三十集·6. 大猿本生注释
16. 三十集义注 · 161 段
6. 大猿本生注释
[516] 6. Mahākapijātakavaṇṇanā
世尊住在竹林精舍时,因为提婆达多投石这件事,说了“波罗奈曾有一位国王”这个因缘故事。当时的情况是:他先派了弓箭手,后来石头被扔出去,比丘们都在议论提婆达多的不是,世尊就说:“各位比丘,不只是现在,过去提婆达多也对我扔过石头。”于是讲起了过去的事。
Bārāṇasyaṃ ahū rājāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa silāpavijjhanaṃ ārabbha kathesi. Tena hi dhanuggahe payojetvā aparabhāge silāya paviddhāya bhikkhūhi devadattassa avaṇṇe kathite satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ silaṃ pavijjhiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王统治的时候,迦尸村有个农夫婆罗门。他耕完田,把牛放开,就开始用锄头干活。那些牛在一个草丛里吃叶子,慢慢走进森林,跑掉了。他到时候一看,放下锄头,找牛却看不见,心里很难过,就去找它们,走进森林深处,四处转来转去,进入了雪山。他在那里迷失了方向,七天没吃东西,到处游荡,看见一棵柿树,就爬上去吃果子,结果从柿树上滑落,掉进一个六十肘深、像地狱一样的深渊。他在那里过了十天。那时,菩萨转生为猴子,正在吃各种果子,看见那个人后,用石头练了练手,把那个人救上来,让他坐在石头顶上,这样说:“喂,婆罗门,我累了,要睡一会儿,你帮我看着。”那个人却在菩萨睡着时,用石头砸破了他的头。大士知道了他干的事,跳起来坐在树枝上,说:“喂,人,你在地上走,我在树枝尖上给你指路。”他把那个人带出森林,安置在路上,然后自己进了山脚。那个人以怨报德,对大士犯了罪过之后,得了麻风病,就在这一世变成了人间饿鬼。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente kāsikagāmake eko kassakabrāhmaṇo khettaṃ kasitvā goṇe vissajjetvā kuddālakammaṃ kātuṃ ārabhi. Goṇā ekasmiṃ gacche paṇṇāni khādantā anukkamena aṭaviṃ pavisitvā palāyiṃsu. So velaṃ sallakkhetvā kuddālaṃ ṭhapetvā goṇe olokento adisvā domanassappatto te pariyesanto antoaṭaviṃ pavisitvā āhiṇḍanto himavantaṃ pāvisi. So tattha disāmūḷho hutvā sattāhaṃ nirāhāro vicaranto ekaṃ tindukarukkhaṃ disvā abhiruyha phalāni khādanto tindukarukkhato parigaḷitvā saṭṭhihatthe narakapapāte pati. Tatrassa dasa divasā vītivattā. Tadā bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā phalāphalāni khādanto taṃ purisaṃ disvā silāya yoggaṃ katvā taṃ purisaṃ uddharitvā silāya matthake nisīdāpetvā evamāha – ‘‘bho brāhmaṇa, ahaṃ kilamāmi, muhuttaṃ niddāyissāmi, maṃ rakkhāhī’’ti. So tassa niddāyantassa silāya matthakaṃ padālesi. Mahāsatto tassa taṃ kammaṃ ñatvā uppatitvā sākhāya nisīditvā ‘‘bho purisa, tvaṃ bhūmiyā gaccha, ahaṃ sākhaggena tuyhaṃ maggaṃ ācikkhanto gamissāmī’’ti taṃ purisaṃ araññato nīharitvā magge ṭhapetvā pabbatapādameva pāvisi. So puriso mahāsatte aparajjhitvā kuṭṭhī hutvā diṭṭhadhammeyeva manussapeto ahosi.
他受了七年苦,四处流浪,后来走进波罗奈城一座叫鹿野苑的园林,在围墙之间铺上芭蕉叶,痛苦难忍就躺了下来。那时波罗奈国王来到园林,在园中散步时看见了他,问道:“你是谁?你做了什么,才遭受这样的痛苦?”他就把一切详细地告诉了国王。导师为了说明这件事,说了下面的话:
So satta vassāni dukkhapīḷito vicaranto bārāṇasiyaṃ migājinaṃ nāma uyyānaṃ pavisitvā pākārantare kadalipaṇṇaṃ attharitvā vedanāppatto nipajji. Tadā bārāṇasirājā uyyānaṃ gantvā tattha vicaranto taṃ disvā ‘‘kosi tvaṃ, kiṃ vā katvā imaṃ dukkhaṃ patto’’ti pucchi. Sopissa sabbaṃ vitthārato ācikkhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
波罗奈曾有一位国王,让迦尸国繁荣兴旺;
在朋友和大臣们的簇拥下,他去了鹿野苑。
‘‘Bārāṇasyaṃ ahū rājā, kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Mittāmaccaparibyūḷho, agamāsi migājinaṃ.
在那里,他看见一个婆罗门,皮肤白皙却长着斑斑点点,患有白斑病;
就像被摧毁的紫荆树,他瘦得皮包骨,青筋暴起。
‘‘Tattha brāhmaṇamaddakkhi, setaṃ citraṃ kilāsinaṃ; Viddhastaṃ koviḷāraṃva, kisaṃ dhamanisanthataṃ.
见彼至极堪怜者,困厄缠身苦莫支;
王心惊怖毛皆竖,问言:汝是夜叉中,何者耶?
‘‘Paramakāruññataṃ pattaṃ, disvā kicchagataṃ naraṃ; Avaca byamhito rājā, yakkhānaṃ katamo nusi.
你的手脚都是白的,头还要更白;
你的身体颜色斑驳,还满是皮肤病。
‘‘Hatthapādā ca te setā, tato setataraṃ siro; Gattaṃ kammāsavaṇṇaṃ te, kilāsabahulo casi.
你的背凹凸不平,就像一串串线轴。
你的四肢就像黑节藤,我没见过别人有这样的。
‘‘Vaṭṭanāvaḷisaṅkāsā , piṭṭhi te ninnatunnatā; Kāḷapabbāva te aṅgā, nāññaṃ passāmi edisaṃ.
双脚磨破了,又渴,身体消瘦,青筋暴起。
你饿得难受,身体都干瘦了,你从哪里来?又要去哪里?
‘‘Ugghaṭṭapādo tasito, kiso dhamanisanthato; Chāto ātattarūposi, kutosi kattha gacchati.
难见且少所作为,容貌丑陋,见者生怖;
纵是生汝之母,亦不愿见汝。
‘‘Duddasī appakārosi, dubbaṇṇo bhīmadassano; Janetti yāpi te mātā, na taṃ iccheyya passituṃ.
“往昔我造何等业,杀害何者不应杀;
造作何等罪恶已,今受如是大苦报?”
‘‘Kiṃ kammamakaraṃ pubbe, kaṃ avajjhaṃ aghātayi; Kibbisaṃ yaṃ karitvāna, idaṃ dukkhaṃ upāgamī’’ti.
在那里,波罗奈就是指在波罗奈。被朋友和亲信围绕,就是被朋友和忠心的臣属簇拥着。鹿皮园就是名叫鹿皮的园林。他看见一个全身雪白的人,因为得了白麻风而发白,因为得了花斑麻风而斑驳,因为溃烂发痒的麻风病而长满白斑,正受着痛苦,躺在芭蕉叶上。像被砍坏的紫荆树一样,是说疮口流着肉脓,看上去像一棵开花的紫荆树。消瘦,是说有些部位只剩皮包骨,青筋遍布。惊恐,是说害怕了,或者感到惊愕。在夜叉当中,你是哪个夜叉?像旋钩一样,是说背脊骨那里像被串起来的旋钩。肢体,是说你的四肢像黑节藤蔓。没见过别的,是说我没见过别的男人是这个样子。脚上沾满尘垢,是说脚上落满了尘土。身体干枯,是说身体枯瘦。难看,是说很难看。没什么样子,是说没有正常人的身形,意思就是长得丑陋。造了什么业,是说以前造了什么业,做了什么事。罪业,就是残忍的行为。
Tattha bārāṇasyanti bārāṇasiyaṃ. Mittāmaccaparibyūḷhoti mittehi ca daḷhabhattīhi amaccehi ca parivuto. Migājinanti evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. Setanti setakuṭṭhena setaṃ kabarakuṭṭhena vicitraṃ paribhinnena kaṇḍūyanakilāsakuṭṭhena kilāsinaṃ vedanāppattaṃ kadalipaṇṇe nipannaṃ addasa. Viddhastaṃ koviḷāraṃvāti vaṇamukhehi paggharantena maṃsena viddhastaṃ pupphitakoviḷārasadisaṃ. Kisanti ekaccesu padesesu aṭṭhicammamattasarīraṃ sirājālasanthataṃ. Byamhitoti bhīto vimhayamāpanno vā. Yakkhānanti yakkhānaṃ antare tvaṃ katarayakkho nāmāsi. Vaṭṭanāvaḷisaṅkāsāti piṭṭhikaṇṭakaṭṭhāne āvunitvā ṭhapitāvaṭṭanāvaḷisadisā. Aṅgāti kāḷapabbavallisadisāni te aṅgāni. Nāññanti aññaṃ purisaṃ edisaṃ na passāmi. Ugghaṭṭapādoti rajokiṇṇapādo. Ātattarūpoti sukkhasarīro. Duddasīti dukkhena passitabbo. Appakārosīti sarīrappakārarahitosi, dussaṇṭhānosīti attho. Kiṃ kammamakaranti ito pubbe kiṃ kammaṃ akaraṃ, akāsīti attho. Kibbisanti dāruṇakammaṃ.
接着,婆罗门说道:
Tato paraṃ brāhmaṇo āha –
‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;
在这世间,智者确实会称赞说真话的人。
Saccavādiñhi lokasmiṃ, pasaṃsantīdha paṇḍitā.
我独自一人走着,四处寻找牛群,却糊里糊涂地走进了树林里。
在荒野、盐碱地和林间空地里,各种大象出没的地方。
‘‘Eko caraṃ gogaveso, mūḷho accasariṃ vane; Araññe irīṇe vivane, nānākuñjarasevite.
我在猛兽出没的密林中彻底迷失了方向;
我在那里待了整整七天,受尽饥渴的折磨。
‘‘Vāḷamigānucarite, vippanaṭṭhosmi kānane; Acariṃ tattha sattāhaṃ, khuppipāsasamappito.
在那里,我饿着肚子,看见一棵柿子树长在崎岖不平的地方;
它悬在悬崖边,挂满了成熟的果实。
‘‘Tattha tindukamaddakkhiṃ, visamaṭṭhaṃ bubhukkhito; Papātamabhilambantaṃ, sampannaphaladhārinaṃ.
我吃了那些被风吹落的果实,它们让我觉得非常美味。
没吃够,我就爬上了树,打算在那儿坐着。
‘‘Vātassitāni bhakkhesiṃ, tāni rucciṃsu me bhusaṃ; Atitto rukkhamārūhiṃ, tattha hessāmi āsito.
我曾吃过一个,又渴望第二个;
于是那树枝就断掉了,像被斧头砍断一样。
‘‘Ekaṃ me bhakkhitaṃ āsi, dutiyaṃ abhipatthitaṃ; Tato sā bhañjatha sākhā, chinnā pharasunā viya.
我随那些树枝一同,头下脚上倒栽;
无依无托,坠入险峻山壑。
‘‘Sohaṃ sahāva sākhāhi, uddhaṃpādo avaṃsiro; Appatiṭṭhe anālambe, giriduggasmi pāpataṃ.
以水甚深故,我未能触底;
无喜卧彼处,十夜不曾少。
‘‘Yasmā ca vāri gambhīraṃ, tasmā na samapajjisaṃ; Tattha sesiṃ nirānando, anūnā dasa rattiyo.
这时,有一只猴子来到我这里,它是尾巴像牛尾的猕猴,常在山洞悬崖间活动。
在树枝间穿梭游荡,吃着树上的果子。
‘‘Athettha kapi māgañchi, gonaṅgulo darīcaro; Sākhāhi sākhaṃ vicaranto, khādamāno dumapphalaṃ.
他看见我消瘦、苍白,对我生起了怜悯。
喂,那个人到底是谁,在这里被痛苦这样折磨着?
‘‘So maṃ disvā kisaṃ paṇḍuṃ, kāruññamakaraṃ mayi; Ambho ko nāma so ettha, evaṃ dukkhena aṭṭito.
你是人还是非人?请向我表明身份。
我向彼合掌致敬,说的正是这番话。
‘‘Manusso amanusso vā, attānaṃ me pavedaya; Tassañjaliṃ paṇāmetvā, idaṃ vacanamabraviṃ.
我是人,却已陷入困境,从此以后我再没有别的去处了。
我把这话告诉你,愿你吉祥;也请你做我的皈依处。
‘‘Manussohaṃ byasampatto, sā me natthi ito gati; Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo, tvañca me saraṇaṃ bhava.
猴子拿起沉重的石块,在山间游荡。
雄杰用石头锻炼之后,这样说道:
‘‘Garuṃ silaṃ gahetvāna, vicarī pabbate kapi; Silāya yoggaṃ katvāna, nisabho etadabravi.
来,登上我的脊背吧,用双臂抱住我的脖子;
我将把你从险峻的山崖中救出,迅疾如飞。
‘‘Ehi me piṭṭhimāruyha, gīvaṃ gaṇhāhi bāhubhi; Ahaṃ taṃ uddharissāmi, giriduggata vegasā.
听了那位具足吉祥的猴王这番话后,
我爬上那位智者的背,用双臂抱住了他的脖子。
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, vānarindassa sirīmato; Piṭṭhimāruyha dhīrassa, gīvaṃ bāhāhi aggahiṃ.
那个力大无穷、威猛炽盛的猴王,就从那里把我救起。
他痛苦不堪,艰难地从险峻的山崖上急速冲下来。
‘‘So maṃ tato samuṭṭhāsi, tejassī balavā kapi; Vihaññamāno kicchena, giriduggata vegasā.
那位已寂静的圣者、人中之牛王把我救出来后,这样说道:
来吧,朋友,请你保护我,我将睡一会儿。
‘‘Uddharitvāna maṃ santo, nisabho etadabravi; Iṅgha maṃ samma rakkhassu, pasupissaṃ muhuttakaṃ.
狮子、老虎和豹,还有熊、狼和鬣狗;
他们可能会伤害放逸的我,你看到他们时,就拦住他们。
‘‘Sīhā byagghā ca dīpī ca, acchakokataracchayo; Te maṃ pamattaṃ hiṃseyyuṃ, te tvaṃ disvā nivāraya.
他就这样保护了我,自己歇了一小会儿。
那时,我以不恰当的方式生起了邪恶的见解。
‘‘Evaṃ me parittātūna, pasupī so muhuttakaṃ; Tadāhaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ, paṭilacchiṃ ayoniso.
这只猴子是人类的食物,就像林中其他的野兽一样;
不如我把它杀了,饥饿中便吃掉这只猴子。
‘‘Bhakkho ayaṃ manussānaṃ, yathā caññe vane migā; Yaṃ nūnimaṃ vadhitvāna, chāto khādeyya vānaraṃ.
我吃饱之后,要带上肉当干粮,然后离开。
我将越过那片荒无人烟的险地,我的口粮将成为我路上充饥的食物。
‘‘Asito ca gamissāmi, maṃsamādāya sambalaṃ; Kantāraṃ nittharissāmi, pātheyyaṃ me bhavissati.
于是,我拿起石头,砸向他的头顶。
我身体疲惫,那一击就变得软弱无力。
‘‘Tato silaṃ gahetvāna, matthakaṃ sannitāḷayiṃ; Mama gattakilantassa, pahāro dubbalo ahu.
他速度飞快地冲了过来,那只猴子浑身沾满了血。
双眼满是泪水,哭着望向我。
‘‘So ca vegenudappatto, kapi ruhiramakkhito; Assupuṇṇehi nettehi, rodanto maṃ udikkhati.
尊者,请不要这样对我,而你竟然做出这种事。
长寿啊,你确实应该去阻止别人才对。
‘‘Māyyo maṃ kari bhaddante, tvañca nāmedisaṃ kari; Tvañca kho nāma dīghāvu, aññe vāretumarahasi.
哎呀,你这个人啊,真是做了极难做到的事!
像这样崎岖难行的险路、悬崖,你被我从其中救拔了出来。
‘‘Aho vata re purisa, tāvadukkarakāraka; Edisā visamā duggā, papātā uddhato mayā.
从另一个世界被带来的人,你们竟以为可以加害于我。
那恶业正是由那恶人以恶念所算计的。
‘‘Ānīto paralokāva, dubbheyyaṃ maṃ amaññatha; Taṃ tena pāpakammena, pāpaṃ pāpena cintitaṃ.
住在非法中的人啊,千万别让你碰上那苦涩难忍的感受。
别让你那恶业的果报反过来毁了你,就像竹子开花后枯死一样。
‘‘Mā heva tvaṃ adhammaṭṭha, vedanaṃ kaṭukaṃ phusi; Mā heva pāpakammaṃ taṃ, phalaṃ veḷuṃva taṃ vadhi.
我对你没有任何信任,你这个行为恶劣、毫无自制的人。
你过来,跟在我身后走,就待在看得见的近处。
‘‘Tayi me natthi vissāso, pāpadhamma asaññata; Ehi me piṭṭhito gaccha, dissamānova santike.
你已脱出猛兽之爪,已得人身;
不依正法者啊,此即是道,随你称意而行。
‘‘Muttosi hatthā vāḷānaṃ, pattosi mānusiṃ padaṃ; Esa maggo adhammaṭṭha, tena gaccha yathāsukhaṃ.
山居者说完这话,便在湖里洗净了头。
擦干眼泪后,他随即登上了山。
‘‘Idaṃ vatvā giricaro, rahade pakkhalya matthakaṃ; Assūni sampamajjitvā, tato pabbatamāruhi.
我被那火烧灼着,被热恼折磨着。
我身体被灼烧着,走上前去喝水。
‘‘Sohaṃ tenābhisattosmi, pariḷāhena aṭṭito; Ḍayhamānena gattena, vāriṃ pātuṃ upāgamiṃ.
如被烈火炙烧,湖泊沾满血污;
脓血之相现前,于我悉皆如是。
‘‘Agginā viya santatto, rahado ruhiramakkhito; Pubbalohitasaṅkāso, sabbo me samapajjatha.
所有落在我身上的水滴,
那么多疖子就会生出来,大得像半个木苹果。
‘‘Yāvanto udabindūni, kāyasmiṃ nipatiṃsu me; Tāvanto gaṇḍa jāyetha, addhabeluvasādisā.
我的疮口裂开了,脓血直流。
无论我走到哪个村庄、哪个城镇,
‘‘Pabhinnā pagghariṃsu me, kuṇapā pubbalohitā; Yena yeneva gacchāmi, gāmesu nigamesu ca.
男男女女手持棍棒,拦住我。
我被腐烂的臭味所弥漫覆盖,别靠近这边来。
‘‘Daṇḍahatthā nivārenti, itthiyo purisā ca maṃ; Okkitā pūtigandhena, māssu orena āgamā.
这样的苦,我已经受了七年了。
我正在承受自己造下的业,那是过去自己做的恶事。
‘‘Etādisaṃ idaṃ dukkhaṃ, satta vassāni dāni me; Anubhomi sakaṃ kammaṃ, pubbe dukkaṭamattano.
诸位尊者,凡是在这里聚集的人,我都对你们说:
千万别伤害朋友,伤害朋友的人确实很卑劣。
‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā; Māssu mittāna dubbhittho, mittadubbho hi pāpako.
“在这世上背叛朋友的人,会变成麻风病人,或是患上白癜风。
身体崩解之后,背叛朋友的人,就会堕入地狱。”
‘‘Kuṭṭhī kilāsī bhavati, yo mittānidha dubbhati; Kāyassa bhedā mittaddu, nirayaṃ sopapajjatī’’ti.
在这里,所谓“善巧”,就像一位熟练善巧的人讲述那样,我也要这样为你们讲述。“寻牛”:为了寻找丢失的牛而四处寻找。“越过进入”:越过人走的道路,我进入了雪山。“阿兰若中”:指没有国王管辖的空旷之处。“荒漠中”:指干枯的旷野。“僻静处”:指偏僻寂静的地方。“迷失者”:指迷了路的人。“饥饿者”:指已经生起饥饿、腹中空空的人。“垂向悬崖”:指面朝悬崖往下悬垂。“结满果实”:指结着甘甜果实的树。“被风吹落的”:首先,我吃了那些被风吹落的果子。“在那里我将住下”:我想在那棵树上住得安乐,于是爬了上去。“从那里,那树枝折断了”:当我伸手去够我所期望的果实时,那根我爬上去的树枝,就像被斧头砍断一样折断了。“无可攀附处”:没有任何地方可以攀抓依附。“山险处”:指山中的险峻不平之处。“其余的”:我已经躺下了。
Tattha kusaloti yathā cheko kusalo katheti, tathā vo kathessāmi. Gogavesoti naṭṭhe goṇe gavesanto. Accasarinti manussapathaṃ atikkamitvā himavantaṃ pāvisiṃ. Araññeti arājake suññe. Irīṇeti sukkhakantāre. Vivaneti vivitte. Vippanaṭṭhoti maggamūḷho. Bubhukkhitoti sañjātabubhukkho chātajjhatto. Papātamabhilambantanti papātābhimukhaṃ olambantaṃ. Sampannaphaladhārinanti madhuraphaladhārinaṃ. Vātassitānīti paṭhamaṃ tāva vātapatitāni khādiṃ. Tattha hessāmīti tasmiṃ rukkhe suhito bhavissāmīti āruḷhomhi. Tato sā bhañjatha sākhāti tassa abhipatthitassa atthāya hatthe pasārite sā mayā abhiruḷhā sākhā pharasunā chinnā viya abhañjatha. Anālambeti ālambitabbaṭṭhānarahite. Giriduggasminti girivisame. Sesinti sayitomhi.
猴子来了,意思是猴子过来了。牛尾,是说尾巴像牛的尾巴。也有写成Gonaṅguṭṭho的版本,还有人读作Gonaṅgulī。他对我做了,意思是他对我做了那样的事。喂,大王,那位猴王在那个像地狱一样的悬崖边,听到我落水的声音,就喊了我一声“喂”,然后问:“这是谁?”遭遇灾难,意思是遭遇了祸事,或者说落入了悬崖的掌控之中。愿你们得好处,所以我对你们说:愿你们得到幸福。重石,大王,那位猴王听我这么说了以后,安慰我说“别害怕”,然后首先拿起重石,在山间练习行走。人中之牛,就是人中的俊杰、那位最殊胜的猕猴王,站在山崖上对我这样说。
Kapi māgañchīti kapi āgañchi. Gonaṅguloti gunnaṃ naṅguṭṭhasadisanaṅguṭṭho. ‘‘Gonaṅguṭṭho’’tipi pāṭho. ‘‘Gonaṅgulī’’tipi paṭhanti. Akaraṃ mayīti akarā mayi. Ambhoti, mahārāja, so kapirājā tasmiṃ narakapapāte mama udakapothanasaddaṃ sutvā maṃ ‘‘ambho’’ti ālapitvā ‘‘ko nāmeso’’ti pucchi. Byasampattoti byasanaṃ patto, papātassa vasaṃ pattoti vā attho. Bhaddaṃ voti tasmā tumhe vadāmi – ‘‘bhaddaṃ tumhākaṃ hotū’’ti. Garuṃ silanti, mahārāja, so kapirājā mayā evaṃ vutte ‘‘mā bhāyī’’ti maṃ assāsetvā paṭhamaṃ tāva garuṃ silaṃ gahetvā yoggaṃ karonto pabbate vicari . Nisabhoti purisanisabho uttamavānarindo pabbatapapāte ṭhatvā maṃ etadabravīti.
用双臂:用两条手臂紧紧抓住我的脖子。以速度:就是飞快地。具有祥瑞者:指有福德的人。抓住了:猴王借着风力急速跳下六十肘深的地狱悬崖,站在水面上;我迅速爬上他的背,用两条手臂抱住了他的脖子。正在受苦:正疲惫不堪。艰难地:就是很辛苦地。智者:就是聪明人,或者也可以说是疲惫、劳累的人。你保护我:我救你上来时疲惫不堪,歇一会儿就会睡着,所以你要保护我。如同这林中其他野兽:像狮子等这片林子里别的猛兽。但在巴利文中则写作“熊、狼、鬣狗”。保护我:大王,这位猴王就这样把我当作他自己的保护对象,歇息了片刻。由于不如理作意:由于以不如理的方式思惟。适合吃的:可供食用之物。已吃、已饮、饱足:Asito dhāto suhito。路粮:途中食用的干粮。打他的头:我打了那位猴王的头。“打他的头”也是一种文本读法。不是强壮的:没有力气,未能如愿行走。
Bāhubhīti dvīhi bāhāhi mama gīvaṃ suggahitaṃ gaṇha. Vegasāti vegena. Sirīmatoti puññavantassa. Aggahinti saṭṭhihatthaṃ narakapapātaṃ vātavegena otaritvā udakapiṭṭhe ṭhitassa ahaṃ vegena piṭṭhimabhiruhitvā ubhohi bāhāhi gīvaṃ aggahesiṃ. Vihaññamānoti kilamanto. Kicchenāti dukkhena. Santoti paṇḍito, atha vā parisanto kilanto. Rakkhassūti ahaṃ taṃ uddharanto kilanto muhuttaṃ vissamanto pasupissaṃ, tasmā maṃ rakkhāhi. Yathā caññe vane migāti sīhādīhi aññepi ye imasmiṃ vane vāḷamigā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘acchakokataracchayo’’ti likhanti. Parittātūnāti, mahārāja, evaṃ so kapirājā maṃ attano parittāṇaṃ katvā muhuttaṃ pasupi. Ayonisoti ayonisomanasikārena. Bhakkhoti khāditabbayuttako. Asito dhāto suhito. Sambalanti pātheyyaṃ. Matthakaṃ sannitāḷayinti tassa vānarindassa matthakaṃ pahariṃ. ‘‘Sannitāḷaya’’ntipi pāṭho. Dubbalo ahūti na balavā āsi, yathādhippāyaṃ na agamāsīti.
“以速度”是说:以我扔出石头的速度。“他醒过来了”是说:他起来了。“不要对我作恶”:那个背叛朋友的人扔出石头,割裂了我那块大皮,我就那样悬挂着,血不断流出来。大士生起了强烈的痛受,心里想:“这个地方没有别人,这个危险是依靠这个人才发生的。”他害怕死亡,用手抓住那块悬挂着的皮边,奋力一跳爬上树枝,然后跟那个恶人交谈,说出了“不要对我作恶”等话。这里“尊者不要对我作恶”是说:尊者啊,请不要害我。“你这个人啊”:你这个人,明明是被我这样从悬崖里拉上来的,却对我做出这么粗暴残忍的事,唉,你做的真是太不应该了。唉呀:他是在这样责备他。“做了极难做的事”:因为伤害我,你做了极其难做的恶行。“就像从后世带来一样”:就好像是从他世被带来的一样。“该受背叛杀害”:该被背叛、该被杀掉。“那样的苦受”:即便如此,你这个不依法而行的人,我感受到怎样的苦受,但愿你不要感受到那样剧烈的苦受,愿那恶业的果报不要像竹子一样反过来伤害你。就这样,大王,他像慈爱自己心爱的孩子一样慈悯我。
Vegenāti mayā pahaṭapāsāṇavegena. Udappattoti uṭṭhito. Māyyoti tena mittadubbhipurisena silāya paviddhāya mahācammaṃ chinditvā olambi, ruhiraṃ pagghari. Mahāsatto vedanāppatto cintesi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne añño natthi, idaṃ bhayaṃ imaṃ purisaṃ nissāya uppanna’’nti. So maraṇabhayabhīto olambantaṃ cammabandhaṃ hatthena gahetvā uppatitvā sākhaṃ abhiruyha tena pāpapurisena saddhiṃ sallapanto ‘‘māyyo ma’’ntiādimāha. Tattha māyyo maṃ kari bhaddanteti mā akari ayyo maṃ bhaddanteti taṃ nivāreti. Tvañca kho nāmāti tvaṃ nāma evaṃ mayā papātā uddhaṭo edisaṃ pharusakammaṃ mayi kari, aho te ayuttaṃ katanti. Aho vatāti taṃ garahanto evamāha. Tāvadukkarakārakāti mayi aparajjhanena atidukkarakammakāraka. Paralokāvāti paralokato viya ānīto. Dubbheyyanti dubbhitabbaṃ vadhitabbaṃ. Vedanaṃ kaṭukanti evaṃ santepi tvaṃ adhammaṭṭha yādisaṃ vedanaṃ ahaṃ phusāmi, edisaṃ vedanaṃ kaṭukaṃ mā phusi, taṃ pāpakammaṃ phalaṃ veḷuṃva taṃ mā vadhi. Iti maṃ, mahārāja, so piyaputtakaṃ viya anukampi.
那时我就对他说:“尊者,请您别把我犯的过错放在心上,别把我这个恶人丢在这种荒野里害死。我迷了方向,根本不认得路。请您不要毁掉我自己所造的业,请您赐我一条活命,把我带出荒野,放到有人走的路上。”我这样说完,他跟我交谈起来,开口就说“我对你信不过”。这里“对你”的意思是:从今往后,我对你不再有任何信任。“你来吧”的意思是:喂,男子,我不跟你一起走那条路;你到我这边来,跟在我身后不远、让我能看见你身子的地方走,我会在树上走。“你脱险了”的意思是:大王,随后他把我带出荒野,说:“喂,男子,你从猛兽的掌握中脱险了。你到了人走的路上了:你已经来到人们活动的范围。这就是你的路,顺着这条路走吧。”
Atha naṃ ahaṃ etadavocaṃ – ‘‘ayya, mayā kataṃ dosaṃ hadaye mā kari, mā maṃ asappurisaṃ evarūpe araññe nāsaya, ahaṃ disāmūḷho maggaṃ na jānāmi, attanā kataṃ kammaṃ mā nāsetha, jīvitadānaṃ me detha, araññā nīharitvā manussapathe ṭhapethā’’ti. Evaṃ vutte so mayā saddhiṃ sallapanto ‘‘tayi me natthi vissāso’’ti ādimāha. Tattha tayīti ito paṭṭhāya mayhaṃ tayi vissāso natthi. Ehīti, bho purisa, ahaṃ tayā saddhiṃ maggena na gamissāmi, tvaṃ pana ehi mama piṭṭhito avidūre dissamānasarīrova gaccha, ahaṃ rukkhaggeheva gamissāmīti. Muttosīti atha so maṃ, mahārāja, araññā nīharitvā, bho purisa, vāḷamigānaṃ hatthā muttosi. Pattosi mānusiṃ padanti manussūpacāraṃ patto āgatosi, esa te maggo, etena gacchāti āha.
“山行者”就是住在山里的猴子。“洗干净”就是洗过之后。“我被它害了”意思是:大王,我这个人就是被那只猴子害了。当恶业成熟的时候,我心里想着“我被它害了”,所以才这么说。“被折磨”就是被逼迫、被伤害。“我走近”就是走到了一个湖边。“出现”就是生起了,变成那样出现在眼前。“那么多”就是有多少。“长出疖子”就是疖子冒出来了。据说他实在忍不住口渴,就捧起一捧水,喝了一点,把剩下的洒在身上。结果就在那一刻,随着水滴的数量,他身上冒出了许多半个孟加拉苹果那么大的疖子,所以他才这么说。“破了”就是那些疖子当天就裂开,变成像腐烂尸体一样发臭,脓血直流。“无论哪条路”就是不管走哪条路。“被洒满”就是被臭味覆盖、包围、缠绕。“别从那边过来”意思是,人们说“你这个恶臭的家伙,别从那边过来,别到我们这里来”,就这样拦住我。“到现在七年了”意思是,大王,从那时起直到现在,已经七年了,这么长的时间里,我一直在承受自己造的业。
Giricaroti giricārī vānaro. Pakkhalyāti dhovitvā. Tenābhisattosmīti so ahaṃ, mahārāja , tena vānarena abhisatto, pāpakamme pariṇate tenābhisattosmīti maññamāno evamāha. Aṭṭitoti upadduto. Upāgaminti ekaṃ rahadaṃ upagatosmi. Samapajjathāti jāto, evarūpo hutvā upaṭṭhāsi. Yāvantoti yattakāni. Gaṇḍa jāyethāti gaṇḍā jāyiṃsu. So kira pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkonto udakañjaliṃ ukkhipitvā thokaṃ pivitvā sesaṃ sarīre siñci. Athassa tāvadeva udakabindugaṇanāya aḍḍhabeluvapakkappamāṇā gaṇḍā uṭṭhahiṃsu, tasmā evamāha. Pabhinnāti te gaṇḍā taṃ divasameva bhijjitvā kuṇapā pūtigandhikā hutvā pubbalohitāni pagghariṃsu. Yena yenāti yena yena maggena. Okkitāti pūtigandhena okiṇṇā parikkhittā parivāritā. Māssu orena āgamāti duṭṭhasatta orena māssu āgamā, amhākaṃ santikaṃ mā āgamīti evaṃ vadantā maṃ nivārentīti attho. Satta vassāni dāni meti, mahārāja, tato paṭṭhāya idāni satta vassāni mama ettakaṃ kālaṃ sakaṃ kammaṃ anubhomi.
他这样详细讲完自己背叛朋友的恶行之后,又说:“大王,看看我就知道了,这样的业,任何人都不该造。”接着便说出“因此,对你们……”等话。这里的“因此”,就是“所以”的意思——因为这样的业会带来这样痛苦的果报,才说“所以”,这就是它的含义。
Iti so attano mittadubbhikammaṃ vitthāretvā, ‘‘mahārāja, maññeva oloketvā evarūpaṃ kammaṃ na kenaci kattabba’’nti vatvā ‘‘taṃ vo’’tiādimāha. Tattha tanti tasmā. Yasmā evarūpaṃ kammaṃ evaṃ dukkhavipākaṃ, tasmāti attho.
“在这世上背叛朋友的人,会变成麻风病人,或是患上白癜风。
身体崩解之后,背叛朋友的人,就会堕入地狱。”
‘‘Kuṭṭhī kilāsī bhavati, yo mittānidha dubbhati; Kāyassa bhedā mittaddu, nirayaṃ sopapajjatī’’ti. –
这是正自觉者所说的偈颂。比丘们,意思是:在这世间,如果有人背叛朋友、伤害朋友,他就会变成那副样子。
Ayaṃ abhisambuddhagāthā. Bhikkhave, yo idha loke mittāni dubbhati hiṃsati, so evarūpo hotīti attho.
就在那个人和国王说话的时候,大地裂开了。他就在那一瞬间死去,投生到了无间地狱。等那人陷进大地之后,国王才离开园林,进了城。
Tassapi purisassa raññā saddhiṃ kathentasseva pathavī vivaraṃ adāsi. Taṅkhaṇaññeva cavitvā avīcimhi nibbatto. Rājā tasmiṃ pathaviṃ paviṭṭhe uyyānā nikkhamitvā nagaraṃ paviṭṭho.
导师讲完这段法义后,说道:“比丘们,提婆达多不是现在才这样,过去世他也曾用石头砸过我。”接着把故事和本生联系起来:“那时那个背叛朋友的人就是提婆达多,而猴王就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ silaṃ paṭivijjhiyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mittadubbhī puriso devadatto ahosi, kapirājā pana ahameva ahosi’’nti.
7. 水罗刹本生义注
[517] 7. Dakarakkhasajātakavaṇṇanā
224-257224-257.“如果他们确实在漂流时”——这是《水罗刹本生》。这一切都会在《大峰本生》中清楚显现。
224-257.Sacevo vuyhamānānanti dakarakkhasajātakaṃ. Taṃ sabbaṃ mahāumaṅgajātake āvi bhavissatīti.