三十集·桑布拉本生注释
16. 三十集义注 · 142 段
桑布拉本生注释
[519] 9. Sambulājātakavaṇṇanā
“Kāvedhamānā”这一段，是导师住在祇园时，因末利夫人而说的。事情经过在《凝乳团本生》（Jā. 1.7.142 等）里已经详细讲过。她凭着供养如来三团凝乳的功德，就在当天成了国王的正后，并且具备早起等五种善法，智慧具足，侍奉佛陀，敬夫如天。她敬夫如天的名声传遍了整座城。后来有一天，大家在法堂里谈起这件事：“贤友们，听说末利王后戒行具足、智慧具足，是一位敬夫如天的妻子。”导师走来，问：“比丘们，你们现在聚在这里谈什么？”听说是这件事后，导师说：“比丘们，不只是现在，过去她也一样戒行具足、敬夫如天。”于是讲起了过去的事。
Kāvedhamānāti idaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi. Vatthu kummāsapiṇḍijātake (jā. 1.7.142 ādayo) vitthāritameva. Sā pana tathāgatassa tiṇṇaṃ kummāsapiṇḍikānaṃ dānānubhāvena taṃ divasaññeva rañño aggamahesibhāvaṃ patvā pubbuṭṭhāyitādīhi pañcahi kalyāṇadhammehi samannāgatā ñāṇasampannā buddhupaṭṭhāyikā patidevatā ahosi. Tassā patidevatābhāvo sakalanagare pākaṭo ahosi. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, mallikā devī kira vattasampannā ñāṇasampannā patidevatā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesā vattasampannā patidevatāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去在波罗奈，梵授王有个儿子名叫索提塞那。国王等他成年后，就立他为副王。他的正妃名叫桑布拉，容貌绝美，身体光明圆满，看上去就像无风处燃烧的灯焰。后来，索提塞那身上生了麻风病，医生们都没法治好。麻风疮溃烂后，他变得令人厌恶，心生悔恨，想：“我要这王位有什么用？我要到森林里去，无人照料地死去。”于是禀告国王后，抛弃后宫离开了。桑布拉虽然被许多人用各种办法劝阻，还是不肯回头，说：“我要在森林里照顾我的丈夫。”就跟着他一起走了。他进入森林后，在一处容易得到根茎果实、有树荫和水源的地方搭了间草叶小屋住下。王妃悉心照料他。她是怎么照料的呢？她清早起来，把修行处打扫干净，备好饮用水和洗漱用水，递上齿木和漱口水。等他洗过脸，就把各种药研磨调好，涂在他的疮上，又喂他吃种种甘甜美味的果实。等他漱了口、洗了手，就说：“夫君，请别放逸。”然后礼拜他，拿起筐子、锄头和钩杖，为了采果实走进森林。采回种种果实后，放在一边，再用罐子取来水，用各种粉末和泥土给索提塞那沐浴，然后又奉上甘甜的果实。等他吃完，再送上熏香的水，自己才吃果实，铺好树叶床席。等他躺下，就为他洗脚，做头部、背部和脚部的护理，然后到床的一侧躺下。王妃就用这样的方式照顾丈夫。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño sotthiseno nāma putto ahosi. Taṃ rājā vayappattaṃ uparajje patiṭṭhapesi, sambulā nāmassa aggamahesī ahosi uttamarūpadharā sarīrappabhāsampannā, nivāte jalamānā dīpasikhā viya khāyati. Aparabhāge sotthisenassa sarīre kuṭṭhaṃ uppajjati, vejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu. So bhijjamāne kuṭṭhe paṭikūlo hutvā vippaṭisāraṃ patvā ‘‘ko me rajjena attho, araññe anāthamaraṇaṃ marissāmī’’ti rañño ārocāpetvā itthāgāraṃ chaḍḍetvā nikkhami. Sambulā bahūhi upāyehi nivattiyamānāpi anivattitvāva ‘‘ahaṃ taṃ sāmikaṃ araññe paṭijaggissāmī’’ti vatvā saddhiññeva nikkhami. So araññaṃ pavisitvā sulabhamūlaphalāphale chāyūdakasampanne padese paṇṇasālaṃ katvā vāsaṃ kappesi. Rājadhītā taṃ paṭijaggi. Kathaṃ? Sā hi pāto vuṭṭhāya assamapadaṃ sammajjitvā pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā dantakaṭṭhañca mukhadhovanañca upanāmetvā mukhe dhote nānāosadhāni pisitvā tassa vaṇe makkhetvā madhuramadhurāni phalāphalāni khādāpetvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthesu dhotesu ‘‘appamatto hohi devā’’ti vatvā vanditvā pacchikhaṇittiaṅkusake ādāya phalāphalatthāya araññaṃ pavisitvā phalāphalāni āharitvā ekamante ṭhapetvā ghaṭena udakaṃ āharitvā nānācuṇṇehi ca mattikāhi ca sotthisenaṃ nhāpetvā puna madhuraphalāphalāni upanāmeti. Paribhogāvasāne vāsitapānīyaṃ upanetvā sayaṃ phalāphalāni paribhuñjitvā padarasantharaṃ saṃvidahitvā tasmiṃ tattha nipanne tassa pāde dhovitvā sīsaparikammapiṭṭhiparikammapādaparikammāni katvā sayanapassaṃ upagantvā nipajjati. Etenupāyena sāmikaṃ paṭijaggi.
有一天，她在树林里采集各种果实，看见一处山谷，就把背筐从头上取下来，放在山谷边，心想“我要洗个澡”，便走下去，用姜黄涂抹身体，洗完澡，身体洗得干干净净，上岸后穿上树皮衣，站在山谷边。这时，她的身体光明让整片树林变成一片光亮。就在那一刻，一个为觅食而游走的夜叉看见了她，心生爱恋，便说了两首偈颂：
Sā ekadivasaṃ araññe phalāphalaṃ āharantī ekaṃ girikandaraṃ disvā sīsato pacchiṃ otāretvā kandaratīre ṭhapetvā ‘‘nhāyissāmī’’ti otaritvā haliddāya sarīraṃ ubbaṭṭetvā nhatvā sudhotasarīrā uttaritvā vākacīraṃ nivāsetvā kandaratīre aṭṭhāsi. Athassā sarīrappabhāya vanaṃ ekobhāsaṃ ahosi. Tasmiṃ khaṇe eko dānavo gocaratthāya caranto taṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā gāthādvayaṃ āha –
是谁在山谷岩壑间颤抖，独自站在那里，双腿紧并？
你问我，在手掌可度量之中，请告诉我你的名字和你的亲族。
‘‘Kā vedhamānā girikandarāyaṃ, ekā tuvaṃ tiṭṭhasi saṃhitūru; Puṭṭhāsi me pāṇipameyyamajjhe, akkhāhi me nāmañca bandhave ca.
“你照亮了这片可爱的森林，这里是狮子与老虎出没的地方；
美丽的女子，你是谁？你属于谁，腰身纤细的女郎？
贤女，我向你敬礼；我是檀那婆，这敬礼归于你。”
‘‘Obhāsayaṃ vanaṃ rammaṃ, sīhabyagghanisevitaṃ; Kā vā tvamasi kalyāṇi, kassa vā tvaṃ sumajjhime; Abhivādemi taṃ bhadde, dānavāhaṃ namatthu te’’ti.
在这里，“谁在颤抖”是指刚洗完澡，因为寒冷而发抖。“合拢的大腿”是指两条大腿紧紧并拢，也就是最胜大腿的特征。“手掌可量的腰”是指腰细得可以用手来量。“你究竟是谁”就是你叫什么名字。“我敬礼”就是我顶礼。“我是檀那婆”就是：我是单独一个檀那婆，这份敬礼归于你，我向你合掌。他这样说道。
Tattha kā vedhamānāti nhānamattatāya sītabhāvena kampamānā. Saṃhitūrūti sampiṇḍitūru uttamaūrulakkhaṇe. Pāṇipameyyamajjheti hatthena minitabbamajjhe. Kā vā tvanti kā nāma vā tvaṃ bhavasi. Abhivādemīti vandāmi. Dānavāhanti ahaṃ eko dānavo, ayaṃ namakkāro tava atthu, añjaliṃ te paggaṇhāmīti avaca.
她听了他的话，说了三首偈颂：
Sā tassa vacanaṃ sutvā tisso gāthā abhāsi –
迦尸王的儿子，人们称他为索提塞那。
我是他的妻子桑布拉，檀那婆啊，你要知道这一点。
尊者，我向您顶礼，我是桑布拉，向您致敬。
‘‘Yo putto kāsirājassa, sotthisenoti taṃ vidū; Tassāhaṃ sambulā bhariyā, evaṃ jānāhi dānava; Abhivādemi taṃ bhante, sambulāhaṃ namatthu te.
尊者，毗提诃之子病了，住在树林里；
我独自一人，照料病弱的他一人。
‘‘Vedehaputto bhaddante, vane vasati āturo; Tamahaṃ rogasammattaṃ, ekā ekaṃ upaṭṭhahaṃ.
“我在林中拾穗觅食，得蜂蜜、兽肉与猛兽所遗的残食；
我带回的这些便是他的口粮，今日恐怕已养不活他了。”
‘‘Ahañca vanamuñchāya, madhumaṃsaṃ migābilaṃ; Yadāharāmi taṃ bhakkho, tassa nūnajja nādhatī’’ti.
这里，“毗提诃之子”就是毗提诃国公主的儿子。“被疾病折磨”就是被病痛逼迫。“服侍”就是我照料、看护；也有版本写作“被服侍”。“林中拾穗”就是在林中拾取落穗，靠拾穗乞食过活。“蜜和肉”是指没有蝇虫的蜜，以及狮子、老虎等猛兽吃剩的兽肉。“那食物”就是我所带回来的，那正是他的食物，也是我丈夫的吃食。“今日他大概”：我想他今天得不到食物，身体就像被放在烈日下的莲花，撑不住，受着煎熬，枯萎憔悴。
Tattha vedehaputtoti vedeharājadhītāya putto. Rogasammattanti rogapīḷitaṃ. Upaṭṭhahanti upaṭṭhahāmi paṭijaggāmi. ‘‘Upaṭṭhitā’’tipi pāṭho. Vanamuñchāyāti vanaṃ uñchetvā uñchācariyaṃ caritvā. Madhumaṃsanti nimmakkhikaṃ madhuñca migābilamaṃsañca sīhabyagghamigehi khāditamaṃsato atirittakoṭṭhāsaṃ. Taṃ bhakkhoti yaṃ ahaṃ āharāmi, taṃ bhakkhova so mama sāmiko. Tassa nūnajjāti tassa maññe ajja āhāraṃ alabhamānassa sarīraṃ ātape pakkhittapadumaṃ viya nādhati upatappati milāyati.
从那以后，便有檀那婆与她的问答偈颂。
Tato paraṃ dānavassa ca tassā ca vacanapaṭivacanagāthāyo honti –
林中病王子，汝已殷勤侍奉，于汝何用？
桑布拉，我愿为汝之夫。
‘‘Kiṃ vane rājaputtena, āturena karissasi; Sambule pariciṇṇena, ahaṃ bhattā bhavāmi te.
我这被忧愁折磨、被苦难压垮的身体，哪里还有什么美色可言？
尊者，请您去找一个比我更漂亮的人吧。
‘‘Sokaṭṭāya durattāya, kiṃ rūpaṃ vijjate mama; Aññaṃ pariyesa bhaddante, abhirūpataraṃ mayā.
来吧，登上这座山，我有四百个妻子；
你要成为她们当中最出色的那一个，一切愿望都能圆满实现。
‘‘Ehimaṃ girimāruyha, bhariyā me catussatā; Tāsaṃ tvaṃ pavarā hohi, sabbakāmasamiddhinī.
确实，无论你心里想要什么，星光般璀璨的人啊，
这一切对我来说都很丰足，今天你就和我一起享受吧。
‘‘Nūna tārakavaṇṇābhe, yaṃ kiñci manasicchasi; Sabbaṃ taṃ pacuraṃ mayhaṃ, ramassvajja mayā saha.
桑布拉啊，如果你不让我做王后，
你够格当一顿早餐了，你会变成鸟的食物。
‘‘No ce tuvaṃ maheseyyaṃ, sambule kārayissasi; Alaṃ tvaṃ pātarāsāya, paṇhe bhakkhā bhavissasi.
那个扎着七条辫子的猎人，皮肤黝黑，是个残忍的食人者；
她在林中找不到庇护者，那家伙就一把抓住了桑布拉的手臂。
‘‘Tañca sattajaṭo luddo, kaḷāro purisādako; Vane nāthaṃ apassantiṃ, sambulaṃ aggahī bhuje.
她被残忍的毗舍遮鬼抓住，那鬼以肉为眼。
她落入敌人手中，就只哀念着丈夫。
‘‘Adhipannā pisācena, luddenāmisacakkhunā; Sā ca sattuvasaṃ pattā, patimevānusocati.
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, yaṃ maṃ khādeyya rakkhaso; Yañca me ayyaputtassa, mano hessati aññathā.
“看来天神们都不在，想必是出门远游去了；这世间确实没有护世者啊。
对仓促行事、不加自制的人，确实没有人能制止他们。”
‘‘Na santi devā pavasanti nūna, na hi nūna santi idha lokapālā; Sahasā karontānamasaññatānaṃ, na hi nūna santi paṭisedhitāro’’ti.
在这里，“曾被你照顾过”的意思是：你曾服侍过那个病人，可你拿这件事又能怎么样呢？“被忧苦所困”就是指被忧愁折磨。“住于忧苦中”是另一种读法，意思就是处在忧苦当中。“悲惨之身”指的是落到贫穷可怜境地的那种存在。“来吧”的意思是：你别想“我很悲惨”，这座山上有我的天宫，来吧，登上这座山。“四百”是说在我的那座天宫里，我还有四百位妻子。“一切”是指无论你想要什么享受、用品、衣服、装饰之类的东西，这一切在我这里都丰富充足、很容易得到，所以你别想“我很可怜”，来吧，和我一起享乐。他这样说道。
Tattha pariciṇṇenāti tena āturena pariciṇṇena kiṃ karissasi. Sokaṭṭāyāti sokāturāya. ‘‘Sokaṭṭhāyā’’tipi pāṭho, soke ṭhitāyāti attho. Durattāyāti duggatakapaṇabhāvappattāya attabhāvāya. Ehimanti mā tvaṃ durattāmhīti cintayi, etaṃ mama girimhi dibbavimānaṃ, ehi imaṃ giriṃ āruha. Catussatāti tasmiṃ me vimāne aparāpi catussatā bhariyāyo atthi. Sabbaṃ tanti yaṃ kiñci upabhogaparibhogavatthābharaṇādikaṃ icchasi, sabbaṃ taṃ nūna mayhaṃ pacuraṃ bahuṃ sulabhaṃ, tasmā mā kapaṇāmhīti cintayi, ehi mayā saha ramassūti vadati.
“正妻之位”：他这样说：“贤善的桑布拉，如果你不肯做我的正妻，那你正好够我当早餐。因此我要强行把你带到天宫去；到了那里，你要是还不顺从，明天一早你就会成为我的食物。”说完，那个长着七条发辫、凶残暴戾、龇牙咧嘴的猎人，就在那片树林里抓住了无人救护的桑布拉的手臂。“被压倒”：就是被制服、被控制。“以贪欲之眼”：用被烦恼染污的、贪婪的眼睛。“只悲叹丈夫”：不为自己考虑，只一味悲叹丈夫。“心会变”：她心想，见我迟迟不归，他的心恐怕会变。“没有天神”：她被檀那婆抓住手臂时，为了唤起天神注意而说了这句话。“世间护法”：她悲叹道：“守护这样持戒贞女的世间护法天神，恐怕在这世上根本不存在吧。”
Maheseyyanti, ‘‘bhadde, sambule no ce me tvaṃ mahesibhāvaṃ kāressasi, pariyattā tvaṃ mama pātarāsāya, tena taṃ balakkārena vimānaṃ nessāmi, tatra maṃ asaṅgaṇhantī mama sve pātova bhakkhā bhavissasī’’ti evaṃ vatvā so sattahi jaṭāhi samannāgato luddako dāruṇo nikkhantadanto taṃ tasmiṃ vane kiñci attano nāthaṃ apassantiṃ sambulaṃ bhuje aggahesi. Adhipannāti ajjhotthaṭā. Āmisacakkhunāti kilesalolena. Patimevāti attano acintetvā patimeva anusocati. Mano hessatīti maṃ cirāyantiṃ viditvā aññathā cittaṃ bhavissati. Na santi devāti idaṃ sā dānavena bhuje gahitā devatujjhāpanaṃ karontī āha. Lokapālāti evarūpānaṃ sīlavantīnaṃ patidevatānaṃ pālakā lokapālā nūna idha loke na santīti paridevati.
这时，由于她戒行的威力，帝释天神的宫殿震动了，黄色的毛毯石座也显出热相。帝释天神观察后知道了其中的原因，便拿起金刚杵，迅速赶去，站在那个檀那婆的头顶上，说了剩下的偈颂：
Athassā sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi, paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā vajiraṃ ādāya vegena gantvā dānavassa matthake ṭhatvā itaraṃ gāthamāha –
“这位女子是女性中最殊胜、最有名望的，她寂静平和，像火一样炽热发光。
罗刹啊，如果你吃了那个少女，你的脑袋就会当场裂成七瓣；
你不要折磨她，放了这个忠贞的妻子吧。”
‘‘Itthīnamesā pavarā yasassinī, santā samā aggirivuggatejā; Tañce tuvaṃ rakkhasādesi kaññaṃ, muddhā ca hi sattadhā te phaleyya; Mā tvaṃ dahī muñca patibbatāyā’’ti.
这里，“santā”就是已寂静的人，或者也可以指有智慧、具足智识的智者。“samā”是指远离身体的不平、不均等状态。“adesī”意思是“你吃了”。“phaleyyā”意思是：用我的这因陀罗金刚杵打下去，愿你的头裂开。“mā tvaṃ dahī”意思是：你不要折磨这个忠贞的妻子。
Tattha santāti upasantā, atha vā paṇḍitā ñāṇasampannā. Samāti kāyavisamādivirahitā. Adesīti khādasi. Phaleyyāti iminā me indavajirena paharitvā muddhā bhijjetha. Mā tvaṃ dahīti tvaṃ imaṃ patibbataṃ mā tāpeyyāsīti.
檀那婆听了这话，就放开了桑布拉。帝释天神心想：“这家伙说不定还会再干出这种事来。”于是用天锁链把檀那婆绑住，把他丢到第三重山的那一边，让他再也回不来；又提醒王女不要放逸，然后就回自己的住处去了。王女也在太阳落山后，借着月光到了那座修行处。导师为了说明这件事的经过，说了八首偈颂：
Taṃ sutvā dānavo sambulaṃ vissajjesi. Sakko ‘‘punapi esa evarūpaṃ kareyyā’’ti cintetvā dānavaṃ devasaṅkhalikāya bandhitvā puna anāgamanāya tatiye pabbatantare vissajjesi, rājadhītaraṃ appamādena ovaditvā sakaṭṭhānameva gato. Rājadhītāpi atthaṅgate sūriye candālokena assamaṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā aṭṭha gāthā abhāsi –
她脱离了食人者，回到了自己的修行处；
犹如母鸟回到巢穴，又如去角之牛返回住处。
‘‘Sā ca assamamāgacchi, pamuttā purisādakā; Nīḷaṃ paḷinaṃ sakuṇīva, gatasiṅgaṃva ālayaṃ.
那位有名的公主，就在那里悲泣哀号；
双眸明丽的桑布拉，在林中不见夫君。
‘‘Sā tattha paridevesi, rājaputtī yasassinī; Sambulā utumattakkhā, vane nāthaṃ apassantī.
我向沙门、婆罗门，以及行为圆满的仙人致敬。
因为见不到王子，我就把你们当作依靠了。
‘‘Samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise; Rājaputtaṃ apassantī, tumhaṃmhi saraṇaṃ gatā.
我礼敬狮子与猛虎，亦礼敬林中诸兽；
不见王子，我今归投你们为依怙。
‘‘Vande sīhe ca byagghe ca, ye ca aññe vane migā; Rājaputtaṃ apassantī, tumhaṃmhi saraṇaṃ gatā.
草、藤蔓、药草，还有群山与森林；
因为见不到王子，我就来投靠你们了。
‘‘Tiṇā latāni osajho, pabbatāni vanāni ca; Rājaputtaṃ apassantī, tumhaṃmhi saraṇaṃ gatā.
我礼敬那如青莲般深色的夜晚，它以繁星为花环。
因为见不到王子，我已经来投靠你们了。
‘‘Vande indīvarīsāmaṃ, rattiṃ nakkhattamāliniṃ; Rājaputtaṃ apassantī, tumhaṃmhi saraṇaṃ gatā.
我礼敬跋吉罗提河，也就是恒河，它是所有河流的汇归之处。
因为见不到王子，我就来投靠你们了。
‘‘Vande bhāgīrathiṃ gaṅgaṃ, savantīnaṃ paṭiggahaṃ; Rājaputtaṃ apassantī, tumhaṃmhi saraṇaṃ gatā.
“我礼敬最殊胜的山中之王——雪山，那岩石堆积而成的山峰。
因为见不到王子，我已经把你们当作依靠了。”
‘‘Vande ahaṃ pabbatarājaseṭṭhaṃ, himavantaṃ siluccayaṃ; Rājaputtaṃ apassantī, tumhaṃmhi saraṇaṃ gatā’’ti.
在这里，就像雌鸟用嘴尖叼来食物，因为某种危险，幼鸟被丢弃，它便回到空荡荡的鸟巢；又像牛角已去、小牛已经离开，渴望小牛的母牛会回到空荡荡的住所、空荡荡的小牛棚；同样地，她来到空无一人的修行处，这就是这段话的意思。那时，索提舍那因为桑布拉久久不回，心里怀疑：“女人嘛，总是浮躁不定，说不定还会带着我的仇人回来。”他满心疑虑，从树叶搭的茅屋出来，走进灌木丛中坐下。因此说了这番话。“热昏眼浊”：因为忧愁的冲击而生起的热恼，使她的眼睛昏花。“不见”：在那片树林里，她看不到自己的主人、自己的丈夫，便四处奔走，悲泣哀叹。
Tattha nīḷaṃ paḷinaṃ sakuṇīvāti yathā sakuṇikā mukhatuṇḍakena gocaraṃ gahetvā kenaci upaddavena sakuṇapotakānaṃ paḷinattā paḷinaṃ sakuṇinīḷaṃ āgaccheyya, yathā vā gatasiṅgaṃ nikkhantavacchakaṃ ālayaṃ suññaṃ vacchakasālaṃ vacchagiddhinī dhenu āgaccheyya, evaṃ suññaṃ assamaṃ āgacchīti attho. Tadā hi sotthiseno sambulāya ciramānāya ‘‘itthiyo nāma lolā, paccāmittampi me gahetvā āgaccheyyā’’ti parisaṅkanto paṇṇasālato nikkhamitvā gacchantaraṃ pavisitvā nisīdi. Tenetaṃ vuttaṃ. Utumattakkhāti sokavegasañjātena uṇhena utunā mandalocanā. Apassantīti tasmiṃ vane nāthaṃ attano patiṃ apassantī ito cito ca sandhāvamānā paridevesi.
这里，“沙门、婆罗门”是指止息了罪恶、除掉了罪恶的沙门和婆罗门。“具足行仪者”是指戒行圆满，并具备八种等至的仙人。她这样说，是因为看不到王子，就说：“我皈依了你们。如果你们知道我丈夫坐的地方，请告诉我。”这是悲叹的意思。剩下的偈颂也同样是这个道理。“草木释放”：是指内外都可作药用的草、藤和药草，也就是内部为心材、外部为边材的草与藤，以及内部为心材的药草。这首偈是针对生在草木等之中的天神说的。“如青莲花色”：是指颜色像青莲花一样。“具星宿鬘”：是指具有星宿的排列。“我也是你的”：是针对夜晚而说，也是说我也是你的。“跋吉罗提恒河”：以此名称呼的恒河。“众流”：接纳众多其他河流的。这是针对生于恒河的天神而如此说。雪山也是同理。
Tattha samaṇe brāhmaṇeti samitapāpabāhitapāpe samaṇe brāhmaṇe. Sampannacaraṇeti saha sīlena aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ vasena ca sampannacaraṇe ise vandeti evaṃ vatvā rājaputtaṃ apassantī tumhākaṃ saraṇaṃ gatā amhi. Sace me sāmikassa nisinnaṭṭhānaṃ jānātha, ācikkhathāti paridevesīti attho. Sesagāthāsupi eseva nayo. Tiṇā latāni osajhoti antopheggubahisāratiṇāni ca latāni ca antosāraosadhiyo ca. Imaṃ gāthaṃ tiṇādīsu nibbattadevatā sandhāyāha. Indīvarīsāmanti indīvarīpupphasamānavaṇṇaṃ. Nakkhattamālininti nakkhattapaṭipāṭisamannāgataṃ. Tumhaṃmhīti rattiṃ sandhāya tampi amhīti āha. Bhāgīrathiṃ gaṅganti evaṃpariyāyanāmikaṃ gaṅgaṃ. Savantīnanti aññāsaṃ bahūnaṃ nadīnaṃ paṭiggāhikaṃ. Gaṅgāya nibbattadevataṃ sandhāyevamāha. Himavantepi eseva nayo.
索提舍那看见她这样悲叹，心里想：“她悲叹得这么厉害，可我还不知道她的真实心意。如果她是因为对我的爱才这样，她的心脏怕是要裂开了。我先试探一下她再说。”于是他走过去，在叶屋门口坐下。她一边悲叹，一边也走到叶屋门口，顶礼他的双脚，问道：“您去哪儿了，尊者？”他便问她：“贤女，你平时别的日子都不是这个时候回来，今天来得这么晚。”接着说了下面这首偈颂——
Taṃ evaṃ paridevamānaṃ disvā sotthiseno cintesi – ‘‘ayaṃ ativiya paridevati, na kho panassā bhāvaṃ jānāmi, sace mayi sinehena evaṃ karoti , hadayampissā phaleyya, pariggaṇhissāmi tāva na’’nti gantvā paṇṇasāladvāre nisīdi. Sāpi paridevamānāva paṇṇasāladvāraṃ gantvā tassa pāde vanditvā ‘‘kuhiṃ gatosi, devā’’ti āha. Atha naṃ so, ‘‘bhadde , tvaṃ aññesu divasesu na imāya velāya āgacchasi, ajja atisāyaṃ āgatāsī’’ti pucchanto gāthamāha –
“哎呀，公主啊，你来得实在太晚了，真是位有名声的公主！
你遇见了谁，竟比我更让你喜欢？”
‘‘Atisāyaṃ vatāgañchi, rājaputti yasassini; Kena nujja samāgacchi, ko te piyataro mayā’’ti.
于是她回答说：夫君，我去采果子，回来的路上看见一个檀那婆。他对我起了贪爱之心，抓住我的手说：你要是不听我的话，我就把你吃掉。我当时一心想着你，心里难过，就这样悲叹起来。说完，她念了这首偈子——
Atha naṃ sā ‘‘ahaṃ, ayyaputta, phalāphalāni ādāya āgacchantī ekaṃ dānavaṃ passiṃ, so mayi paṭibaddhacitto hutvā maṃ hatthe gaṇhitvā ‘sace mama vacanaṃ na karosi, khādissāmi ta’nti āha, ahaṃ tāya velāya taññeva anusocantī evaṃ paridevi’’nti vatvā gāthamāha –
“这个我确实说过，那时被那个敌人抓住了。
被罗刹吃掉这件事，对我来说并不算那么苦。
我所痛苦的，是公子的心将会变样。”
‘‘Idaṃ khohaṃ tadāvocaṃ, gahitā tena sattunā; Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, yaṃ maṃ khādeyya rakkhaso; Yañca me ayyaputtassa, mano hessati aññathā’’ti.
于是她接着讲述后面发生的事：“大王，我被那个檀那婆抓住，没法脱身，就向天人呼救。这时，手持金刚杵的帝释天神来了，停在空中，吓唬那个檀那婆，让他把我放了，又用天锁链把他捆住，扔到第三座山中间，然后才离开。我就是靠着帝释天神才保住了一条命。”索提舍那听了这话，说：“贤妹，算了吧。女人当中，说真话的实在难得。雪山上住着那么多林中苦行者和持明者之类的人，谁会相信你呢？”说完，他说了这首偈子——
Athassa sesampi pavattiṃ ārocentī ‘‘tena panāhaṃ, deva, dānavena gahitā attānaṃ vissajjāpetuṃ asakkontī devatujjhāpanakammaṃ akāsiṃ, atha sakko vajirahattho āgantvā ākāse ṭhito dānavaṃ santajjetvā maṃ vissajjāpetvā taṃ devasaṅkhalikāya bandhitvā tatiye pabbatantare khipitvā pakkāmi, evāhaṃ sakkaṃ nissāya jīvitaṃ labhi’’nti āha. Taṃ sutvā sotthiseno, ‘‘bhadde, hotu, mātugāmassa antare saccaṃ nāma dullabhaṃ, himavante hi bahū vanacarakatāpasavijjādharādayo santi, ko tuyhaṃ saddahissatī’’ti vatvā gāthamāha –
“对那些诡计多端的女贼来说，真实是极难得到的；
女人的本性很难看透，就像鱼在水里游过的痕迹一样。”
‘‘Corīnaṃ bahubuddhīnaṃ, yāsu saccaṃ sudullabhaṃ; Thīnaṃ bhāvo durājāno, macchassevodake gata’’nti.
她听了他的话，心想：“夫君，你不相信我，我就凭我的真实语的力量来治好你。”于是她把水罐装满水，作了真实语誓愿，一边把水浇在他头上，一边说出偈颂：
Sā tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘ayyaputta, ahaṃ taṃ asaddahantaṃ mama saccabaleneva tikicchissāmī’’ti udakassa kalasaṃ pūretvā saccakiriyaṃ katvā tassa sīse udakaṃ āsiñcantī gāthamāha –
“愿真实如此护佑我，如果真实将护佑我；
就像我不知道还有谁比你更可爱一样；
凭这句真实语，愿你的病平息。”
‘‘Tathā maṃ saccaṃ pāletu, pālayissati ce mamaṃ; Yathāhaṃ nābhijānāmi, aññaṃ piyataraṃ tayā; Etena saccavajjena, byādhi te vūpasammatū’’ti.
在这里，tathā这个词要和“ce mama”连在一起理解。这段话的意思是：就像我所说的那样，如果我的这番话是真实的，那么愿它现在保护我，将来也会保护我。现在请听我说：“如同我不知……”不过，有些写本里写作“tathā maṃ saccaṃ pāletī”，这在义注中并没有。
Tattha tathā-saddo ‘‘ce mama’’nti iminā saddhiṃ yojetabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāhaṃ vadāmi, tathā ce mama vacanaṃ saccaṃ, atha maṃ idānipi pāletu, āyatimpi pālessati, idāni me vacanaṃ suṇātha ‘‘yathāhaṃ nābhijānāmī’’ti. Potthakesu pana ‘‘tathā maṃ saccaṃ pāletī’’ti likhitaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi.
她这样说完真实语之后，水刚一浇到身上，索提舍那的麻风病就像用酸水洗掉铜锈一样，当下就消失了。他们在那里住了几天，从阿兰若出来，到了波罗奈，走进园林。国王知道他们来了，就前往园林，当场为索提舍那立起华盖，为桑布拉灌顶，立她为上首王后，然后把他们迎进城里。国王自己出家做了苦行者，住在园林里，但仍旧固定在王宫里吃饭。索提舍那也只给了桑布拉一个上首王后的名分，此外对她再没有任何礼敬，甚至不记得她的存在，只顾跟别的女人一起享乐。桑布拉因为嫉妒而日渐消瘦，肤色变得苍白发黄，身上青筋暴起。有一天，她为了排遣忧愁，来到正在吃饭的公公苦行者那里，等他吃完饭之后，向他行礼，然后坐在一边。他看见她诸根憔悴，便说了一首偈颂：
Evaṃ tāya saccakiriyaṃ katvā udake āsittamatteyeva sotthisenassa kuṭṭhaṃ ambilena dhotaṃ viya tambamalaṃ tāvadeva apagacchi. Te katipāhaṃ tattha vasitvā araññā nikkhamma bārāṇasiṃ patvā uyyānaṃ pavisiṃsu. Rājā tesaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uyyānaṃ gantvā tattheva sotthisenassa chattaṃ ussāpetvā sambulaṃ aggamahesiṭṭhāne abhisiñcāpetvā nagaraṃ pavesetvā sayaṃ isipabbajjaṃ pabbajitvā uyyāne vāsaṃ kappesi, rājanivesaneyeva ca nibaddhaṃ bhuñji. Sotthisenopi sambulāya aggamahesiṭṭhānamattameva adāsi, na punassā koci sakkāro ahosi, atthibhāvampissā na aññāsi, aññāheva itthīhi saddhiṃ abhirami. Sambulā sapattidosavasena kisā ahosi upaṇḍupaṇḍukajātā dhamanīsanthatagattā. Sā ekadivasaṃ sokavinodanatthaṃ bhuñjituṃ āgatassa sasuratāpasassa santikaṃ gantvā taṃ katabhattakiccaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. So taṃ milātindriyaṃ disvā gāthamāha –
“有七百头雄壮的大象，日夜都警觉地全副武装守护着，
有一千六百名弓箭手。贤女啊，你看到的敌人是什么样子的？”
‘‘Ye kuñjarā sattasatā uḷārā, rakkhanti rattindivamuyyutāvudhā; Dhanuggahānañca satāni soḷasa, kathaṃvidhe passasi bhadde sattavo’’ti.
它的意思是：贤良的桑布拉啊，我们有七百头雄象，以及骑在象背上的战士，全都全副武装；另外还有一千六百名弓箭手，日夜守护着波罗奈。在这样严密防守的城中，你看见了什么样的敌人呢？贤良啊，当初你从危险可怕的阿兰若回来时，身体还润泽光亮，如今却憔悴得像枯黄的叶子，诸根极度疲惫。你到底在惧怕谁呢？他这样问道。
Tassattho – bhadde, sambule ye amhākaṃ sattasatā kuñjarā, tesaññeva khandhagatānaṃ yodhānaṃ vasena uyyuttāvudhā, aparāni ca soḷasadhanuggahasatāni rattindivaṃ bārāṇasiṃ rakkhanti. Evaṃ surakkhite nagare kathaṃvidhe tvaṃ sattavo passasi. Bhadde, yassā tava sāsaṅkā sappaṭibhayā araññā āgatakālepi pabhāsampannaṃ sarīraṃ, idāni pana milātā paṇḍupalāsavaṇṇā ativiya kilantindriyāsi, kassa nāma tvaṃ bhāyasī’’ti pucchi.
她听完他的话，说道：“大王，您的儿子对我已经不像从前那样了。”说完，她诵出五首偈颂：
Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘putto te, deva, mayi na purimasadiso’’ti vatvā pañca gāthā abhāsi –
那些打扮得漂漂亮亮、肤色像红莲花一样润泽、腰身纤细、声音如天鹅的女子，王子看着她们。
听了她们那柔和悦耳的歌声与乐声，亲爱的父亲，如今我已不再像从前那样了。
‘‘Alaṅkatāyo padumuttarattacā, virāgitā passati haṃsagaggarā; Tāsaṃ suṇitvā mitagītavāditaṃ, na dāni me tāta tathā yathā pure.
佩金肩饰，身形端严，装饰华丽，宛如人间天女；
亲爱的，无可挑剔的刹帝利少女们正诱惑他。
‘‘Suvaṇṇasaṃkaccadharā suviggahā, alaṅkatā mānusiyaccharūpamā; Senopiyā tāta aninditaṅgiyo, khattiyakaññā paṭilobhayanti naṃ.
父亲啊，若我能如往昔那般，重入林中拾穗乞食，供养夫君；
他若敬我重我而不轻慢我，父亲啊，如此于我，也胜于那般。
‘‘Sace ahaṃ tāta tathā yathā pure, patiṃ tamuñchāya punā vane bhare; Sammānaye maṃ na ca maṃ vimānaye, itopi me tāta tato varaṃ siyā.
当丰盛的饮食摆上来时，女人佩戴着擦得发亮的饰品，打扮得华丽庄严；
就算她四肢健全，却得不到丈夫的喜爱，对她来说，死也比这样强。
‘‘Yamannapāne vipulasmi ohite, nārī vimaṭṭhābharaṇā alaṅkatā; Sabbaṅgupetā patino ca appiyā, abajjha tassā maraṇaṃ tato varaṃ.
“就算她贫穷、困苦、无依无靠，只有一块粗布遮身，她也依然是丈夫心爱的人；
即使她相貌样样俱全，却不受丈夫喜爱；而这个虽然贫苦，却被丈夫疼爱的女子，才是更好的。”
‘‘Api ce daliddā kapaṇā anāḷhiyā, kaṭādutīyā patino ca sā piyā; Sabbaṅgupetāyapi appiyāya, ayameva seyyā kapaṇāpi yā piyā’’ti.
其中，“莲花苞般的肤色”是指像莲花苞一样上等的肤色。这是在说明：从她们全身散发出金色的光芒。“纤瘦”是指身体纤瘦，意思是腰身纤细。“天鹅般鸣声”是指他看见那些女子像天鹅一样，声音甜美。“她们的”：你儿子听了那些女子轻柔的歌唱、奏乐等之后，现在说道：“父亲，我现在已经不像从前那样了。”“佩戴金制肩饰”是指佩戴黄金制成的肩饰。“装饰”是指用种种饰品打扮。“人间女子如天女之貌”是指人间女子容貌如同天女。“索提舍那所爱”是指索提舍那所喜爱的人。“诱惑他”是指她们诱惑你的儿子。
Tattha padumuttarattacāti padumagabbhasadisauttarattacā. Sabbāsaṃ sarīrato suvaṇṇapabhā niccharantīti dīpeti. Virāgitāti vilaggasarīrā, tanumajjhāti attho. Haṃsagaggarāti evarūpā haṃsā viya madhurassarā nāriyo passati. Tāsanti so tava putto tāsaṃ nārīnaṃ mitagītavāditādīni suṇitvā idāni me, tāta, yathā pure, tathā na pavattatīti vadati. Suvaṇṇasaṃkaccadharāti suvaṇṇamayasaṃkaccālaṅkāradharā. Alaṅkatāti nānālaṅkārapaṭimaṇḍitā. Mānusiyaccharūpamāti mānusiyo accharūpamā. Senopiyāti sotthisenassa piyā. Paṭilobhayanti nanti naṃ tava puttaṃ paṭilobhayanti.
父亲，如果像从前那样，我还能靠拾穗养活那个因癞病而进入林中的丈夫，而他也还能像以前一样尊重我、不轻视我，那么对我来说，与其在波罗奈的王宫里因妒恨而憔悴，还不如回到那片林野更好。这是她在表明自己的心意。“Anāḷhīyā”就是贫穷、无能。“Kaṭādutīyā”就是以铺草席的卧处为伴。“Yamannapāne”就是饮食。“Ohite”指已经安置好、备办好的东西，以此说明那户人家饮食丰足。她的意思是：有的女人住在饮食丰足的家里，独自一人，没有争宠的对手，佩戴着洁净的饰品，用种种装饰打扮自己，具备一切功德，却仍不为丈夫所爱；那么，用不能系紧的藤蔓或绳索绑住她的脖子（将她绞死），对她来说，也比那种居家生活更好。所谓“Anāḷhīyā”就是贫穷。“Kaṭādutīyā”就是以铺草席的卧处为伴。“Seyyā”就是说，即使贫穷卑贱，只要是丈夫所爱的，这才是最好的。
Sace ahanti, tāta, yathā pure sace ahaṃ punapi taṃ patiṃ tatheva kuṭṭharogena vanaṃ paviṭṭhaṃ uñchāya tasmiṃ vane bhareyyaṃ, punapi maṃ so sammāneyya na vimāneyya, tato me itopi bārāṇasirajjato taṃ araññameva varaṃ siyā sapattidosena sussantiyāti dīpeti. Yamannapāneti yaṃ annapāne. Ohiteti ṭhapite paṭiyatte. Iminā bahunnapānagharaṃ dasseti. Ayaṃ kirassā adhippāyo – yā nārī vipulannapāne ghare ekikāva asapatti samānā vimaṭṭhābharaṇā nānālaṅkārehi alaṅkatā sabbehi guṇaṅgehi upetā patino ca appiyā hoti, abajjha gīvāya valliyā vā rajjuyā vā bandhitvā tassā tato gharāvāsato maraṇameva varataranti. Anāḷhīyāti anāḷhā. Kaṭādutīyāti nipajjanakaṭasārakadutiyā. Seyyāti kapaṇāpi samānā yā patino piyā, ayameva uttamāti.
那位女子把自己憔悴的原因告诉苦行者之后，苦行者就把国王叫来，说：“孩子苏谛舍那，你被癞病缠住、走进森林的时候，她跟着你一起进去，尽心照顾你，凭着她自己说真话的力量，把你的病平息下来，又为你后来安稳坐稳王位打下了基础。可是你连她站过的地方、坐过的地方都不知道。你这样做太不应该了，这真是背友之业、出卖朋友的行为。”说完，他为了教导儿子，说了下面这首偈颂——
Evaṃ tāya attano parisussanakāraṇe tāpasassa kathite tāpaso rājānaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, sotthisena tayi kuṭṭharogābhibhūte araññaṃ pavisante tayā saddhiṃ pavisitvā taṃ upaṭṭhahantī attano saccabalena tava rogaṃ vūpasametvā yā te rajje patiṭṭhānakāraṇamakāsi, tassā nāma tvaṃ neva ṭhitaṭṭhānaṃ, na nisinnaṭṭhānaṃ jānāsi, ayuttaṃ te kataṃ, mittadubbhikammaṃ nāmetaṃ pāpaka’’nti vatvā puttaṃ ovadanto gāthamāha –
“对男人来说，一个真心为他好的女人极其难得；而一个真心为妻子好的丈夫，也同样难得。
大王啊，你的妻子既对你有益，又持戒清净，你应当以正法对待桑布拉。”
‘‘Sudullabhitthī purisassa yā hitā, bhattitthiyā dullabho yo hito ca; Hitā ca te sīlavatī ca bhariyā, janinda dhammaṃ cara sambulāyā’’ti.
它的意思是：孩子，对一个男人来说，一个真心为他好、心地柔软、又富有悲悯的女人，以及一个真心为妻子好、懂得感恩的丈夫，这两者都极其难得。而这位桑布拉，既对你有益，又具足戒行。所以，你应当以正法对待她，念着她的恩德，让自己心地柔软，使她的心得到满足。
Tassattho – tāta, yā purisassa hitā muducittā anukampikā itthī, yo ca bhattā itthiyā hito kataguṇaṃ jānāti, ubhopete sudullabhā. Ayañca sambulā tuyhaṃ hitā ceva sīlasampannā ca, tasmā etissā dhammaṃ cara, kataguṇaṃ jānitvā muducitto hohi, cittamassā paritosehīti.
他这样给儿子作了教诫之后，就从座位上起身离开了。国王等父亲走后，把桑布拉叫来，对她说：“贤女，这么长时间以来我有什么过错，请你原谅。从今以后，所有的王权都交给你。”说完，便说出了结尾的偈颂——
Evaṃ so puttassa ovādaṃ datvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Rājā pitari gate sambulaṃ pakkosāpetvā, ‘‘bhadde, ettakaṃ kālaṃ mayā kataṃ dosaṃ khama, ito paṭṭhāya sabbissariyaṃ tuyhameva dammī’’ti vatvā osānagāthamāha –
“若你广得财富，为嫉妒所缠而丧命；
善女啊，我与这许多公主，愿皆听命于你。”
‘‘Sace tuvaṃ vipule laddhabhoge, issāvatiṇṇā maraṇaṃ upesi; Ahañca te bhadde imā rājakaññā, sabbe te vacanakarā bhavāmā’’ti.
它的意思是：贤善的桑布拉啊，就算你被安放在宝堆上，以灌顶礼成为首席王后，得到了广大财富，却还是因为嫉妒而陷入其中，濒临死亡；而我和这些王女们，全都听从你的话，你就按自己的心意来治理这个王国吧。于是，他把一切王权都交给了她。
Tassattho – bhadde, sambule sace tvaṃ ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisittā aggamahesiṭṭhānavasena vipule bhoge labhitvāpi issāya otiṇṇā maraṇaṃ upesi, ahañca imā ca rājakaññā sabbe tava vacanakarā bhavāma, tvaṃ yathādhippāyaṃ imaṃ rajjaṃ vicārehīti sabbissariyaṃ tassā adāsi.
从那时起，两人和合共住，做了布施等种种善行，后来就随着各自的业力而去。那位苦行者修成了禅那和神通，往生到了梵天界。
Tato paṭṭhāya ubho samaggavāsaṃ vasantā dānādīni puññāni karitvā yathākammaṃ gamiṃsu. Tāpaso jhānābhiññāyo nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后，说道：“比丘们，末利夫人不只是现在把丈夫当作天，过去世也是这样。”然后他把本生故事结合起来说：“那时的桑布拉就是末利夫人，索提舍那就是憍萨罗王，而那位苦行父亲其实就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mallikā patidevatāyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā sambulā mallikā ahosi, sotthiseno kosalarājā, pitā tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
