三十集·4. 六牙本生注释
16. 三十集义注 · 189 段
4. 六牙本生注释巴利
[514] 4. Chaddantajātakavaṇṇanā
“你为什么悲伤?”这是导师住在祇园精舍时,因为一位年轻比丘尼而说的一段话。据说,她是舍卫城一户好人家的女儿,看到在家生活的种种过患后,就在教法中出家了。有一天,她和比丘尼们一起去听法,坐在装饰好的法座上,看着正在说法的十力者——那由无量福德之力所生、具足最上妙相的身体,心里想:“我在过去生中流转的时候,是不是曾经做过这位大人身边的侍从呢?”就在那一刻,她的宿命智生起了。她想起:“在六牙象王的时代,我确实曾经做过这位大人身边的侍从。”这样回忆着,她生起了极大的欢喜和喜悦。她因为喜悦的冲击而大笑起来,但接着又想:“所谓侍从,对主人怀着善意的其实很少,怀着恶意的却多得多。我过去对这位大人,到底是怀着善意,还是怀着恶意呢?”她继续回忆,看到:“我只因为心里存着一点点怨恨,就派了一个名叫索奴塔罗的猎人,去射杀那头一百二十肘高的六牙大象王,用涂了毒的箭射中他,结束了他的生命。”这时,她生起了悲伤,心口发热,无法承受悲伤,喘着气大声哭了起来。导师看到后,露出了微笑。比丘僧团问:“尊者,是什么原因,什么缘由,让您露出微笑呢?”导师说:“比丘们,这位年轻比丘尼想起了过去对我犯下的过错,所以在哭。”说完之后,就讲起了过去的故事。巴利
Kiṃ nu socasīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathesi. Sā kira sāvatthiyaṃ kuladhītā gharāvāse ādīnavaṃ disvā sāsane pabbajitvā ekadivasaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ dhammasavanāya gantvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desentassa dasabalassa aparimāṇapuññapabhāvābhinibbattaṃ uttamarūpasampattiyuttaṃ attabhāvaṃ oloketvā ‘‘pariciṇṇapubbā nu kho me bhavasmiṃ vicarantiyā imassa mahāpurisassa pādaparicārikā’’ti cintesi. Athassā taṅkhaṇaññeva jātissarañāṇaṃ uppajji – ‘‘chaddantavāraṇakāle ahaṃ imassa mahāpurisassa pādaparicārikā bhūtapubbā’’ti. Athassā sarantiyā mahantaṃ pītipāmojjaṃ uppajji. Sā pītivegena mahāhasitaṃ hasitvā puna cintesi – ‘‘pādaparicārikā nāma sāmikānaṃ hitajjhāsayā appakā, ahitajjhāsayāva bahutarā, hitajjhāsayā nu kho ahaṃ imassa mahāpurisassa ahosiṃ, ahitajjhāsayā’’ti. Sā anussaramānā ‘‘ahaṃ appamattakaṃ dosaṃ hadaye ṭhapetvā vīsaratanasatikaṃ chaddantamahāgajissaraṃ sonuttaraṃ nāma nesādaṃ pesetvā visapītasallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi’’nti addasa. Athassā soko udapādi, hadayaṃ uṇhaṃ ahosi, sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī assasitvā passasitvā mahāsaddena parodi. Taṃ disvā satthā sitaṃ pātu karitvā ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyā’’ti bhikkhusaṅghena puṭṭho ‘‘bhikkhave, ayaṃ daharabhikkhunī pubbe mayi kataṃ aparādhaṃ saritvā rodatī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在雪山地区,有八千头具足神通、能腾空飞行的象王,依止六牙湖而住。那时,菩萨投生为象王的长子,全身纯白,口和脚都是红色的。后来他长大了,身高八十八肘,身长一百二十肘,鼻子长五十八肘,像银索一样。他的象牙周长十五肘,长三十肘,具足六色光芒。他是八千头大象中的首领,曾供养五百位独觉佛。他有两位正妃:小善贤和大须跋陀。这位龙王在八千头大象的围绕下,住在金洞里。这六牙湖长五十由旬,宽五十由旬。湖中央十二由旬的范围里,没有水藻或浮萍,只有像宝石一样颜色的水。紧接着那里,是一片一由旬宽、纯净的白睡莲林,围绕着湖水。再接着是一片一由旬宽、纯净的青莲花林,围绕着白睡莲林。之后,一由旬又一由旬宽的地方,依次是红睡莲林、白睡莲林、红莲花林、白莲花林、睡莲林,每一层都围绕着前一层。在这七片树林之外,还有一片一由旬宽的混合林,由白睡莲等各类树木组成,围绕在外面。再往外,在深及象腰的水中,有一片一由旬宽的红稻林。再往外,在水边,有一片一由旬宽的低矮树林,开满了蓝、黄、红、白各色芬芳细小的花。这样,这十片树林各宽一由旬。之后是小王豆林、大王豆林、绿豆林,再之后是芝麻林、葫芦林、南瓜林、藤蔓林,再之后是像毕古树那么高的甘蔗林,再之后是果实像象牙那么大的香蕉林,再之后是娑罗林,再之后是果实像木盘那么大的菠萝蜜林,再之后是甜果的柽柳林,再之后是芒果园,再之后是咖比塔林,再之后是混合的大片森林,再之后是竹林。这就是他当时的受用情况。不过在《相应部注》里,只说了现在还在延续的受用情况。巴利
Atīte himavantapadese chaddantadahaṃ upanissāya aṭṭhasahassā hatthināgā vasiṃsu iddhimantā vehāsaṅgamā. Tadā bodhisatto jeṭṭhakavāraṇassa putto hutvā nibbatti, so sabbaseto ahosi rattamukhapādo. So aparabhāge vuddhippatto aṭṭhāsītihatthubbedho ahosi vīsaratanasatāyāmo. Aṭṭhapaṇṇāsahatthāya rajatadāmasadisāya soṇḍāya samannāgato. Dantā panassa parikkhepato pannarasahatthā ahesuṃ dīghato tiṃsahatthā chabbaṇṇaraṃsīhi samannāgatā. So aṭṭhannaṃ nāgasahassānaṃ jeṭṭhako ahosi, pañcasate paccekabuddhe pūjesi. Tassa dve aggamahesiyo ahesuṃ – cūḷasubhaddā, mahāsubhaddā cāti. Nāgarājā aṭṭhanāgasahassaparivāro kañcanaguhāyaṃ vasati. So pana chaddantadaho āyāmato ca vitthārato ca paṇṇāsayojano hoti. Tassa majjhe dvādasayojanappamāṇe ṭhāne sevālo vā paṇakaṃ vā natthi, maṇikkhandhavaṇṇaudakameva santiṭṭhati, tadanantaraṃ yojanavitthataṃ suddhaṃ kallahāravanaṃ, taṃ udakaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ, tadanantaraṃ yojanavitthatameva suddhaṃ nīluppalavanaṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ, tato yojanayojanavitthatāneva rattuppalasetuppalarattapadumasetapadumakumudavanāni purimaṃ purimaṃ parikkhipitvā ṭhitāni. Imesaṃ pana sattannaṃ vanānaṃ anantaraṃ sabbesampi tesaṃ kallahārādivanānaṃ vasena omissakavanaṃ yojanavitthatameva tāni parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tadanantaraṃ nāgānaṃ kaṭippamāṇe udake yojanavitthatameva rattasālivanaṃ, tadanantaraṃ udakapariyante yojanavitthatameva nīlapītalohitaodātasurabhisukhumakusumasamākiṇṇaṃ khuddakagacchavanaṃ, iti imāni dasa vanāni yojanavitthatāneva. Tato khuddakarājamāsamahārājamāsamuggavanaṃ, tadanantaraṃ tipusaelālukalābukumbhaṇḍavallivanāni, tato pūgarukkhappamāṇaṃ ucchuvanaṃ, tato hatthidantappamāṇaphalaṃ kadalivanaṃ , tato sālavanaṃ, tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ, tato madhuraphalaṃ ciñcavanaṃ, tato ambavanaṃ, tato kapiṭṭhavanaṃ, tato omissako mahāvanasaṇḍo, tato veḷuvanaṃ, ayamassa tasmiṃ kāle sampatti. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ pana idāni pavattamānasampattiyeva kathitā.
竹林园外面环绕着七座山。从最外层往里数,第一座叫小黑山,第二座叫大黑山,接着是水山,再接着是月光山,然后是日光山,再接着是宝珠山,第七座叫金山。这座山高七由旬,环绕着六牙湖矗立,就像钵口的边缘一样。它的内侧是金色的,从那里发出的光芒让六牙湖看起来像刚升起的太阳。外层那些山,有一座高六由旬,有一座高五由旬,有一座高四由旬,有一座高三由旬,有一座高二由旬,有一座高一由旬。就这样,六牙湖被七座山层层环绕。在湖的东北角,风吹水汽能到的地方,有一棵大榕树。它的树干周长五由旬,高七由旬,四个方向各有一条六由旬长的枝干,向上伸展的枝干也有六由旬长。这样从根部算起,它垂直高十三由旬,从枝干这端到那端宽十二由旬。树上挂着八千条气根,像一座摩尼宝珠山一样光彩夺目地矗立着。在六牙湖西边的金山上,有一个十二由旬大的金洞。名叫六牙的象王,在雨季和冬季,由八千头大象围绕着,住在金洞里。到了夏天,它迎着凉风,站在大榕树下,在那些气根之间。巴利
Veḷuvanaṃ pana parikkhipitvā satta pabbatā ṭhitā. Tesaṃ bāhirantato paṭṭhāya paṭhamo cūḷakāḷapabbato nāma, dutiyo mahākāḷapabbato nāma, tato udakapabbato nāma, tato candimapassapabbato nāma, tato sūriyapassapabbato nāma, tato maṇipassapabbato nāma, sattamo suvaṇṇapassapabbato nāma. So ubbedhato sattayojaniko chaddantadahaṃ parikkhipitvā pattassa mukhavaṭṭi viya ṭhito. Tassa abbhantarimaṃ passaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ, tato nikkhantena obhāsena chaddantadaho samuggatabālasūriyo viya hoti. Bāhirapabbatesu pana eko ubbedhato chayojaniko, eko pañca, eko cattāri, eko tīṇi, eko dve, eko yojaniko, evaṃ sattapabbataparikkhittassa pana tassa dahassa pubbuttarakaṇṇe udakavātappaharaṇokāse mahānigrodharukkho atthi. Tassa khandho parikkhepato pañcayojaniko, ubbedhato sattayojaniko, catūsu disāsu catasso sākhā chayojanikā, uddhaṃ uggatasākhāpi chayojanikāva, iti so mūlato paṭṭhāya ubbedhena terasayojaniko, sākhānaṃ orimantato yāva pārimantā dvādasayojaniko, aṭṭhahi pārohasahassehi paṭimaṇḍito muṇḍamaṇipabbato viya vilāsamāno tiṭṭhati. Chaddantadahassa pana pacchimadisābhāge suvaṇṇapassapabbate dvādasayojanikā kañcanaguhā tiṭṭhati. Chaddanto nāma nāgarājā vassāratte hemante aṭṭhasahassanāgaparivuto kañcanaguhāyaṃ vasati. Gimhakāle udakavātaṃ sampaṭicchamāno mahānigrodhamūle pārohantare tiṭṭhatī.
有一天,几头年轻的大象跑来告诉他:“大娑罗林开花了。”他就带着随从,心想“我要去玩娑罗花游戏”,便去了娑罗林,用额头撞了一棵开满花的娑罗树。那时,小须跋陀站在迎风的一侧,枯枝碎屑混着老叶和红蚂蚁一起落在她身上。大须跋达站在背风的一侧,花粉、花丝和花瓣落在她身上。小须跋陀心想:“这头象王把花粉、花丝和花瓣都撒在自己心爱的妻子身上,却把枯枝碎屑混着老叶和红蚂蚁撒在我身上。行,我知道该怎么做了。”于是她对菩萨怀恨在心。巴利
Athassa ekadivasaṃ ‘‘mahāsālavanaṃ pupphita’’nti taruṇanāgā āgantvā ārocayiṃsu. So saparivāro ‘‘sālakīḷaṃ kīḷissāmī’’ti sālavanaṃ gantvā ekaṃ supupphitaṃ sālarukkhaṃ kumbhena pahari. Tadā cūḷasubhaddā paṭivātapasse ṭhitā, tassā sarīre sukkhadaṇḍakamissakāni purāṇapaṇṇāni ceva tambakipillikāni ca patiṃsu. Mahāsubhaddā adhovātapasse ṭhitā, tassā sarīre pupphareṇukiñjakkhapattāni patiṃsu. Cūḷasubhaddā ‘‘ayaṃ nāgarājā attano piyabhariyāya upari pupphareṇukiñjakkhapattāni pātesi, mama sarīre sukkhadaṇḍakamissāni purāṇapaṇṇāni ceva tambakipillikāni ca pātesi, hotu, kātabbaṃ jānissāmī’’ti mahāsatte veraṃ bandhi.
又有一天,龙象王带着随从下到六牙湖去沐浴。这时,两头年轻的龙象用鼻子卷起香根草束,像擦拭银峰一样给他洗浴。他洗完上岸后,又为两头母象洗浴。她们也上岸后,站在大士身边。接着,八千头龙象下湖嬉水,采来各种花,像装饰银塔一样装饰大士,随后又装饰那两头母象。这时,一头大象在湖中游走,发现一朵名叫七眼的大莲花,便取来献给大士。他用鼻子接过,把花粉撒在自己额头上,然后把花给了年长的大须跋陀。小善贤看见后,心想:“这朵七眼大莲花,他又只给了自己心爱的妻子,不给我。”于是她再次对他怀恨在心。巴利
Aparampi divasaṃ nāgarājā saparivāro nhānatthāya chaddantadahaṃ otari. Atha dve taruṇanāgā soṇḍāhi usirakalāpe gahetvā kelāsakūṭaṃ majjantā viya nhāpesuṃ. Tasmiṃ nhatvā uttiṇṇe dve kareṇuyo nhāpesuṃ. Tāpi uttaritvā mahāsattassa santike aṭṭhaṃsu. Tato aṭṭhasahassanāgāsaraṃ otaritvā udakakīḷaṃ kīḷitvā sarato nānāpupphāni āharitvā rajatathūpaṃ alaṅkarontā viya mahāsattaṃ alaṅkaritvā pacchā dve kareṇuyo alaṅkariṃsu. Atheko hatthī sare vicaranto sattuddayaṃ nāma mahāpadumaṃ labhitvā āharitvā mahāsattassa adāsi. So taṃ soṇḍāya gahetvā reṇuṃ kumbhe okiritvā jeṭṭhakāya mahāsubhaddāya adāsi. Taṃ disvā itarā ‘‘idampi sattuddayaṃ mahāpadumaṃ attano piyabhariyāya eva adāsi, na mayha’’nti punapi tasmiṃ veraṃ bandhi.
有一天,菩萨把甜果和莲藕、莲茎拌上莲花蜜,正在供养五百位独觉佛。小须跋陀把自己得到的水果等物布施给独觉佛们,然后发愿说:“尊者,愿我从此处命终后,投生在末地国的王族中,成为名叫须跋达的公主;长大后成为波罗奈国王的正后,得到他的宠爱和欢心,能够让他随我的心意行事。我告诉他之后,让他派一个猎人,用涂了毒药的箭射死这头象,结束它的性命,在它放出六色光芒时,让我能取来它的一对象牙。”从那时起,她不再进食,身体消瘦,不久就死了,投生在末地国王后的腹中,他们给她取名叫须跋达。她长大后,被嫁给了波罗奈国王。她得到国王的宠爱和欢心,在一万六千名后妃中成为首席,并且获得了宿命智。她想:“我的愿望已经实现,现在我要让人取来那头象的一对象牙。”于是她用油涂满身体,穿上脏衣服,装出生病的样子,走进寝宫,躺在床上。国王问:“须跋达在哪里?”听说“她病了”,国王就走进寝宫,坐在床边,一边抚摸她的背,一边说出第一首偈颂:巴利
Athekadivasaṃ bodhisatte madhuraphalāni ceva bhisamuḷālāni ca pokkharamadhunā yojetvā pañcasate paccekabuddhe bhojente cūḷasubhaddā attanā laddhaphalāphalaṃ paccekabuddhānaṃ datvā ‘‘bhante, ito cavitvā maddarājakule nibbattitvā subhaddā nāma rājakaññā hutvā vayappattā bārāṇasirañño aggamahesibhāvaṃ patvā tassa piyā manāpā taṃ attano ruciṃ kāretuṃ samatthā hutvā tassa ācikkhitvā ekaṃ luddakaṃ pesetvā imaṃ hatthiṃ visapītena sallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā chabbaṇṇaraṃsiṃ vissajjente yamakadante āharāpetuṃ samatthā homī’’ti patthanaṃ ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya gocaraṃ aggahetvā sussitvā nacirasseva kālaṃ katvā maddaraṭṭhe rājaaggamahesiyā kucchimhi nibbatti, subhaddātissā nāmaṃ kariṃsu. Atha naṃ vayappattaṃ bārāṇasirañño adaṃsu. Sā tassa piyā ahosi manāpā, soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikā hutvā jātissarañāṇañca paṭilabhi. Sā cintesi – ‘‘samiddhā me patthanā, idāni tassa nāgassa yamakadante āharāpessāmī’’ti. Tato sarīraṃ telena makkhetvā kiliṭṭhavatthaṃ nivāsetvā gilānākāraṃ dassetvā sirigabbhaṃ pavisitvā mañcake nipajji. Rājā ‘‘kuhiṃ subhaddā’’ti vatvā ‘‘gilānā’’ti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā mañcake nisīditvā tassā piṭṭhiṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 你为何忧伤,肢体优美的人?你为何苍白,容貌殊胜的人?
你眼睛又大又美,怎么憔悴了?就像被揉坏的花环。”巴利
‘‘Kiṃ nu socasinuccaṅgi, paṇḍūsi varavaṇṇini; Milāyasi visālakkhi, mālāva parimadditā’’ti.
在这里,“肢体优美”说的是身体像黄金一样。“像被揉过的花环”意思是,就像被手揉搓过的莲花花环一样。巴利
Tattha anuccaṅgīti kañcanasannibhasarīre. Mālāva parimadditāti hatthehi parimadditā padumamālā viya.
她听了这话,就说了另一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sā itaraṃ gāthamāha –
“ 大王,我于梦中生起一渴望;
如我此渴望者,实非轻易可得。”巴利
‘‘Dohaḷo me mahārāja, supinantenupajjhagā; Na so sulabharūpova, yādiso mama dohaḷo’’ti.
在这里,所谓“并非那样”是说:我在梦里看见、在梦中亲身感受到的那个渴望,并不是一副容易得到的样子,它很难得到。而对我来说,要是得不到它,我就活不下去了。她这样说。巴利
Tattha na soti yādiso mama supinantenupajjhagā supine passantiyā mayā diṭṭho dohaḷo, so sulabharūpo viya na hoti, dullabho so, mayhaṃ pana taṃ alabhantiyā jīvitaṃ natthīti avaca.
国王听了这话,就说了一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā gāthamāha –
“ 在这世间欢喜园里,凡是人们所有的各种欲乐,
这一切对我来说都很充足,我给予你渴望之物。”巴利
‘‘Ye keci mānusā kāmā, idha lokamhi nandane; Sabbe te pacurā mayhaṃ, ahaṃ te dammi dohaḷa’’nti.
在这里,“丰足”就是数量多、容易得到的意思。巴利
Tattha pacurāti bahū sulabhā.
王后听了之后,为了表明心意,说道:“大王,我的愿望很难实现,现在我先不说。不过,在您统治的境内,凡是猎人,请您把他们全都召集起来,我要在他们中间说。”接着便说出下面这首偈颂——巴利
Taṃ sutvā devī, ‘‘mahārāja, dullabho mama dohaḷo, na taṃ idāni kathemi, yāvattakā pana te vijite luddā, te sabbe sannipātetha , tesaṃ majjhe kathessāmī’’ti dīpentī anantaraṃ gāthamāha –
“ 大王,让所有在你国土内的猎人们都集合过来。
我要向他们说明,我的渴望到底是什么样的。”巴利
‘‘Luddā deva samāyantu, ye keci vijite tava; Etesaṃ ahamakkhissaṃ, yādiso mama dohaḷo’’ti.
国王说了声“善哉”,就从寝宫里出来,命令大臣们:“在迦尸国方圆三百由旬之内,把所有猎人都击鼓召集起来。”大臣们照办了。没过多久,迦尸国的猎人们各自尽力带了礼物前来,并向国王报告他们已经到达。这些人总共大约有六万。国王知道他们来了,就站在窗边,伸出手,向王后说明他们已经到了,说道:巴利
Rājā ‘‘sādhū’’ti sirigabbhā nikkhamitvā ‘‘yāvatikā tiyojanasatike kāsikaraṭṭhe luddā, tesaṃ sannipātatthāya bheriṃ carāpethā’’ti amacce āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Nacirasseva kāsiraṭṭhavāsino luddā yathābalaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgantvā āgatabhāvaṃ rañño ārocāpesuṃ . Te sabbepi saṭṭhisahassamattā ahesuṃ. Rājā tesaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā vātapāne ṭhito hatthaṃ pasāretvā tesaṃ āgatabhāvaṃ deviyā kathento āha –
“ 王后,这些就是你的猎人,他们技艺娴熟,无所畏惧;
既熟悉山林,也了解野兽,为了我的利益,连命都能舍掉。”巴利
‘‘Ime te luddakā devi, katahatthā visāradā; Vanaññū ca migaññū ca, mamatthe cattajīvitā’’ti.
这里,“这些就是你的人”:你召集来的那些人,就是他们。“手艺娴熟”:在射击和切割方面手艺娴熟,善巧,训练有素。“无畏”:没有恐惧。“熟悉山林,也了解野兽”:他们了解山林,也了解野兽。“为我的利益”:他们这些人全都为我的利益可以舍弃生命,我想要什么,他们就会去做。巴利
Tattha ime teti ye tvaṃ sannipātāpesi, ime te. Katahatthāti vijjhanachedanesu katahatthā kusalā susikkhitā. Visāradāti nibbhayā. Vanaññū ca migaññū cāti vanāni ca mige ca jānanti. Mamattheti sabbepi cete mamatthe cattajīvitā, yamahaṃ icchāmi, taṃ karontīti.
王后听了这话,就把他们叫过来,说出另一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā devī te āmantetvā itaraṃ gāthamāha –
“ 猎人的儿子们,你们所有聚集在这里的人,请听我说;
我仰卧时看见一头六牙白象。
我要的是它的象牙;要是得不到,我就活不下去了。”巴利
‘‘Luddaputtā nisāmetha, yāvantettha samāgatā; Chabbisāṇaṃ gajaṃ setaṃ, addasaṃ supine ahaṃ; Tassa dantehi me attho, alābhe natthi jīvita’’nti.
在那里,“你们要仔细听”就是“请听”。“六牙”就是有六种颜色的象牙。巴利
Tattha nisāmethāti suṇātha. Chabbisāṇanti chabbaṇṇavisāṇaṃ.
那些猎人的儿子们听了之后,说道:巴利
Taṃ sutvā luddaputtā āhaṃsu –
“ 我们的父亲和祖父们都没见过、也没听说过有六根象牙的象。
公主在梦里见到的那头象王,请告诉我们,它是什么样子的。”巴利
‘‘Na no pitūnaṃ na pitāmahānaṃ, diṭṭho suto kuñjaro chabbisāṇo; Yamaddasā supine rājaputtī, akkhāhi no yādiso hatthināgo’’ti.
这里,“pitūnaṃ”是属格,表示动作的施动者。这段话的意思是:王后啊,这样的象王,我们的父亲和祖父都不曾见过,更何况我们自己呢?所以,请您按照自己所见到的特征,告诉我们您所见到的象王是什么样子。巴利
Tattha pitūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – devi neva amhākaṃ pitūhi, na pitāmahehi evarūpo kuñjaro diṭṭhapubbo, pageva amhehi, tasmā attanā diṭṭhalakkhaṇavasena akkhāhi no, yādiso tayā diṭṭho hatthināgoti.
紧接着的偈颂,也是他们说的:巴利
Anantaragāthāpi teheva vuttā –
“ 四个方向,四个中间方向,上方、下方,这些就是十个方向。
龙王站在哪个方向?就是你梦里见到的那头六牙象。”巴利
‘‘Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo; Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā, yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti.
在这里,“方”就是指各方。问“哪一方”,意思是在这些方之中,是哪一方。巴利
Tattha disāti disāsu. Katamanti etāsu disāsu katamāya disāyāti.
说完这番话后,须跋陀罗环顾所有猎人,看见其中一位,脚掌宽阔、小腿像饭团、膝盖粗大、肋骨宽厚、胡须浓密、獠牙铜色、眼窝深陷泛黄、身形丑陋、相貌可怖,比所有人都高出整整一头。此人正是大士前世的宿敌——名为索奴塔罗的尼沙陀。她心想:“此人能办成我说的事。”于是征得国王允许后,便带着他登上七层楼阁的最上层,打开北面的狮子窗,面向北方的雪山伸出手,诵出四首偈颂:巴利
Evaṃ vutte subhaddā sabbe ludde oloketvā tesaṃ antare patthaṭapādaṃ bhattapuṭasadisajaṅghaṃ mahājāṇukaṃ mahāphāsukaṃ bahalamassutambadāṭhikaṃ nibbiddhapiṅgalaṃ dussaṇṭhānaṃ bībhacchaṃ sabbesaṃ matthakamatthakena paññāyamānaṃ mahāsattassa pubbaveriṃ sonuttaraṃ nāma nesādaṃ disvā ‘‘esa mama vacanaṃ kātuṃ sakkhissatī’’ti rājānaṃ anujānāpetvā taṃ ādāya sattabhūmikapāsādassa uparimatalaṃ āruyha uttarasīhapañjaraṃ vivaritvā uttarahimavantābhimukhaṃ hatthaṃ pasāretvā catasso gāthā abhāsi –
从这里笔直向北,越过那七座山之后,婆罗门啊;
有一座名叫金胁的巍峨大山,繁花满山,紧那罗常常在这里出没。巴利
‘‘Ito ujuṃ uttariyaṃ disāyaṃ, atikkamma so satta girī brahmante; Suvaṇṇapasso nāma girī uḷāro, supupphito kimpurisānuciṇṇo.
登上紧那罗众的岩山居处,眺望山脚下吧;
那时,你将会看见一棵颜色像雨云的榕树王,它有八千条根。巴利
‘‘Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ, olokaya pabbatapādamūlaṃ; Atha dakkhasī meghasamānavaṇṇaṃ, nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ.
那里住着一头六牙大象,全身纯白,别人很难降伏它;
八千头大象守护着他,象牙如车辕般长直,奔跑起来快得像风,能把敌人冲垮。巴利
‘‘Tatthacchatī kuñjaro chabbisāṇo, sabbaseto duppasaho parebhi; Rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā, īsādantā vātajavappahārino.
“ 它们站在那里,大声呼气,哪怕只是被风吹动,也会对风发怒。
不过,如果在那里看到人,就会把他烧成灰烬,连一点微尘都不会剩下。”巴利
‘‘Tiṭṭhanti te tumūlaṃ passasantā, kuppanti vātassapi eritassa; Manussabhūtaṃ pana tattha disvā, bhasmaṃ kareyyuṃ nāssa rajopi tassā’’ti.
在这里,“ito”指从这个地方。“uttariyaṃ”意思是更往北。“uḷāro”就是大,比其他六座山都更高。“olokayā”意思是你看看。“tatthacchatī”是说:热季时,它待在那棵榕树根旁,享受着水边吹来的凉风。“duppasaho”是说:别人靠近它,想强行对付它,却没有一个能做到,所以叫“难被他人制伏”。“īsādantā”是说象牙跟车辕一样。“vātajavappahārino”是说它们能以风一样的速度冲过去击打敌人,这样的八千头象守护着象王。“tumūla”是说它们喷出令人恐惧、伴随巨大声响的鼻息,就那样站着。“eritassa”是说连被风吹动而摇摆、晃动、颤动、伴随声响的东西,它们都会发怒,这些象就是这么暴烈。“nāssa”是说:被它们鼻息之风摧毁、化为灰烬的,连他的微尘都不会剩下。巴利
Tattha itoti imamhā ṭhānā. Uttariyanti uttarāya. Uḷāroti mahā itarehi chahi pabbatehi uccataro. Olokayāti ālokeyyāsi. Tatthacchatīti tasmiṃ nigrodhamūle gimhasamaye udakavātaṃ sampaṭicchanto tiṭṭhati. Duppasahoti aññe taṃ upagantvā pasayhakāraṃ kātuṃ samatthā nāma natthīti duppasaho parebhi. Īsādantāti rathīsāya samānadantā. Vātajavappahārinoti vātajavena gantvā paccāmitte paharaṇasīlā evarūpā aṭṭhasahassanāgā nāgarājānaṃ rakkhanti. Tumūlanti bhiṃsanakaṃ mahāsaddānubandhaṃ assāsaṃ muñcantā tiṭṭhanti. Eritassāti vātapaharitassa yaṃ saddānubandhaṃ eritaṃ calanaṃ kampanaṃ, tassapi kuppanti, evaṃpharusā te nāgā. Nāssāti tassa nāsavātena viddhaṃsetvā bhasmaṃ katassa tassa rajopi na bhaveyyāti.
索努塔罗听了这话,害怕死亡,便说道:巴利
Taṃ sutvā sonuttaro maraṇabhayabhīto āha –
“ 王后啊,这王宫里有许多黄金首饰;
珍珠、宝珠、琉璃所成,你要象牙饰物做什么?
你想杀死那头六牙象,还是将要杀害我这猎人的儿子?”巴利
‘‘Bahū hime rājakulamhi santi, piḷandhanā jātarūpassa devi; Muttā maṇī veḷuriyāmayā ca, kiṃ kāhasi dantapiḷandhanena; Māretukāmā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ, udāhu ghātessasi luddaputte’’ti.
在这里,“装饰品”指各种饰物。“琉璃所造”就是由琉璃制成。“你要杀害吗”是在问:还是你以装饰品为借口,其实想杀害那些猎人的儿子?他这样问道。巴利
Tattha piḷandhanāti ābharaṇāni. Veḷuriyāmayāti veḷuriyamayāni. Ghātessasīti udāhu piḷandhanāpadesena luddaputte ghātāpetukāmāsīti pucchati.
于是王后说了一首偈颂:巴利
Tato devī gāthamāha –
“ 猎人啊,我已被嫉妒所缠,陷入痛苦,我不断追念,身心也日渐枯竭。
猎人啊,请你帮我办成这件事,我会给你五个最好的村庄。”巴利
‘‘Sā issitā dukkhitā casmi ludda, uddhañca sussāmi anussarantī; Karohi me luddaka etamatthaṃ, dassāmi te gāmavarāni pañcā’’ti.
在这其中,“她”指的就是“那个我”。“随念着”是说,她因为那个障碍,不断回忆过去对我怀有的怨恨。“我将给予你”意思是,等你要办的这件事办成之后,我就给你五个每年可收十万租税的上等村庄。巴利
Tattha sāti sā ahaṃ. Anussarantīti tena vāraṇena pure mayi kataṃ veraṃ anussaramānā. Dassāmi teti etasmiṃ te atthe nipphādite saṃvacchare satasahassuṭṭhānake pañca gāmavare dadāmīti.
她这样说完之后,又对他说:“猎人朋友,我以前向独觉佛们布施,并发愿说:‘我有能力让人杀死这头六牙象,把一对象牙取回来。’我连做梦都没见过(这样的事)。我所发的愿一定会实现。你这次去,不用害怕。”她用这番话安慰他之后,就派他去了。他回答“好的,夫人”,接受了她说的话,接着问道:“那么请把那个地方清楚地告诉我,它在哪里?”于是说了这首偈颂:巴利
Evañca pana vatvā ‘‘samma luddaputta ahaṃ ‘etaṃ chaddantahatthiṃ mārāpetvā yamakadante āharāpetuṃ samatthā homī’ti pubbe paccekabuddhānaṃ dānaṃ datvā patthanaṃ paṭṭhapesiṃ, mayā supinantena diṭṭhaṃ nāma natthi, sā pana mayā patthitapatthanā samijjhissati, tvaṃ gacchanto mā bhāyī’’ti taṃ samassāsetvā pesesi. So ‘‘sādhu, ayye’’ti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā ‘‘tena hi me pākaṭaṃ katvā tassa vasanaṭṭhānaṃ kathehī’’ti pucchanto imaṃ gāthamāha –
“ 它在哪里停留?它前往何处,哪里是它的住处?去沐浴的人,他的道路是什么?
那位龙王到底怎么沐浴?我们又怎么能知道那头象的去向呢?”巴利
‘‘Katthacchatī kattha mupeti ṭhānaṃ, vīthissa kā nhānagatassa hoti; Kathañhi so nhāyati nāgarājā, kathaṃ vijānemu gatiṃ gajassā’’ti.
这里,“住在哪里”就是问在何处居住。“往哪里去”就是问去到哪里,意思是停留在哪里。“他的路是哪条”是说,他去沐浴时,哪条路是他的路?他走的是哪条路?“我们怎么能知道他的去向”意思是,你不说的话,我们怎么能知道那位龙王的去向?所以,请你告诉我们。巴利
Tattha katthacchatīti kattha vasati. Kattha mupetīti kattha upeti, kattha tiṭṭhatīti attho. Vīthissa kāti tassa nhānagatassa kā vīthi hoti, kataramaggena so gacchati. Kathaṃ vijānemu gatinti tayā akathite mayaṃ kathaṃ tassa nāgarājassa gatiṃ vijānissāma, tasmā kathehi noti attho.
于是,她把自己以宿命智亲眼见到的情形告诉他,诵出两首偈颂:巴利
Tato sā jātissarañāṇena paccakkhato diṭṭhaṭṭhānaṃ tassa ācikkhantī dve gāthā abhāsi –
就在那个地方,有一座莲池,离得不远,景色宜人,渡口舒适,水量充足。
莲花完全盛开,蜂群环绕,龙王就在这里沐浴。巴利
‘‘Tattheva sā pokkharaṇī adūre, rammā sutitthā ca mahodikā ca; Sampupphitā bhamaragaṇānuciṇṇā, ettha hi so nhāyati nāgarājā.
“ 他洗了头,戴着青莲花环,全身纯白,肤色像白莲花瓣一样。
他满心欢喜地朝自己的住处走去,让那位具足一切吉祥的大仙走在前面。”巴利
‘‘Sīsaṃ nahātuppalamālabhārī, sabbaseto puṇḍarīkattacaṅgī; Āmodamāno gacchati sanniketaṃ, purakkhatvā mahesiṃ sabbabhadda’’nti.
在那里,就是指他住的地方。池塘,是指六牙湖。盛开着,是说两种睡莲、三种青莲和五种颜色的红莲从四面八方全都开了。因为这位龙王就在这六牙湖里沐浴。戴着莲花环,是说佩戴着用青莲等水生和陆生花朵编成的花环。白莲肤色,是说肤色像白莲花一样白皙。喜悦,是说欢欢喜喜、高高兴兴。前往住处,是指回自己的住所。以……为先导,是说让那位名叫一切吉祥的大仙走在前面,自己在八千头象的簇拥下回自己的住所。巴利
Tattha tatthevāti tassa vasanaṭṭhāneyeva. Pokkharaṇīti chaddantadahaṃ sandhāyāha. Sampupphitāti duvidhehi kumudehi tividhehi uppalehi pañcavaṇṇehi ca padumehi samantato pupphitā. Ettha hi soti so nāgarājā ettha chaddantadahe nhāyati. Uppalamālabhārīti uppalādīnaṃ jalajathalajānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhārento. Puṇḍarīkattacaṅgīti puṇḍarīkasadisatacena odātena aṅgena samannāgato. Āmodamānoti āmoditapamodito. Sanniketanti attano vasanaṭṭhānaṃ. Purakkhatvāti sabbabhaddaṃ nāma mahesiṃ purato katvā aṭṭhahi nāgasahassehi parivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gacchatīti.
苏努多罗听了这话,就答应道:“好的,夫人,我去把那头象杀了,把它的象牙带回来给您。”她听了很高兴,给了他一千钱,说:“你先回家去,从今天算起过了七天,再出发去那里。”说完就把他打发走了。然后她叫人把铁匠们找来,吩咐道:“各位,我们需要斧头、砍刀、锄头、凿子、锤子、割竹丛的刀、割草的镰刀、剑、铁棍、锯子、木桩和铁三叉戟,你们赶紧全部做好送来。”接着又叫人把皮匠们找来,吩咐道:“各位,我们需要一个能装一水罐东西的皮袋,还需要皮绳、皮条、象脚凉鞋和皮伞,你们赶紧全部做好送来。”那些工匠很快把所有这些用具都做好送了来。她给苏努多罗备好路上的干粮,从取火钻等物开始,把所有工具和炒面粉之类的干粮都装进皮袋里,全部这些东西加起来,刚好有一水罐那么重。巴利
Taṃ sutvā sonuttaro ‘‘sādhu ayye, ahaṃ taṃ vāraṇaṃ māretvā tassa dante āharissāmī’’ti sampaṭicchi. Athassa sā tuṭṭhā sahassaṃ datvā ‘‘gehaṃ tāva gaccha, ito sattāhaccayena tattha gamissasī’’ti taṃ uyyojetvā kammāre pakkosāpetvā ‘‘tātā amhākaṃ vāsipharasu-kuddāla-nikhādana-muṭṭhikaveḷugumbacchedana-sattha-tiṇalāyana-asilohadaṇḍakakacakhāṇuka- ayasiṅghāṭakehi attho, sabbaṃ sīghaṃ katvā āharathā’’ti āṇāpetvā cammakāre pakkosāpetvā ‘‘tātā amhākaṃ kumbhabhāragāhitaṃ cammabhastaṃ kātuṃ vaṭṭati, cammayottavarattahatthipādaupāhanacammachattehipi no attho, sabbaṃ sīghaṃ katvā āharathā’’ti āṇāpesi. Te ubhopi sabbāni tāni sīghaṃ katvā āharitvā adaṃsu. Sā tassa pātheyyaṃ saṃvidahitvā araṇisahitaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ upakaraṇañca baddhasattumādiṃ katvā pātheyyañca cammabhastāyaṃ pakkhipi, taṃ sabbampi kumbhabhāramattaṃ ahosi.
苏努多罗也准备好随身物并剃了头,到第七天回来,向王后行礼后站在一旁。王后对他说:“朋友,你所有的用具都准备好了,先拿这个袋子吧。”他力气极大,能抵得上五头大象的力气,所以像提起槟榔袋一样把袋子提起来夹在腋下,垂着两手站着,就像空手一样。善贤给了猎人的妻儿生活费,禀告国王后,就把苏努多罗打发上路了。苏努多罗也向国王和王后行礼,从王宫下来,登上战车,在大批随从簇拥下出了城,一路经过一个又一个村庄、集镇和地区,到了边境。他让内地来的人回去,只和边境居民一起进入森林。走过人迹可通的路之后,他又让边境居民回去,独自前行。走了三十由旬,依次到了十八种密林:先是达婆草丛、茅草丛、草丛、菖蒲丛、芦苇丛、提利瓦恰丛这六种;接着是荆棘竹丛、藤蔓丛、混合丛、芦苇丛、像芦苇丛一样连蛇都难以穿过的稠密森林、树林、竹林、又一片竹丛、泥沼丛、水丛、山林。他用镰刀割掉达婆丛之类的草,用砍竹丛的刀砍断菖蒲丛之类的植物,用斧头砍树,遇到特别大的树就用楔子劈开,一路开路前进;在竹林里架起梯子,爬上竹丛,砍断竹子,让它倒到另一丛竹子上,再踩着竹丛顶端走过去;在泥沼丛里铺上干木板,踩着过去,再铺另一块,把先前那块拿起来,又往前铺,这样越过了泥沼;在水丛里做了一只独木舟,乘着它渡过水丛;到了山脚下,把铁三叉戟用绳子绑好,向上抛去,让它钩住山壁,然后顺着绳子爬上去,用金刚尖的铁棍凿穿山壁,钉入木桩,站在那里,拉下三叉戟,再向上抛去钩住,站在那里垂下皮绳,抓着绳子下来,绑在下面的木桩上,左手抓绳,右手拿槌子敲绳,拔出木桩,再往上爬。用这个办法爬上山顶后,从另一边下山时,也照前面的办法,先在山顶钉入木桩,把绳子绑在皮袋上,系在木桩上,自己坐进袋子里,像蜘蛛放丝一样把绳子松开,就这样下去。也有人说,他是用皮伞兜住风,像鸟一样降下来的。巴利
Sonuttaropi attano parivacchaṃ katvā sattame divase āgantvā deviṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ sā ‘‘niṭṭhitaṃ te samma sabbūpakaraṇaṃ, imaṃ tāva pasibbakaṃ gaṇhā’’ti āha. So pana mahāthāmo pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti, tasmā tambūlapasibbakaṃ viya ukkhipitvā upakacchantare ṭhapetvā rittahattho viya aṭṭhāsi. Subhaddā luddassa puttadārānaṃ paribbayaṃ datvā rañño ācikkhitvā sonuttaraṃ uyyojesi. Sopi rājānañca deviñca vanditvā rājanivesanā oruyha rathe ṭhatvā mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā gāmanigamajanapadaparamparāya paccantaṃ patvā jānapade nivattetvā paccantavāsīhi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā manussapathaṃ atikkamma paccantavāsinopi nivattetvā ekakova gacchanto tiṃsayojanaṃ patvā paṭhamaṃ dabbagahanaṃ kāsagahanaṃ tiṇagahanaṃ tulasigahanaṃ saragahanaṃ tirivacchagahananti cha gahanāni, kaṇṭakaveḷugumbagahanāni vettagahanaṃ omissakagahanaṃ naḷagahanaṃ saragahanasadisaṃ uragenapi dubbinivijjhaṃ ghanavanagahanaṃ rukkhagahanaṃ veḷugahanaṃ aparampi veḷugumbagahanaṃ kalalagahanaṃ udakagahanaṃ pabbatagahananti aṭṭhārasa gahanāni paṭipāṭiyā patvā dabbagahanādīni asitena lāyitvā tulasigahanādīni veḷugumbacchedanasatthena chinditvā rukkhe pharasunā koṭṭetvā atimahante rukkhe nikhādanena vijjhitvā maggaṃ karonto veḷuvane nisseṇiṃ katvā veḷugumbaṃ āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakena gantvā kalalagahane sukkharukkhapadaraṃ attharitvā tena gantvā aparaṃ attharitvā itaraṃ ukkhipitvā puna purato attharanto taṃ atikkamitvā udakagahane doṇiṃ katvā tāya udakagahanaṃ taritvā pabbatapāde ṭhatvā ayasiṅghāṭakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottenāruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā siṅghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā puna abhiruhati. Etenupāyena pabbatamatthakaṃ abhiruyha parato otaranto purimanayeneva paṭhamaṃ pabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ makkaṭasuttavissajjanākārena yottaṃ viniveṭhento otarati. Cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇo viya otaratītipi vadantiyeva.
他接受了须跋陀罗的话后,出城穿过十七片丛林,来到山林,在那里又翻过六座山,登上金面山的山顶;导师为了说明此事,说道:巴利
Evaṃ tassa subhaddāya vacanaṃ ādāya nagarā nikkhamitvā sattarasa gahanāni atikkamitvā pabbatagahanaṃ patvā tatrāpi cha pabbate atikkamitvā suvaṇṇapassapabbatamatthakaṃ āruḷhabhāvaṃ āvikaronto satthā āha –
猎人就在那里记取此言,拿起箭筒与弓;
他穿越七座巍峨大山,抵达名为金壁的雄伟山峦。巴利
‘‘Tattheva so uggahetvāna vākyaṃ, ādāya tūṇiñca dhanuñca luddo; Vituriyati satta girī brahante, suvaṇṇapassaṃ nāma giriṃ uḷāraṃ.
他登上紧那罗众的岩山住所,向山脚下望去;
在那里,他看见一棵颜色像乌云一样的榕树王,长着八千条气生根。巴利
‘‘Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ, olokayī pabbatapādamūlaṃ; Tatthaddasā meghasamānavaṇṇaṃ, nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ.
在那里,他看见一头六牙大象,通体纯白,别人难以制伏;
八千头牙如犁辕、以疾风之势冲击的大象守护着他。巴利
‘‘Tatthaddasā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ, sabbasetaṃ duppasahaṃ parebhi; Rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā, īsādantā vātajavappahārino.
在那里,他看到不远处有一方池塘,赏心悦目,有舒适的入水台阶,水量丰沛。
鲜花盛开的池塘里,蜂群环绕,象王就在那里沐浴。巴利
‘‘Tatthaddasā pokkharaṇiṃ adūre, rammaṃ sutitthañca mahodikañca; Sampupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ, yattha hi so nhāyati nāgarājā.
“ 看见象的行走与站立,去沐浴者的路径与休息处。
那个不像圣者模样的人,被随心所欲的女人支使着,走进了陷阱。”巴利
‘‘Disvāna nāgassa gatiṃ ṭhitiñca, vīthissayā nhānagatassa hoti; Opātamāgacchi anariyarūpo, payojito cittavasānugāyā’’ti.
比丘们,这里说的“在那里”是指:那个猎人就在那座七层楼阁的平台上,记住了须跋陀的话,然后带上箭囊和巨弓,进入深山密林,心里琢磨:“到底哪一座才叫金侧山呢?”他翻过七座大山,在那时候反复掂量、推究。他这样推究的时候,看见一座叫金侧山的巍峨山峰,心想:“应该就是这座了。”所谓“他观察”,就是他登上那座紧那罗居住的山,按照须跋陀给他的标记向下看。所谓“在那里”,就在那座山脚附近,他看见了那棵榕树。巴利
Tattha soti, bhikkhave, so luddo tattheva sattabhūmikapāsādatale ṭhitāya tassā subhaddāya vacanaṃ uggahetvā saratūṇiñca mahādhanuñca ādāya pabbatagahanaṃ patvā ‘‘kataro nu kho suvaṇṇapassapabbato nāmā’’ti satta mahāpabbate vituriyati, tasmiṃ kāle tuleti tīreti. So evaṃ tīrento suvaṇṇapassaṃ nāma giriṃ uḷāraṃ disvā ‘‘ayaṃ so bhavissatī’’ti cintesi. Olokayīti taṃ kinnarānaṃ bhavanabhūtaṃ pabbataṃ āruyha subhaddāya dinnasaññāvasena heṭṭhā olokesi. Tatthāti tasmiṃ pabbatapādamūle avidūreyeva taṃ nigrodhaṃ addasa.
“在那里”是指他站在那棵榕树下。接着,“在那里”又指就在那座山里、离那棵榕树不远的地方,他看见了象王沐浴的那个池塘。“见到后”是说:他从金边山下来,趁象群离开的时候,穿上象足形状的鞋,仔细察看那位象王常去和固定停留的地方,把“它走的是这条路,在这里沐浴,沐浴后上岸,站在这里”这一切都看清了,然后以毫无羞耻的卑劣模样,听凭那个随心所欲的女人驱使。因此,他“来到陷阱处”,也就是开始挖坑,意思是挖了一个坑。巴利
Tatthāti tasmiṃ nigrodharukkhamūle ṭhitaṃ. Tatthāti tattheva antopabbate tassa nigrodhassāvidūre yattha so nhāyati, taṃ pokkharaṇiṃ addasa. Disvānāti suvaṇṇapassapabbatā oruyha hatthīnaṃ gatakāle hatthipādaupāhanaṃ āruyha tassa nāgarañño gataṭṭhānaṃ nibaddhavasanaṭṭhānaṃ upadhārento ‘‘iminā maggena gacchati, idha nhāyati, nhatvā uttiṇṇo, idha tiṭṭhatī’’ti sabbaṃ disvā ahirikabhāvena anariyarūpo tāya cittavasānugāya payojito, tasmā opātaṃ āgacchi paṭipajji, āvāṭaṃ khaṇīti attho.
关于这里,有一段按顺序展开的说明:据说,他花了七年七个月七天,才到达大象居住的地方。他按照前面说过的方法,看清了大象的住处后,就下定决心:“我就在这里挖一个坑,躲在里面,用涂了毒的箭射中象王,要了它的命。”于是他进入森林,砍树准备柱子之类的材料,把需要的木料都备齐。趁大象们去洗澡的时候,他来到大象的住处,用大锄头挖了一个四方形的坑。挖出来的土,他用水冲散撒开,就像在播种一样。然后他在像石臼一样的大石头上立起柱子,架上横梁和椽木,铺上木板,留出一个箭杆大小的孔,再在上面撒上泥土和垃圾,并在旁边给自己做了一个下去的入口。坑就这样弄好了。天快亮的时候,他戴上面罩,穿上袈裟,带着毒箭和弓,下到坑里站好。为了说明这件事,导师说:巴利
Tatrāyaṃ anupubbikathā – ‘‘so kira mahāsattassa vasanokāsaṃ sattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi sattahi ca divasehi patvā vuttanayeneva tassa vasanokāsaṃ sallakkhetvā ‘‘idha āvāṭaṃ khaṇitvā tasmiṃ ṭhito vāraṇādhipatiṃ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī’’ti vavatthapetvā araññaṃ pavisitvā thambhādīnaṃ atthāya rukkhe chinditvā dabbasambhāre sajjetvā hatthīsu nhānatthāya gatesu tassa vasanokāse mahākuddālena caturassaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā uddhatapaṃsuṃ bījaṃ vapanto viya udakena vikiritvā udukkhalapāsāṇānaṃ upari thambhe patiṭṭhapetvā tulā ca kāje ca datvā padarāni attharitvā kaṇḍappamāṇaṃ chiddaṃ katvā upari paṃsuñca kacavarañca pakkhipitvā ekena passena attano pavisanaṭṭhānaṃ katvā evaṃ niṭṭhite āvāṭe paccūsakāleyeva patisīsakaṃ paṭimuñcitvā kāsāyāni paridahitvā saddhiṃ visapītena sallena dhanuṃ ādāya āvāṭaṃ otaritvā aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
掘坑以木板覆盖,猎人将自身与弓藏伏;
那造恶业者,以巨镞射中趋近之象。巴利
‘‘Khaṇitvāna kāsuṃ phalakehi chādayi, attānamodhāya dhanuñca luddo; Passāgataṃ puthusallena nāgaṃ, samappayī dukkaṭakammakārī.
象王中箭发哀鸣,其声如鹤极凄厉;群象齐吼声恐怖,
践草折木奔八方。巴利
‘‘Viddho ca nāgo koñcamanādi ghoraṃ, sabbe ca nāgā ninnaduṃ ghorarūpaṃ; Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭha disā samantato.
“ 正伸手抓取,念着‘我要杀它’,却见那袈裟——诸仙之旗帜;
为苦所触,遂生此念:阿拉汉之旗,善人不可加害之相。”巴利
‘‘Vadhissametanti parāmasanto, kāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ; Dukkhena phuṭṭhassudapādi saññā, arahaddhajo sabbhi avajjharūpo’’ti.
在这里,“odhāya”的意思是放进去、射入。“passāgata”是指来到自己坑洞旁边。据说,他在第二天来了,沐浴后上岸,站在那个叫“大广场”的地方。这时,他身上的水从肚脐那里流下来,穿过那个孔洞,滴在猎人身上。猎人凭这个迹象知道大士已经来到并站在那里,就用一支粗大的箭射中了来到旁边的那头象。所谓“作恶业者”,是指他让那位大士生起身心的痛苦,因此就成了恶业的造作者。巴利
Tattha odhāyāti odahitvā pavesetvā. Passāgatanti attano āvāṭassa passaṃ āgataṃ. So kira dutiyadivase āgantvā nhatvā uttiṇṇo tasmiṃ mahāvisālamālake nāma padese aṭṭhāsi. Athassa sarīrato udakaṃ nābhipadesena ogalitvā tena chiddena luddassa sarīre pati. Tāya saññāya so mahāsattassa āgantvā ṭhitabhāvaṃ ñatvā taṃ passāgataṃ puthunā sallena samappayi vijjhi. Dukkaṭakammakārīti tassa mahāsattassa kāyikacetasikassa dukkhassa uppādanena dukkaṭassa kammassa kārako.
“发出鹤鸣”是指他发出了像鹤一样的叫声。据说,那支箭射进他的肚脐后,把脾脏等内脏都搅碎了,又切断了肠子,然后像用斧头劈开背部一样穿出去,腾空飞起。鲜血从伤口涌出,就像从破裂的银瓶里流出染料一样,剧烈的痛苦生了起来。他实在忍受不了这种痛,被痛苦逼得让整座山都回响着同一个声音,接连三次发出巨大的鹤鸣。“所有”是指那八千头大象听到这个声音后,全都被死亡的恐惧吓住了,发出可怕的吼叫,跟着一起回响。“形成战场”是指它们因为那个声音赶过去,看到六牙象王正被痛苦折磨,心想“我们要抓住那个敌人”,于是把草和木头都踩得粉碎,朝四面八方跑散开去。巴利
Koñcamanādīti koñcanādaṃ akari. Tassa kira taṃ sallaṃ nābhiyaṃ pavisitvā pihakādīni sañcuṇṇetvā antāni chinditvā piṭṭhibhāgaṃ pharasunā padālentaṃ viya uggantvā ākāse pakkhandi. Bhinnarajatakumbhato rajanaṃ viya pahāramukhena lohitaṃ pagghari, balavavedanā uppajji. So vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto vedanāppatto sakalapabbataṃ ekaninnādaṃ karonto tikkhattuṃ mahantaṃ koñcanādaṃ nadi. Sabbe cāti tepi sabbe aṭṭhasahassanāgā taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayabhītā ghorarūpaṃ ninnaduṃ anuravaṃ kariṃsu. Raṇaṃ karontāti tena saddena gantvā chaddantavāraṇaṃ vedanāppattaṃ disvā ‘‘paccāmittaṃ gaṇhissāmā’’ti tiṇañca kaṭṭhañca cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā samantā dhāviṃsu.
“我要杀他”这句话是这么来的:比丘们,当时那头六牙象王在其它大象都朝各个方向跑散之后,站在母象须跋陀罗身边,靠着她的扶持和安慰,忍着剧痛,仔细辨认箭射来的位置。他心里琢磨:如果这支箭是从东方等方向射来的,那就该从额头等处射进去、从后背等处穿出来;可这支箭却是从肚脐射进去,然后蹿上了空中,所以一定是有人站在地上射出来的。他这样推断之后,想查看一下猎人站的地方,又想到:谁知道接下来会怎样,还是让须跋陀罗先离开为好。于是他说:贤友啊,八千头大象都在四处寻找我的敌人,朝各个方向冲出去了,你还待在这里干什么?母象说:大王,我留在这里是为了扶持您、安慰您,请您原谅我。她向右绕了三圈,又在四个地方礼拜。当她腾空飞去之后,象王用脚趾敲击地面,地面裂开,一道裂缝迸了出来。他透过裂缝往下看,看见了猎人,心里立刻生起“我要杀他”的念头。可当他伸进那条颜色像银链子一样的象鼻去摸索时,却看见了诸佛和仙人们的旗帜——袈裟。猎人把袈裟放在了菩萨手里,菩萨就把袈裟拿起来,放在自己面前。这时,即使被那样的痛苦折磨着,他心里还是生起了这样的想法:阿拉汉的旗帜,在有智慧的善人们看来,绝不是该伤害的对象,相反,只应该被恭敬、被尊重。巴利
Vadhissametanti ‘‘bhikkhave, so chaddantavāraṇo disā pakkantesu nāgesu subhaddāya kareṇuyā passe ṭhatvā sandhāretvā samassāsayamānāya vedanaṃ adhivāsetvā kaṇḍassa āgataṭṭhānaṃ sallakkhento ‘sace idaṃ puratthimadisādīhi āgataṃ abhavissa, kumbhādīhi pavisitvā pacchimakāyīdīhi nikkhamissa, idaṃ pana nābhiyā pavisitvā ākāsaṃ pakkhandi, tasmā pathaviyaṃ ṭhitena vissaṭṭhaṃ bhavissatī’ti upadhāretvā ṭhitaṭṭhānaṃ upaparikkhitukāmo ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissati, subhaddaṃ apanetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘bhadde, aṭṭhasahassanāgā mama paccāmittaṃ pariyesantā disā pakkhandā, tvaṃ idha kiṃ karosī’’ti vatvā, ‘‘deva, ahaṃ tumhe sandhāretvā samassāsentī ṭhitā, khamatha me’’ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tāya ākāsaṃ pakkhandāya nāgarājā bhūmiṃ pādanakhena pahari, padaraṃ uppatitvā gataṃ. So chiddena olokento sonuttaraṃ disvā ‘‘vadhissāmi na’’nti cittaṃ uppādetvā rajatadāmavaṇṇasoṇḍaṃ pavesetvā parāmasanto buddhānaṃ isīnaṃ dhajaṃ kāsāvaṃ addakkhi. Luddo kāsāvaṃ mahāsattassa hatthe ṭhapesi. So taṃ ukkhipitvā purato ṭhapesi. Athassa tena tathārūpenapi dukkhena phuṭṭhassa ‘‘arahaddhajo nāma sabbhi paṇḍitehi avajjharūpo, aññadatthu sakkātabbo garukātabboyevā’’ti ayaṃ saññā udapādi.
他一边和那个人交谈,一边说出两首偈颂——巴利
So tena saddhiṃ sallapanto gāthādvayamāha –
内心还有烦恼染污的人,如果披上袈裟,
缺乏调御与真实,那个人就不配穿袈裟。巴利
‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridahissati; Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.
“ 如果有人已经清除了内心的污垢,又在戒行上稳稳安住;
具足了调伏与真实,他才真正配得上穿袈裟。”巴利
‘‘Yo ca vantakasāvassa, sīlesu susamāhito; Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahatī’’ti.
它的意思是:朋友,猎人的儿子啊,如果有人没有摆脱贪等烦恼的染污,不具备调伏诸根和言语真实,没有这些功德,却穿上被烦恼之味染黄的袈裟,那他不配穿这件袈裟,不是这件衣服的相应使用者。但如果有人已经吐弃了那些烦恼,是吐尽烦恼的人,在戒律中善得安住、稳固立足于圆满的戒行,那他才称得上配穿这件袈裟。巴利
Tassattho – samma luddaputta yo puriso rāgādīhi kasāvehi anikkasāvo indriyadamena ceva vacīsaccena ca apeto anupagato tehi guṇehi kasāvarasapītaṃ kāsāvavatthaṃ paridahati, so taṃ kāsāvaṃ nārahati, nānucchaviko so tassa vatthassa. Yo pana tesaṃ kasāvānaṃ vantattā vantakasāvo assa sīlesu susamāhito supatiṭṭhito paripuṇṇasīlācāro, so taṃ kāsāvaṃ arahati nāmāti.
大士这样说完,使他的心安宁下来,然后问道:朋友,你为什么要射我?是为了你自己的利益,还是受了别人的指使?导师为了阐明那个目的,说道:巴利
Evaṃ vatvā mahāsatto tasmiṃ cittaṃ nibbāpetvā ‘‘samma kimatthaṃ tvaṃ maṃ vijjhasi, kiṃ attano atthāya, udāhu aññena payojitosī’’ti pucchi. Tamatthaṃ āvīkaronto satthā āha –
“ 大象身中巨箭,心无嗔恨,对猎人说:
朋友,你为何、因何杀我?这又是谁的指使?”巴利
‘‘Samappito puthusallena nāgo, aduṭṭhacitto luddakamajjhabhāsi; Kimatthayaṃ kissa vā samma hetu, mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogo’’ti.
这里,“为了什么目的”是指:期待未来得到什么?“为什么”是指:为了什么原因、什么理由,也就是你和我之间到底有什么仇恨?“是谁的”是指:这是谁或其他什么人的指使?意思是你受了谁的指使来杀我?巴利
Tattha kimatthayanti āyatiṃ kiṃ patthento. Kissa vāti kissa hetu kena kāraṇena, kiṃ nāma tava mayā saddhiṃ veranti adhippāyo. Kassa vāti kassa vā aññassa ayaṃ payogo, kena payojito maṃ avadhīti attho.
于是猎人向他说明,诵出了这首偈颂:巴利
Athassa ācikkhanto luddo gāthamāha –
“ 尊者,迦尸国王的王后,她在王族中备受尊崇,名叫善贤。
她见到了您,就告诉了我,又对我说:我需要象牙。”巴利
‘‘Kāsissa rañño mahesī bhadante, sā pūjitā rājakule subhaddā; Taṃ addasā sā ca mamaṃ asaṃsi, dantehi atthoti ca maṃ avocā’’ti.
在这段里,“受尊崇”是指她被立为上首皇后而受到尊崇。“见到”是说,她确实是在梦里见到了他。“告诉”是说,她先对我作了供养,然后告诉我:“在雪山一带,有一头这样那样的名字的大象,住在某某地方。”“以牙”是说,那头大象的牙放射出六色光芒,我需要那些牙,想拿来做装饰品,你去给我取来。她这样对我说。巴利
Tattha pūjitāti aggamahesiṭṭhāne ṭhapetvā pūjitā. Addasāti sā kira taṃ supinante addasa. Asaṃsīti sā ca mama sakkāraṃ kāretvā ‘‘himavantapadese evarūpo nāma nāgo asukasmiṃ nāma ṭhāne vasatī’’ti mamaṃ ācikkhi. Dantehīti tassa nāgassa chabbaṇṇaraṃsisamujjalā dantā, tehi mama attho, piḷandhanaṃ kāretukāmāmhi, te me āharāti maṃ avocāti.
听了这话,大士知道“这是小须跋陀罗干的业”,就忍着剧痛,为了说明“她根本不需要我的牙,只是因为想杀我才派他来的”,说了两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā ‘‘idaṃ cūḷasubhaddāya kamma’’nti ñatvā mahāsatto vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘tassā mama dantehi attho natthi, maṃ māretukāmatāya pana pahiṇī’’ti dīpento gāthādvayamāha –
这些象牙真是又大又多,它们曾属于我的父亲和祖父们;
那位易怒的公主知道了这件事,愚痴的她一心想要杀害,结下了怨仇。巴利
‘‘Bahū hime dantayugā uḷārā, ye me pitūnañca pitāmahānaṃ; Jānāti sā kodhanā rājaputtī, vadhatthikā veramakāsi bālā.
“ 起来,猎人,拿起粗硬的锯子,趁我还没死,把这些象牙锯下来。
你应告诉那个爱发脾气的公主:那头象已经被杀了,来吧,这是它的牙。”巴利
‘‘Uṭṭhehi tvaṃ ludda kharaṃ gahetvā, dante ime chinda purā marāmi; Vajjāsi taṃ kodhanaṃ rājaputtiṃ, nāgo hato handa imassa dantā’’ti.
这里说的“这些”,是指据说他父亲和祖父为了不让牙齿毁坏而收藏在洞窟里的象牙,他就是针对这些象牙才那样说的。“知道”是说,她知道这里积存着许多大象的象牙。“想杀害”是说,她一心只想杀死我,把那么一点小过错记恨在心,为自己结下了怨仇,用这种粗暴的行为把事情推到了尽头。“锯”就是锯子。“趁我还没死”是说趁我还没有死。“你该说”就是你应该说。“来吧,这是它的象牙”是说:那头象已经被我杀了,你的心愿已经达成,拿去吧,这就是它的象牙。巴利
Tattha imeti tassa kira pitu pitāmahānaṃ dantā mā vinassantūti guhāyaṃ sannicitā, te sandhāya evamāha. Jānātīti bahūnaṃ vāraṇānaṃ idha sannicihe dante jānāti. Vadhatthikāti kevalaṃ pana sā maṃ māretukāmā appamattakaṃ dosaṃ hadaye ṭhapetvā attano veraṃ akāsi, evarūpena pharusakammena matthakaṃ pāpesi. Kharanti kakacaṃ. Purā marāmīti yāva na marāmi. Vajjasīti vadeyyāsi. Handa imassa dantāti hato so mayā nāgo, manoratho te matthakappatto, gaṇha, ime tassa dantāti.
他听了那番话,就从坐的地方站起来,拿起锯子,心想“我要锯断象牙”,走到他跟前。可是那头象王身高八十八肘,站在那里像一座银山,猎人根本够不到他长牙的地方。于是大士把身体弯下去,头朝下趴着。这时猎人踩着大士那像银链一样的鼻子爬上去,站在像凯拉萨山顶一样的头顶肉髻上,用弓敲打他嘴角的肉,把手伸进嘴里,再从头顶下来,把锯子伸进象口,用两只手紧紧来回拉。大士生起了强烈的痛苦,嘴里满是血。猎人来回拉锯,却怎么也锯不断。于是大士把血从嘴里吐掉,忍住疼痛,问道:“朋友,你锯不断吗?”“是的,主人。”大士提起正念,说:“那么,朋友,你把我的鼻子抬起来,让我握住锯子的一端吧,我自己已经没有力气抬起鼻子了。”猎人照做了。巴利
So tassa vacanaṃ sutvā nisīdanaṭṭhānā vuṭṭhāya kakacaṃ ādāya ‘‘dante chindissāmī’’ti tassa santikaṃ upagato. So pana ubbedhato aṭṭhāsītihattho rajatapabbato viya ṭhito, tenassa so dantaṭṭhānaṃ na pāpuṇi. Atha mahāsatto kāyaṃ upanāmento heṭṭhāsīsako nipajji. Tadā nesādo mahāsattassa rajatadāmasadisaṃ soṇḍaṃ maddanto abhiruhitvā kelāsakūṭe viya kumbhe ṭhatvā mukhakoṭimaṃsaṃ dhanukena paharitvā anto pakkhipitvā kumbhato oruyha kakacaṃ antomukhe pavesesi, ubhohi hatthehi daḷhaṃ aparāparaṃ kaḍḍhi. Mahāsattassa balavavedanā uppajji, mukhaṃ lohitena pūri. Nesādo ito cito ca sañcārento kakacena chindituṃ nāsakkhi. Atha naṃ mahāsatto mukhato lohitaṃ chaḍḍetvā vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘kiṃ samma chindituṃ na sakkosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, sāmī’’ti. Mahāsatto satiṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘tena hi samma mama soṇḍaṃ ukkhipitvā kakacakoṭiṃ gaṇhāpehi, mama sayaṃ soṇḍaṃ ukkhipituṃ balaṃ natthī’’ti āha. Nesādo tathā akāsi.
大士用鼻子卷住锯子,来回拉动,牙齿就像竹笋一样被锯断了。然后他让人把牙齿取来,拿在手里,说:“猎人朋友,我把这些牙齿送给你,并不是因为觉得‘这是我不喜欢的东西’才给,也不是为了求做帝释天神、魔王或梵天。而是这些牙齿对我来说,比起能让我证得一切知智的牙齿,还要亲切百倍、千倍、十万倍。愿这份善行成为我证得一切知智的助缘。”他把牙齿给了猎人之后,又问:“朋友,你走了多久才到这里?”听到回答说“七年七个月零七天”,大士就说:“去吧,凭这些牙齿的威力,你七天之内就能到达波罗奈。”说完,为他念了护卫咒,就把他打发走了。送走猎人之后,那些龙象和须跋陀罗还没来到,大士就般涅槃了。为了说明这件事,导师说:巴利
Mahāsatto soṇḍāya kakacaṃ gahetvā aparāparaṃ cāresi, dantā kaḷīrā viya chijjiṃsu. Atha naṃ te āharāpetvā gaṇhitvā ‘‘samma luddaputta ahaṃ ime dante tuyhaṃ dadamāno neva ‘mayhaṃ appiyā’ti dammi, na sakkattamārattabrahmattāni patthento, imehi pana me dantehi sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇadantāva piyatarā, sabbaññutaññāṇappaṭivedhāya me idaṃ puññaṃ paccayo hotū’’ti dante datvā ‘‘samma idaṃ ṭhānaṃ kittakena kālena āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘sattamāsasattadivasādhikehi sattahi saṃvaccharehī’’ti vutte – ‘‘gaccha imesaṃ dantānaṃ ānubhāvena sattadivasabbhantareyeva bārāṇasiṃ pāpuṇissasī’’ti vatvā tassa parittaṃ katvā taṃ uyyojesi . Uyyojetvā ca pana anāgatesuyeva tesu nāgesu subhaddāya ca anāgatāya kālamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 那个猎人站起身,拿起粗利的锯子,锯下了那头高贵大象的牙齿;
他拿起那副美丽、美好、世间无双的象牙,就迅速从那里离开了。”巴利
‘‘Uṭṭhāya so luddo kharaṃ gahetvā, chetvāna dantāni gajuttamassa; Vaggū subhe appaṭime pathabyā, ādāya pakkāmi tato hi khippa’’nti.
在这里,“优雅的”是指有魅力的。“美好的”是指美丽的。“无匹的”是指在这大地上,没有别的牙齿能与之相比。巴利
Tattha vaggūti vilāsavante. Subheti sundare. Appaṭimeti imissaṃ pathaviyaṃ aññehi dantehi asadiseti.
那位(猎人)离开后,那些龙没看见敌人,就回来了。为了说明这件事,导师说:巴利
Tasmiṃ pakkante te nāgā paccāmittaṃ adisvā āgamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 那些被恐惧逼得痛苦惊慌的象,被猎象人折磨而痛苦惊慌,它们向八个方向各自逃散。
他们没看见那个与象为敌的人,就回到了那位龙王所在的地方。”巴利
‘‘Bhayaṭṭitā nāgavadhena aṭṭā, ye te nāgā aṭṭha disā vidhāvuṃ; Adisvāna posaṃ gajapaccamittaṃ, paccāgamuṃ yena so nāgarājā’’ti.
在这里,“被恐惧逼住”是指被死亡的恐惧所折磨。“苦恼”是指痛苦。“象的敌人”就是象的仇敌。“回到他所在之处”的意思是:在那片宽阔的场地上,那位龙王死后像白垩山一样倒在那里,他们回到了那个地方。巴利
Tattha bhayaṭṭitāti maraṇabhayena upaddutā. Aṭṭāti dukkhitā. Gajapaccamittanti gajassa paccāmittaṃ. Yena soti yattha visālamālake so nāgarājā kālaṃ katvā kelāsapabbato viya patito, taṃ ṭhānaṃ paccāgamunti attho.
大须跋陀罗也和她们一起来了。那八千头象全都在那里哭泣哀号,然后去到菩萨生前常出入其家门的独觉佛们跟前,说:“尊者,供养你们的那位施主被毒箭射中,已经死了,请来瞻仰他的遗体吧。”五百位独觉佛也从空中飞来,降落在宽阔的场地上。就在那时,两头幼象用象牙抬起象王的身体,让它向独觉佛们行礼,然后放上柴堆火化。独觉佛们整夜在火化处诵说法义。八千头象熄灭柴堆,顶礼之后沐浴,让大须跋陀罗走在前面,回到自己的住处。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Tehi pana saddhiṃ mahāsubhaddāpi āgatā. Te sabbepi aṭṭhasahassanāgā tattha roditvā kanditvā mahāsattassa kulupakānaṃ paccekabuddhānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ paccayadāyako visapītena sallena viddho kālakato, sīvathikadassanamassa āgacchathā’’ti vadiṃsu. Pañcasatā paccekabuddhāpi ākāsenāgantvā visālamālake otariṃsu. Tasmiṃ khaṇe dve taruṇanāgā nāgarañño sarīraṃ dantehi ukkhipitvā paccekabuddhe vandāpetvā citakaṃ āropetvā jhāpayiṃsu. Paccekabuddhā sabbarattiṃ āḷāhane dhammasajjhāyamakaṃsu. Aṭṭhasahassanāgā āḷāhanaṃ nibbāpetvā vanditvā nhatvā mahāsubhaddaṃ purato katvā attano vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 那些龙在那里哭泣哀号之后,把尘土撒在自己头上;
他们让那位一切吉祥的大妃走在最前面,全都回到了各自的住处。”巴利
‘‘Te tattha kanditvā roditvāna nāgā, sīse sake paṃsukaṃ okiritvā; Agamaṃsu te sabbe sakaṃ niketaṃ, purakkhatvā mahesiṃ sabbabhadda’’nti.
在这里,“尘土”指的是火葬场的尘土。巴利
Tattha paṃsukanti āḷāhanapaṃsukaṃ.
苏努塔拉在第七天还没到的时候,就带着象牙抵达了波罗奈。导师为了说明这件事,说道:巴利
Sonuttaropi appatteyeva sattame divase dante ādāya bārāṇasiṃ sampāpuṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 他拿起那头最好的大象的象牙,象牙美丽、美好,世上没有能与之相比的。
它的腹部四周环绕着金色纹路,那个猎人便来到了迦尸城。
他把象牙献给那位公主,说:象已经被杀了,来吧,这就是它的牙。”巴利
‘‘Ādāya dantāni gajuttamassa, vaggū subhe appaṭime pathabyā; Suvaṇṇarājīhi samantamodare, so luddako kāsipuraṃ upāgami; Upanesi so rājakaññāya dante, nāgo hato handa imassa dantā’’ti.
在这里,以金色光芒是指以金色的光线。遍照是指从四面照耀,使整片森林区域都呈现金色。呈上是指:我派人把天后的吩咐送去,说“我去六牙象王那里,取来放射六色光芒的双牙就回来,请把城市装饰好”,由她转告国王,城市便被装饰得像天城一样。随后索努达拉也进入城市,登上宫殿,把象牙呈上。献上之后又说:夫人,您心里竟把那一点过失当作小事,那头象已经被我杀死。它曾说“请告知我的死讯”,它的死您已经知道了,请收下吧,这些就是它的牙齿。说完便把牙齿交给了她。巴利
Tattha suvaṇṇarājīhīti suvaṇṇarājiraṃsīhi. Samantamodareti samantato obhāsante sakalavanasaṇḍaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ viya karonte. Upanesīti ahaṃ chaddantavāraṇassa chabbaṇṇaraṃsivissajjane yamakadante ādāya āgacchāmi, nagaraṃ alaṅkārāpethāti deviyā sāsanaṃ pesetvā tāya rañño ārocāpetvā devanagaraṃ viya nagare alaṅkārāpite sonuttaropi nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruhitvā dante upanesi, upanetvā ca pana, ‘‘ayye, yassa kira tumhe appamattakaṃ dosaṃ hadaye karittha, so nāgo mayā hato mato, ‘matabhāvaṃ me āroceyyāsī’ti āha, tassa matabhāvaṃ tumhe jānātha, gaṇhatha, ime tassa dantā’’ti dante adāsi.
她用镶着摩尼宝珠的扇子接过大士那以六色光芒点缀的牙齿,放在大腿上,看着前世是自己丈夫的大士的牙齿,心里想着:“这样一位具足祥瑞的象王,竟被毒箭夺去性命,割下这些牙齿,梭努达拉就这么回来了。”她这样忆念大士,生起悲伤,无法承受。就在那里,她的心脏当场碎裂,当天就死了。导师为了说明这件事,说道:巴利
Sā mahāsattassa chabbaṇṇaraṃsivicittadante maṇitālavaṇṭena gahetvā ūrūsu ṭhapetvā purimabhave attano pirasāmikassa dante olokentī ‘‘evarūpaṃ sobhaggappattaṃ vāraṇaṃ visapītena sallena jīvitakkhayaṃ pāpetvā ime dante chinditvā sonuttaro āgato’’ti mahāsattaṃ anussarantī sokaṃ uppādetvā adhivāsetuṃ nāsakkhi. Athassā tattheva hadayaṃ phali, taṃ divasameva kālamakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“ 她看见那头在前世深受爱戴的象王的象牙,
就在那里,她的心脏当场裂开了,她也正因为这个原因当场死去,这个愚妇。”巴利
‘‘Disvāna dantāni gajuttamassa, bhattuppiyassa purimāya jātiyā; Tattheva tassā hadayaṃ aphāli, teneva sā kālamakāsi bālā’’ti.
那位证得正觉、具足大威神力者,在大众中间露出了微笑。
心已善得解脱的比丘们问:诸佛不会无缘无故地示现。巴利
‘‘Sambodhipatto sa mahānubhāvo, sitaṃ akāsī parisāya majjhe; Pucchiṃsu bhikkhū suvimuttacittā, nākāraṇe pātukaronti buddhā.
你们见到的那位年轻少女,穿着染色衣,过着无家的修行生活;
那时她是一位国王的女儿,而我则是一条龙王。巴利
‘‘Yamaddasātha dahariṃ kumāriṃ, kāsāyavatthaṃ anagāriyaṃ carantiṃ; Sā kho tadā rājakaññā ahosi, ahaṃ tadā nāgarājā ahosiṃ.
带走了那头最殊胜大象的象牙,象牙美丽、端严,世间无与伦比;
那个猎人去了迦尸城,他就是那时的提婆达多。巴利
‘‘Ādāya dantāni gajuttamassa, vaggū subhe appaṭime pathabyā; Yo luddako kāsipuraṃ upāgami, so kho tadā devadatto ahosi.
无间长夜所熏习,此旧行迹高复低;
无怯无忧毒箭拔,佛陀自证乃宣说。巴利
‘‘Anāvasūraṃ cirarattasaṃsitaṃ, uccāvacaṃ caritamidaṃ purāṇaṃ; Vītaddaro vītasoko visallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho.
“ 比丘们,那时我是你们(中的一员),就在那个地方;
那时我是龙王,你们要这样记住这个本生故事。”巴利
‘‘Ahaṃ vo tena kālena, ahosiṃ tattha bhikkhavo; Nāgarājā tadā homi, evaṃ dhāretha jātaka’’nti. –
这些偈颂,是结集法藏的长老们为了赞颂十力者的功德而安立的。巴利
Imā gāthā dasabalassa guṇe vaṇṇentehi dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā.
当时,那位已经证得正觉、具有大神力的导师,坐在装饰庄严的法堂中、装饰庄严的法座上,身处大众中间,有一天露出了微笑。诸漏已尽的比丘们问:“尊者,诸佛不会无缘无故地微笑,您却微笑了,究竟是什么原因让您微笑呢?”被这样问到时,贤友,导师为了说明自己微笑的原因,指着一位年轻比丘尼,这样说道:“诸比丘,你们看见这位年轻、正值青春年华、身穿袈裟、出家后在这教法中修行的少女吗?她那时就是那位国王的女儿,正是她派索努德拉去说:‘用涂了毒的箭射杀龙王。’索努德拉前去,我那时就是那位被害至命终的龙王。诸比丘,现在的提婆达多,就是那时的猎人。”巴利
Tattha sitaṃ akāsīti so sambodhippatto satthā mahānubhāvo alaṅkatadhammasabhāyaṃ alaṅkatadhammāsane parisamajjhe nisinno ekadivasaṃ sitaṃ akāsi. Nākāraṇeti ‘‘bhante, buddhā nāma akāraṇe sitaṃ na karonti, tumhehi ca sitaṃ kataṃ, kena nu kho kāraṇena sitaṃ kata’’nti mahākhīṇāsavā bhikkhū pucchiṃsu. Yamaddasāthāti evaṃ puṭṭho, āvuso, satthā attano sitakāraṇaṃ ācikkhanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ dassetvā evamāha – ‘‘bhikkhave, yaṃ ekaṃ daharaṃ yobbanappattaṃ kumāriṃ kāsāyavatthaṃ anagāriyaṃ upetaṃ pabbajitvā imasmiṃ sāsane carantiṃ addasātha passatha, sā tadā ‘visapītena sallena nāgarājaṃ vijjhitvā vadhehī’’’ti sonuttarassa pesetā rājakaññā ahosi. Tena gantvā jīvitakkhayaṃ pāpito ahaṃ tadā so nāgarājā ahosinti attho. Devadattoti, bhikkhave, idāni devadatto tadā so luddako ahosi.
“Anāvasūraṃ”的意思是:不是日落,也就是太阳还没有落山。“Cirarattasaṃsitaṃ”的意思是:在这么久远的时间中,经过无数亿年所依止、所流转、所不断串习的。这里要表达的是:贤友,即使是无数亿年前所流转的事,也像上午做的事,当天傍晚就能想起来一样。因为自身的行为高尚,而那位王女和索努德拉的行为低劣,所以有高下之分,这高下混杂的旧行,由于贪等怖畏已经消失,所以是“离怖畏”;由于亲属、财富等忧愁不存在,所以是“无忧”;由于贪欲之箭等已经断除,所以是“离箭”。佛陀自己了知这一切之后,才这样说。“Ahaṃ vo”这里的“vo”只是语气词。意思是:诸比丘,我在那时、在那里的六牙湖中,就是那位龙王。“Nāgarāja”并不是别的什么人,我那时就是龙王,这才是这里的含义。“你们应当这样忆持”的意思是:你们应当这样忆持、学习、通达这个本生故事。巴利
Anāvasūranti na avasūraṃ, anatthaṅgatasūriyanti attho. Cirarattasaṃsitanti ito ciraratte anekavassakoṭimatthake saṃsitaṃ saṃsaritaṃ anuciṇṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – āvuso, ito anekavassakoṭimatthake saṃsaritampi pubbaṇhe kataṃ taṃ divasameva sāyanhe saranto viya attano caritavasena uccattā tāya rājadhītāya ca sonuttarassa ca caritavasena nīcattā uccānīcaṃ caritaṃ idaṃ purāṇaṃ rāgādīnaṃ darānaṃ vigatatāya vītaddaro, ñātidhanasokādīnaṃ abhāvena vītasoko, rāgasallādīnaṃ vigatattā visallo attanāva jānitvā buddho abhāsīti. Ahaṃ voti ettha voti nipātamattaṃ, bhikkhave, ahaṃ tena kālena tattha chaddantadahe ahosinti attho. Nāgarājāti honto ca pana na añño koci tadā homi, atha kho nāgarājā homīti attho. Evaṃ cārethāti tumhe taṃ jātakaṃ evaṃ dhāretha uggaṇhātha pariyāpuṇāthāti.
听完这次说法,很多人证得了入流果等圣果。而那位比丘尼后来通过观修,证得了阿拉汉果。巴利
Imañca pana dhammadesanaṃ sutvā bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Sā pana bhikkhunī pacchā vipassitvā arahattaṃ pattāti.
1 2 3 4 5 6 7 8