以这个寻和这个伺,具足、完全具足”这样的方式,作了以人为核心的开示。但那里的义理在这里也应该同样理解。巴利
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā vuttalakkhaṇādivibhāgena appanāsampayogato rūpāvacarabhāvappattena vitakkena ceva vicārena ca saha vattati. Rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ savitakkaṃ savicāranti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrapi evameva daṭṭhabbo.
“离生”在这里,“离”就是远离,意思是诸盖的离去。或者,“离”就是已远离的状态,意思是已远离诸盖的、与禅那相应的一整组法。因此,从远离而生,或者在那远离之中而生,就叫“离生”。“喜乐”在这里,喜和乐在前面已经说明过了。不过,在所说的五种喜当中,那种成为安止定的根基、不断增长、并与定相应而遍满的喜,才是这里所指的喜。这个禅那有这种喜和这种乐,或者在这种禅那当中有这种喜和这种乐,所以这个禅那就被称为“喜乐”。另一种说法是,喜和乐合起来叫喜乐,就像“法与律”等复合词一样。这个禅那有离生喜乐,或者在这个禅那当中有离生喜乐,所以也可以叫“离生喜乐”。正如禅那本身是离生的,这里的喜乐也同样就是离生的,而且它属于这个禅那。因此,用一个复合词来说“离生喜乐”是合适的。不过在《分别论》中,则是按“这个乐与这个喜俱行”这样的方式来表述的。但其中的含义在那里也应该同样理解。巴利
Vivekajanti – ettha vivitti viveko. Nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke, jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti – ettha pītisukhāni heṭṭhā pakāsitāneva. Tesu pana vuttappakārāya pañcavidhāya pītiyā yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti – ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti. Ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati. Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne, atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti. Tañcassa atthi. Tasmā ekapadeneva ‘vivekajaṃ pītisukha’nti vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo.
初禅:在这里,按数数的先后顺序,它是第一个。因为最先产生,所以是第一个;因为最先应该进入,所以也是第一个。不过,这并不是它固定不变的标志。因为已经修到自在的人,也就是获得八等至的人,既可以从开头依次进入到最高处,也可以从最高处依次返回到开头进入,还可以跳着中间进入。但按照“最先产生”这个意义,它就叫作第一个。巴利
Paṭhamaṃjhānanti – ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ. Paṭhamaṃ uppannanti paṭhamaṃ. Paṭhamaṃ samāpajjitabbantipi paṭhamaṃ. Idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti. Matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti. Antarantarā okkamantopi sakkoti. Evaṃ pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti.
“禅那”有两种:所缘审察禅那和相审察禅那。其中,八等至因为审察地遍等所缘,所以被称为所缘审察禅那。而观、道、果则名为相审察禅那。其中,观因为审察无常等相,所以是相审察禅那;道因为通过观已完成的作用而成就,所以是相审察禅那;果则因为审察灭谛的真实相,所以名为相审察禅那。在这些当中,这里所要表达的意思是所缘审察禅那。因此应当知道:因为审察所缘,或者因为烧尽敌对法,所以称为禅那。巴利
Jhānanti duvidhaṃ jhānaṃ – ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti. Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavikasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ārammaṇūpanijjhānanti saṅkhyaṃ gatā. Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tesu imasmiṃ atthe ārammaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ. Tasmā ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato vā jhānanti veditabbaṃ.
“具足”是指已经到达、已经证得的意思;也可以说,是已经令其具足、已经令其成就的意思。不过在《分别论》中说:“‘具足’就是初禅的得到、获得、到达、成就、接触、证悟、具足。”这里的含义也应当同样理解。“住”是指:以与那种禅那相应的行住坐卧方式而住。也就是说,具足了上面所说的那种禅那之后,他实现自身的行、住、护、续、持、游、安住。正如《分别论》中所说:“‘住’就是行、住、护、续、持、游、安住,因此称为‘住’。”巴利
Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti (vibha. 570) vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajjhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyanaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti. Vuttañhetaṃ vibhaṅge – ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 512, 571).
地遍:在这里,整个地轮以“完整”之义也称为地遍;依靠它而获得的相,也同样称为地遍;在地遍相中获得的禅那,也同样称为地遍。在这个语境里,应当知道这里的“地遍”指的就是禅那。“成就并安住于称为地遍的禅那”——这就是这里的简要含义。
然而,在这个地遍业处中,想要证得阿拉汉的善男子,在做了预备修行、生起四禅和五禅、以禅那为近因增长观智之后,应该怎么做呢?首先,应当清净四种戒,也就是巴帝摩卡防护、根律仪、活命遍净、资具依止戒;安住于极清净的戒之后,断除自己在住处等十种障碍中现存的任何一种障碍;然后前往教授业处的善知识那里;在经典中传来的三十八种业处中,审察哪一种业处适合自己的性格;如果这个地遍适合他,就取这个业处;舍弃不适合修习禅那的住处,住在适合的住处;断除微细的障碍;在守护遍作相和似相、回避七种不适合的、受用七种适合的、善巧于十种安止善巧等一切修习方法上都不缺失,为了证得禅那而修行。这就是这里的简要说明。详细内容,应当依照《清净道论》中所说的方法来了知。就像这里一样,从这里以后的各个业处也应当这样了知。因为一切业处的修习方法,都已经按照注释书的方式全部收录在《清净道论》中并详细解说了。既然在那里已经处处重复说了,为什么还要再详细展开呢?所以我们不再详细展开。对于经典中下面还没有讲到的义理,我们不会遗漏,会不间断地逐词解释。巴利
Pathavikasiṇanti ettha pathavimaṇḍalampi sakalaṭṭhena pathavikasiṇanti vuccati. Taṃ nissāya paṭiladdhaṃ nimittampi. Pathavikasiṇanimitte paṭiladdhajjhānampi. Tattha imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Pathavikasiṇasaṅkhātaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti ayañhettha saṅkhepattho. Imasmiṃ pana pathavikasiṇe parikammaṃ katvā catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattukāmena kulaputtena kiṃ kattabbanti? Ādito tāva pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitasaṅkhātāni cattāri sīlāni visodhetvā suparisuddhe sīle patiṭṭhitena, yvāssa āvāsādīsu dasasu palibodhesu palibodho atthi, taṃ upacchinditvā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā pāḷiyā āgatesu aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ upaparikkhantena sacassa idaṃ pathavikasiṇaṃ anukūlaṃ hoti, idameva kammaṭṭhānaṃ gahetvā jhānabhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā kasiṇaparikammanimittānurakkhaṇasattaasappāyaparivajjanasattasappāyasevanadasavidhaappanākosallappabhedaṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena jhānādhigamatthāya paṭipajjitabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Sabbakammaṭṭhānānañhi bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ aṭṭhakathānayena gahetvā visuddhimagge vitthāritaṃ. Kiṃ tena tattha tattha puna vuttenāti na naṃ puna vitthārayāma. Pāḷiyā pana heṭṭhā anāgataṃ atthaṃ aparihāpentā nirantaraṃ anupadavaṇṇanameva karissāma.
那时是指在成就并安住于初禅的那个时候。有触……乃至……无散乱:这些就是在欲界初善心所说的五十六种法,按照经文列举的次第排列。唯一的差别是:那些属于欲界,而这些因为所处地界的差别,属于广大色界。其余部分完全相同。不过在这里,“或唯”所包含的只有欲等四种。分类门与空门则和通常情况一样。巴利
Tasmiṃ samayeti tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye. Phasso hoti…pe… avikkhepo hotīti ime kāmāvacarapaṭhamakusalacitte vuttappakārāya padapaṭipāṭiyā chapaṇṇāsa dhammā honti. Kevalañhi te kāmāvacarā, ime bhūmantaravasena mahaggatā rūpāvacarāti ayamettha viseso. Sesaṃ tādisameva. Yevāpanakā panettha chandādayo cattārova labbhanti. Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā evāti.
161-162 在解释第二禅的部分里,“由寻与伺的止息”是指:由于寻和伺这两者的止息、超越;意思是说,在第二禅生起的那一刻,它们不再出现。在这里,虽然第二禅中初禅的所有法都不存在——因为初禅里的触等是一类,而这里的触等是另一类——但为了说明:由于一层层粗重支分的超越,才能从初禅证得第二禅等更高的禅那,所以才说“由寻与伺的止息”,应当这样理解。“内”在这里指的是自身之内。而在《分别论》中只说“内,即各自”。因为这里指的是自身之内,所以此处意思是:生于自身,在自己的相续中生起。巴利
161-162. Dutiyajjhānaniddese vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā, samatikkamā; dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo aññe idha, oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha – niyakajjhattaṃ adhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti (vibha. 573) ettakameva vuttaṃ. Yasmā niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ, attano santāne nibbattanti ayamettha attho.
净信:信就叫做净信。由于与净信相应,禅那也叫做净信,就像因为与蓝色相应而称为蓝布一样。或者,因为那禅那具足了净信,又通过止息寻与伺的动荡而使心清净,所以也称为净信。在这个义解中,应当知道“净信”与“心的”是这样连接的。而在前一个义解中,“心的”应当与心一境性连接。巴利
Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ, nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe ‘sampasādanaṃ cetaso’ti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe ‘cetaso’ti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.
这里对义理的解释是:所谓“一而升起”,就是一境,意思是说,因为不被寻和伺所覆盖,它以最胜、最上的状态升起。世间确实也把最胜者称为“一”。或者,也可以说,由于远离寻和伺,它成为独自一个、没有伴侣。又或者,它使相应诸法升起,所以叫“升”,就是令其生起的意思。以最胜之义为“一”,而它又是“升”,所以叫“一境”。这是定的同义词。如此修习、增长这个一境,就是第二禅的心一境性。然而,这个一境属于心,不属于众生,也不属于命我,因此说它是“心一境性”。巴利
Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi. Uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi. Samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ ‘cetaso ekodibhāva’nti vuttaṃ.
“初禅里难道就没有这个信吗?也有这个叫作‘一境’的定啊。那为什么偏偏只说第二禅是‘心的净信’和‘心一境性’呢?”回答是:初禅被寻和伺的搅动所扰动,就像被波浪搅乱的湖水一样,并不清澈宁静,所以即使有信,也不说它是“净信”。正因为不清澈宁静,其中的定也不够明显,所以也不说它是“心一境性”。但在第二禅里,因为没有寻和伺的障碍,信获得了空间,变得强而有力;由于得到了强而有力的信作为同伴,定也变得明显了。所以应当知道,只有第二禅才这样宣说。不过在《分别论》里只说了这些:“净信,就是信、信受、安信、净信;心一境性,就是心的安住……正定。”应当知道,这样的说法和这段义解不但不矛盾,反而完全吻合、完全一致。巴利
‘Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcāti vuttanti? Vuccate – ‘aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya sampasādana’nti na vuttaṃ. Na suppasannattā eva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo. Tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva samādhipi pākaṭo. Tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo; cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 574-575) ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena panetena saddhiṃ ayaṃ atthavaṇṇanā yathā na virujjhati aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā.
无寻、无伺:因为通过修习已经断除了,所以在这个禅那中不存在寻,或者说这个禅那的寻已经不存在,因此叫无寻。用同样的方式理解无伺。在《分别论》中也这样说:如此,这寻和这伺已经寂静、止息、寂止、灭去、消逝、安止、寂灭、干涸、枯竭、灭尽,因此称为无寻、无伺。巴利
Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti.
这里有人问:难道靠“寻与伺的止息”这句话,这个意思就已经成立了吗?那为什么还要再说“无寻无伺”呢?回答说:确实如此,这个意思确实已经成立,但这句话并不是在说明那个意思。我们不是说过吗:“为了说明通过超越越来越粗重的禅支,从初禅之后证得第二禅等,所以才说‘寻与伺的止息’。”巴利
Etthāha – nanu ca vitakkavicārānaṃ vūpasamāti imināpi ayamattho siddho? Atha kasmā puna ‘vuttaṃ avitakkaṃ avicāra’nti? Vuccate – evametaṃ, siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha – ‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’nti.
另外,寻与伺的寂止,能说明这里的清净,但不是因为烦恼的污浊;寻与伺的寂止,也能说明心一境性,但它不像近行定那样靠断除五盖,也不像初禅那样靠禅支显现。所以,这句话说明了清净与心一境性这两者的原因。同样,寻与伺的寂止能说明这里的无寻无伺,但它不像第三禅、第四禅那样,也不像眼识等那样——那些定与识本来就没有寻与伺。所以,这句话也说明了无寻无伺状态的原因,而不只是在说明寻与伺的不存在。然而,“无寻无伺”这个说法说明的只是寻与伺的不存在,因此,即使前面已经说过,也还是必须再说一次。巴利
Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālusiyassa; vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā; na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya, cakkhuviññāṇādīni viya ca, abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana avitakkaṃ avicāranti idaṃ vacanaṃ, tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti.
“定所生”的意思是:从初禅的定所生,或者从相应的定所生。在这里,虽然初禅也是从相应的定所生,但只有这第二禅的定才配称为“定”,因为它没有寻和伺的扰动,极其稳固,极其清净。因此,为了赞扬它,才说“定所生”。“喜与乐”则和前面所说的一样。巴利
Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘samādhī’ti vattabbataṃ arahati, vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva samādhijanti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.
“第二”是因为按计数顺序排第二。这个第二禅是所入的定,所以也叫“第二”。在“那时有触”等经文里,五支禅中省略了“寻”“伺”两项,五支道中省略了“正思惟”一项。应当依据这些来理解有词尾变化和没有词尾变化的词句的判定。在“分门”部分也说:有三支的禅,有四支的道。其余部分和初禅相同。巴利
Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake vitakkavicārapadāni maggapañcake ca sammāsaṅkappapadaṃ parihīnaṃ. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo. Koṭṭhāsavārepi tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hotīti āgataṃ. Sesaṃ paṭhamajjhānasadisamevāti.
163 在解释第三禅时,“由喜的离染”这句话里,所谓离染,是指对前面所说的那种喜的厌离,或者是指超越它。而两者之间的“ca”这个词,是表示集合、合并的意思。它既可以合并“寂止”,也可以合并“寻与伺的寂止”。其中,如果它合并的只是“寂止”,那就应该这样理解:“由喜的离染,以及更进一步,由寂止”。在这种理解方式下,离染就是厌离的意思。因此,应当理解为:“由喜的厌离与寂止”。但如果它合并的是“寻与伺的寂止”,那就应该这样理解:“由喜的离染,以及更进一步,由寻与伺的寂止”。在这种理解方式下,离染就是超越的意思。因此,应当理解为:“由喜的超越与寻与伺的寂止”。巴利
163. Tatiyajjhānaniddese pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā ‘ca’-saddo sampiṇḍanattho. So vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo ‘vūpasamā’ cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti. Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ sampiṇḍeti tadā pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo ‘vitakkavicārānañca vūpasamā’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo.
虽然这些寻与伺在第二禅中就已经寂止了,但这里是为了说明此禅之道以及赞叹而说的。因为当说到“寻与伺的寂止”时,就会让人明白:寻与伺的寂止确实就是此禅之道吧?正如在第三圣道中,对于那些尚未断除的身见等,说“断除五下分结”,这是一种赞叹,能令努力修行的人生起勇猛精进;同样地,在这里,对于那些尚未寂止的寻与伺,说“寂止”也是一种赞叹。由此说出了这个含义:“由喜的超越以及寻与伺的寂止”。巴利
Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati – nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti? Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (ma. ni. 2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto – ‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’ti.
“以舍而住”:在这里,“舍”是指从生起之处去观察。意思是:平等地看,以不偏袒的心去看。因为具备了那种清净、广大、稳固的舍,具足第三禅的人就被称为“有舍者”。巴利
Upekkhako ca viharatīti – ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati.
舍有十种:六支舍、梵住舍、觉支舍、精进舍、行舍、受舍、观舍、中舍性舍、禅舍、清净舍。巴利
Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti.
在这里,所谓“诸比丘,在此,比丘以眼见色后,既不欢喜也不忧愁,住于舍,具念正知”这样经文中所说的,就是漏尽者在六门面对可意与不可意的六种所缘时,不舍弃清净本性而现起的舍,这叫作“六支舍”。巴利
Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 5.1; mahāni. 90; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 18; paṭi. ma. 3.17) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘chaḷaṅgupekkhā’ nāma.
另外,像“以与舍俱行的心遍满一方而住”这样所说的、对众生保持平等状态的舍,这叫“梵住舍”。巴利
Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘brahmavihārupekkhā’ nāma.
凡是像“修习依远离的舍觉支”这样提到的、与俱生诸法相应的平等状态的舍,这叫作“觉支舍”。巴利
Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27; 3.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘bojjhaṅgupekkhā’ nāma.
不过,像“适时地作意舍相”(《增支部》3.103)这样提到的、被称为既不过度精进也不过于松懈的精进舍,这就叫“精进舍”。巴利
Yā pana ‘‘kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ ‘vīriyupekkhā’ nāma.
像这样在《无碍解道》1.57中说的:“多少种行舍依止寂止而生起?多少种行舍依止观而生起?八种行舍依止寂止而生起,十种行舍依止观而生起。”——依照这段经文而来的舍,在对诸盖等加以简择、安住、执取时处于中立状态,这就叫作“行舍”。巴利
Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘saṅkhārupekkhā’ nāma.
不过,还有一种被称为不苦不乐的舍,也就是《法集论》第150节里说的“当欲界善心生起、与舍俱行”时所说的那种舍,这就叫“受舍”。巴利
Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaṅkhātā upekkhā ayaṃ ‘vedanupekkhā’ nāma.
凡是按照“凡存在的、已生成的,都舍断它,就获得舍”这句话(《中部》3.71;《增支部》7.55)所说的、在简择中处于中立状态的舍,这就叫作“观舍”。巴利
Yā ‘‘yadatthi, yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘vipassanupekkhā’ nāma.
而在欲等随一法中提到的那种俱生法之平衡状态的舍,这就叫作“彼处中舍”。巴利
Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā ayaṃ, ‘tatramajjhattupekkhā’ nāma.
如“他住于舍”(《法集论》163;《长部》1.230)所说的、即使面对最上乐也不生偏执的那种舍,便叫做“禅舍”。巴利
Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dha. sa. 163; dī. ni. 1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ ‘jhānupekkhā’ nāma.
由“舍念清净,第四禅那”这一说法而来的这种舍,一切对立面都已清净,即使在对立面止息时也不起作用,这叫作“清净舍”。巴利
Yā ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘pārisuddhupekkhā’ nāma.
在这里,六支舍、梵住舍、觉支舍、此处中舍、禅舍和清净舍,从本质上来说其实是同一个,就是此处中舍。不过,随着各种状态的不同,它才有了这些区分。就像同一个众生,因为处在孩童、青年、长老、将军、国王等不同阶段或身份,就有了不同的称呼。所以应当知道:在这些舍当中,凡是六支舍所在之处,觉支舍等不在那里;反过来,凡是觉支舍所在之处,六支舍等也不在那里。巴利
Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo . Ekassāpi sato sattassa kumārayuvathera senāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā na tattha bojjhaṅgupekkhādayo, yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.
就像这些舍在含义上是一体的,观舍和行舍也是这样。这其实就是慧,只是按作用分成了两种。好比一个人傍晚进屋,手里拿着赶羊杖去找蛇,看见蛇躺在谷壳堆里,就端详着想“这到底是不是蛇?”;等他看清了那三个吉祥相,不再怀疑,在分辨“是蛇、不是蛇”的时候,心里保持中立;同样,已经开始修观的人,用观智看清了三共相,在分辨诸行无常等的时候,生起的中立,就是“观舍”。又好比那个人用赶羊杖紧紧夹住蛇,只想着“我怎样才能不伤到这条蛇,也不让它咬到自己,把它放走?”——在放开的办法上,对抓住蛇这件事保持中立;同样,因为已经看清三共相,把三界看成像着了火一样,在执取诸行这件事上保持中立,这就是“行舍”。这样,观舍成就了,行舍也就成就了。慧就是靠这种称为“分辨时中立”和“执取时中立”的作用,分成两种。至于精进舍和受舍,彼此之间以及跟其余诸舍,在含义上确实是不同的。巴利
Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi. Paññā eva hi esā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘sappo nu kho no’ti avalokentassa sovatthikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘sappo, na sappo’ti vicinane majjhattatā hoti; evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ ‘vipassanupekkhā’. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍakena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti; evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā, āditte viya tayo bhave passato, saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ ‘saṅkhārupekkhā’. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Viriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnāyevāti.
在这十种舍当中,这里指的是“禅舍”。它的特相是保持中立,作用是无所作为,表现为不主动造作,近因是喜的远离。这里有人问:从意义上看,这个禅舍难道不就是平等舍吗?而平等舍在初禅和第二禅里也存在,所以在那两个禅里也应该说“他住于舍”才对。那为什么在那里不说呢?因为作用不明显。在那里,它的作用被寻等心所压制,所以不明显。但在这里,它不被寻、伺、喜所压制,就像抬起头来一样,作用变得明显,所以才宣说。巴利
Imāsu dasasu upekkhāsu ‘jhānupekkhā’ idha adhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā anābhogarasā abyāpārapaccupaṭṭhānā pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti? Sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi, tasmā tatrāpi ‘upekkhako ca viharatī’ti evamayaṃ vattabbā siyā. Sā kasmā na vuttāti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.
现在讲“具念与正知”这里:“念”就是能忆念,“正知”就是能正知。如此,念与正知是依此人而说的。其中,念以忆念为特征,以不忘失为作用,以守护为显现。正知以无痴为特征,以推度为作用,以简择为显现。巴利
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.
在这里,虽然这念与正知在前面的诸禅里也存在——因为失念、无正知的人,连近行定都达不到,更不用说安止定了——但是,由于那些禅支粗显,心的运行很容易,就像人在平地上行走一样,念与正知的作用在那里并不明显。而此第三禅,因为舍弃了粗显的禅支而变得微细,心的运行只能靠念与正知的作用来把持,就像人在刀刃上行走一样,所以只在这里才说到它。还有什么呢?就像小牛跟着母牛,一旦离开母牛又没人看管,就会再跑回母牛身边;同样,这第三禅的乐虽然已经从喜中脱离出来,如果不靠念与正知来守护,就会再跑回喜那里,变成与喜相应。再者,众生对乐会起贪染,而这里的乐极其甜美,因为从此以上再没有乐了。然而依靠念与正知的力量,才能在这乐中不起贪染,不是靠别的。为了显示这个特殊的义理,所以只在这里才说到它,应当这样理解。巴利
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi – muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā – oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ, bhūmiyaṃ viya purisassa, cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa, purisassa khuradhārāyaṃ viya, satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo? Yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ.
现在解释“以身感受乐”这一句。在这里,虽然证得第三禅的人并没有领受乐的作意,但即便如此,因为他有与名身相应的乐,而由于这乐所产生的极其殊妙的色法遍满他的色身,由于色身被这样遍触,即使出定之后也能感受乐。为了说明这个意思,所以世尊说“以身感受乐”。巴利
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’ti āha.
现在,圣者们之所以这样称赞他,是因为他值得称赞。这里的意思是:诸佛等圣者以第三禅为因、以第三禅为缘由,对证得第三禅的人,称说、宣说、施设、建立、开显、分别、阐明、说明,也就是赞叹他。怎样赞叹呢?就是赞叹说“具舍、具念、住于乐者”,意思是说他成就并安住于这第三禅。应当知道,这里应当这样连贯起来理解。巴利
Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ‘‘ācikkhanti desenti paññāpenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāse’’nti pasaṃsantīti adhippāyo – kinti? ‘Upekkhako satimā sukhavihārī’ti – taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.
为什么他们这样赞叹他呢?因为他值得赞叹。这位修行者在第三禅中,即使面对极其甜美的、已经达到顶点的乐,仍然保持舍,不会被对乐的贪著所牵引;而且就像喜不会生起那样,他的念安住现前,所以是具念者;又因为他以名身所感受的,正是圣者所喜爱、圣者所修习的无染之乐,所以值得赞叹。因此应当知道,诸圣者正是这样揭示这些作为赞叹原因的功德,而赞叹他为“具舍、具念、住于乐者”。巴利
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati, ‘yathā ca pīti na uppajjati’ evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā, yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti tasmā pasaṃsāraho; iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.
“第三”是按数数的顺序来的,所以叫第三。又因为它是进入的第三个定境,所以也叫第三。在“那时有触”等说法里,五禅支中的喜支已经没有了。按照这一点,也应该了解带词形变化和不带词形变化的词句的判定。在“部分论”里也说到“有二分支的禅那”。其余的则和第二禅一样。巴利
Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ. Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake pītipadampi parihīnaṃ. Tassāpi vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo. Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotīti āgataṃ. Sesaṃ dutiyajjhānasadisamevāti.
165 在解释第四禅的部分中,“由于舍断乐以及由于舍断苦”,意思是舍断身体的乐和身体的苦。“先前”是指那确实是在先前,而不是在第四禅的那一刻。“喜与忧的息灭”,是指心理的乐和心理的苦——这两者也是在先前就已息灭;这里说的就是“舍断”。那么,它们是在什么时候被舍断的呢?是在四种禅那的近行刹那。因为喜只在第四禅的近行刹那被舍断;苦、忧、乐则分别在第一、第二、第三禅的近行刹那被舍断。这样,虽然这里没有按照舍断的先后次第来说,但在《根分别》中是按照诸根的列举顺序来说的,这里也应当同样理解乐、苦、喜、忧的舍断。巴利
165. Catutthajjhānaniddese sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā; pahānā icceva vuttaṃ hoti. Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati. Dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.
如果这些感受只是在各个禅那的近行刹那被断除,那为什么经文里直接说“无余灭尽”呢?经文说:“已生起的苦根在哪里无余灭尽?比丘们,在这里,比丘远离诸欲……成就初禅而住,在这里,已生起的苦根无余灭尽。已生起的忧根……乐根……喜根在哪里无余灭尽?比丘们,在这里,比丘由于舍断乐……成就第四禅而住,在这里,已生起的喜根无余灭尽。”——这样说,是因为在诸禅那中有殊胜的灭尽。因为在这些感受于初禅等中,有的是殊胜的灭尽,而不只是灭尽而已。仅仅灭尽,是在近行刹那;但不是殊胜的灭尽。就像在种种转向中,初禅近行时虽然苦根已经灭尽,但仍可能因为蚊虻等接触,或者因为坐具不平带来的逼迫而生起;但在安止之内绝不会生起。或者在近行时灭尽的这个苦根,并没有真正灭尽,因为它还没有被对立面所摧毁。但在安止之内,由于喜遍满全身,全身被乐浸润。全身被乐浸润时,苦根才真正灭尽,因为它被对立面摧毁了。又,在种种转向中,第二禅近行时已舍断的忧根,因为它在以寻伺为缘、身体疲劳和心受损害时还会生起,没有寻伺时就不生起;而它生起的地方,就有寻伺存在;在第二禅近行时寻伺还没有被断除,所以它在那里还可能生起,但在第二禅中绝不会生起,因为它的生起之因已经被断除了。同样,在第三禅近行时已断除的乐根,对于由喜所生起的殊妙色所触之身,还可能生起,但在第三禅中绝不会生起。因为在第三禅中,作为乐之因的喜已经完全灭尽。同样,在第四禅近行时已断除的喜根,因为接近第四禅,又因为尚未达到舍的安止,还没有真正超越,所以还可能生起,但在第四禅中绝不会生起。正因为如此,经文在各处说“在这里,已生起的苦根无余灭尽”,采用了“无余”这个说法。巴利
Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ… sukhindriyaṃ… somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā, visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, natveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti. Sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati; yattha pana uppajjati tattha vitakkavicārabhāve; appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, natveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, natveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca, siyā uppatti, natveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.
这里有人问:既然这些受在各禅的近行阶段就已经被断除了,为什么还要在这里把它们都列出来呢?回答是为了容易把握。因为这里所说的不苦不乐受,它是微细的、难以辨认的,没办法轻易把握它。打个比方,有个牧牛人想抓住一头恶牛,这头牛不管你怎么靠近都抓不住。为了抓住它,牧牛人就把所有的牛都赶进一个牛栏里,然后一头一头地放出来,按顺序经过时就说:“就是这头,抓住它!”这样就能让人把它抓住。同样地,世尊为了容易把握,就把所有这些受都汇集在一起。这样把汇集起来的受展示出来之后,就能让人把握到:那个既不是乐、也不是苦,既不是喜、也不是忧的,就是不苦不乐受。巴利
Etthāha – ‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’ti? ‘Sukhaggahaṇatthaṃ’. Yā hi ayaṃ ‘adukkhamasukha’nti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā, dubbiññeyyā, na sakkā sukhena gahetuṃ. Tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘ayaṃ so, gaṇhatha na’nti tampi gāhāpayati; evameva bhagavā sukhagahaṇatthaṃ sabbāpi etā samāharīti. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ, na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhāvedanāti sakkā hoti esā gāhayituṃ.
另外也要知道,这些(乐与苦等的舍断)之所以被说到,是为了显示不苦不乐心解脱的缘。因为舍断乐与苦等,确实就是它的缘。正如经中所说:“贤友,有四种缘,能成就进入不苦不乐心解脱的等至。贤友,在这里,比丘由于舍断乐……(中略)……成就并安住于第四禅。贤友,这四种就是能成就进入不苦不乐心解脱等至的缘。”又或者,就像在其他地方,有身见等虽然早已被舍断,但为了称赞第三道,仍然在那里说它们“被舍断”一样,应当知道,这里说这些(乐苦等),也是为了称赞这个禅那。又或者,应当知道,这里说这些,是为了通过摧毁它们的缘,来显示贪和嗔离得极远。因为在这些当中,乐是喜悦的缘,喜悦是贪的缘;苦是忧的缘,忧是嗔的缘。而由于摧毁了乐等,贪和嗔连同它们的缘也被摧毁,因此就变得极其遥远。巴利
Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Sukhadukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso bhikkhu, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttāti veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa; dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.
不苦不乐:因为没有苦,所以是不苦;因为没有乐,所以是不乐。这里用它来说明与苦乐相对立的第三种感受,而不只是单纯地没有苦、没有乐。这第三种感受就叫不苦不乐,也称为“舍”。应当知道,它的特相是领纳与可意、不可意相反之境,作用是中舍,现起是不明显,近因是乐的灭尽。巴利
Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhappaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā. Upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā.
舍念清净,是指由舍而产生的念的清净。在这个禅那中,念是极其清净的。而那种念的清净,是由舍造成的,不是由别的什么造成的。因此,这就被称为舍念清净。在《分别论》中也这样说:“这个念因为这种舍而变得明晰、清净、洁白,所以称为舍念清净。”(分别论597)在这里,使念得以清净的那种舍,从意义上应当理解为就是中舍性。而且在这里,不只是念是清净的,一切与它相应的心所法也都是清净的,只是以念为首来作这个开示。巴利
Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati. Yā ca tassā satiyā pārisuddhi sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ upekkhāsatipārisuddhīti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā, tena vuccati upekkhāsatipārisuddhī’’ti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha sati pārisuddhi hoti sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā apica kho sabbepi sampayuttadhammā. Satisīsena pana desanā vuttā.
在这里,虽然这种舍在下面的三个禅那里也存在,但就像白天的月亮:它虽然存在,却因被太阳的光芒压过,又没有得到与自己同类的夜晚——那夜晚凭清凉性、凭对自身的助益而与它同类——所以不清净、不洁白;同样,这种中舍性的月牙,在初禅等不同的禅那里虽然也存在,却因被寻等敌对法的光焰压过,又没有得到与自己同类的舍受之夜,所以不清净。当它不清净时,与它同时生起的念等法,也像白天不清净的月牙的光一样,是不清净的。因此,在那些禅里,连一个也不能说是“舍念清净”。但在这里,因为没有寻等敌对法光焰的压制,又得到了与自己同类的舍受之夜,这种中舍性的月牙就极其清净。由于它清净,与它同时生起的念等法,也像清净月牙的光一样,变得清净、洁白。因此应当知道,只有这个才被称为“舍念清净”。巴利
Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati – yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā – evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā appaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘upekkhāsatipārisuddhī’ti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhā vedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva upekkhāsatipārisuddhīti vuttanti veditabbaṃ.
“第四”是指按数目顺序排到第四。这是进入第四禅,所以也叫第四。在“有触”等句子里,在触等五法当中,应当知道“受”指的是舍受。而在禅那五法、根、八法当中,则正如《法集论》所说:“有舍,有舍根。”(法集论165)其余在第三禅中被舍弃的支,在这里也同样被舍弃。在分门的部分,也应当知道这是二支禅,也就是只以舍和心一境性为支。其余一切都和第三禅相同。巴利
Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Phasso hotītiādīsu phassapañcake tāva vedanāti upekkhāvedanā veditabbā. Jhānapañcakaindriyaaṭṭhakesu pana upekkhā hoti upekkhindriyaṃ hotīti (dha. sa. 165) vuttameva. Sesāni tatiye parihīnapadāni idhāpi parihīnāneva. Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānanti upekkhācittekaggatāvaseneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ tatiyasadisamevāti.
167 167. 现在开始讲“哪些法是善的?”这个五法门。为什么要这样讲呢?是为了随顺众生的意乐,也是为了让说法更善巧。
据说,在聚集的天众当中,有些天神觉得“寻”太粗了,而“伺、喜、乐、心一境性”是宁静的。为了随顺他们的意乐,导师就开示了有四支、无寻只有伺、名为第二禅的禅那。有些天神觉得“伺”太粗了,而“喜、乐、心一境性”是宁静的。为了随顺他们的意乐,导师就开示了有三支、名为第三禅的禅那。有些天神觉得“喜”太粗了,而“乐、心一境性”是宁静的。为了随顺他们的意乐,导师就开示了有二支、名为第四禅的禅那。有些天神觉得“乐”太粗了,而“舍、心一境性”是宁静的。为了随顺他们的意乐,导师就开示了有二支、名为第五禅的禅那。这就是就“众生意乐”而言。巴利
167. Idāni katame dhammā kusalāti pañcakanayo āraddho. Kasmāti ce, puggalajjhāsayavasena ceva desanāvilāsena ca. Sannisinnadevaparisāya kira ekaccānaṃ devānaṃ vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, vicārapītisukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena satthā caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ vicāro oḷārikato upaṭṭhāsi, pītisukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena tivaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ pīti oḷārikato upaṭṭhāsi, sukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, upekkhācittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena duvaṅgikaṃ pañcamajjhānaṃ nāma bhājesi. Ayaṃ tāva ‘puggalajjhāsayo’.
然而,对于那位已经善巧通达法界的人,就称为达到了“说法妙巧”——这是如来所彻底通达的。因此,由于智慧广大,导师在说法的安排上善巧,具足说法妙巧,能够随所得的任何支分,按照自己的意愿引导说法。于是,他在这里把初禅分为五支,把无寻唯伺的第二禅分为四支,把第三禅分为三支,把第四禅分为二支,把第五禅也分为二支。这就称为“说法妙巧”。巴利
Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsappatto nāma hoti – sā tathāgatassa suṭṭhu paṭividdhā – tasmā ñāṇamahattatāya desanāvidhānesu kusalo desanāvilāsappatto satthā yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati tassa tassa vasena yathā yathā icchati tathā tathā desanaṃ niyāmetīti so idha pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ bhājesi, caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ, bhājesi tivaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ, bhājesi duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ, duvaṅgikameva pañcamajjhānaṃ bhājesi. Ayaṃ ‘desanāvilāso’ nāma.
另外,世尊在经里说过:“比丘们,有三种定——有寻有伺定、无寻唯伺定、无寻无伺定。”在这三种定当中,前面已经分别说明了有寻有伺定和无寻无伺定,却没有说明无寻唯伺定。应当知道,这个五法门的体系就是为了说明它才开始的。巴利
Apica ye bhagavatā ‘‘tayome, bhikkhave, samādhī – savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhī’’ti (dī. ni. 3.305) suttante tayo samādhī desitā, tesu heṭṭhā savitakkasavicāro samādhi avitakkaavicāro samādhi ca bhājetvā dassito, avitakkavicāramatto na dassito. Taṃ dassetumpi ayaṃ pañcakanayo āraddhoti veditabbo.
在这里,解说第二禅时,在触等各项里,只有寻会消失;而在分项说明的部分,“有四支的禅那,有四支的道”这一点就是差别所在。其余一切都和初禅一样。四支法门里的第二、第三、第四禅,在这里就成了第三、第四、第五禅。为了说明它们证得的先后次第,应当了解这个理路——巴利
Tattha dutiyajjhānaniddese phassādīsu vitakkamattaṃ parihāyati, koṭṭhāsavāre ‘‘caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti caturaṅgiko maggo hotī’’ti ayameva viseso. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamajjhānasadisameva. Yāni ca catukkanaye dutiyatatiyacatutthāni tāneva idha tatiyacatutthapañcamāni. Tesaṃ adhigamapaṭipāṭidīpanatthaṃ ayaṃ nayo veditabbo –
据说,有个大臣的儿子从乡下到都城来侍奉国王。他只在见国王的那一天,就因为酗酒把全部家产都败光了。那天,他喝得烂醉如泥,人们扒光了他的衣服,只用一块破旧的粗布把他遮住,从酒馆里抬了出来。有个看相的人看见他躺在垃圾堆上睡觉,就断定说:“这个人将来会成为大众的依靠,应该照顾他。”于是用泥水给他洗了澡,让他穿上粗布衣服,又用香水给他洗了一遍,拿细软的亚麻布衣给他盖上,把他扶上宫殿,给他吃上好饭菜,吩咐侍从们说:“你们要这样服侍他。”然后就走了。接着侍从们把他扶上床。为了不让他再去酒馆,先有四个人分别按住他的手脚,一个人给他按摩脚,一个人拿着扇子扇风,一个人坐着弹琴唱歌。巴利
Eko kira amaccaputto rājānaṃ upaṭṭhātuṃ janapadato nagaraṃ āgato. So ekadivasameva rājānaṃ disvā pānabyasanena sabbaṃ vibhavajātaṃ nāsesi. Taṃ ekadivasaṃ surāmadamattaṃ niccoḷaṃ katvā jiṇṇakaṭasārakamattena paṭicchādetvā pānāgārato nīhariṃsu. Tamenaṃ saṅkārakūṭe nipajjitvā niddāyantaṃ eko aṅgavijjāpāṭhako disvā ‘ayaṃ puriso mahājanassa avassayo bhavissati, paṭijaggitabbo eso’ti sanniṭṭhānaṃ katvā mattikāya nhāpetvā thūlasāṭakayugaṃ nivāsāpetvā puna gandhodakena nhāpetvā sukhumena dukūlayugaḷena acchādetvā pāsādaṃ āropetvā subhojanaṃ bhojetvā ‘evaṃ naṃ paricāreyyāthā’ti paricārake paṭipādetvā pakkāmi. Atha naṃ te sayanaṃ āropesuṃ. Pānāgāragamanapaṭibāhanatthañca naṃ cattāro tāva janā catūsu hatthapādesu uppīḷetvā aṭṭhaṃsu. Eko pāde parimajji. Eko tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Eko vīṇaṃ vādayamāno gāyanto nisīdi.
他躺下睡觉,消除了疲劳,稍微睡了一会儿醒来后,受不了别人按压他的手脚,就呵斥道:“谁在按我的手脚?走开!”那些人一听这话就退开了。之后他又稍微睡了一会儿醒来,受不了别人给他按摩脚,说道:“谁在按摩我的脚?走开!”那人一听这话也退开了。他又稍微睡了一会儿醒来,受不了扇子扇出来的风像狂风暴雨一样,说道:“这是谁?走开!”那人一听这话也退开了。他又稍微睡了一会儿醒来,受不了歌声和乐器声像刺扎耳朵一样,就呵斥那个弹琴的人。那人一听这话也退开了。就这样,随着疲劳、按压、按摩、风吹、歌声乐器声这些干扰一个接一个被排除,他安稳地睡了一觉,醒来后去了国王那里。国王给了他很大的权势,他于是成了大众的依靠。巴利
So sayanupagamanena vigatakilamatho thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito hatthapādanippīḷanaṃ asahamāno ‘ko me hatthapāde uppīḷeti? Apagacchathā’ti tajjesi. Te ekavacaneneva apagacchiṃsu. Tato puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito pādaparimajjanaṃ asahamāno ‘ko me pāde parimajjati? Apagacchā’ti āha. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito vātavuṭṭhi viya tālavaṇṭavātaṃ asahanto ‘ko esa? Apagacchatū’ti āha. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito kaṇṇasūlaṃ viya gītavāditasaddaṃ asahamāno vīṇāvādakaṃ tajjesi. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Athevaṃ anukkamena pahīnakilamathuppīḷanaparimajjanavātappahāragītavāditasaddupaddavo sukhaṃ sayitvā vuṭṭhāya rañño santikaṃ agamāsi. Rājāpissa mahantaṃ issariyamadāsi. So mahājanassa avassayo jāto.
在这里,应该把那位因种种灾祸而败落、陷入衰败的在家良家子,看成就像那位因饮酒而败落的大臣之子一样。如来则像那位读相术的人。就像那个人断定“这个人会成为大众的依靠,值得照顾”,如来也断定“这个良家子会成为大众的依靠,值得出家”。巴利
Tattha pānabyasanena pārijuññappatto so amaccaputto viya anekabyasanapārijuññappatto gharāvāsagato kulaputto daṭṭhabbo. Aṅgavijjāpāṭhako puriso viya tathāgato. Tassa purisassa ‘ayaṃ mahājanassa avassayo bhavissati, paṭijagganaṃ arahatī’ti sanniṭṭhānaṃ viya tathāgatassa ‘ayaṃ mahājanassa avassayo bhavissati, pabbajjaṃ arahati kulaputto’ti sanniṭṭhānakaraṇaṃ.
就像那位大臣的儿子先用泥浆水沐浴一样,这位善男子获得出家也是如此。就像他穿上粗布衣一样,这位善男子穿上名为十学处的戒之衣也是如此。接着,就像他用香水沐浴一样,这位善男子也用巴帝摩卡防护等戒的香水来沐浴。再接着,就像他披上细软的亚麻布衣一样,这位善男子也披上那名为“如前所说的戒清净成就”的亚麻布衣。巴利
Athassa amaccaputtassa mattikāmattena nhāpanaṃ viya kulaputtassāpi pabbajjāpaṭilābho. Athassa thūlasāṭakanivāsanaṃ viya imassāpi dasasikkhāpadasaṅkhātasīlavatthanivāsanaṃ. Puna tassa gandhodakanhāpanaṃ viya imassāpi pātimokkhasaṃvarādisīlagandhodakanhāpanaṃ. Puna tassa sukhumadukūlayugaḷacchādanaṃ viya imassāpi yathāvuttasīlavisuddhisampadāsaṅkhātadukūlacchādanaṃ.
就像那位穿上亚麻布衣的人登上宫殿一样,这位穿上戒清净这件亚麻布衣的人,也登上了定修习的宫殿。此后,就像他享用美食一样,这位修行人也享用能资助定的正念、正知等法味。巴利
Dukūlacchāditassa panassa pāsādāropanaṃ viya imassāpi sīlavisuddhidukūlacchāditassa samādhibhāvanāpāsādārohanaṃ. Tato tassa subhojanabhuñjanaṃ viya imassāpi samādhiupakārakasatisampajaññādidhammāmataparibhuñjanaṃ.
不过,那位吃完饭后被侍从扶上床的人,就好比这个人由寻等被扶上近行定一样。再如,为了阻止他去酒馆,有四个人按住他的手脚,同样,为了阻止心朝向欲想,出离寻在所缘上按住这个人的心。又如那个按摩他脚的人,同样,伺在所缘上抚摩这个人的心。又如那个给他扇扇子送风的人,同样,喜给这个人的心带来清凉。巴利
Bhuttabhojanassa pana tassa paricārakehi sayanāropanaṃ viya imassāpi vitakkādīhi upacārajjhānāropanaṃ. Puna tassa pānāgāragamanapaṭibāhanatthaṃ hatthapāduppīḷanakapurisacatukkaṃ viya imassāpi kāmasaññābhimukhagamanapaṭibāhanatthaṃ ārammaṇe cittuppīḷanako nekkhammavitakko. Tassa pādaparimajjakapuriso viya imassāpi ārammaṇe cittānumajjanako vicāro. Tassa tālavaṇṭavātadāyako viya imassāpi cetaso sītalabhāvadāyikā pīti.
就像乐师用悦耳的音乐利益耳根一样,这个悦受也在帮助他的心。就像他躺到床上休息,疲劳消除后能稍微睡一会儿,同样,他依靠近行定,消除了五盖带来的疲劳,进入了初禅。巴利
Tassa sotānuggahakaro gandhabbapuriso viya imassāpi cittānuggāhakaṃ somanassaṃ. Tassa sayanupagamanena vigatakilamathassa thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi upacārajjhānasannissayena vigatanīvaraṇakilamathassa paṭhamajjhānupagamanaṃ.
就像一个人睡醒之后,受不了手脚被按压,就呵斥那些按压手脚的人;他们走开后,他又能稍微睡一会儿。同样,这位修行者从初禅出定后,受不了寻对心的压迫,便看见寻的过患;由于断除了寻,他又进入没有寻、只有伺的第二禅。巴利
Athassa niddāyitvā vuṭṭhitassa hatthapāduppīḷanāsahanena hatthapāduppīḷakānaṃ santajjanaṃ tesañca apagamanena puna thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi paṭhamajjhānato vuṭṭhitassa cittuppīḷakavitakkāsahanena vitakkadosadassanaṃ, vitakkappahānā ca puna avitakkavicāramattadutiyajjhānupagamanaṃ.
就像他反复睡醒后,因为受不了按脚等侍奉,就依次呵斥按脚的人等,他们各自退下后,他又一次次稍稍入睡;同样,这个人反复从第二禅等出定后,因为受不了前面说过的伺等过失,就依次看到伺等过失,由于舍断它们,又反复进入无寻无伺、无喜、已舍离喜乐的禅定。巴利
Tato tassa punappunaṃ niddāyitvā vuṭṭhitassa yathāvuttena kamena pādaparimajjanādīnaṃ asahanena paṭipāṭiyā pādaparimajjakādīnaṃ santajjanaṃ, tesaṃ tesañca apagamanena punappunaṃ thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi punappunaṃ dutiyādīhi jhānehi vuṭṭhitassa yathāvuttadosānaṃ vicārādīnaṃ asahanena paṭipāṭiyā vicārādidosadassanaṃ. Tesaṃ tesañca pahānā punappunaṃ avitakkaavicāranippītika pahīnasomanassajjhānupagamanaṃ.
就像一个人从床上起来,走到国王面前,从而获得权势一样;同样,这个人从第五禅出定后,进入观和道,从而证得阿拉汉果。巴利
Tassa pana sayanā vuṭṭhāya rañño santikaṃ gatassa issariyappatti viya imassāpi pañcamajjhānato vuṭṭhitassa vipassanā maggaṃ upagatassa arahattappatti.
就像那位获得权势的人成为许多人的依靠一样,这位证得阿拉汉果的人也成为许多人的依靠,应当这样理解。到此为止,他确实就称为无上福田。巴利
Tassa pattissariyassa bahūnaṃ janānaṃ avassayabhāvo viya imassāpi arahattappattassa bahūnaṃ avassayabhāvo veditabbo. Ettāvatā hi esa anuttaraṃ puññakkhettaṃ nāma hotīti.
到这里,已经讲完了名为“纯净九法”的内容,它分为四法论和五法论两种分类。不过从义理上说,因为四法论已经归入五法论之中,所以应当知道它其实就是“禅那五法”。巴利
Ettāvatā catukkapañcakanayadvayabhedo suddhikanavako nāma pakāsito hoti. Atthato panesa pañcakanaye catukkanayassa paviṭṭhattā jhānapañcako evāti veditabbo.
176-180 176-180. 现在,因为这种称为“禅那”的成就是依照修行方式的次第而达成的,所以为了说明它修行方式的差别,又开始了“哪些法是善的?”等论述。其中,“苦修行”是指具有苦的修行;“迟钝通智”是指具有迟钝的通智。这样,“苦修行”“迟钝通智”或“地遍”,这三个都是禅那本身的名称。在“苦修行、速通智”等组合中,道理也是一样。巴利
176-180. Idāni yasmā etaṃ jhānaṃ nāma paṭipadākamena sijjhati, tasmā tassa paṭipadābhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha dukkhā paṭipadā assāti dukkhapaṭipadaṃ. Dandhā abhiññā assāti dandhābhiññaṃ. Iti dukkhapaṭipadanti vā dandhābhiññanti vā pathavīkasiṇanti vā tīṇipi jhānasseva nāmāni. Dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññantiādīsupi eseva nayo.
在这当中,从最初的准备修习开始,一直到那种种禅那的近行定生起为止,这期间持续进行的禅那修习,称为“行道”。而从近行定开始,一直到安止定为止,这期间生起的慧,称为“通智”。
不过,这种行道对某些人来说是苦的。意思是说:因为盖障等敌对法不断现行,把他缠缚住了,所以修习艰难,并不快乐。对某些人来说,因为那些盖障等不存在,所以是乐的。
通智对某些人来说也是迟钝的,即微弱、生起不迅速;对某些人来说则是迅速的,即不微弱、生起迅速。
因此,如果有人从一开始就以苦、以有行、以勤策,辛辛苦苦地把烦恼镇伏下来,对他来说,这就叫作“苦行道”。如果有人已经镇伏了烦恼,安住在安止的近行中,经过很长时间才让禅那支分显现,对他来说,这就叫作“迟钝通智”。如果有人迅速让禅那支分显现,对他来说,这就叫作“迅速通智”。如果有人以乐、不辛劳地把烦恼镇伏下来,对他来说,这就叫作“乐行道”。巴利
Tattha paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati tāva pavattā jhānabhāvanā ‘paṭipadā’ti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā tāva pavattā paññā ‘abhiññā’ti vuccati. Sā panesā paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti. Nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahanatāya kicchā asukhasevanāti attho. Ekaccassa tadabhāvena sukhā. Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti, mandā, asīghappavatti. Ekaccassa khippā amandā sīghappavatti. Tasmā yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti , tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Yo pana vikkhambhitakileso appanāparivāsaṃ vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dandhābhiññā nāma hoti. Yo khippaṃ aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti tassa khippābhiññā nāma hoti. Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti, tassa sukhā paṭipadā nāma hoti.
在这里,关于适合与不适合的种种情况、断除障碍等前行工作,以及安止的善巧,这些在《清净道论》“心修习的解说”中已经讲过了。其中,如果有人亲近不适合的,他的行道就是苦的,通智也迟钝。亲近适合的,行道就是乐的,通智也迅速。如果有人在前一阶段亲近不适合的,后一阶段却亲近适合的;或者前一阶段亲近适合的,后一阶段却亲近不适合的,应当知道他的行道和通智是混杂的。同样,没有完成断除障碍等前行工作就开始修习的人,行道是苦的;反过来则是乐的。没有具足安止善巧的人,通智迟钝;具足了的人,通智迅速。巴利
Tattha yāni sappāyāsappāyāni ca palibodhupacchedādīni pubbakiccāni ca appanākosallāni ca visuddhimagge cittabhāvanāniddese niddiṭṭhāni, tesu yo asappāyasevī hoti, tassa dukkhā paṭipadā dandhā ca abhiññā hoti. Sappāyasevino sukhā paṭipadā khippā ca abhiññā. Yo pana pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī hoti, pubbabhāge vā sappāyaṃ sevitvā aparabhāge asappāyasevī, tassa vomissakatā veditabbā. Tathā palibodhupacchedādikaṃ pubbakiccaṃ asampādetvā bhāvanaṃ anuyuttassa dukkhā paṭipadā hoti, vipariyāyena sukhā. Appanākosallāni pana asampādentassa dandhā abhiññā hoti, sampādentassa khippā.
另外,这些行道和通智的差别,还可以从渴爱和无明的角度来理解,也可以从在止和观上是否下过功夫来理解。被渴爱压倒的人,行道是苦的;没有被渴爱压倒的人,行道是乐的。被无明压倒的人,通智来得慢;没有被无明压倒的人,通智来得快。在止上没有下过功夫的人,行道是苦的;已经下过功夫的人,行道是乐的。在观上没有下过功夫的人,通智来得慢;已经下过功夫的人,通智来得快。巴利
Apica taṇhāavijjāvasena samathavipassanākatādhikāravasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hoti, anabhibhūtassa sukhā. Avijjābhibhūtassa ca dandhā abhiññā hoti, anabhibhūtassa khippā. Yo ca samathe akatādhikāro tassa dukkhā paṭipadā hoti, katādhikārassa sukhā. Yo pana vipassanāya akatādhikāro hoti, tassa dandhā abhiññā hoti, katādhikārassa khippā.
这些差别也要根据烦恼和根器的强弱来了知。烦恼强而根器钝的人,行道是苦的,通智也慢;根器利的人,通智就快。烦恼弱而根器钝的人,行道是乐的,通智却慢;根器利的人,通智就快。巴利
Kilesindriyavasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Tibbakilesassa hi mudindriyassa dukkhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññā. Mandakilesassa ca mudindriyassa sukhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññāti.
就这样,在这些行道与通智当中,如果有人通过苦行道和迟钝的通智证得禅那,那么他的这个禅那就被称为苦行道、迟钝通智。其余几种情况也是同样的道理。巴利
Iti imāsu paṭipadāabhiññāsu yo puggalo dukkhāya paṭipadāya dandhāya abhiññāya jhānaṃ pāpuṇāti, tassa taṃ jhānaṃ dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññanti vuccati. Sesesupi eseva nayo.
在这里,应当理解:藉由如此所说之念,或藉由镇伏对各禅那的贪着,是为行道;对于已到达各禅那近行的人来说,在安止的周围(阶段),则是通智。而且,从生起的方式来看,行道和通智也是有的。因为证得苦行道、迟通智的初禅之后,生起的第二禅也同样如此。第三、第四禅也是同样的道理。正如在四法门中那样,在五法门中也应当知道,按行道方式有四种区分。这样,按行道方式也说了四种九集。其中,从文句上说有三十六种心,但从义理上说,因为四法门已归入五法门,所以只有二十种。巴利
Tattha ‘tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā’ti (vibha. 799) evaṃ vuttasatiyā vā taṃtaṃjhānanikantiyā vā vikkhambhane paṭipadā, taṃtaṃjhānupacārappattassa appanāya parivāse abhiññā ca veditabbā. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā abhiññā hontiyeva. Dukkhapaṭipadañhi dandhābhiññaṃ paṭhamajjhānaṃ patvā pavattaṃ dutiyampi tādisameva hoti. Tatiyacatutthesupi eseva nayo. Yathā ca catukkanaye evaṃ pañcakanayepi paṭipadāvasena catudhā bhedo veditabbo. Iti paṭipadāvasenapi cattāro navakā vuttā honti. Tesu pāṭhato chattiṃsa cittāni, atthato pana pañcakanaye catukkanayassa paviṭṭhattā vīsatimeva bhavantīti.
181 181. 现在,因为这种叫作“禅那”的法,既按修行方式的不同而有差别,也按所缘的不同而有四种。所以,为了显示它的这种差别,又开始了“哪些法是善的?”等论述。其中,在“小、小所缘”等说法里,凡是还不熟练、不能成为更高层禅那之条件的,就叫作“小”。如果它是在没有扩展过的、只有手掌那么大或钵那么大的所缘上生起的,那它就有小的所缘,所以叫“小所缘”。凡是熟练的、善加修习的、能成为更高层禅那之条件的,就叫作“无量”。如果它是在广大的所缘上生起的,因为所缘的量已经扩展,所以它有无量的所缘,叫“无量所缘”。不过,由于上面所说的特征混合在一起,就应该知道还有混合的方式。这样,按所缘来说,也说了四种九法。这里心的计数,和前面一样。巴利
181. Idāni yasmā etaṃ jhānaṃ nāma yathā paṭipadābhedena evaṃ ārammaṇabhedenāpi catubbidhaṃ hoti. Tasmāssa taṃ pabhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha parittaṃ parittārammaṇantiādīsu yaṃ appaguṇaṃ hoti, uparijjhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, idaṃ parittaṃ nāma. Yaṃ pana avaḍḍhite suppamatte vā sarāvamatte vā ārammaṇe pavattaṃ, taṃ parittaṃ ārammaṇaṃ assāti parittārammaṇaṃ. Yaṃ paguṇaṃ subhāvitaṃ uparijjhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, idaṃ appamāṇaṃ nāma. Yaṃ vipule ārammaṇe pavattaṃ taṃ vuḍḍhippamāṇattā appamāṇaṃ ārammaṇaṃ assāti appamāṇārammaṇaṃ. Vuttalakkhaṇavomissakatāya pana vomissakanayo veditabbo. Iti ārammaṇavasenapi cattāro navakā vuttā honti. Cittagaṇanāpettha purimasadisā evāti.
所缘与行道的混合巴利
Ārammaṇapaṭipadāmissakaṃ
186 186. 现在,为了说明所缘与行道混合的十六种法门,又开始了“哪些法是善的”等论述。其中,第一种法门所说的禅那,因为是苦行道、证知迟钝、狭小、所缘狭小,由这四种原因而属于下劣;第十六种法门所说的禅那,因为是乐行道、证知迅速、无量、所缘无量,由这四种原因而属于殊胜。在其余十四种法门中,应当知道,由一种、两种或三种原因而有下劣与殊胜的差别。巴利
186. Idāni ārammaṇapaṭipadāmissakaṃ soḷasakkhattukanayaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha paṭhamanaye vuttajjhānaṃ dukkhapaṭipadattā dandhābhiññattā parittattā parittārammaṇattāti catūhi kāraṇehi hīnaṃ, soḷasamanaye vuttajjhānaṃ sukhapaṭipadattā khippābhiññattā appamāṇattā appamāṇārammaṇattāti catūhi kāraṇehi paṇītaṃ. Sesesu cuddasasu ekena dvīhi tīhi ca kāraṇehi hīnappaṇītatā veditabbā.
为什么还要开示这个方法呢?因为它是成就禅那的途径。正自觉者在地遍中,既按四法门的方式,也按五法门的方式,开示了纯粹的禅那;同样也开示了纯粹的行道和纯粹的所缘。其中,有些天神能够理解按四法门方式所说的地遍纯粹禅那,就随他们的根机,为他们开示纯粹禅那的四法门;有些能够理解按五法门方式所说的,就随他们的根机,为他们开示五法门。有些能够理解按四法门方式所说的纯粹行道和纯粹所缘,就随他们的根机,为他们开示纯粹行道和纯粹所缘的四法门;有些能够理解按五法门方式所说的,就随他们的根机,为他们开示五法门。这样,下面的开示就是随顺众生的意乐而说的。巴利
Kasmā panāyaṃ nayo desitoti? Jhānuppattikāraṇattā. Sammāsambuddhena hi pathavīkasiṇe suddhikajjhānaṃ catukkanayavasena pañcakanayavasena ca dassitaṃ; tathā suddhikapaṭipadā, tathā suddhikārammaṇaṃ. Tattha yā devatā pathavīkasiṇe suddhikajjhānaṃ catukkanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena suddhikajjhāne catukkanayo desito. Yā pañcakanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena pañcakanayo. Yā suddhikapaṭipadāya , suddhikārammaṇe catukkanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena suddhikapaṭipadāya suddhikārammaṇe catukkanayo desito. Yā pañcakanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti tāsaṃ sappāyavasena pañcakanayo. Iti heṭṭhā puggalajjhāsayavasena desanā katā.
这位已经达到开示之善巧的人,具足四无碍解,拥有十力、四无畏的清净智慧,因为他对诸法的真实作用与特相都已透彻通达,所以凭着他善巧了知法的施设,无论哪一种方法可以获得,他都能按照那一种方法来确定开示。因此,也正是由于达到了这种开示的善巧,他以纯粹四法门等方式,对地遍作了开示。巴利
Desanāvilāsappatto cesa pabhinnapaṭisambhido dasabalacatuvesārajjavisadañāṇo dhammānaṃ yāthāvasarasalakkhaṇassa suppaṭividdhattā dhammapaññattikusalatāya yo yo nayo labbhati tassa tassa vasena desanaṃ niyametuṃ sakkoti, tasmā imāya desanāvilāsappattiyāpi tena esā pathavīkasiṇe suddhikacatukkanayādivasena desanā katā.
然而,凡被说为能生起禅那者,都不可能离开所缘与行道而生起禅那;所以,这套十六种组合的方法,正是依确定之理、作为生起禅那之因而宣说的。巴利
Yasmā pana ye keci jhānaṃ uppādenti nāma na te ārammaṇapaṭipadāhi vinā uppādetuṃ sakkonti, tasmā niyamato jhānuppattikāraṇattā ayaṃ soḷasakkhattukanayo kathito.
到这里为止,已经讲了纯粹九法一组、四种行道九法、四种所缘九法,加上这十六组九法,一共讲了二十五组九法。其中,每一组九法按四法门和五法门来算,各有两种法门,总共就是五十种法门。其中,按照文本所说“二十五种四法门中有一百,五法门中有一百二十五”,也就是有二百二十五种禅那心。不过,在五法门中,因为已经包含了四法门,所以从义理上说,禅那心只有一百二十五种。而在文本上说的这二百二十五种禅那心里,每一种的解说都有“法的确定”等三大章节。那些章节在各处只是显示法门本身,所以是简略说的。巴利
Ettāvatā suddhikanavako, cattāro paṭipadānavakā, cattāro ārammaṇanavakā, ime ca soḷasa navakāti pañcavīsati navakā kathitā honti. Tattha ekekasmiṃ navake catukkapañcakavasena dve dve nayāti paññāsa nayā. Tattha ‘‘pañcavīsatiyā catukkanayesu sataṃ, pañcakanayesu pañcavīsasata’’nti pāṭhato pañcavīsādhikāni dve jhānacittasatāni honti. Pañcakanaye pana catukkanayassa paviṭṭhattā atthato pañcavīsādhikameva cittasataṃ hoti. Yāni cetāni pāṭhe pañcavīsādhikāni dve cittasatāni tesu ekekassa niddese dhammavavatthānādayo tayo tayo mahāvārā honti. Te pana tattha tattha nayamattameva dassetvā saṃkhittāti.
203 203. 现在,因为这些禅那也会在水遍等当中生起,所以为了说明它们,又开始了“哪些法是善的?”等论述。其中,一切巴利文本的论述方式、义理阐明、心的计算以及章节概要,都应当依照地遍中所说的方式来理解。至于修习方法,从遍的准备工作开始,全部都已经在《清净道论》中阐明了。而在《大萨拘罗长老经》中则说了十种遍。其中的识遍,是以在虚空中生起的广大识作为所缘,通过遍的准备工作而证得的识无边处定;这种定在一切方面都属于无色界的教说,所以在这里没有讲述。巴利
203. Idāni yasmā āpokasiṇādīsupi etāni jhānāni uppajjanti, tasmā tesaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tesu sabbo pāḷinayo ca atthavibhāvanā ca cittagaṇanā ca vārasaṅkhepo ca pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbo. Bhāvanānayo pana kasiṇaparikammaṃ ādiṃ katvā sabbo visuddhimagge (visuddhi 1.91 ādayo) pakāsitoyeva. Mahāsakuludāyisutte pana dasakasiṇāni (ma. ni. 2.250) vuttāni. Tesu viññāṇakasiṇaṃ ākāse pavattitamahaggataviññāṇampi tattha parikammaṃ katvā nibbattā viññāṇañcāyatanasamāpattipi hotīti sabbappakārena āruppadesanameva bhajati, tasmā imasmiṃ ṭhāne na kathitaṃ.
所谓“虚空遍”,既指排除遍之后的虚空,也指以它为所缘而生起的诸蕴,还指在墙壁的孔洞等某一处所应取的、作为限定相的虚空,以及以它为所缘而生起的四禅和五禅。其中,前一种说法属于无色界的教说,后一种说法属于色界的教说。这样一来,因为两种说法混在一起,所以不能把这段完全归入色界教说。不过,在限定虚空中生起的禅那,是通往色界转生的道路,因此应当采用它。在这种禅那中,只有四禅和五禅会生起,无色禅不会生起。为什么呢?因为得不到排除遍。即使一再地排除,虚空还是虚空,所以在这里得不到排除遍。因此,在这里生起的禅那,能带来现法乐住,能成为神通的基础,能成为观的基础,但不能成为灭尽定的基础。不过,在这里,次第灭尽一直到第五禅都可以达到,它仍然是轮回的基础。就像这里一样,在前面那些遍中生起的禅那也是同样的。但在这里,能成为灭尽定基础这一点是差别所在。至于在虚空遍中其余应当说明的内容,全部都已经在《清净道论》中讲过了。巴利
Ākāsakasiṇanti pana kasiṇugghāṭimamākāsampi, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattakkhandhāpi, bhitticchiddādīsu aññatarasmiṃ gahetabbanimittaparicchedākāsampi, taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ catukkapañcakajjhānampi vuccati. Tattha purimanayo āruppadesanaṃ bhajati, pacchimanayo rūpāvacaradesanaṃ. Iti missakattā imaṃ rūpāvacaradesanaṃ na āruḷhaṃ. Paricchedākāse nibbattajjhānaṃ pana rūpūpapattiyā maggo hoti tasmā taṃ gahetabbaṃ. Tasmiṃ pana catukkapañcakajjhānameva uppajjati, arūpajjhānaṃ nuppajjati. Kasmā? Kasiṇugghāṭanassa alābhato. Tañhi punappunaṃ ugghāṭiyamānampi ākāsameva hotīti na tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhati, tasmā tatthuppannaṃ jhānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati, abhiññāpādakaṃ hoti, vipassanāpādakaṃ hoti, nirodhapādakaṃ na hoti. Anupubbanirodho panettha yāva pañcamajjhānā labbhati vaṭṭapādakaṃ hotiyeva. Yathā cetaṃ evaṃ purimakasiṇesu uppannaṃ jhānampi. Nirodhapādakabhāvo panettha viseso. Sesamettha ākāsakasiṇe yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.98-99) vuttameva.
想要修成“一身变多身”等神变的人,要先在前八种遍处中修出八种等至,然后以十四种方式调伏心:遍的顺次、遍的逆次、遍的顺逆次;禅那的顺次、禅那的逆次、禅那的顺逆次;禅那的跳跃、遍的跳跃、禅那与遍的跳跃;禅支的跳跃、所缘的跳跃、禅支与所缘的跳跃;禅支的确定、所缘的确定。这些的详细解说,在《清净道论》中已经讲过。巴利
‘Ekopi hutvā bahudhā hotī’tiādinayaṃ (dī. ni. 1.239; paṭi. ma. 1.102) pana vikubbanaṃ icchantena purimesu aṭṭhasu kasiṇesu aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato; jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato; jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato; aṅgasaṅkantikato, ārammaṇasaṅkantikato, aṅgārammaṇasaṅkantikato; aṅgavavatthānato, ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahākārehi cittaṃ paridametabbaṃ. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 2.365-366) vuttāyeva.
如果不用这十四种方式调伏心,一个刚开始修行、过去从未修习过的人,想要成就神通变化,这是不可能的。对初学者来说,连修遍处的前方便都是沉重的负担,千百人里大概只有一个人能做到。已经完成遍处前方便的人,要让取相生起,也是沉重的负担,千百人里大概只有一个人能做到。取相生起之后,把它扩大并证得安止定,也是沉重的负担,千百人里大概只有一个人能做到。已经证得安止定的人,要用这十四种方式调伏心,也是沉重的负担,千百人里大概只有一个人能做到。即使已经用这十四种方式调伏了心,所谓的神通变化仍然是沉重的负担,千百人里大概只有一个人能做到。即使已经成就了神通变化,所谓的快速掌握仍然是沉重的负担,千百人里大概只有一个人能快速掌握。就像在长老芒果园,大罗诃那古塔长老生病时,前来探病的约三万位有神通者中,那位戒腊八年的护长老一样。全部详细内容已在《清净道论》中广说。巴利
Evaṃ pana cuddasahākārehi cittaṃ aparidametvā, pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro iddhivikubbanaṃ sampādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ādikammikassa hi kasiṇaparikammampi bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Katakasiṇaparikammassa nimittuppādanaṃ bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Uppanne nimitte taṃ vaḍḍhetvā appanādhigamo bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Adhigatappanassa cuddasahākārehi cittaparidamanaṃ bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Cuddasahākārehi paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Vikubbanappattassāpi khippanisantibhāvo nāma bhāro; satesu sahassesu vā ekova khippanisanti hoti. Therambatthale mahārohanaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatesu tiṃsamattesu iddhimantasahassesu upasampadāya aṭṭhavassiko rakkhitatthero viya. Sabbaṃ vatthu visuddhimagge (visuddhi. 2.367) vitthāritamevāti.
204 204. 这样,在八种遍处中说明了色界善之后,现在,虽然所缘相同,但修习并不相同,在这八种遍处中,还会生起另一种称为胜处的色界善,因此,为了显示它,又开始了“哪些法是善的?”等解说。其中,“内无色想”是指由于没有获得,或者由于不感兴趣,而缺少对内色的前行之想。“在外见色”是指因为在外的八种遍处中已经做了前行,所以以前行和安止的方式,见到那些在外八种遍处中的色。“小”是指没有扩展。“征服它们”,就像消化力强的人得到一勺饭,心想“这里有什么可吃的?”,便把它捏成一个饭团来吃;同样,智慧超群的人、智见明净的人,心想“在这微小的所缘上有什么可入定的?这对我来说不是负担”,征服那些色而入定。这里的意思是,与相的生起同时,安止就产生了。“我知、我见”——这是说它的前分。不过在传承的义疏中说:这是说他的转向,而且那是出定之后的事,不是在定中。巴利
204. Evaṃ aṭṭhasu kasiṇesu rūpāvacarakusalaṃ niddisitvā, idāni yasmā samānepi ārammaṇe bhāvanāya asamānaṃ imesu aṭṭhasu kasiṇesu aññampi abhibhāyatanasaṅkhātaṃ rūpāvacarakusalaṃ pavattati, tasmā taṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu kataparikammatāya parikammavasena ceva appanāvasena ca tāni bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu rūpāni passati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa pubbabhāgo kathito. Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ – imināssa pana ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyanti (a. ni. aṭṭha. 3.8.65).
“无量”是指已经扩展的量。这里说“征服它们”,就像一个大胃王得到一份加量的饭,心想“再来点吧,这点饭对我算什么”,于是不把它看成大份的;同样,一个智慧超群、智见明净的人,心想“在这里有什么好入定的?这不算无量,让我心得一境性对我来说根本不算负担”,于是征服那些色而入定。这里的意思是,就在相生起的同时,安止就产生了。巴利
Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘aññāpi hotu ‘kimesā mayhaṃ karissatī’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadaññāṇo ‘kimettha samāpajjitabbaṃ, na idaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho.
“小”是以小为所缘,“无量”也是以小为所缘——这里因为提到了“小”,所以没有取无量所缘;又因为后面提到了“无量”,所以没有取小所缘。不过,义注中说:“在这个地方,没有取四种四种所缘,只取了两种两种。什么原因呢?因为如果取四种,开示就会变成十六次,而导师在前面已经像在席子上铺开芝麻一样,把十六次的开示详细讲过了。他在这里想作八次的开示,所以应当知道只取了两种两种。”巴利
Parittaṃ parittārammaṇaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇanti idha parittānīti āgatattā appamāṇārammaṇatā na gahitā, parato appamāṇānīti āgatattā parittārammaṇatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘imasmiṃ ṭhāne cattāri cattāri ārammaṇāni aggahetvā dve dveva gahitāni . Kiṃ kāraṇā? Catūsu hi gahitesu desanā soḷasakkhattukā hoti, satthārā ca heṭṭhā soḷasakkhattukā desanā kilañjamhi tile pattharantena viya vitthārato kathitā. Tassa imasmiṃ ṭhāne aṭṭhakkhattukaṃ desanaṃ kātuṃ ajjhāsayo. Tasmā dve dveyeva gahitānīti veditabbānīti.
“美色的、丑陋的”是指清净和不清净的颜色。清净的青色等颜色是“美色的”,不清净的则是“丑陋的”,这里指的就是这个意思。不过在传承的义疏中说:“无论它们是美色的还是丑陋的,这些胜处都是按照小的和无量的方式来宣说的。”在这四种当中,小的是根据寻行者的性格来的,无量的是根据痴行者的性格来的,美色的是根据嗔行者的性格来的,丑陋的是根据贪行者的性格来的。因为这些对那些人来说正好适合。而它们适合的详细情况,已经在《清净道论》的“行差别说”中讲过了。巴利
Suvaṇṇadubbaṇṇānīti parisuddhāparisuddhavaṇṇāni. Parisuddhāni hi nīlādīni suvaṇṇāni, aparisuddhāni ca dubbaṇṇānīti idha adhippetāni. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’ti (a. ni. aṭṭha. 3.8.65) vuttaṃ. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca tesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.
为什么经中像“内有色想,一人见外色为细小的”这样宣说,这里却不那样说,反而在四种胜处中都只说“内无色想”呢?因为内在的色是无法被征服的。无论是在那边还是在这里,应当被征服的都只是外在的色,所以它们必须按定则来宣说;正因如此,它们在那边和这里都被提到了。“内无色想”这一说法,只是导师说法时的一种善巧变化而已。以上是对四种胜处中未曾出现过的新词的注释。至于这里纯净方法与行道法的分类,应当依照地遍中所说的方式,在每一个胜处中理解。只是在这里,四种所缘成为两种所缘,十六次成为八次。其余内容与前面相同。这样,在每一个胜处中,有一个纯净九法、四个行道九法、两个所缘九法、所缘与行道混合的八个九法,共十五个九法。在四种胜处中,应当知道共有六十个九法。巴利
Kasmā pana, yathā suttante ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’’tiādi (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttāti? Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato. Tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrapi idhapi vuttāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattameva. Ayaṃ tāva catūsu abhibhāyatanesu apubbapadavaṇṇanā. Suddhikanayapaṭipadābhedo panettha pathavīkasiṇe vuttanayeneva ekekasmiṃ abhibhāyatane veditabbo. Kevalañcettha ārammaṇacatukkaṃ ārammaṇadukaṃ hoti, soḷasakkhattukañca aṭṭhakkhattukaṃ. Sesaṃ tādisameva. Evamettha ekekasmiṃ abhibhāyatane eko suddhikanavako, cattāro paṭipadānavakā, dve ārammaṇanavakā, ārammaṇapaṭipadāmissake aṭṭha navakāti pannarasa navakāti catūsupi abhibhāyatanesu samasaṭṭhi navakā veditabbā.
246 在第五胜处等当中,“蓝色”是就总括一切而说的。“蓝色之色”是就颜色而说,“蓝色之显现”是就显现而说,意思是说没有看得见的空隙、颜色不混杂,呈现为纯一蓝色。“蓝色之光辉”则是就光照而说,意思是具有蓝色光辉、带着蓝色光芒。这是显示它们极为清净,因为这四种胜处正是就极为清净的颜色而说的。对“黄色”等也应依同样的方式理解其含义。修习蓝遍的人,是从蓝色中取相。至于在花、布或颜色界等处修遍、遍作和安止的方法,这一切在《清净道论》中已经详细说明了。而且就像地遍一样,在这里每一个胜处中,都应知道各有二十五个遍作、二十五个安止和九法。巴利
246. Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena, nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāyamānavivarāni, asambhinnavaṇṇāni, ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsanavasena vuttaṃ; nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Suvisuddhavaṇṇavasena hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti. Pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vātiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.93 ādayo) vitthārato vuttameva. Yathā ca pathavīkasiṇe evamettha ekekasmiṃ abhibhāyatane pañcavīsati pañcavīsati navakā veditabbā.
248 248. 现在,这种被称为色界善法的法,并不只是以胜处的方式、通过胜伏那些被称为所缘的处而生起,它也会以解脱的方式生起。因此,为了说明这种理趣,又开始了“哪些法是善”等这一段。巴利
248. Idāni yasmā idaṃ rūpāvacarakusalaṃ nāma na kevalaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ āyatanānaṃ abhibhavanato abhibhāyatanavaseneva uppajjati, atha kho vimokkhavasenapi uppajjati, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ.
那么,应该从什么意义上来理解“解脱”呢?从胜解的意义上。什么是胜解的意义呢?就是从敌对法中彻底解脱出来的意义,以及以乐于专注所缘的方式彻底解脱出来的意义。这里说的是,就像小孩放松四肢躺在父亲怀里睡着一样,以不受约束、无所顾虑的状态在所缘中运作。为了说明具备这种特征的、达到解脱状态的色界善法,才开始了这一论式。巴利
Kenaṭṭhena pana vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho . Pituaṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evaṃlakkhaṇañhi vimokkhabhāvappattaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ ayaṃ nayo āraddho.
在这里,“有色”是指在自己身体上,比如头发等地方修出来的色界禅那之色,他拥有这种色,所以叫“有色”。因为修内在的青遍时,是在头发、胆汁或眼珠上修;修黄遍时,是在脂肪、皮肤或眼睛的黄色部位上修;修红遍时,是在肉、血、舌头、手掌脚底或眼睛的红色部位上修;修白遍时,是在骨、牙、指甲或眼睛的白色部位上修。这是针对这样修了遍作之后生起禅那、具备禅那的人来说的。“见色”是指用禅那之眼也能看到外在的青遍等色。这里显示了依靠内在和外在的遍处而获得禅那。巴利
Tattha rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Evaṃ parikammaṃ katvā uppannajjhānasamaṅginaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito.
“内无色想”是指:在自己内在并不具有色想。意思是,没有在自己头发等上面生起色界禅那。通过这句话,说明了在外在作准备修行之后,只是在外部获得禅那。巴利
Ajjhattaṃarūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī. Attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā.
“净”这个说法,是通过极清净的青等颜色遍来显示诸禅那的。在这里,虽然安止定内部并没有“净”这样的作意,但是,如果有人取极清净的净遍作为所缘而安住,那么因为他“净……(中略)……成就初禅而安住”,第二禅等也是如此,所以作了这样的开示。不过,《无碍解道》中说:“怎样是‘唯净胜解’的解脱?在这里,比丘以与慈俱行的心遍满一方……(中略)……安住;由于修习慈,众生变得不厌恶;以悲……以喜……以与舍俱行的心遍满一方……(中略)……安住;由于修习舍,众生变得不厌恶。这样就是‘唯净胜解’。”但在这里,因为后面巴利文中已经出现了梵住,所以不采用那种方式,只按照极青、极黄、极红、极白、清净青、清净黄、清净红、清净白来认可净解脱。这样,遍也好,胜处也好,解脱也好,都只是色界禅那。因为它以所缘的遍满之义而名为“遍”,以胜伏所缘之义而名为“胜处”,以对所缘胜解以及从敌对法解脱之义而名为“解脱”。其中,遍的开示是依阿毗达摩而说,其余两种则是依经教而说。这是这里的新词释。然而,在每一种解脱中,应当知道就像在地遍中一样,各有二十五个、二十五个,共七十五个九元组。巴利
Subhanti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘subha’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘subha’nti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tathā dutiyādīni, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati, mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti; karuṇā… muditā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati, upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti, evaṃ subhantveva adhimutto hotī’’ti vimokkhoti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ. Idha pana upari pāḷiyaṃyeva brahmavihārānaṃ āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā sunīlakasupītakasulohitakasuodātakaparisuddhanīlakaparisuddhapītakaparisuddhalohitakaparisuddhaodātakavaseneva subhavimokkho anuññāto. Iti kasiṇanti vā abhibhāyatananti vā vimokkhoti vā rūpāvacarajjhānameva . Tañhi ārammaṇassa sakalaṭṭhena kasiṇaṃ nāma, ārammaṇaṃ abhibhavanaṭṭhena abhibhāyatanaṃ nāma, ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena paccanīkadhammehi ca vimuccanaṭṭhena vimokkho nāmāti vuttaṃ. Tattha kasiṇadesanā abhidhammavasena, itarā pana suttantadesanāvasena vuttāti veditabbā. Ayamettha apubbapadavaṇṇanā. Ekekasmiṃ pana vimokkhe pathavīkasiṇe viya pañcavīsati pañcavīsatīti katvā pañcasattati navakā veditabbā.
251 251. 现在,为了说明依慈等梵住而现起的色界善法,又开始了“哪些法是善”等讨论。其中,“慈俱行”就是与慈相应。后面“悲俱行”等也同样理解。至于修行者依照哪种方式修习慈等俱行的诸禅并安住其中,关于慈等的一切修习方式,在《清净道论》中已经详细说明了。其余经文的意思,应当依照地遍中所说的方式来理解。巴利
251. Idāni mettādibrahmavihāravasena pavattamānaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha mettāsahagatanti mettāya samannāgataṃ. Parato karuṇāsahagatādīsupi eseva nayo. Yena panesa vidhānena paṭipanno mettādisahagatāni jhānāni upasampajja viharati, taṃ mettādīnaṃ bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.240) vitthāritameva. Avasesāya pāḷiyā attho pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbo.
唯独在地遍里有二十五种九元组;而在这里,按前面三种三分禅与四分禅的方式来说,有二十五种七元组;按舍与第四禅来说,有二十五种一元组。在悲和喜里,连同欲等四种一起,悲和喜这些也都可以作为附属项目得到。至于这里的苦行道等性质,应当这样理解:对慈来说,是以镇伏嗔恚的方式;对悲来说,是以镇伏害的方式;对喜来说,是以镇伏不乐的方式;对舍来说,是以镇伏贪和嗔的方式。所缘小,是因为所缘的众生不多;所缘无量,是因为所缘的众生很多,这就是它们的差别。其余部分与此相同。巴利
Kevalañhi pathavīkasiṇe pañcavīsati navakā, idha purimāsu tīsu tikacatukkajjhānikavasena pañcavīsati sattakā, upekkhāya catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā, karuṇāmuditāsu ca chandādīhi catūhi saddhiṃ karuṇāmuditāti imepi yevāpanakā labbhanti. Dukkhapaṭipadādibhāvo cettha mettāya tāva byāpādavikkhambhanavasena, karuṇāya vihiṃsāvikkhambhanavasena, muditāya arativikkhambhanavasena, upekkhāya rāgapaṭighavikkhambhanavasena veditabbo. Parittārammaṇatā pana nabahusattārammaṇavasena; appamāṇārammaṇatā bahusattārammaṇavasena hotīti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisameva.
如是按巴利原文本身来说——巴利
Evaṃ tāva pāḷivaseneva –
知道这些是最胜梵所说的梵住之后,
此外,在这些当中,也应了知这段杂论。巴利
Brahmuttamena kathite, brahmavihāre ime iti viditvā; Bhiyyo etesu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.
在这慈、悲、喜、舍四者当中,先按含义来说:自己变得柔软,所以叫慈,意思是变得柔和亲爱。或者,它存在于朋友之中,或者它是针对朋友而生起的,所以也叫慈。当他人受苦时,能让善人的心为之震动,所以叫悲。或者,它能消除、打击、摧毁他人的苦,所以叫悲。或者,它被施行,以遍满的方式向受苦的人扩展出去,所以叫悲。具足它的人因它而喜悦,或者它自己喜悦,或者它只是喜悦本身,所以叫喜。通过舍弃“愿无怨敌”等造作关涉之念,并进入中立平等的状态,所以能平等观照,所以叫舍。巴利
Etāsu hi mettākaruṇāmuditāupekkhāsu atthato tāva mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattatīpi mettā. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kiṇāti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā. Kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasāriyatīti karuṇā. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘Averā hontū’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā.
从特相等角度来看,这里慈的特相是以利益的行相生起,作用是带来利益,现起是去除嗔恨,近因是看见众生的可爱之处。嗔恨止息是慈的成功,贪爱生起是慈的失败。悲的特相是以拔除痛苦的行相生起,作用是不能忍受他人的痛苦,现起是不伤害,近因是看见被痛苦压倒的众生无依无靠。伤害止息是悲的成功,忧愁生起是悲的失败。喜的特相是对众生感到欢喜,作用是不嫉妒,现起是消除不悦,近因是看见众生的成就。不悦止息是喜的成功,嬉笑生起是喜的失败。舍的特相是以对众生保持中立的行相生起,作用是看见众生平等,现起是止息嗔恨与贪爱,近因是这样生起的业自属见:“众生都是业的所有者,他们怎么会因为谁的意愿而快乐、或从苦中解脱、或不再失去已得的成就呢?”嗔恨与贪爱止息是舍的成功,出于执著世俗的无智之舍生起是舍的失败。巴利
Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā ‘mettā’, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ‘karuṇā’, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā , dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Sattesu pamodanalakkhaṇā ‘muditā’, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā ‘upekkhā’, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti? Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.
这四种梵住共同的用途,是观禅的乐和投生善趣的成就;各自特有的用途,则是压制嗔恚等烦恼。其中,慈的用途是压制嗔恚,其余三种的用途分别是压制伤害、不满和贪。关于这一点也说过:巴利
Catunnampi panetesaṃ brahmavihārānaṃ vipassanāsukhañceva bhavasampatti ca sādhāraṇappayojanaṃ, byāpādādipaṭighāto āveṇikaṃ. Byāpādapaṭighātappayojanā hettha mettā, vihiṃsāaratirāgapaṭighātappayojanā itarā. Vuttampi cetaṃ –
贤友,慈心解脱就是嗔恚的出离;贤友,悲心解脱就是伤害的出离;贤友,喜心解脱就是不满的出离;贤友,舍心解脱就是贪的出离。巴利
‘‘Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, byāpādassa yadidaṃ mettācetovimutti, nissaraṇañhetaṃ, āvuso, vihesāya yadidaṃ karuṇācetovimutti; nissaraṇañhetaṃ, āvuso, aratiyā yadidaṃ muditācetovimutti, nissaraṇañhetaṃ, āvuso, rāgassa yadidaṃ upekkhācetovimuttī’’ti (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13).
在这里,每一种梵住都各有两种敌人,按接近和疏远来分。对慈梵住来说,贪是近敌,因为它和慈一样都倾向于看到对方的好处,就像一个人的仇敌装作亲近的样子。贪很容易找到机会钻进来,所以应当好好守护慈。嗔是远敌,因为它的本性和慈完全相反,就像一个人的仇敌躲在深山密林里。因此,应当无所畏惧地修习慈。如果说修慈的人还会生起嗔恨,那是不可能的。巴利
Ekamekassa cettha āsannadūravasena dve dve paccatthikā. Mettābrahmavihārassa hi, samīpacāro viya purisassa sapatto, guṇadassanasabhāgatāya rāgo āsannapaccatthiko. So lahuṃ otāraṃ labhati. Tasmā tato suṭṭhu mettā rakkhitabbā. Pabbatādigahananissito viya purisassa sapatto sabhāvavisabhāgatāya byāpādo dūrapaccatthiko. Tasmā tato nibbhayena mettāyitabbaṃ. Mettāyissati ca nāma kopañca karissatīti aṭṭhānametaṃ.
悲梵住的近敌,是依止世俗的忧。就像经文里说的:“对于眼所识、可爱、可意、合意、令人欢喜、与世间欲染有关的诸色,当人看着自己没有得到,或回忆过去曾经得到、如今已经灭去、变坏,就会生起忧。这种忧,就称为依止世俗的忧。”这种依止世俗的忧,因为和“看到失败”的样子相似,所以是近敌。而伤害因为本质上完全不同,所以是远敌。因此,应当无所畏惧地从那伤害中修习悲。如果说修习悲的人还会用手脚等去伤害众生,这是没有道理的。巴利
Karuṇābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati gehassitaṃ domanassa’’ntiādinā nayena āgataṃ gehassitaṃ domanassaṃ vipattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāvavisabhāgatāya vihesā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena karuṇāyitabbaṃ. Karuṇañca nāma karissati pāṇiādīhi ca vihesissatīti aṭṭhānametaṃ.
喜梵住的近敌,是依止世俗的喜悦。就像经文里说的:“对于眼所识、可爱、可喜、可意、悦意、与世间欲染有关的各种色境,当人看着自己得到它们,或者回忆过去曾经得到、如今已经灭去、已经变坏的那些色境时,就会生起喜悦。这种喜悦,就叫做依止世俗的喜悦。”按这种方式说到的依止世俗的喜悦,因为和看见自己获得成功的样子相似,所以是近敌。不乐则因为与喜的自性相违,所以是远敌。因此,应当不惧于彼而修习喜。而且,说一个已经生起喜的人还会对远离的住处和更上的善法感到厌倦,这是没有道理的。巴利
Muditābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehassitaṃ somanassa’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena āgataṃ gehassitaṃ somanassaṃ sampattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāvavisabhāgatāya arati dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena muditā bhāvetabbā. Pamudito ca nāma bhavissati pantasenāsanesu ca adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhissatīti aṭṭhānametaṃ.
舍梵住的近敌,是世俗的、无智慧的舍。就像经文里说的:“用眼睛看到色之后,在愚人、痴人、凡夫、未调伏者、未调伏果报者、不见过患者、无闻凡夫身上生起的舍,这种舍不能超越色,所以称为世俗的舍。”这类舍因为不审察过患和功德,与舍梵住相似,所以是近敌。贪和嗔因为本性完全不同,所以是远敌。因此,应当无所畏惧地修习舍。如果说修舍的人还会贪染、还会嗔恨,那是不可能的。巴利
Upekkhābrahmavihārassa pana ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā evarūpā upekkhā rūpaṃ sā nātivattati. Tasmā sā upekkhā gehassitāti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 3.308) nayena āgatā gehassitā aññāṇupekkhā dosaguṇānaṃ avicāraṇavasena sabhāgattā āsannapaccatthikā. Sabhāvavisabhāgatāya rāgapaṭighā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena upekkhitabbaṃ. Upekkhissati ca nāma rajjissati ca paṭihaññissati cāti aṭṭhānametaṃ.
这一切也都要以想要行动的欲作为开始,以镇伏五盖等作为中间阶段,以安止定为最终目标;按施设之法来说,所缘可以是一个众生,也可以是多个众生;在近行定或安止定达成时,则要逐步扩大所缘。巴利
Sabbesampi ca etesaṃ kattukāmatāchando ādi, nīvaraṇādivikkhambhanaṃ majjhaṃ, appanā pariyosānaṃ, paññattidhammavasena eko vā satto anekā vā sattā ārammaṇaṃ, upacāre vā appanāya vā pattāya ārammaṇavaḍḍhanaṃ.
在这里,所缘增长的次第是这样的:就像一位善巧的农夫,先划定要耕作的地块,然后再耕作;同样,最初先划定一个住处,对那里的众生以“愿这个住处里的众生没有怨敌”等方式来修习慈心。在那里把心调得柔软、堪能之后,再划定两个住处。接着依次扩展到三个、四个、五个、六个、七个、八个、九个、十个住处,一条街道,半个村子,一个村子,一个地区,一个王国,一个方向,这样一直到一整个轮围世界,或者更进一步,在各个地方对众生修习慈心。悲等也是这样修。这就是在这里所缘增长的次第。巴利
Tatrāyaṃ vaḍḍhanakkamo – yathā hi kusalo kassako kasitabbaṭṭhānaṃ paricchinditvā kasati, evaṃ paṭhamameva ekaṃ āvāsaṃ paricchinditvā tattha sattesu ‘imasmiṃ āvāse sattā averā hontū’tiādinā nayena mettā bhāvetabbā. Tattha cittaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā dve āvāsā paricchinditabbā . Tato anukkamena tayo cattāro pañca cha satta aṭṭha nava dasa, ekā racchā, upaḍḍhagāmo, gāmo, janapado, rajjaṃ, ekā disāti evaṃ yāva ekaṃ cakkavāḷaṃ, tato vā pana bhiyyo tattha tattha sattesu mettā bhāvetabbā. Tathā karuṇādayoti. Ayamettha ārammaṇavaḍḍhanakkamo.
不过,就像遍的果是无色定,定的果是非想非非想处,观的果是果等至,止观的果是灭尽定一样,这里前三种梵住的果就是舍梵住。又像没有立起柱子、没有架上横梁,就不可能在空中安置屋脊椽子;同样,不在前三种梵住中生起第三禅,就不可能修习第四禅。可是,依诸遍中生起的第三禅,此舍梵住并不会生起,因为所缘不同。巴利
Yathā pana kasiṇānaṃ nissando āruppā, samādhīnaṃ nissando nevasaññānāsaññāyatanaṃ, vipassanānaṃ nissando phalasamāpatti, samathavipassanānaṃ nissando nirodhasamāpatti, evaṃ purimabrahmavihārattayassa nissando ettha upekkhābrahmavihāro. Yathā hi thambhe anussāpetvā tulāsaṅghāṭaṃ anāropetvā na sakkā ākāse kūṭagopānasiyo ṭhapetuṃ, evaṃ purimesu tatiyajjhānaṃ vinā na sakkā catutthaṃ bhāvetuṃ. Kasiṇesu pana uppannatatiyajjhānassapesā nuppajjati visabhāgārammaṇattāti.
这里可能会有人问:为什么慈、悲、喜、舍被称为梵住?为什么只有这四种?它们的次序又是怎样的?为什么在《分别论》里把它们说成是无量?回答是:先说“最胜”和“无过失”这两个含义,由此就能理解这里的梵住性。因为这种安住是对众生行正道的缘故,所以它们是最殊胜的。就像梵天神以无过失的心安住那样,与这些心相应的修行者也如同梵天神一样安住。因此,从最胜和无过失这两个含义来说,它们被称为梵住。巴利
Ettha siyā – ‘kasmā panetā mettā karuṇā muditā upekkhā brahmavihārāti vuccanti? Kasmā ca, catassova? Ko ca etāsaṃ kamo? Vibhaṅge ca kasmā appamaññāti vuttā’ti? Vuccate – seṭṭhaṭṭhena tāva niddosabhāvena cettha brahmavihāratā veditabbā. Sattesu sammāpaṭipattibhāvena hi seṭṭhā ete vihārā. Yathā ca brahmāno niddosacittā viharanti, evaṃ etehi sampayuttā yogino brahmasamāva hutvā viharantīti seṭṭhaṭṭhena niddosabhāvena ca brahmavihārāti vuccanti.
那么,对于“为什么是四种”等问题的回答是这样的——巴利
Kasmā ca catassotiādipañhassa pana idaṃ vissajjanaṃ –
依清净道等而有四种,
依利益等行相,则有五十种。
诸欲流转于无量中,
彼以彼为所缘,即无量。巴利
Visuddhimaggādivasā catasso, Hitādiākāravasā panāsaṃ; Kamo pavattanti ca appamāṇe, Tā gocare yena tadappamaññā.
在这四种当中,因为慈是嗔恨多的人的清净之道,悲是伤害心重的人的清净之道,喜是不快乐多的人的清净之道,舍是贪欲多的人的清净之道;又因为对众生作意,只有四种方式:愿给众生利益、愿去除众生的伤害、随喜众生的成就、保持中舍不执著;又像母亲对四个儿子——幼小的、生病的、成年的、正忙着自己事情的——对幼小的儿子希望他长大,对生病的儿子希望他病好,对成年的儿子希望他的青春长久保持,对正忙着自己事情的儿子则什么都不去干预;同样,修习无量住的人也应该以慈等四种方式对待一切众生,所以依据清净道等差别,只有这四种无量。巴利
Etāsu hi yasmā mettā byāpādabahulassa, karuṇā vihiṃsābahulassa, muditā aratibahulassa, upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo; yasmā ca hitūpasaṃhāraahitāpanayanasampattimodanaanābhogavasena catubbidhoyeva sattesu manasikāro; yasmā ca yathā mātā daharagilānayobbanappattasakiccapasutesu catūsu puttesu daharassa abhivuḍḍhikāmā hoti, gilānassa gelaññāpanayanakāmā, yobbanappattassa yobbanasampattiyā ciraṭṭhitikāmā, sakiccapasutassa kismiñcipi pariyāye abyāvaṭā hoti, tathā appamaññāvihārikenāpi sabbasattesu mettādivasena bhavitabbaṃ, tasmā ito visuddhimaggādivasā catassova appamaññā.
因为,想要修习这四种(无量心)的人,首先要以生起利益行相的方式对众生修行,而慈的特征就是生起利益行相;然后,对于这样已祝愿利益的众生,或者看见、或者听说、或者设想他们遭受痛苦,就以生起除苦行相的方式修行,而悲的特征就是生起除苦行相;再然后,对于这样已祝愿利益、已祝愿去除痛苦的众生,看见他们获得成就,就以随喜成就的方式修行,而喜的特征就是随喜;此后,因为再也没有应做的事,就以称为中舍的中庸行相来修行,而舍的特征就是生起中庸行相。因此,依照利益等行相,先说慈,然后是悲、喜、舍,应当知道这就是次第。巴利
Yasmā pana catassopetā bhāvetukāmena paṭhamaṃ hitākārappavattivasena sattesu paṭipajjitabbaṃ, hitākārappavattilakkhaṇā ca mettā; tato evaṃ patthitahitānaṃ sattānaṃ dukkhābhibhavaṃ disvā vā sutvā vā sambhāvetvā vā dukkhāpanayanākārappavattivasena, dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ca karuṇā; athevaṃ patthitahitānaṃ patthitadukkhāpagamānañca nesaṃ sampattiṃ disvā sampattippamodanavasena, pamodanalakkhaṇā ca muditā; tato paraṃ pana kattabbābhāvato ajjhupekkhakatāsaṅkhātena majjhattākārena paṭipajjitabbaṃ, majjhattākārappavattilakkhaṇā ca upekkhā; tasmā ito hitādiākāravasā panāsaṃ paṭhamaṃ mettā vuttā. Atha karuṇā muditā upekkhāti ayaṃ kamo veditabbo.
不过,因为这一切都运行在无量的所缘境上,所以被称为无量。因为作为它们所缘境的众生是无量的,而且不执取“应当在这样一片范围内对某一个众生修习慈等”这样的限量,而是以遍满一切的方式运行,因此说——巴利
Yasmā pana sabbāpetā appamāṇe gocare pavattanti, tasmā appamaññāti vuccanti. Appamāṇā hi sattā etāsaṃ gocarabhūtā, ‘ekasattassāpi ca ettake padese mettādayo bhāvetabbā’ti evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā sakalapharaṇavaseneva pavattāti, tena vuttaṃ –
依清净道等而有四种,
不过,从利益等行相来说,而它们的。
欲乐运转于无量(有情),
以彼为所行境故,是故说名无量。巴利
Visuddhimaggādivasā catasso, Hitādiākāravasā panāsaṃ; Kamo pavattanti ca appamāṇe, Tā gocare yena tadappamaññāti.
这样,虽然它们以无量为所缘境而具有同一特征,但其中前三种只属于三禅和四禅。为什么?因为与喜不相离。为什么它们与喜不相离?因为是从由忧所生的嗔害等中出离。最后一种则只属于其余的那一禅。为什么?因为与舍受相应。因为以对众生保持中立的方式生起的梵住舍,若没有舍受,就无法运作。巴利
Evaṃ appamāṇagocaratāya ekalakkhaṇāsu cāpi etāsu purimā tisso tikacatukkajjhānikāva honti. Kasmā? Somanassāvippayogato. Kasmā panāsaṃ somanassena avippayogoti? Domanassasamuṭṭhitānaṃ byāpādādīnaṃ nissaraṇattā. Pacchimā pana avasesekajjhānikāva. Kasmā? Upekkhāvedanāsampayogato. Na hi sattesu majjhattākārappavattā brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattatīti.
263 263. 现在,为了说明对贪行者众生绝对有益、在种种所缘中只依每一种禅那生起的色界善法,又开始了“哪些法是善”等的内容。巴利
263. Idāni rāgacaritasattānaṃ ekantahitaṃ nānārammaṇesu ekekajjhānavaseneva pavattamānaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ.
其中,在“与膨胀想俱行”等说法里,所谓膨胀,是指尸体像被风吹胀的皮囊一样,在寿命耗尽之后,随着时间推移逐渐肿胀起来,成为膨胀的状态。膨胀本身就是“膨胀相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的膨胀状态就叫“膨胀相”。这是对那种尸体的称呼。青瘀,是指颜色败坏、变成青黑色的状态。青瘀本身就是“青瘀相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的青瘀状态就叫“青瘀相”。在肌肉隆起的地方呈红色,在脓液积聚的地方呈白色,而大部分呈青黑色,在青黑的地方就像披着青布一样,这是对那种尸体的称呼。在破裂的地方流出的脓,叫“脓烂”。脓烂本身就是“脓烂相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的脓烂状态就叫“脓烂相”。这是对那种尸体的称呼。断坏,是指被切成两半、分开的状态。断坏本身就是“断坏相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的断坏状态就叫“断坏相”。这是对从中间被切断的尸体的称呼。被狗、豺狼等从这边那边以各种方式啃食过的,叫“食残”。食残本身就是“食残相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的食残状态就叫“食残相”。这是对那种尸体的称呼。被以各种方式丢掷散开的,叫“散乱”。散乱本身就是“散乱相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的散乱状态就叫“散乱相”。这是对那种被丢掷得“手在一处,脚在一处,头在一处”的尸体的称呼。既是砍斫,又像前面说的那样散乱,所以叫“砍斫散乱”。这是对像乌鸦脚印那样,用刀砍断各个肢体后,又像前面说的那样散乱的尸体的称呼。血液流淌、散落,从这边那边渗出来,所以叫“血涂”。这是对渗出血液所涂染的尸体的称呼。蛆虫,就是虫类。虫在到处散布,所以叫“虫聚”。这是对充满虫的尸体的称呼。骨本身就是“骨相”。或者,因为令人厌恶,所以这可厌的骨就叫“骨相”。这是对骨链或单根骨头的称呼。而且,这些依膨胀等而生起的相的名称,以及在诸相中所获得的禅那的名称,也正是这些。巴利
Tattha uddhumātakasaññāsahagatantiādīsu, bhastā viya vāyunā, uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ. Uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ. Vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa, pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa , nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ. Vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ. Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitaṃ vikkhāyitaṃ. Vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vividhā khittaṃ vikkhittaṃ. Vikkhittameva vikkhittakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ. ‘Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsa’nti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ. Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittakassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati, vikkhipati, ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ. Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo. Puḷave vikiratīti puḷavakaṃ. Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ. Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampi etāneva nāmāni.
在这里,依靠安止的力量,在膨胀相上生起的想,就是膨胀想。它与膨胀想通过相应的关系而俱在,所以叫“与膨胀想俱行”。对于“与青瘀想俱行”等等,也是同样的道理。至于这里本来应该说明的修习方法,在《清净道论》里已经以一切方式完整讲过了。其余对巴利文的注释,应当依照前面所说的方式来了知。不过这里有一点不同:就像依第四禅修舍梵住那样,这里依初禅,有二十五种单一(禅那)。又因为不净所缘不能增广,所以在小的膨胀处所生起的相为所缘时,是小所缘;在大的膨胀处所生起的相为所缘时,应当知道是广大所缘。对其余的(不净相)也是如此。巴利
Tattha uddhumātakanimitte appanāvasena uppannā saññā uddhumātakasaññā. Tāya uddhumātakasaññāya sampayogaṭṭhena sahagataṃ uddhumātakasaññāsahagataṃ. Vinīlakasaññāsahagatādīsupi eseva nayo. Yaṃ panettha bhāvanāvidhānaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.103 ādayo) vuttameva. Avasesā pāḷivaṇṇanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi idha, catutthajjhānavasena upekkhābrahmavihāre viya, paṭhamajjhānavasena ekekasmiṃ pañcavīsati ekakā honti. Asubhārammaṇassa ca avaḍḍhanīyattā, paritte uddhumātakaṭṭhāne uppannanimittārammaṇaṃ parittārammaṇaṃ, mahante appamāṇārammaṇaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayoti.
如是,具吉祥德者(宣说)不净(法),
其声名由千眼者所称赞。
十力者所说的那些
每一种禅那各自的原因。
像这样,先按照巴利经典本身的方式,把这一切都了解了;
关于这些,此更应知,杂论亦应知。巴利
Iti asubhāni subhaguṇo, Dasasatalocanena thutakitti; Yāni avoca dasabalo, Ekekajjhānahetūni. Evaṃ pāḷinayeneva, tāva sabbāni tāni jānitvā; Tesveva ayaṃ bhiyyo, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. (visuddhi. 1.120);
在这些当中,无论在哪一种[禅那]上证得禅那的人,因为已很好地镇伏了贪欲,行为举止便毫无贪求,就像离贪的人一样。即便如此,这里所说的不净的分类,应当理解为是依据两方面而说的:一是身体自性的达成,二是贪行者类别的不同。巴利
Etesu hi yattha katthaci adhigatajjhāno suvikkhambhitarāgattā vītarāgo viya nilloluppacāro hoti. Evaṃ santepi yvāyaṃ asubhabhedo vutto, so sarīrasabhāvappattivasena ca rāgacaritabhedavasena cāti veditabbo.
尸体变成可厌的状态时,可能已经达到膨胀的样子,也可能达到青瘀等任何一种样子。总之,无论能取到哪一种相,就该对那一种取相,也就是膨胀可厌、青瘀可厌这样。因此应当知道,依身体自性所呈现的状态,不净的类别共有十种。巴利
Chavasarīrañhi paṭikūlabhāvaṃ āpajjamānaṃ uddhumātakasabhāvappattaṃ vā siyā, vinīlakādīnaṃ vā aññatarasabhāvappattaṃ. Iti yādisaṃ yādisaṃ sakkā hoti laddhuṃ tādise tādise uddhumātakapaṭikūlaṃ vinīlakapaṭikūlanti evaṃ nimittaṃ gaṇhitabbamevāti sarīrasabhāvappattivasena dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.
这里要特别说明:膨胀相能显示身体形状的败坏,所以适合对身形有贪著的人。青瘀相能显示皮肤色泽的败坏,所以适合对身体颜色有贪著的人。脓烂相能显示与身体相连的恶臭状态,所以适合因花环、香料等而对身体气味有贪著的人。断坏相能显示内部空洞的状态,所以适合对身体坚实性有贪著的人。食残相能显示肌肉堆积丰满的毁坏,所以适合对胸部等身体部位的肌肉堆积有贪著的人。散乱相能显示各肢体的离散,所以适合对肢体姿态优美有贪著的人。砍斫散乱相能显示身体聚合的破坏变异,所以适合对身体聚合圆满有贪著的人。血涂相能显示被血污染的可厌状态,所以适合因装饰而产生的光彩贪著的人。虫聚相能显示身体是众多虫类共住的状态,所以适合对身体有我所执贪著的人。骨相能显示身骨的可厌状态,所以适合对牙齿圆满有贪著的人。如此,依贪行者的差别,也应知道不净的类别有十种。巴利
Visesato cettha uddhumātakaṃ sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato sarīrasaṇṭhānarāgino sappāyaṃ. Vinīlakaṃ chavirāgavipattippakāsanato sarīravaṇṇarāgino sappāyaṃ. Vipubbakaṃ kāyavaṇapaṭibaddhassa duggandhabhāvassa pakāsanato mālāgandhādivasena samuṭṭhāpitasarīragandharāgino sappāyaṃ. Vicchiddakaṃ antosusirabhāvappakāsanato sarīre ghanabhāvarāgino sappāyaṃ. Vikkhāyitakaṃ maṃsūpacayasampattivināsappakāsanato thanādīsu sarīrappadesesu maṃsūpacayarāgino sappāyaṃ. Vikkhittakaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ vikkhepappakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Hatavikkhittakaṃ sarīrasaṅghāṭabhedavikārappakāsanato sarīrasaṅghāṭasampattirāgino sappāyaṃ. Lohitakaṃ lohitamakkhitapaṭikūlabhāvappakāsanato alaṅkārajanitasobharāgino sappāyaṃ. Puḷavakaṃ kāyassa anekakimikulasādhāraṇabhāvappakāsanato kāye mamattarāgino sappāyaṃ. Aṭṭhikaṃ sarīraṭṭhīnaṃ paṭikūlabhāvappakāsanato dantasampattirāgino sappāyanti. Evaṃ rāgacaritavasenāpi dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.
不过,在这十种不净里,就像在一条没有稳固堤岸、水流湍急的河中,船只有靠桨的力量才能停住,没有桨就没办法让它停住;同样,因为所缘太弱,心只有靠寻的力量才能专注一处而停住,没有寻就没办法让它停住。所以在这里只有初禅,没有第二禅等。即使面对这样令人厌恶的所缘,因为看到“我一定能通过这条修行道路从老死中解脱”这样的利益,以及断除了诸盖的热恼,喜和乐还是会生起。就像撒花的人看到“我现在能拿到很多工钱”这个好处,面对粪堆也愿意干;又像被严重病痛折磨的病人,为了治病而接受催吐和泻药一样。巴利
Yasmā pana dasavidhepi etasmiṃ asubhe seyyathāpi nāma aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ, evameva dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ, tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni. Paṭikūlepi cetasmiṃ ārammaṇe ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’ti evaṃ ānisaṃsadassāvitāya ceva nīvaraṇasantāpappahānena ca pītisomanassaṃ uppajjati, ‘bahuṃ dāni vetanaṃ labhissāmī’ti ānisaṃsadassāvino pupphachaḍḍakassa gūtharāsimhi viya, ussannabyādhidukkhassa rogino vamanavirecanappavattiyaṃ viya ca.
这十种不净,从特相上看其实只有一种。因为这十种不净的共同特相,就是不清净、恶臭、令人厌恶、令人反感。以这个特相来说,不净不只出现在死尸上,也出现在活着的身体上。比如住在支提山的大提舍长老,看见牙齿和骨头时生起不净想;又比如僧护长老的侍者沙弥,抬头看见骑在象背上的国王时也生起不净想。因为就像死尸是不净的,活着的身体同样是不净的。只是在这里,不净的特相被外来的装饰遮住了,所以看不出来。巴利
Dasavidhampi cetaṃ asubhaṃ lakkhaṇato ekameva hoti. Dasavidhassapi hi etassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlabhāvo eva lakkhaṇaṃ. Tadetaṃ iminā lakkhaṇena na kevalaṃ matasarīreyeva dantaṭṭhikadassāvino pana cetiyapabbatavāsino mahātissattherassa viya, hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ ullokentassa saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇerassa viya ca, jīvamānakasarīrepi upaṭṭhāti. Yatheva hi matasarīraṃ evaṃ jīvamānakampi asubhameva. Asubhalakkhaṇaṃ panettha āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā na paññāyatīti.
那么,从地遍开始一直到骨想为止,这些就是色界的安止定吗?还是另外还有别的?还有别的。因为入出息禅和身至念在这里并没有被提到。虽然没被提到,但取风遍的时候,入出息禅就已经包含在内了;取颜色遍的时候,依头发等修成的四禅、五禅的身至念,就已经包含在内了;取十种不净的时候,依三十二种行相修的可厌作意禅,以及依九种坟场的颜色修的禅那,这些身至念也已经包含在内了。所以,一切色界安止定在这里其实都已经说到了。巴利
Kiṃ pana pathavīkasiṇaṃ ādiṃ katvā aṭṭhikasaññāpariyosānāvesā rūpāvacarappanā, udāhu aññāpi atthīti? Atthi; ānāpānajjhānañhi kāyagatāsatibhāvanā ca idha na kathitā. Kiñcāpi na kathitā vāyokasiṇe pana gahite ānāpānajjhānaṃ gahitameva; vaṇṇakasiṇesu ca gahitesu kesādīsu catukkapañcakajjhānavasena uppannā kāyagatāsati, dasasu asubhesu gahitesu dvattiṃsākāre paṭikūlamanasikārajjhānavasena ceva navasivathikāvaṇṇajjhānavasena ca pavattā kāyagatāsati gahitāvāti. Sabbāpi rūpāvacarappanā idha kathitāva hotīti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10