4. 对复注部分含义的阐明·2. 抉择理趣会合的阐明
导论释·4. 复注部分的意义阐明 · 144 段
2. 抉择理趣会合的阐明巴利
2. Vicayahārasampātavibhāvanā
53 老师已经通过教说理趣会合,把味等内容分别讲清楚了,我们也已经了解,所以这个教说理趣会合就算讲完了。因为接下来有人要问“什么是抉择理趣会合”,所以就说“其中,什么是抉择理趣会合”等等。那里的“其中”,是在教说理趣会合等十六种理合集当中发问:哪一种具体的解释叫做抉择理趣会合?在这些法里面,应当通过哪一种具体的解释来审查这个法,那种具体的解释就叫做抉择理趣会合。为了确定并分别说明这一点,就说“其中,渴爱……”等等。不过在注释书里——巴利
53. Yena desanāhārasampātena assādādayo ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, so desanāhārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo vicayahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo vicayo hārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu katamo saṃvaṇṇanāviseso vicayahārasampāto nāmāti pucchati. Imesu dhammesu ayaṃ dhammo yena saṃvaṇṇanāvisesena vicayitabbo, so saṃvaṇṇanāviseso vicayahārasampāto nāmāti niyametvā vibhajituṃ ‘‘tattha taṇhā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana –
已经展示了教说理趣会合,现在展示抉择理趣会合。因为审查教说理趣中句义者即是审查理,所以为展示抉择理趣会合,便针对教说理趣中作为颠倒之因而被确定的渴爱,以善、不善等分类细查的方式,开始说“其中,渴爱有两种”等。巴利
‘‘Evaṃ desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro, tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘tattha taṇhā duvidhā’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 53) –
已说。其中,“其中”是指在“以不守护的心……”等经文里,按照教说理趣会合所阐明的不善法中,被确定为“渴爱”的一切渴爱。那么善的渴爱呢?就是以四地善法为对象而生起的渴爱。不善的渴爱呢?就是以不善法为对象而生起的渴爱。这样,渴爱有两种,应当加以审察。因此,复注中说:“‘以善法为所缘’,是就缘着善法而生起这一点说的,并不是说它们成为所缘缘,因为这里所说的‘善法’也包括出世间法。”巴利
Vuttaṃ. Tattha tatthāti tasmiṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’tiādisuttatthe desanāhārasampātena saṃvaṇṇite akusaladhamme ‘‘taṇhā’’ti niddhāritā sabbataṇhā. Kusalāpīti catubhūmake kusale uddissa pavattā taṇhāpi. Akusalāpīti akusaladhamme uddissa pavattā taṇhāpīti duvidhā hotīti vicayitabbā. Tena vuttaṃ ṭīkāyaṃ – ‘‘kusaladhammārammaṇāti kusaladhamme uddissa pavattamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ, idha ‘kusalā dhammā’ti lokuttaradhammānampi adhippetattā’’ti.
因为有人会问“善的渴爱导向哪里?不善的渴爱导向哪里?”,所以说“不善的导向轮回……”等等。或者,因为有人会问“善的渴爱和不善的渴爱差别在哪里?”,所以说“不善的导向轮回……”等等。因为有人会说“渴爱嘛,导向轮回倒说得通,可它怎么能导向损减呢?”,所以说“断除渴爱”。意思是:作为断除之因的渴爱,就是断除渴爱。也就是说,依靠应当被断除的渴爱,应当发起断除;通过这种应当发起的断除,而走向损减——这就是那句话的意思。巴利
‘‘Kusalā taṇhā kiṃgāminī, akusalā taṇhā kiṃ gāminī’’ti pucchitabbattā ‘‘akusalā saṃsāragāminī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘katamo kusalākusalataṇhānaṃ viseso’’ti pucchitabbattā ‘‘akusalā saṃsāragāminī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Taṇhā nāma saṃsāragāminī hotu, kathaṃ apacayagāminī’’ti vattabbattā ‘‘pahānataṇhā’’ti vuttaṃ, pahānassa hetubhūtā taṇhā pahānataṇhāti attho, pahātabbataṇhaṃ āgamma yaṃ pahānaṃ pavattetabbaṃ, tena pavattetabbena pahānena apacayaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti.
如果问:难道只有渴爱分善和不善两种,还是其他法也分善和不善两种?因为需要这样问,所以说了“慢也是……”等话。因为需要问“什么是善的慢?什么是不善的慢?”,所以说了“依靠那个慢来舍断慢,这个慢是善的;然而,那个慢产生苦,这个慢是不善的。”其中,“依靠那个慢……是善的”:依靠、亲近依止那个慢而使舍断运作起来,通过那种舍断,舍断相续中可能生起的慢,这个作为亲依止缘的慢,以果来称呼,所以叫善。“然而……是不善的”:如果那个慢以恼害他人等方式运作,产生自己和他人的苦,这个慢应当审察了知为不善。巴利
‘‘Kiṃ pana taṇhāyeva kusalākusalāti dubbidhā, udāhu aññopi kusalākusalāti dubbidho’’ti vattabbattā ‘‘mānopī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamo māno kusalo, katamo māno akusalo’’ti pucchitabbattā ‘‘yaṃ mānaṃ nissāya mānaṃ pajahati, ayaṃ māno kusalo. Yo pana māno dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusalo’’ti vuttaṃ. Tattha yaṃ mānaṃ…pe… kusaloti yaṃ mānaṃ nissāya upanissāya pahānaṃ pavattitaṃ, tena pahānena santāne uppajjanārahaṃ mānaṃ pajahati, ayaṃ upanissayapaccayabhūto māno phalūpacārena kusalo. Yo pana…pe… akusaloti yo pana māno parahiṃsanādivasena pavattamāno hutvā attano ca parassa ca dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusaloti vicayitvā veditabbo.
因为有人问“在那些导向轮回与导向减损的渴爱里,哪一种算是导向减损的善渴爱”,为了说明被称作“善”的那种渴爱本身是什么样,就说了“其中,凡是依出离而住的”等等。“其中”指的是那些导向轮回与导向减损的渴爱,也就是善的和不善的渴爱。这里要连起来理解:这种渴爱是善的。当一位善男子这样期望:“圣者们证得寂静处,也就是圣果法之后,安住其中;我什么时候也能证得那圣果法而安住呢?”这时,他对那圣果生起希求,以这希求为缘,生起了忧。这种忧就叫做“依出离而住的”。应当这样审察:这种被称为对圣果的希求的渴爱,是善的、没有过失的,因为它是以没有过失的圣果法为对象而生起的。巴利
‘‘Saṃsārāpacayagāminīsu tāsu taṇhāsu katamā apacayagāminī taṇhā kusalā’’ti pucchitabbattā ‘‘kusalā’’ti vuttāya taṇhāya sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yaṃ nekkhammasita’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tāsu saṃsārāpacayagāminīsu taṇhābhūtāsu kusalākusalāsu. Ayaṃ taṇhā kusalāti sambandho. ‘‘Ariyā puggalā santaṃ āyatanaṃ yaṃ ariyaphaladhammaṃ sacchikatvā upasampajja viharanti, taṃ āyatanaṃ ariyaphaladhammaṃ ahaṃ kudāssu sacchikatvā viharissa’’nti patthayantassa tassa kulaputtassa tasmiṃ ariyaphale pihā uppajjati, pihāpaccayā yaṃ domanassaṃ uppajjati, idaṃ domanassaṃ ‘‘nekkhammasita’’nti vuccati. Ayaṃ ariyaphale pihāsaṅkhātā taṇhā kusalā anavajjā anavajjaariyaphaladhammaṃ uddissa pavattattāti vicayitabbaṃ.
因为应当说“如何转起”,所以说了“离贪染”等。应当证得离贪染的心解脱。应当这样审察:以彼为所缘、依那心解脱而转起的渴爱是善的、无过失的;应当证得离无明染的慧解脱,以彼为所缘、依那慧解脱而转起的渴爱是善的、无过失的。依那慧解脱,世尊说:巴利
‘‘Kathaṃ pavattā’’ti vattabbattā ‘‘rāgavirāgā’’tiādi vuttaṃ. Yā rāgavirāgā cetovimutti pattabbā. Tadārammaṇā taṃ cetovimuttiṃ āgamma pavattā taṇhā kusalā anavajjā, yā avijjāvirāgā paññāvimutti pattabbā, tadārammaṇā taṃ paññāvimuttiṃ āgamma pavattā taṇhā kusalā anavajjāti vicayitabbā. Tāya paññāvimuttiyā vasena bhagavatā –
“ 因此,对于守护心的人,正思惟就是他的行境;
以正见为先导,了知生灭;
制伏了昏沉与睡眠的比丘,应当舍弃一切恶趣。”巴利
‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro; Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ; Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32; netti. 31, 65, 78) –
偈颂里说了“应当舍弃一切恶趣”这一句。因为需要追问:“对于那个慧解脱,应当作什么样的审察?那个审察是什么?”所以说了“那个的审察是什么”等话。如果问:“对于那个慧解脱,审察是什么?”就应当知道,审察就是八支圣道——正见、正思惟、正语、正业、正命、正精进、正念、正定。又因为需要追问:“那个审察应当在哪里见到?”所以说了“它在哪里”等话。他问的是:那个慧解脱的审察,应当在哪里、在哪种法上见到?答案是:在第四禅中。当波罗蜜达到最高程度时,在第四禅的修习中,应当见到那个审察。巴利
Gāthāyaṃ ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti padaṃ vuttaṃ, ‘‘tassā paññāvimuttiyā yo pavicayo kātabbo, katamo so pavicayo’’ti pucchitabbattā ‘‘tassā ko pavicayo’’tiādi vuttaṃ. Tassā paññāvimuttiyā ko pavicayoti ce puccheyya ‘‘aṭṭha maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī’’ti pavicayo veditabbo. ‘‘So pavicayo kattha daṭṭhabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so katthā’’tiādi vuttaṃ. So paññāvimuttiyā pavicayo kattha kasmiṃ dhamme daṭṭhabboti pucchati. Catutthe jhāne pāramitāya ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya so pavicayo daṭṭhabbo.
为了解释“在第四禅中,波罗蜜达到究竟”这句话的意思,所以说了“因为在第四禅中”等话。那个证得第四禅的人,在第四禅中修习一颗清净、洁白、没有垢染、远离随烦恼、柔软、堪能、安住、达到不动的心,也就是具足八支的心;这个证得第四禅的人,就在第四禅中证得八种明行。哪八种呢?六神通和两种殊胜。神变等五种是世间神通,加上阿拉汉道智,就是六神通;意所成神通和观智,就是两种殊胜。巴利
‘‘Catutthe jhāne pāramitāyā’’ti vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘catutthe hi jhāne’’tiādi vuttaṃ. Yo so catutthajjhānalābhī puggalo catutthe jhāne parisuddhaṃ pariyodātaṃ anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesaṃ mudu kammaniyaṃ ṭhitaṃ āneñjappattaṃ, iti aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ bhāvayati, so catutthajjhānalābhī puggalo tattha catutthe jhāne aṭṭhavidhaṃ vijjācaraṇaṃ adhigacchati. Katamaṃ aṭṭhavidhaṃ? Cha abhiññā, dve ca visese vā adhigacchatīti yojanā. Iddhividhādayo pañca, lokiyābhiññā ceva arahattamaggapaññā cāti cha abhiññā. Manomayiddhi ceva vipassanāñāṇañcāti dve ca visesā honti.
因为有人问:“那第四禅心从何处清净……乃至从何处达到不动?”所以说了“那心从何处清净”等话。那心因为具有舍与念清净的状态,所以清净;因为具有那种舍与念清净的状态,所以洁白。因为断除了乐等诸缘,所以具有离贪等无垢的状态,因此无垢;因为具有那种离贪等无垢的状态,所以远离随烦恼。因为具有善修习的状态,所以柔软;因为具有那种善修习的状态,所以堪任。因为具有安住于清净等状态,所以安住;因为具有那种安住于清净等状态,所以达到不动——这样配释是合理的,因为注释书中正是以成对的方式来说的。因为被信、精进、念、定、慧和光明所摄持,所以达到不动。被信摄持的心,面对相反的不信,不动摇、不颤动;被精进摄持的心,面对相反的懈怠,不动摇;被念摄持的心,面对相反的放逸,不动摇;被定摄持的心,面对相反的掉举,不动摇;被慧摄持的心,面对相反的无明,不动摇;与光明相应的心,面对烦恼的黑暗,不动摇。这样,被这六种法摄持的第四禅心,就达到不动。如此,因为具足八支,第四禅心就成为六种神通智、意所成神通和观智的证得途径,所以对慧解脱的审察应当就在第四禅中看到——这是简要的含义。至于详细解说,注释书中已经用“其中,以舍念清净的状态……”等话,或者用“另一种理路……”等话说过,所以我们不再说。巴利
‘‘Taṃ catutthajjhānacittaṃ kuto parisuddhaṃ…pe… kuto āneñjappatta’’nti pucchitabbattā ‘‘taṃ cittaṃ yato parisuddha’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ cittaṃ yato upekkhāsatipārisuddhibhāvato parisuddhaṃ, tato upekkhāsatipārisuddhibhāvato pariyodātaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayaghātena yato vītarāgādianaṅgaṇabhāvato anaṅgaṇaṃ, tato vītarāgādianaṅgaṇabhāvato vigatūpakkilesaṃ. Yato subhāvitabhāvato mudu, tato subhāvitabhāvato kammaniyaṃ. Yato parisuddhādīsu ṭhitabhāvato ṭhitaṃ, tato parisuddhādīsu ṭhitabhāvato āneñjappattaṃ hotītipi yojanā yuttā aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 53) yugaḷato āgatattā. Saddhāvīriyasatisamādhipaññāobhāsehi pariggahitabhāvato āneñjappattaṃ. Saddhāya hi pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe assaddhiye na iñjati na calati, vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe kosajje na iñjati, satiyā pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe pamāde na iñjati, samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe uddhacce na iñjati, paññāya pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhāya avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ cittaṃ kilesandhakāre na iñjati. Iti imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ catutthajjhānacittaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatattā catutthajjhānacittaṃ channaṃ abhiññāñāṇānañca manomayiddhivipassanāñāṇānañca adhigamūpāyo hoti, tasmā so paññāvimuttiparicayo catutthajjhāne daṭṭhabboyevāti saṅkhepattho. Vitthārato pana aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 53) ‘‘tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvenā’’tiādinā vā ‘‘aparo nayo’’tiādinā vā vuttoyevāti amhehi na vutto.
因为有人会问:那些贪等垢秽不存在,所以是无垢;那些贪欲等随烦恼不存在,所以是离随烦恼;那种心的安住不存在,所以是安住;没有动摇,所以达到不动——那么,这些贪等垢秽等到底属于哪一方?所以接着说了“其中,垢秽”等话。其中,在那些贪等垢秽等当中,垢秽就是贪等垢秽,随烦恼就是贪欲等随烦恼,这两者——贪等垢秽和贪欲等随烦恼——属于渴爱这一方,因为贪等垢秽以渴爱为自性,而贪欲等随烦恼也随顺于渴爱。凡是动摇、颤动,以及心的不安住、不确立,这种动摇和不安住属于见这一方,因为动摇和不安住是以邪执为原因的。应当这样审察。巴利
‘‘Yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ, yesaṃ abhijjhādiupakkilesānaṃ abhāvena vigatūpakkilesaṃ, yāya cittassa ṭhitiyā abhāvena ṭhitaṃ, iñjanāya abhāvena āneñjappattaṃ, te rāgādiaṅgaṇādayo katamāya pakkhā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha aṅgaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu rāgādiaṅgaṇādīsu aṅgaṇā ca rāgādiaṅgaṇā ca upakkilesā abhijjhādiupakkilesā ca santi, tadubhayaṃ rāgādiaṅgaṇaabhijjhādiupakkilesadvayaṃ taṇhāpakkho rāgādiaṅgaṇānaṃ taṇhāsabhāvattā, abhijjhādiupakkilesānañca taṇhāya anulomattā. Yā iñjanā phandanā yā ca cittassa aṭṭhiti anavaṭṭhānaṃ atthi, ayaṃ iñjanā aṭṭhiti diṭṭhipakkho iñjanāya ca aṭṭhitiyā ca micchābhinivesahetubhāvatoti pavicayo kātabbo.
有人会问:第四禅心是不是仅仅因为它具足八支,就成了证得六种神通智、意所成神通和观智的途径?为了回答这个问题,所以说了“四根”。应当这样说明:对获得第四禅的人来说,苦根、忧根、乐根、喜根这四根在第四禅中灭尽,只剩下舍根。因此,第四禅心也是前面所说的八种智的证得途径。不过,这种作为证得途径的状态,应该只属于已经修成熟练自在的人;仅仅证得第四禅的人,怎么会有熟练自在呢?因此,那位获得第四禅的人,并不只是停留在第四禅,他还这样生起和修习无色等至,所以才具有熟练自在。为了说明这一点,才说了“他对于上等定”等话。这些内容在注释书(《指导论注》53)中已经详细解释过,所以我们这里只作衔接说明。巴利
‘‘Kiṃ pana catutthajjhānacittaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatattāyeva channaṃ abhiññāñāṇānañca manomayiddhivipassanāñāṇānañca adhigamūpāyo hotī’’ti pucchitabbattā ‘‘cattāri indriyānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Tassa catutthajjhānalābhino, dukkhindriyaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ iti cattārindriyāni catutthajjhāne nirujjhanti, tassa catutthajjhānalābhino upekkhindriyaṃ avasiṭṭhaṃ bhavati, tasmāpi catutthajjhānacittaṃ vuttappakārānaṃ aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ adhigamūpāyo hoti, so ca adhigamūpāyabhāvo ciṇṇavasībhāvasseva bhaveyya, kathaṃ catutthajjhānamattalābhino ciṇṇavasībhāvo siyā’’ti vattabbattā so catutthajjhānalābhī catutthajjhāneyeva aṭṭhatvā arūpasamāpattiyopi evaṃ katvā nibbatteti bhāveti, tasmā ciṇṇavasībhāvo hotīti dassetuṃ ‘‘so uparimaṃ samāpatti’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 53) vitthārato vutto, tasmā yojanamattaṃ karissāma.
一位已证得色界第四禅的修行者,从色界第四禅的等至出发,对更上面的空无边处等至作意,把它看作更寂静、更寂静殊胜。当这位已证得第四禅的修行者,按照所说的方式,对更上面的等至作意其为寂静时,他第四禅中的想就变得像是一种以想为主导的等至,显得粗重;而有对想则变成厌离、不喜乐的状态。这位修行者按照所说的方式作意,由于完全、无余地超越了色想,有对想息灭了,不再作意种种想,作意“虚空无边”,于是现证并进入空无边处等至而安住。色想就是色界的想,是五种神通的引发。种种想是在种种所缘中散动的不善运作。这样,他在色界禅中见到过患之后,就在所缘上超越了那些色想和种种想,这位修行者的有对想也就灭去了。如此,通过所说的这种超越方式而得定,以寂静行相的无色界定而得定的这位修行者,他的光明——也就是色界禅的光明——消失了。以禅眼对色、对遍色的看见也消失了。这就是衔接。巴利
So rūpāvacaracatutthajjhānalābhī yogāvacaro rūpāvacaracatutthajjhānasamāpattito uparimaṃ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃsantato santatarato manasi karoti. Yathāvuttaṃ uparimaṃ samāpattiṃ santato manasi karoto tassa catutthajjhānalābhino yogāvacarassa catutthajjhāne saññā saññāpadhānā samāpatti oḷārikā viya hutvā saṇṭhahati, paṭighasaññā ca ukkaṇṭhā anabhirati hutvā saṇṭhahati, so yathāvuttena vidhinā manasi karonto yogāvacaro sabbaso niravasesato rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ākāsaṃ ananta’’nti manasi katvā pavattamānaṃ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ sacchikatvā upasampajja viharati. Rūpasaññā rūpāvacarasaññā pañcavidhaabhiññābhinīhāro hoti. Nānattasaññā nānārammaṇesu vokāro akusalo pavattati. Evaṃ rūpāvacarajjhāne ādīnavadassī hutvā tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇe samatikkamati, assa yogāvacarassa paṭighasaññā ca abbhatthaṃ gacchati. Evaṃ iminā vuttanayena samatikkamena samāhitassa, santavuttinā arūpāvacarasamādhinā samāhitassa yogāvacarassa obhāso rūpāvacarajjhānobhāso antaradhāyati. Rūpānaṃ kasiṇarūpānaṃ jhānacakkhunā dassanañca antaradhāyatīti yojanā.
有人问:“以哪种定入定的人,他的光明和对色的看见会消失?这种定具备几个支?应该怎样观察?”因为要回答这个问题,所以说了“这种定”等话。所谓“这种定”,就是以色界和无色界的定而入定的人,这两种定都应该从六个支来观察、反复思量、仔细辨认:三个有帮助的支是无贪、无瞋、精进勤策,两个资具支是轻安和念,一个自性支是不散乱。因为要回答“怎样观察、在哪里观察?”所以说了“我于一切世间,心与无贪俱行……”等话。因为要回答“在这六个支当中,多少是止,多少是观?”所以为了分别说明而说了“其中,凡……”等话。巴利
‘‘Yena samādhinā samāhitassa, samāhitassa obhāso ca rūpānaṃ dassanañca antaradhāyati, so samādhi kittakehi aṅgehi samannāgato, kathaṃ paccavekkhitabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so samādhī’’tiādi vuttaṃ. So samādhīti yena rūpārūpāvacarasamādhinā samāhito, so duvidhopi samādhi anabhijjhābyāpādavīriyārambhehi tīhi upakārakaṅgehi ca passaddhisatīhi dvīhi parikkhāraṅgehi ca avikkhittena ekena sabhāvaṅgena ca chahi aṅgehi samannāgatoti paccavekkhitabbo punappunaṃ cintetabbo sallakkhetabbo . ‘‘Kathaṃ kattha paccavekkhitabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘anabhijjhāsahagataṃ me mānasaṃ sabbaloke’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tesu chasu aṅgesu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ettako samatho, ettakā vipassanāti vibhajituṃ ‘‘tattha yañcā’’tiādi vuttaṃ.
54 对于所说的“慧解脱”,也就是阿拉汉果定,导师已经从定的角度,把被称为止观的前分行道分别说明了。因为有人应当问:“通过这条行道所证得的阿拉汉果定,应该以几种方式来了知?”所以说:“这个定应该以五种方式来了知。”那通过止观行道所证得的阿拉汉果定,应该以五种智见来了知。巴利
54. ‘‘Paññāvimuttī’’ti vuttassa arahattaphalassa samādhissa samathavipassanāsaṅkhātā pubbabhāgapaṭipadā samādhimukhena ācariyena vibhattā, ‘‘tāya paṭipadāya labhitabbo arahattaphalasamādhi kittakena veditabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so samādhi pañcavidhena veditabbo’’ti vuttaṃ. Yo arahattaphalasamādhi samathavipassanāpaṭipadāya labhitabbo, so arahattaphalasamādhi pañcavidhena ñāṇadassanena veditabbo.
有人问:“五种智见是怎样现前的?”因为需要这样说明,所以接着说了“这个定”等内容。这个阿拉汉果定,在每一次入定的当下,因为具有果等至的快乐,所以是当下快乐的;当这位阿拉汉这样观察时,他自己的智见就现前了。这个阿拉汉果定,因为是未来应当入的阿拉汉果定的亲依止缘,所以是未来会带来快乐的;当这位阿拉汉这样观察时……乃至……现前。这个阿拉汉果定,因为远离了烦恼这个怨敌,所以是圣的;因为不存在欲贪、轮回贪、世间贪,所以也是无贪的;当这位阿拉汉这样观察时……乃至……现前。这个阿拉汉果定,因为是正自觉者、独觉、声闻这些非卑劣之人所修习的,所以是非卑劣之人所修习的;当这位阿拉汉这样观察时……乃至……现前。这个阿拉汉果定,因为诸支和俱生烦恼的不安已经止息,所以是寂静的;即使整天入定也不会感到满足,所以是殊胜的;因为被烦恼已止息的阿拉汉所证得,所以是止息所得;因为是通过称为阿拉汉道定的一境性而证得,所以是一境性所证得;它是有行有功用而证得的,不是通过镇伏盖等敌对法而证得,也不是通过遮止其他烦恼而证得,只因为是依阿拉汉道果本身而生起,所以不是有行镇伏遮止所行;当这位阿拉汉这样观察时,他自己的智见就现前了。应当以这五种智见来审察、了知那个阿拉汉果定。巴利
‘‘Kathaṃ pañcavidhañāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavatī’’ti vattabbattā ‘‘ayaṃ samādhī’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe phalasamāpattisukhattā paccuppannasukho hoti, iti paccavekkhantassa assa arahato paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi āyatiṃ samāpajjitabbassa arahattaphalasamādhissa upanissayapaccayattā āyatiṃ sukhavipāko hoti, iti paccavekkhantassa…pe… bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi kilesaarīhi ārakattā ariyo, kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvato nirāmiso ca hoti, iti paccavekkhantassa…pe… bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi akāpurisehi sammāsambuddhapaccekabuddhasāvakabuddhehi sevitabbattā akāpurisasevito hoti, iti paccavekkhantassa…pe… bhavati. Ayaṃ arahattaphalasamādhi aṅgasantakilesadarathasantattā santo ceva divasampi samāpajjantassa atittikaraṇato paṇīto ca paṭippassaddhakilesena arahatā puggalena laddhattā paṭippassaddhiladdho ca arahattamaggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigato ca sasaṅkhārena sapayogena adhigatattā, nīvaraṇādipaccanīkadhamme niggayha anadhigatattā, aññe kilese vāretvā anadhigatattā, arahattamaggaphalabhāveneva pavattattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato hoti, iti paccavekkhantassa assa arahato paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavatīti pañcavidhena ñāṇadassanena so arahattaphalasamādhi vicayitvā veditabboti.
有人问:在现在乐等诸定当中,有多少是止,有多少是观?因为要回答这个问题,所以说了“其中,那现法乐的定”等话。这里说的止和观,指的是阿拉汉果位的止和观,不是前行阶段的止和观。导师说,阿拉汉果定应当从五个方面来理解。有人问:那阿拉汉果定在它前行行道当中所说的定,应当从几个方面来理解?因为要回答这个问题,所以说了“那定应当从五个方面来理解”。在色界第四禅定中,前行行道所说的定,也就是这色界第四禅定,应当从五种方式来理解。有人问:是哪五种?因为要回答这个问题,所以说了“喜遍满”等。在初禅和二禅中,慧是喜遍满。在初禅、二禅、三禅中,慧是乐遍满。在第四禅中,他心智是心遍满。天眼智是光明遍满。观察禅那之后生起的慧是观察相。这样,应当从五种慧的方式审察了知。有人问:在这五种方式当中,有多少是止,有多少是观?因为要回答这个问题,所以说了“其中,那喜遍满的”等话。巴利
‘‘Paccuppannasukhādīsu samādhīsu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca samādhi paccuppannasukho’’tiādi vuttaṃ. Samatho, vipassanāti ca arahattaphalasamathavipassanāva adhippetā, na pubbabhāgasamathavipassanāti. Arahattaphalasamādhi pañcavidhena veditabboti ācariyena vutto, ‘‘tassa arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto samādhi kittakena veditabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘so samādhi pañcavidhena veditabbo’’ti vuttaṃ. Yo rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto, so rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi pañcavidhena pakārena veditabbo. ‘‘Katamenā’’ti pucchitabbattā ‘‘pītipharaṇatā’’tiādi vuttaṃ. Paṭhamadutiyajjhānesu paññā pītipharaṇatā hoti. Paṭhamadutiyatatiyajjhānesu paññā sukhapharaṇatā hoti. Catutthajjhāne cetopariyapaññā cetopharaṇatā hoti. Dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā hoti. Jhānaṃ paccavekkhitvā pavattamānapaññā paccavekkhaṇānimittaṃ hoti. Iti pañcavidhena paññāpakārena vicayitvā veditabboti. ‘‘Tesu pañcavidhesu pakāresu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca pītipharaṇo’’tiādi vuttaṃ.
55 老师已经按相应关系分别解说了定,我们也已经了解。因为有人会问“那按所缘又是怎么分别的”,所以接着说了“十遍处”等内容。应当通过这十种所缘,也就是各种遍处,去审察并了知定。因为有人会问“在这十种当中,多少属于止,多少属于观”,所以又说了“其中,那……”等内容。所谓“遍处”,既可以指遍处的圆盘,也可以指准备工作,也可以指似相,还可以指在似相上生起的禅那;但在这里,只指与相应心所共同生起的禅那。巴利
55. Sampayogavasena samādhi ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ ārammaṇavasena vibhatto’’ti pucchitabbattā ‘‘dasa kasiṇāyatanānī’’tiādi vuttaṃ. Imehi dasahi ārammaṇehi kasiṇehipi samādhi vicinitvā veditabboti. ‘‘Tesu dasasu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yañcā’’tiādi vuttaṃ. Kasiṇanti ca kasiṇamaṇḍalampi parikammampi paṭibhāganimittampi tasmiṃ paṭibhāganimitte uppannajjhānampi vuccati, idha pana sasampayuttajjhānameva adhippetaṃ.
有人会问:是不是只有前面说的那种定,才应该用来修止观?还是别的定也可以用来修?为了说明应当把由念处等前行修行类别所区分的、种种不同而无遗余的圣道都审察之后加以运用,所以说了“如是,一切”等话。其中,“如是”的意思是:按照我所说的方式,遵循所说的理路,由念处等前行修行类别所区分的、种种不同而无遗余的圣道,都应当加以运用。怎么运用呢?凡是我以无贪等行相、以当下安乐等行相所说的定,就以这些无贪等行相、当下安乐等行相,凡是能够以止来运用的圣道,就审察那条圣道而以止来运用;凡是能够以观来运用的圣道,就审察那条圣道而以观来运用。应当这样理解其中的意思。巴利
‘‘Kiṃ pana vuttappakāro samādhiyeva samathavipassanāya yojetabbo, udāhu aññopi yojetabbo’’ti vattabbattā satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggopi vicayitvā yojetabboti dassetuṃ ‘‘evaṃ sabbo’’tiādi vuttaṃ. Tattha evanti mayā vuttanayena vuttanayānusārena sabbo niravaseso satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno ariyo maggo yojetabbo. Kathaṃ? Yena yena anabhijjhādiākārena paccuppannasukhatādiākārena samādhi mayā vutto, tena tena anabhijjhādiākārena paccuppannasukhatādiākārena yo yo ariyamaggo samathena yojetuṃ sambhavati, so so ariyamaggo samathena vicayitvā yojayitabbo. Yo yo ariyamaggo vipassanāya yojetuṃ sambhavati, so so ariyamaggo vipassanāya yojayitvā yojayitabboti attho gahetabbo.
应当被问的是:那些要用来与止的所依相应的观法,到底被哪些法所包含?因此说,它们被三种法所包含,也就是无常性、苦性、无我性。那些以止为所依的观法,是被三种随观法所包含、所摄取的,也就是无常性慧、苦性慧、无我性慧。意思是:由于随观慧与无常性等一起生起,所以随观慧也被称为无常性、苦性、无我性。巴利
‘‘Yehi samathādhiṭṭhānehi vipassanādhammehi yojayitabbo, te samathādhiṭṭhānā vipassanādhammā katamehi dhammehi saṅgahitā’’ti pucchitabbattā ‘‘te tīhi dhammehi saṅgahitā aniccatāya dukkhatāya anattatāyā’’ti vuttaṃ, te samathādhiṭṭhānā vipassanādhammā ‘‘aniccatāya paññāya dukkhatāya paññāya anattatāya paññāyā’’ti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā gaṇhitāti attho. Aniccatādinā sahacaraṇato anupassanāpaññāpi ‘‘aniccatā dukkhatā anattatā’’ti vuccati.
因为要问的是:那位瑜伽行者、那个人,在修习以止为依托的观时,他修习的是什么?所以说了“他正在修习止观”等话。巴利
‘‘Yo yogī puggalo samathādhiṭṭhānaṃ vipassanaṃ bhāvayamāno hoti, so yogī puggalo kiṃ bhāvayatī’’ti pucchitabbattā ‘‘so samathavipassanaṃ bhāvayamāno’’tiādi vuttaṃ.
正在修习止观等法的人,可以分为三种:贪行者、嗔行者、痴行者。因为需要这样发问:“其中,哪种人以哪种解脱门出离?在哪种、哪种上修学?断除哪种、哪种?不随行哪种、哪种?遍知哪种、哪种?驱除哪种、哪种?抖落哪种、哪种?吐出哪种、哪种?熄灭哪种、哪种?拔除哪种、哪种?解开哪种、哪种而出离?”所以才说了“贪行者”等这些话。不过,注释书里说:“现在,为了说明哪些人在哪里修学时,有特别的出离之门,以及哪些烦恼的对治是三种解脱门,并连同它们一起显示出来,所以说了‘贪行者’等。”这个意思在注释书(《导论注》第55章)里也已经说过了。巴利
Samathavipassanādīni bhāvayamāno puggalo rāgacarito dosacarito mohacaritoti tividho, ‘‘tattha katamo puggalo katamena katamena vimokkhamukhena niyyāti, katamāyaṃ katamāyaṃ sikkhanto, katamaṃ katamaṃ pajahanto, katamaṃ katamaṃ anupagacchanto, katamaṃ katamaṃ parijānanto, katamaṃ katamaṃ pavāhento, katamaṃ katamaṃ niddhunanto, katamaṃ katamaṃ vamento, katamaṃ katamaṃ nibbāpento, katamaṃ katamaṃ uppāṭento, katamaṃ katamaṃ vijaṭento niyyātī’’ti pucchitabbattā ‘‘rāgacarito puggalo’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘idāni yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni, yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni, tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘rāgacarito’tiādi vutta’’nti vuttaṃ. Tassatthopi aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 55) vuttoyeva.
因为需要说明“为什么修习三种解脱门就是在修习三蕴”,所以接着说了“其中,空解脱门”等话。这里的“其中”,是指在三种解脱门当中。空解脱门是慧蕴,因为无我随观是以慧为主的;无相解脱门是定蕴,因为无常随观是以定为主的;无愿解脱门是戒蕴,因为苦随观是以戒为主的。这样一来,由于三种解脱门含摄了三蕴,所以那位修习三种解脱门的瑜伽行者,就是在修习三蕴。这种“以慧为主”等的说法,在注释书(《导论注》第55节)中已经讲过。修习三蕴,就是在修习圣八支道。因为需要说明“为什么修习”,为了显示其中的理由,所以说了“其中,那些……”等话。巴利
‘‘Kasmā tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī’’ti vattabbattā ‘‘tattha suññatavimokkhamukha’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāti tesu tīsu vimokkhamukhesu. Suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho anattānupassanāya paññāpadhānattā. Animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho aniccānupassanāya samādhipadhānattā. Appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho dukkhānupassanāya sīlapadhānattā. Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto so yogī puggalo tayo khandhe bhāvayatiyevāti paññāpadhānādibhāvo aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 55) vutto. Tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati. ‘‘Kasmā bhāvayatī’’ti vattabbattā kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yā’’tiādi vuttaṃ.
三蕴的圣八支道性已经分别解说清楚,我们也已经了解了。因为需要说明“止观的状态应该如何了知”,为了显示三蕴的止观状态,所以说了“其中,戒蕴……”等话。因为需要问“修习止观的瑜伽行者,他的有之支分进入哪种修习”,所以说了“修习止观者的……”等话。身和心这两种有之支分,作为再生有的组成部分,进入修习、增长。戒和定这两项、这两种足,作为导向有灭的行道,进入修习、增长。巴利
Tiṇṇaṃ khandhānaṃ ariyaaṭṭhaṅgikamaggabhāvo vibhatto, amhehi ca jānito, ‘‘kathaṃ samathavipassanābhāvo jānitabbo’’ti vattabbattā tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha sīlakkhandho cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yo yogī puggalo samathavipassanaṃ bhāveti, tassa yogino puggalassa bhavaṅgāni katamaṃ bhāvanaṃ gacchantī’’ti pucchitabbattā ‘‘yo samathavipassanaṃ bhāveti, tassā’’tiādi vuttaṃ. Kāyo ca cittañca dve bhavaṅgāni upapattibhavassa aṅgāni bhāvanaṃ vaḍḍhanaṃ gacchanti. Sīlañca samādhi ca dve padāni dve pādā bhavanirodhagāminī paṭipadā bhāvanaṃ vaḍḍhanaṃ gacchanti.
因为要回答“如何进入”,所以说了“他是比丘”等话。已修身,意思是身已被修习,也就是身正行或身律仪被那位比丘修习了,所以叫已修身。其余几项也是同样的道理。当身正行或身律仪被修习时,正业和正精进这两法就进入修习,因为它们属于身行戒。当戒依语律仪和活命律仪而运作、戒被修习时,正语和正命这两法就进入修习,因为它们属于语等律仪戒。当心依心律仪而运作、心被修习时,正念和正定这两法就进入修习,因为它们属于心律仪戒。当慧被修习时,正见和正思惟这两法就进入修习,因为它们性质相同,而且能起辅助作用。因为以正思惟反复思惟的人,他的慧就会增长。巴利
‘‘Kathaṃ gacchantī’’ti vattabbattā ‘‘so hoti bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Bhāvitakāyoti bhāvito kāyo kāyaābhisamācāriko, kāyasaṃvaro vā yena bhikkhunāti bhāvitakāyo. Sesesupi esa nayo. Kāye kāyaābhisamācārike, kāyasaṃvare vā bhāviyamāne sati sammākammanto, sammāvāyāmo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti kāyasamācārasīlattā. Sīle vācāsaṃvaraājīvasaṃvaravasena pavatte sīle bhāviyamāne sati sammāvācā ca sammāājīvo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti vācādisaṃvarasīlattā. Citte cittasaṃvaravasena pavatte citte bhāviyamāne sati sammāsati ca sammāsamādhi ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti cittasaṃvarasīlattā. Paññāya bhāviyamānāya sati sammādiṭṭhi ca sammāsaṅkappo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti samānattā, upakārakattā ca. Sammāsaṅkappena hi punappunaṃ saṅkappantassa paññā vaḍḍhatīti.
有人问:“正业和正精进这两种法,是只按身体来区分观察,还是按心来区分观察?”为了回答这个问题,所以说了“其中,凡是正业……”等话。凡是属于身善行之思的正业,以及和它一起生起的正精进,可以算作身体这一类;凡是属于远离的正业,以及和它一起生起的正精进,可以算作心这一类。在这两类当中,属于身体类的正业和正精进,当身体的行为或身体的防护被修习时,这些正业和正精进就进入修习;属于心类的正业和正精进,当心的防护被修习时,这些正业和正精进就进入修习。应当这样连接理解。巴利
‘‘Sammākammanto ca sammāvāyāmo ca dve dhammā kāyavaseneva vibhattā vicetabbā kiṃ, udāhu cittavasena vibhattā vicetabbā ki’’nti pucchitabbattā ‘‘tattha yo ca sammākammanto’’tiādi vuttaṃ. Kāyasucaritacetanābhūto yo ca sammākammanto, taṃsahito yo ca sammāvāyāmo siyā kāyiko, viratibhūto yo ca sammākammanto, taṃsahito yo ca sammāvāyāmo siyā cetasiko, tattha tesu kāyikacetasikabhūtesu sammākammantasammāvāyāmesu yo sammākammantasammāvāyāmo kāyasaṅgaho, so sammākammantasammāvāyāmo kāye kāyaābhisamācārike, kāyasaṃvare vā bhāvite sati bhāvanaṃ gacchati. Yo sammākammantasammāvāyāmo cittasaṅgaho, so sammākammantasammāvāyāmo citte cittasaṃvare bhāvite sati bhāvanaṃ gacchatīti yojanā.
为了探究“修习止观的瑜伽行者能达到什么样的证得”,所以说了“他修习止观”等话。为了显示五种圣道的证得,所以说了“速证得”等话。这些话的含义在注释书(netti. aṭṭha. 55)里已经分别说明了。为了询问“由什么而得到哪一种证得”,所以说了“其中,由止”等话。巴利
‘‘Samathavipassanaṃ bhāvayanto so yogī puggalo kittakaṃ adhigamaṃ gacchatī’’ti vicayitabbattā ‘‘so samathavipassanaṃ bhāvayanto’’tiādi vuttaṃ. Pañcavidhaṃ ariyamaggādhigamaṃ dassetuṃ ‘‘khippādhigamo cā’’tiādi vuttaṃ. Tassattho aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 55) vibhatto. ‘‘Kena katamo adhigamo hotī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha samathenā’’tiādi vuttaṃ.
56 导师从阿拉汉果解脱的角度,对所教化的弟子探究和分别解说了“以未防护之心”等经句的含义,我们也已经知道。因为有人问“具足十力的说法者,他的十力应当如何探究”,所以说了“其中,凡是说法的人,他就具足十力”等话。不过在注释书里——巴利
56. ‘‘Arakkhitena cittenā’’tiādisuttattho veneyyānaṃ arahattaphalavimuttimukhena ācariyena vicayito vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘desakassa dasabalasamannāgatassa dasa balāni kathaṃ vicayitabbānī’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha yo desayati, so dasabalasamannāgato’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana –
大长老这样以“因此,对于守护心的人”这首偈颂为切入点,通过阿拉汉果解脱的门径,开示了抉择理趣的相应方式;他又凭借说法的善巧,借助许多经句,从各个方面分别说明了那前行道的修习差别和修习功德,从而展示了抉择理趣。现在,为了以十种如来之力也来展示这一点,所以说了“其中,凡是说法的人”等话。巴利
‘‘Iti mahāthero ‘tasmā rakkhitacittassā’ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto, desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā, idāni dasannaṃ tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘tattha yo desayatī’tiādimāhā’’ti –
已说。其中“在那些地方”,是指在那些应当被教导、应当被调伏而修习止观的弟子们当中。具足十力的那位说法者、导师,宣说“以未防护的心”等法,通过教诫不欺骗弟子——应当探究这位说法者、导师的十力。这就是句子的连接方式。巴利
Vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu samathavipassanaṃ bhāvayantesu sāsitabbasāsakesu. Dasabalasamannāgato yo desako satthā ‘‘arakkhitena cittenā’’tiādidhammaṃ deseti, ovādena sāvake na visaṃvādayati, tassa desakassa satthuno dasa balāni vicayitabbānīti yojanā.
因为要问“他是怎么教导的?”,所以说了“那三种”等话。在十种如来力当中,处非处智就叫第一种如来力。因为要问“这种力应该怎么探究?”,所以说了“他这样被教诫”等话。它的含义在注释书里已经说过,从经文本身来看也很清楚。知道“这个处不存在”,这叫非处智;知道“这个处存在”,这叫处智。应当明白,这里的意思是:了知处与非处的智慧,应当被探究为第一种如来力。巴利
‘‘Kinti desetī’’ti pucchitabbattā ‘‘so tividha’’ntiādi vuttaṃ. Tesu dasasu tathāgatabalesu ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ nāma, ‘‘taṃ balaṃ kathaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘so tathā ovadito’’tiādi vuttaṃ. Attho aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 56) vutto, pāḷivasenapi pākaṭo. ‘‘Etaṃ ṭhānaṃ na vijjatī’’ti jānanaṃ aṭṭhānañāṇaṃ nāma, ‘‘etaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti jānanaṃ ṭhānañāṇaṃ nāmāti ṭhānāṭṭhānānaṃ jānanañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti adhippāyo veditabbo. (1)
57 处非处智是第一如来力,已由导师探究、分别,我们也已了知。因为需要问“遍行道智——第二如来力——应当如何探究”,所以说了“如是处非处性”等话。“这条道导向这种生命状态,这条道导向这种生命状态”,像这样了知导向一切处的道的智慧,就叫遍行道智。这里的意趣是:遍行道智应当被探究为第二如来力。巴利
57. Ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyatathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti ṭhānāṭṭhānatā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ paṭipadā imasmiṃ bhave gāminī, ayaṃ paṭipadā imasmiṃ bhave gāminī’’ti sabbattha gāminiyā paṭipadāya jānanañāṇaṃ sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ nāmāti sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti adhippāyo. (2)
59 遍行道智这第二如来力,老师已经抉择过,我们也已经知道。因为需要问“怎样抉择种种界智这第三如来力”,所以说了“如是遍行道”等话。所谓“这个界和这个界,就叫种种界;这个界和这个界,就叫差别界”,这样了知种种界和差别界的智慧,就叫种种界智。因此,种种界智应当被抉择为第三如来力。巴利
59. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti sabbatthagāminī paṭipadā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ dhātu ca ayaṃ dhātu ca anekadhātu nāma, ayaṃ dhātu ca ayaṃ dhātu ca nānādhātu nāmā’’ti anekadhātunānādhātūnaṃ jānanañāṇaṃ anekadhātunānādhātuñāṇaṃ nāmāti anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (3)
60 老师已经抉择并分别了种种界、种种差别界的智慧,也就是第三如来力,我们也已经了解了。因为有人要问:“怎样抉择有情种种意乐智,也就是第四如来力呢?”所以说了“如是种种界、种种差别界的世间”等话。所谓“这些有情是这样的意乐,这些有情是这样的意乐”,这样了知有情种种意乐的智慧,就叫有情种种意乐智。因此,有情种种意乐智应当被抉择为第四如来力。巴利
60. Anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti anekadhātunānādhātukassa lokassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ime sattā evaṃ adhimuttā, ime sattā evaṃ adhimuttā’’ti sattānaṃ adhimuccanānaṃ jānanañāṇaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ nāmāti sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (4)
众生种种意乐智是第四如来力,已由老师分别,也为我们所知。因为应当问:如何抉择果报差别智这第五如来力?所以说了“如是他们随其意乐”等话。所谓“如是意乐的众生,此业是黑,这黑业的果报是这样;此业是白,这白业的果报是这样”,像这样了知各种果报差别的智慧,就叫果报差别智。因此,果报差别智应当被抉择为第五如来力。巴利
Sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti te yathādhimuttā cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ adhimuttānaṃ sattānaṃ idaṃ kammaṃ kaṇhaṃ, imassa kaṇhakammassa ayaṃ vipāko. Idaṃ kammaṃ sukkaṃ, imassa sukkakammassa ayaṃ vipāko’’ti evamādīhi vipākānaṃ nānattajānanañāṇaṃ vipākavemattatāñāṇaṃ nāmāti vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti.
62 果报差别智这第五种如来力,老师已经抉择过了,我们也已经了解。因为接下来要问“诸禅那的杂染、清净、出离智这第六种如来力应当如何抉择”,所以说了“如是所取……”等话。对于如此所取的诸业、诸禅那、诸解脱、诸定、诸等至,这是杂染,这是清净,这是出离;如是杂染,如是清净,如是出离——这样了知诸禅那杂染、清净、出离的无碍智,就叫做诸禅那杂染清净出离智。因此,诸禅那杂染清净出离智应当抉择为第六种如来力。巴利
62. Vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tathā samādinnāna’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ samādinnānaṃ kammānaṃ jhānānaṃ vimokkhānaṃ samādhīnaṃ samāpattīnaṃ ayaṃ saṃkileso, idaṃ vodānaṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkilissati, evaṃ vodāyati, evaṃ vuṭṭhahatī’’ti jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānānaṃ anāvaraṇañāṇaṃ jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ nāmāti jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (5)
63 诸禅那的杂染智是第六如来力,已由老师抉择。因为应当问“如何抉择根的高下差别智为第七如来力”,所以说了“如是,对于同一定……”等。既了知“如此,以增上之义为根,以不动摇之义为力”,又了知“此人是钝根、此人是中根、此人是利根”,那么,对其他有情、其他人根与力的钝、中、利差别之了知智,就叫做根的高下差别智。因此,根的高下差别智应当抉择为第七如来力。巴利
63. Jhānānaṃ saṃkilesañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, ‘‘kathaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tasseva samādhissā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ ādhipateyyaṭṭhena indriyāni, evaṃ akampiyaṭṭhena balānī’’ti jānanena saha ‘‘ayaṃ mudindriyo, ayaṃ majjhindriyo, ayaṃ tikkhindriyo’’ti parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalānaṃ amudumajjhādhimattatājānanañāṇaṃamudumajjhādhimattatājānanañāṇaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ nāmāti indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (6)
64 第七如来力——根器高下差别智,已由老师抉择。因为接下来要问“第八如来力——宿住随念智该怎么抉择”“第九如来力——天眼智该怎么抉择”,所以说了“如是,于彼处,凡种种……”等话。以“一生……”等,按生的方式;或以“名为如此……”等,按名、族姓、容色、食物、苦乐感受的界限方式,对有相、有说明的种种宿住,对一一有的一切无余了知之智,名为宿住随念智。因此,宿住随念智应抉择为第八如来力。巴利
64. Indriyaparopariyattañāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, ‘‘kathaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbaṃ, kathaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tattha yaṃ anekavihita’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Ekaṃ jāti’’ntiādinā jātivasena vā ‘‘evaṃnāmo’’tiādinā nāmagottavaṇṇāhārasukhadukkhapaṭisaṃvedanāya pariyantavasena vā sākārassa sauddesassa anekavihitapubbenivāsassa taṃtaṃbhavassa asesato jānanañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (7)
能毫无遗漏地了知正在死去和投生的众生——无论他们是低劣还是殊胜、容貌好看还是难看、投生善趣还是恶趣、随各自业力而去——死亡与投生的智慧,就叫作天眼智。因此,天眼智应当被认定为第九如来力。巴利
Cavamānaupapajjamānahīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇasugataduggatayathākammūpagānaṃ sattānaṃ asesato cutūpapātānaṃ jānanañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ nāmāti dibbacakkhuñāṇaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (8-9)
老师已经分析并区分了宿住随念智等第八、第九两种如来力。因为有人要问“怎样分析一切漏尽智这第十种如来力”,所以说了“如是,于彼处,凡……”等话。在菩提树下生起的、能灭除烦恼魔的智慧,这灭除烦恼魔的智慧就叫一切漏尽智。因此,一切漏尽智应当被分析为第十种如来力——这是简要的含义。至于详细展开,无论从巴利圣典还是从注疏来看,对比丘学子们来说本来就已经很清楚,所以就不再展示了。巴利
Pubbenivāsādiaṭṭhamanavamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ, ‘‘kathaṃ sabbāsavakkhayañāṇaṃ dasamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā ‘‘iti tattha ya’’ntiādi vuttaṃ. Bodhimūle saṃkilesamāranihanaṃ ñāṇaṃ uppannaṃ, idaṃ kilesamāranihanaṃ ñāṇaṃ sabbāsavakkhayañāṇaṃ nāmāti sabbāsavakkhayañāṇaṃ dasamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti ayaṃ saṅkhepattho. Vitthārato pana pāḷito ca aṭṭhakathāto ca yatipotānampi pākaṭo bhaveyyāti maññitvā na dassito.(10)
因为必须说“抉择与摄取的组合到此就完整了”,所以才说“抉择与摄取的组合已经运用”。凡是所说的各段经文之义,都应当通过各自那种作为殊胜解说的抉择与摄取组合来抉择;而每一种作为殊胜解说的抉择与摄取组合,都已经如理引出并加以运用——这就是应当把握的意思。巴利
‘‘Ettakova vicayahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto vicayo hārasampāto’’ti vuttaṃ. Ye ye suttappadesatthā vuttā, te te suttappadesatthā yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vicayahārasampātena vicayitabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vicayahārasampāto niyutto yathārahaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahetabboti.
就这样,在抉择理趣的运用中,按照众生的根机能力而造。巴利
Iti vicayahārasampāte sattibalānurūpā racitā
智者则……中略……应当采纳。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
合理理趣会合的详解巴利
3. Yuttihārasampātavibhāvanā
65 老师以各种抉择理趣的方式,审察经文段落中的义理;这些我们也已经了知,所以这种抉择理趣是圆满的。由于有人问“什么是合理理趣?”,接着便说了“其中,什么是合理理趣?”等等。不过义注中说:“这样以种种方式详细阐述了抉择理趣之后,现在为了显示合理理趣等,所以开始说‘其中,什么是合理理趣?’等等。”这里“其中”,是就他们所讲说的十六种理趣——教说理趣等——而发问:哪一种解说类别叫做合理理趣?这样问了之后,就要引出那段经文,也就是在那段经文所说诸义中,应当审察其理趣性的那段经文——巴利
65. Yena yena vicayahārasampātena suttappadesatthā ācariyena vicayitabbā, amhehi ca ñātā, so vicayahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo yuttihārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo yuttihārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘evaṃ nānānayehi vicayahārasampātaṃ vitthāretvā idāni yuttihārasampātādīni dassetuṃ ‘tattha katamo yuttihārasampāto’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 65) vuttaṃ. Tatthāti tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu katamo saṃvaṇṇanāviseso yuttihārasampāto nāmāti pucchati, pucchitvā yasmiṃ suttappadese vuttānaṃ atthānaṃ yuttibhāvo vicāretabbo, taṃ suttappadesaṃ nīharituṃ –
“ 因此,对于守护自心的人,正思惟就是他的行境;
以正见为先导,了知生灭;
降伏了昏沉睡眠的比丘,将舍弃一切恶趣。”巴利
‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro; Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ; Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32; netti. 31, 78) –
已说。在这个偈颂里,因为不守护心的人随顺魔的势力,所以比丘应当通过守护念、守护根门等方式,成为守护心的人;因为以欲寻等邪思惟为行境的人随顺魔的势力,所以比丘应当通过出离寻等方式,成为以正思惟为行境的人;因为被邪见损坏了心的人随顺魔的势力,所以比丘应当通过如理作意,了知生灭,成为以正见为先导的人;因为被昏沉睡眠损坏了心的人随顺魔的势力,所以比丘应当通过精进力,成为降伏昏沉睡眠的人。这样的比丘将舍断一切恶趣,应当知道,这就是“将舍断”的意思。巴利
Vuttaṃ. Tassaṃ gāthāyaṃ tasmā arakkhitacittassa māravasānugatattā satisaṃvaraindriyasaṃvarādivasena bhikkhu rakkhitacitto assa bhaveyya, tasmā kāmavitakkādimicchāsaṅkappagocarassa māravasānugatattā nekkhammasaṅkappādivasena bhikkhu sammāsaṅkappagocaro assa bhaveyya, tasmā micchādiṭṭhihatacittassa māravasānugatattā yonisomanasikārena bhikkhu udayabbayaṃ ñatvāna sammādiṭṭhipurekkhāro assa bhaveyya, tasmā thinamiddhena hatacittassa māravasānugatattā vīriyavasena bhikkhu thinamiddhābhibhū assa bhaveyya, tādiso bhikkhu sabbā duggatiyo jahe jahissatīti attho veditabbo.
在这首偈颂里,应当如何审察它是否合乎道理呢?因为需要这样说明,所以接着说了“因此,对于守护心的人”等话。对于守护心的人来说,其行境会成为正思惟,这个道理是成立的,并非不成立。又因为已经舍弃了邪思惟,所以当他以正见为前导而安住时,必将通达生灭,这个道理也成立,因为以正见为前导的人,不可能没有生灭随观。通达生灭的人,必将舍断一切恶趣,这个道理成立,因为依照生灭随观的次第,圣道必然会生起。舍断一切恶趣的人,将超越一切恶趣堕落的怖畏,这个道理成立,因为一切恶趣堕落的怖畏已不再生起。巴利
‘‘Tassaṃ gāthāyaṃ kathaṃ yuttibhāvo vicāretabbo’’ti vattabbattā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādi vuttaṃ. Rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro bhavissatīti attho yujjati eva, no na yujjati. Micchāsaṅkappānampi jahitattā sammādiṭṭhipurekkhāro hutvā viharanto udayabbayaṃ paṭivijjhissatīti attho yujjati sammādiṭṭhipurekkhārassa udayabbayānupassanāsambhavato. Udayabbayaṃ paṭivijjhanto sabbā duggatiyo jahissatīti attho yujjati udayabbayānupassanānukkamena ariyamaggasambhavato. Sabbā duggatiyo jahanto sabbāni duggativinipātabhayāni samatikkamissatīti attho yujjati sabbesaṃ duggativinipātabhayānaṃ anuppajjanato.
因为要说明“只有这一点合理理趣已经圆满”,所以说了“已配合合理理趣”。凡是作为释解差别、用来审察经文段落义理的合理理趣,都应当拿来推究它是否与经文相应;这些作为释解差别的合理理趣,都应按照适当的方式确定下来并加以配合——应当这样理解其含义。巴利
‘‘Ettakova yuttihārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto yuttihārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena yuttihārasampātena suttappadesatthānaṃ yuttibhāvo vicāretabbo , so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto yuttihārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
然而,智者应当把握……(中略)……巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
4. 足处理趣会合的阐明巴利
4. Padaṭṭhānahārasampātavibhāvanā
66 老师通过某种合理理趣的方式,已经清楚说明了经文段落的义理,而我们也已经了解了,那么这种合理理趣就算讲完了。因为接下来应该问“什么是足处理趣”,所以就问:在这里,什么是足处理趣?巴利
66. Yena yena yuttihārasampātena suttappadesatthānaṃ yuttibhāvo ācariyena vibhāvito, amhehi ca ñāto, so yuttihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo padaṭṭhānahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo padaṭṭhāno hārasampāto’’ti pucchati.
问完以后,为了引出那段经文里所举出的近因,就说出了“因此,守护心者,正思惟为行境”这首偈颂。偈颂的意思前面已经说过。因为应当问“哪些是偈颂的意思,哪些法的近因”,所以说了“因此,守护心者”等。“因此,守护心者”这段经文的意思,是守护诸根之门,它被称为三种善行的近因,因为它是使善行圆满的近因。“正思惟为行境”这段经文的意思,是出离思惟等正思惟,它被称为止的近因,因为它是镇伏欲欲等诸盖的近因。“正见为先导”这段经文的意思,是业自作正见和见有缘的名色正见,它被称为观的近因,因为它是无常随观等的殊胜原因。“了知生灭”这段经文的意思,是生灭随观慧,它被称为见地的近因,因为它是证得初道的近因。“战胜昏沉睡眠的比丘”这段经文的意思,是战胜昏沉睡眠,它被称为精进的近因,因为它是精进的近因。“舍断一切恶趣”这段经文的意思,是舍断所应舍断者的修习,它被称为修习圣道的近因,因为通过舍断应当舍断的法,就能生起圣道修习的圆满。巴利
Pucchitvā yasmiṃ suttappadese vuttāni padaṭṭhānāni nīharitāni, taṃ suttappadesaṃ nīharituṃ ‘‘tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaroti gāthā’’ti vuttā. Gāthāttho vuttova. ‘‘Katame gāthātthā katamesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānānī’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti suttappadesassa atthabhūtā indriyesu guttadvāratā tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānaṃ nāma sucaritapāripūriyā āsannakāraṇattā. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti suttappadesassa atthabhūtā nekkhammasaṅkappādayo sammāsaṅkappā samathassa padaṭṭhānaṃ nāma kāmacchandaādinīvaraṇavikkhambhanassa āsannakāraṇattā. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti suttappadesassa atthabhūtā kammassakatāsammādiṭṭhi ca sappaccayanāmarūpadassanasammādiṭṭhi ca vipassanāya padaṭṭhānaṃ nāma aniccānupassanādīnaṃ visesakāraṇattā. ‘‘Ñatvāna udayabbaya’’nti suttappadesassa atthabhūtā udayabbayānupassanāpaññā dassanabhūmiyā padaṭṭhānaṃ nāma paṭhamamaggādhigamassa āsannakāraṇattā. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’ti suttappadesassa atthabhūtaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ vīriyassa padaṭṭhānaṃ nāma āsannakāraṇattā. ‘‘Sabbā duggatiyo jahe’’ti suttappadesassa atthabhūtā pahātabbajahanabhāvanāya ariyamaggabhāvanāya padaṭṭhānaṃ nāma pahātabbappahānena ariyamaggabhāvanāpāripūrisambhavato.
应当说“只有这一些足处理趣的汇集才算圆满”,所以才说“足处理趣已经配置好了”。意思是:凡是依照某种作为特定解说方式的足处理趣,把经文段落中的义理引出来作为词基,那么这种作为特定解说方式的足处理趣就已经配置好了,应当根据情况加以确定并配合起来理解。巴利
‘‘Ettakova padaṭṭhānahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto padaṭṭhāno hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena padaṭṭhānahārasampātabhūtena suttappadesatthāni padaṭṭhānāni nīharitāni, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto padaṭṭhānahārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
就这样,在足处理趣的配置中,按照众生的能力而撰成。巴利
Iti padaṭṭhānahārasampāte sattibalānurūpā racitā
然而,智者应当把握……中略……巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
5. 特相理趣法会合的阐明巴利
5. Lakkhaṇahārasampātavibhāvanā
67 凡是靠着某种“足处理趣会合”而由导师确定、又被我们了知的经文段落之义理近因,这种“足处理趣会合”就算完整了。因为接下来要问“什么是特相理趣会合?”,所以说了“其中,什么是特相理趣会合?”等话。在这里,也就是在以教说理趣等为首的十六种理趣会合当中,他问:哪一种特殊的诠释方式叫作“特相理趣会合”?巴利
67. Yena yena padaṭṭhānahārasampātena suttappadesatthāni padaṭṭhānāni ācariyena niddhāritāni, amhehi ca ñātāni, so padaṭṭhānahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo lakkhaṇahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo lakkhaṇo hārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Tattha tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu katamo saṃvaṇṇanāviseso lakkhaṇahārasampāto nāmāti pucchati.
因为要问“与哪些经义具有共同特征的法被摄取了呢”,所以说了“因此”等话。通过“因此,对于守护心的人,正思惟是行境”这段经文所说的这种守护,就是摄取了念根;念根被摄取时,信等五根也就被摄取了,因为它们都以“根”的含义而具有共同特征。通过“以正见为前导”这段经文所说的正见被摄取了;正见被摄取时,八支圣道也就被摄取了。这是什么原因呢?这里提问原因。提问之后,用“因为从正见……”等话说明原因:因为正思惟从正见生起,所以;因为正语从正思惟生起,所以;因为正业从正语生起,所以;因为正命从正业生起,所以;因为正精进从正命生起,所以;因为正念从正精进生起,所以;因为正定从正念生起,所以;因为正解脱从正定生起,所以;因为正解脱智见从正解脱生起,所以,八支圣道就被摄取了。巴利
‘‘Katamehi suttatthehi samānalakkhaṇā katame dhammā gahitā’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti suttappadesena vuttaṃ idaṃ rakkhaṇaṃ satindriyaṃ gahitaṃ, satindriye gahite saddhādipañcindriyāni gahitāni bhavanti indriyaṭṭhena samānalakkhaṇattā. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti suttappadesena vuttā sammādiṭṭhi gahitā, sammādiṭṭhiyā gahitāya ariyo aṭṭhaṅgiko maggo gahito bhavati. Taṃ kissa hetūti kāraṇaṃ pucchati. Pucchitvā kāraṇamāha ‘‘sammādiṭṭhito hī’’tiādinā. Sammādiṭṭhihetuto sammāsaṅkappo hi yasmā pabhavati, tasmā, sammāsaṅkappato sammāvācā hi yasmā pabhavati, tasmā, sammāvācāto sammākammanto hi yasmā pabhavati, tasmā, sammākammantato sammāājīvo hi yasmā pabhavati, tasmā, sammāājīvato sammāvāyāmo hi yasmā pabhavati, tasmā, sammāvāyāmato sammāsatihi yasmā pabhavati, tasmā, sammāsatito sammāsamādhi hi yasmā pabhavati, tasmā, sammāsamādhito sammāvimutti hi yasmā pabhavati, tasmā, sammāvimuttito sammāvimuttiñāṇadassanaṃ hi yasmā pabhavati, tasmā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo gahito bhavatīti.
应当说“特相理趣法的运用到此才算完整”,所以才说“特相理趣法已经运用起来了”。意思是:不论通过哪一种特相理趣法——它都是特殊的解释方式——只要经文段落的意义在同一特征下被统摄,与之相应的这种特相理趣法就已经按各自适当的方式确定并运用了,这样才算真正把握了它的含义。巴利
‘‘Ettakova lakkhaṇahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto lakkhaṇo hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena lakkhaṇahārasampātena suttappadesatthā samānalakkhaṇena gahitā bhavanti, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto lakkhaṇahārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahitoti.
就这样,在“特相理趣法”这一部分中,是依照众生的能力而撰写的。巴利
Iti lakkhaṇahārasampāte sattibalānurūpā racitā
智者……(中略)……应当这样理解。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
四阵列理趣法会合的详细说明巴利
6. Catubyūhahārasampātavibhāvanā
68 凡是凭借某种“特相理趣法”、以相同的特征把经文段落之义统摄起来的,这种特相理趣法便算圆满。因为接下来应当问“什么是四阵列理趣法”,所以说了“其中,什么是四阵列理趣法”等话。这里问的是:在教说理趣法等十六种理趣法当中,哪一种特别的解释方式,叫做“四阵列理趣法”?巴利
68. Yena yena lakkhaṇahārasampātena suttappadesatthā samānalakkhaṇena gahitā, so lakkhaṇahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo catubyūhahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo catubyūho hārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Tattha tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu katamo saṃvaṇṇanāviseso catubyūhahārasampāto nāmāti pucchati.
有人问:“在哪部经里,确定了哪些语源、意趣、缘起和前后关联?”由于需要这样发问,所以说了“因此”等话。在“因此,护心者”这一经文片段中,以“被守护、被保护”来说明“护”这个词的语源,并通过“被周全地守护”这一说法来显示。又因为“iti”一词有“这样、如此”的开头之义,所以引出语源说:“思虑,所以叫心;在自己相续中积集,所以叫心;被各种条件所描绘,所以叫心;以种种之义,所以叫心;以造作之义,所以叫心。其心被守护,所以叫护心者。正确地思惟,所以叫正思惟;牛群在这里行走,所以叫行境;像行境一样,所以叫行境;以正思惟为行境,所以叫正思惟行境者。正确地照见,所以叫正见;以正见为前导,所以叫正见前导者。了知,所以叫已知。生起与灭去,叫生灭。昏沉与睡眠,叫昏沉睡眠;超越它,所以叫超越者;超越昏沉睡眠,所以叫昏沉睡眠超越者。乞食,所以叫比丘。”这样,语源也被引出来了。因此说:“‘iti’一词有开头之义。”以上所说的这种施设,就叫做语源。巴利
‘‘Katamasmiṃ sutte katame nirutyādhippāyanidānapubbāparānusandhayo niddhāritā’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti suttappadese ‘‘rakkhīyate rakkhita’’nti niruttiṃ ‘‘paripālīyatī’’ti iminā pariyāyena dasseti, itisaddassa ādyatthattā ‘‘cintetīti cittaṃ, attano santānaṃ cinotīti cittaṃ, paccayehi citanti cittaṃ, cittavicittaṭṭhena cittaṃ, cittakaraṇaṭṭhena cittaṃ, rakkhitaṃ cittaṃ yassāti rakkhitacitto. Sammā saṅkappetīti sammāsaṅkappo, gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, sammāsaṅkappo gocaro assāti sammāsaṅkappagocaro. Sammā passatīti sammādiṭṭhi, sammādiṭṭhi purekkhāro assāti sammādiṭṭhipurekkhāro. Jānātīti ñatvāna. Udayo ca vayo ca udayabbayaṃ. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ, abhibhavatīti abhibhū, thinamiddhaṃ abhibhūti thinamiddhābhibhū. Bhikkhatīti bhikkhū’’ti niruttipi nīharitā. Tenāha – ‘‘iti-saddo ādyattho’’ti (netti. aṭṭha. 68). Esā vuttappakārā paññatti nirutti nāmāti nīharitā.
如果有人问:在这段经文里,世尊的用意是什么?那么应该这样理解:凡是想要从一切恶趣中解脱的善士,这些善士都会依法而行、守护自己的心——这就是世尊的用意。在这里,“因此,护心者”等经文段落中,应当这样引出世尊的用意。巴利
Idha suttappadese bhagavato ko adhippāyoti ce puccheyya, ye sappurisā sabbāhi duggatīhi parimuccitukāmā bhavissanti, te sappurisā dhammacārino rakkhitacittā bhavissantīti ayaṃ adhippāyo. Ettha ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādisuttappadese bhagavato adhippāyoti nīharitabbo.
如果有人问:“起因是什么?”那就应当这样引出起因:拘迦利对舍利弗和目犍连两位长老没有守护自己的心,生起了嗔害,因此投生到大莲花地狱;又因为世尊具足正念的守护,能舍离一切恶趣。所以,想要舍离一切恶趣的善士比丘,就应当守护自己的心。巴利
‘‘Katamaṃ nidāna’’nti ce puccheyya, kokāliko sāriputtamoggallānesu theresu cittaṃ arakkhitvā padosayitvā mahāpadumaniraye yasmā upapanno, yasmā bhagavā ca satiārakkhena samannāgato sabbā duggatiyo jahati, tasmā ca sabbā duggatiyo jahitukāmo bhikkhu sappuriso rakkhitacitto assa bhaveyyāti nidānaṃ nīharitabbaṃ.
如果有人问:“什么是前后连结?”经里说“应当以正念守护心”,根据这句前面的话,后面这段经文“因此,守护好心的人……乃至……能舍离一切恶趣”就和它前后相随、相衔接、相会合,这样就能确定前后连结。巴利
‘‘Katamo pubbāparasandhī’’ti ce puccheyya, suttamhi ‘‘satiyā cittaṃ rakkhitabba’’nti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, tena pubbavacanena ayaṃ ‘‘tasmā rakkhitacittassa…pe… sabbā duggatiyo jahe’’ti suttappadeso anusandhi saṃsandati sametīti pubbaparānusandhi niddhāritabboti.
应当说“四阵列理趣会合到此才算完整”,所以才说“四阵列理趣会合已经应用”。无论通过哪一种具体的解释——也就是四阵列理趣会合——来判定词源、意趣、缘起和前后关联,那种作为具体解释的四阵列理趣会合,都应按照合适的方式判定并运用,这才是这里要把握的意思。巴利
‘‘Ettakova catubyūhahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto catubyūho hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena catubyūhahārasampātena nirutyādhippāyanidānapubbāparānusandhi niddhāritabbo, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto catubyūhahārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
就这样,在四阵列理趣会合中,按照众生的能力被撰写。巴利
Iti catubyūhahārasampāte sattibalānurūpā racitā
有智慧的人……中略……应当这样理解。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
转回理趣句相应的阐明巴利
7. Āvaṭṭahārasampātavibhāvanā
69 69. 通过任何一种四阵列理趣句,词义、意趣、因缘、前后连接都被分别说明了,这四阵列理趣句就算圆满。因为接下来要问“什么是转回理趣句”,所以说了“在此,什么是转回理趣句”等话。这里问的是:什么样的特殊诠释叫做转回理趣句?巴利
69. Yena yena catubyūhahārasampātena nirutyādhippāyanidānapubbāparānusandhayo vibhattā, so catubyūhahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo āvaṭṭahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo āvaṭṭo hārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Tattha katamo saṃvaṇṇanāviseso āvaṭṭahārasampāto nāmāti pucchati.
因为要问“哪些经义应当如何回转”,所以说了“因此”等话。心多倾向于出离思惟,也就是名为正思惟的出离寻,以遍处等为所缘;心多倾向于无害思惟,也就是名为正思惟的无害寻,以慈等为所缘;这样安住在所证得的心一境性上,令心安住,便叫作从杂染中守护的心。当说“因此,守护之心以正思惟为行境”时,这里应当回转的一境性,就是这止。当说“以正见为前导”时,这里应当回转的慧,就是这观。当说“了知生灭”时,这里应当回转的遍知苦,就是这苦遍知。当说“比丘克服昏沉睡眠”时,这里依人而说的克服昏沉睡眠,就是这集断除。当说“正确舍弃诸恶趣”时,这里所说的舍弃一切恶趣的不生起,就是这灭。这样,以苦遍知应当回转所应遍知的苦谛,以集断除应当回转所应断除的集谛,以灭应当回转灭谛,以止和观应当回转道谛,这四谛就是应当回转的。巴利
‘‘Katame suttatthā kathaṃ āvaṭṭetabbā’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Nekkhammasaṅkappasaṅkhātasammāsaṅkappabahulo kasiṇādivasena, avihiṃsāsaṅkappasaṅkhātasammāsaṅkappabahulo mettādivasena adhigatāya cittekaggatāya cittaṃ ṭhapento saṃkilesato rakkhitacitto nāma hoti, ‘‘tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’ti iminā rakkhitacitte vutte sati yā ekaggatā āvaṭṭetabbā, sā ayaṃ ekaggatā samatho. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti iminā sammādiṭṭhipurekkhāre vutte sati yā paññā āvaṭṭetabbā, sā ayaṃ paññā vipassanā. ‘‘Ñatvāna udayabbaya’’nti iminā udayabbayañāṇasamannāgate vutte sati yā dukkhaparijānanā āvaṭṭetabbā, sā ayaṃ dukkhaparijānanā dukkhapariññā. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’ti iminā puggalādhiṭṭhānena yaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ vuttaṃ, idaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ samudayappahānaṃ. ‘‘Sammā duggatiyo jahe’’ti iminā yo sabbaduggatijahanasaṅkhāto anuppādo vutto, so ayaṃ anuppādo nirodho. Iti dukkhapariññāya pariññetabbaṃ dukkhasaccaṃ āvaṭṭetabbaṃ, samudayappahānena pahātabbaṃ samudayasaccaṃ āvaṭṭetabbaṃ, nirodhena nirodhasaccaṃ āvaṭṭetabbaṃ, samathavipassanāhi maggasaccaṃ āvaṭṭetabbanti imāni cattāri saccāni āvaṭṭetabbānīti.
因为必须说“回转与行相结合只有这么多,才算圆满”,所以才说“回转与行相结合已经确定”。意思是:凡是作为某种殊胜诠释的回转与行相结合,都应当以之回转止等诸法;而这种作为殊胜诠释的回转与行相结合既已确定,就应视情况各自抉择、运用。巴利
‘‘Ettakova āvaṭṭo hārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto āvaṭṭo hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena āvaṭṭahārasampātena samathādayo āvaṭṭetabbā , so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto āvaṭṭahārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
就这样,在转回理趣句的运用中,按照众生的能力与力量而撰述。巴利
Iti āvaṭṭahārasampāte sattibalānurūpā racitā
然而,智者应当采纳……中略……。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
8. 区分理趣会合的说明巴利
8. Vibhattihārasampātavibhāvanā
70 凡是以种种转回理趣句的方式应当回转经义者,该转回理趣句即已圆满。因为接下来应当问“什么是区分理趣句”,所以说了“在此,什么是区分理趣句”等等。在这里,问的是:什么样的解释差别,叫做区分理趣句?巴利
70. Yena yena āvaṭṭahārasampātena suttatthā āvaṭṭetabbā, so āvaṭṭahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo vibhattihārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo vibhattihārasampāto’’tiādi vuttaṃ. Tattha katamo saṃvaṇṇanāviseso vibhattihārasampāto nāmāti pucchati.
因为要问“哪些经义在哪里被分别”,所以说了“因此,守护之心者”等话。在所说的“因此……行境”这首偈颂里,偈颂中所说的善品法,应当用善品法来指示、分别念防护法,也应当用不善品法来指示、分别。巴利
‘‘Katame suttatthā kattha vibhattā’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā…pe… gocaro’’ti gāthā vuttā, tissaṃ gāthāyaṃ vutto kusalapakkho dhammo kusalapakkhena dhammena satisaṃvaro dhammo niddisitabbo vibhajitabbo, akusalapakkhena dhammena niddisitabbo vibhajitabbo.
怎么分呢?用“守护之心者”这句话说到的善品方面的念防护法,应当用六种善品方面的法来指示、分别,也就是:眼门防护……中略……意门防护。用“正思惟”这句话说到的善品方面的正思惟法,应当用三种善品方面的法来分别,也就是:出离思惟、无嗔思惟、无害思惟。用“以正见为前导”这句话说到的善品方面的诸法,应当用八种善品方面的法来分别,也就是:苦智、苦集智、苦灭智、趣向苦灭之道智、前际智、后际智、前后际智、对此缘性及缘起诸法的智。用“了知生灭”这句话说到的善品方面的生灭智诸法,应当用五十种善品方面的生灭智来分别。用“克服昏沉睡眠”这句话说到的克服昏沉睡眠的善品诸法,应当用四种善品方面的法来分别,也就是:入流道的克服、一来道的克服、不来道的克服、阿拉汉道的克服。巴利
Kathaṃ? ‘‘Rakkhitacittassā’’ti padena vutto kusalapakkho satisaṃvaro dhammo ‘‘cakkhudvārasaṃvaro…pe… manodvārasaṃvaro’’ti chabbidhena kusalapakkhena dhammena niddisitabbo vibhajitabbo. ‘‘Sammāsaṅkappo’’ti padena vutto kusalapakkho sammāsaṅkappo dhammo ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpāda-saṅkappo avihiṃsāsaṅkappo’’ti tividhena kusalapakkhena dhammena vibhajitabbo. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti padena vuttā kusalapakkhā dhammajāti ‘‘dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminipaṭipadāya ñāṇaṃ, pubbante ñāṇaṃ, aparante ñāṇaṃ, pubbantāparante ñāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇa’’nti (dha. sa. 1063) aṭṭhavidhena kusalapakkhena dhammena vibhajitabbā. ‘‘Ñatvāna udayabbaya’’nti padena vuttaṃ kusalapakkhaudayabbayañāṇaṃ dhammajātaṃ paññāsavidhena udayabbayañāṇena kusalapakkhena vibhajitabbaṃ. ‘‘Thinamiddhābhibhū’’ti padena vuttaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ kusalapakkhaṃ dhammajātaṃ ‘‘sotāpattimaggābhibhavanaṃ sakadāgāmimaggābhibhavanaṃ anāgāmimaggābhibhavanaṃ arahattamaggābhibhavana’’nti catubbidhena kusalapakkhena vibhajitabbaṃ.
念防护属于善的这一边,应当分成两种来说明:世间念防护和出世间念防护。世间念防护应当只用一种方式来说明,就是欲界念防护。出世间念防护应当分成两种来说明:见地和修习地。欲界念防护应当分成四种来说明:身随观念防护、受随观念防护、心随观念防护、法随观念防护。出世间念防护也同样分成四种来说明。正思惟和正见也应当按世间与出世间的区别,以两种等方式来分别说明。就近因来说,也应当依照足处理趣句中所说的方式来分别说明。巴利
Satisaṃvaro kusalapakkho ‘‘lokiyo satisaṃvaro, lokuttaro satisaṃvaro’’ti dubbidhena vibhajitabboti. Lokiyo satisaṃvaro kāmāvacarovāti ekavidhena vibhajitabbo. Lokuttarā satisaṃvaro ‘‘dassanabhūmi, bhāvanābhūmī’’ti dubbidhena vibhajitabbo. Kāmāvacaro satisaṃvaro ‘‘kāyānupassanāsatisaṃvaro vedanānupassanāsatisaṃvaro cittānupassanāsatisaṃvaro dhammānupassanāsatisaṃvaro’’ti catubbidhena vibhajitabbo. Lokuttaro satisaṃvaropi tathā catubbidhena vibhajitabbo. Sammāsaṅkappasammādiṭṭhiyopi lokiyalokuttaravasena dubbidhādibhedena vibhajitabbā. Padaṭṭhānenapi padaṭṭhānahārasampāte vuttanayena vibhajitabbā.
从恶法这一边来说,“以未防护的心”这句话所说的不防护,应当按八种来分别:眼不防护……乃至……身不防护、动身不防护、语不防护、意不防护。“被邪见击倒”这句话所包含的邪思惟,应当按三种来分别:欲思惟、瞋思惟、害思惟。“邪见”这句话所说的邪见,应当按八种来分别:对苦无知……乃至……对缘性缘起所生诸法无知;也应当按六十二种邪见来分别。昏沉睡眠应当按五种有行来分别。巴利
Akusalapakkhena ‘‘arakkhitena cittenā’’ti padena vutto asaṃvaro ‘‘cakkhuasaṃvaro …pe… kāyaasaṃvaro, copanakāyaasaṃvaro, vācāasaṃvaro, manoasaṃvaro’’ti aṭṭhavidhena vibhajitabbo. ‘‘Micchādiṭṭhihatenā’’ti padena gahito micchāsaṅkappo ‘‘kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko’’ti tividhena vibhajitabbo. ‘‘Micchādiṭṭhī’’ti padena vuttā micchādiṭṭhi ‘‘dukkhe aññāṇaṃ…pe…idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti aṭṭhavidhena vibhajitabbā, dvāsaṭṭhidiṭṭhividhenapi vibhajitabbā. Thinamiddhaṃ pañcavidhena sasaṅkhārikavidhena vibhajitabbaṃ.
应当说“区分理趣至此已经圆满”,所以才说“区分理趣已经运用”。凡是借着某种殊胜诠释的区分理趣,把经文段落的意思分别说明出来,那种殊胜诠释的区分理趣就已经被运用了。这个意思应当这样理解:应当随宜确定并加以运用。巴利
‘‘Ettakova vibhattihārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto vibhattihārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhattihārasampātena suttappadesatthā vibhattā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vibhattihārasampāto niyuttoti yathāraha niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
然而,智者……应当把握。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
反转理趣碰撞的阐明巴利
9. Parivattanahārasampātavibhāvanā
71 凡是按照某一种区分理趣,把经文段落的意思分别说明清楚了,这个区分理趣就算圆满了。因为接下来应当问“什么是反转理趣”,所以说了“其中,什么是反转理趣”等话。巴利
71. Yena yena vibhattihārasampātena suttappadesatthā vibhattā, so vibhattihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo parivattanahārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo parivattano hārasampāto’’tiādi vuttaṃ.
有人问:“哪些经文段落的含义应该怎样转换?”因为要这样问,所以说了“因此”等话。在“因此……行境”这首偈颂里,所确定的止观,当它被修习之后,不善法的息灭就是它的果、它的利益;苦被遍知,集被断除,道被修习——应该这样转换。反过来,如果没有修习止观,那么不善法就不会息灭,苦不会被遍知,集不会被断除,道不会被修习——应该这样作相反的转换。巴利
‘‘Katame suttappadesatthā kathaṃ parivattetabbā’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā…pe… gocaro’’ti gāthā vuttā, tāya gāthāya yā samathavipassanā niddhāritā, tāya samathavipassanāya bhāvitāya akusalānaṃ nirodho phalaṃ payojanaṃ hoti, pariññātaṃ dukkhaṃ hoti, samudayo pahīno hoti, maggo bhāvito hotīti parivattetabbo. Paṭipakkhena pana samathavipassanāya abhāvitāya akusalānaṃ anirodho, apariññātaṃ dukkhaṃ, samudayo appahīno, maggo abhāvito hotīti parivattetabbo.
因为要说明“反转理趣结合到这里就圆满了”,所以就说“反转理趣结合已经运用”。意思是:凡是能用来把经文段落的意思转变过来的那种特别的解释方式,也就是反转理趣结合,应当根据情况把它提取出来并加以运用。巴利
‘‘Ettakova parivattanahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto parivattano hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena parivattanahārasampātena suttappadesatthā parivattetabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto parivattanahārasampāto niyutto yathārahaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahetabboti.
就这样,在反转理趣会合中,是依照众生的能力而作的。巴利
Iti parivattanahārasampāte sattibalānurūpā racitā
然而,智者应当……中略……如此把握。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
同义语理趣会合的阐明巴利
10. Vevacanahārasampātavibhāvanā
72 通过任何一种反转理趣来转变经文段落之义时,这个反转理趣就是圆满的。由于应当追问“什么是同义语理趣法门”,所以说了“其中什么是同义语理趣法门”等话。巴利
72. Yena yena parivattanahārasampātena suttappadesatthā parivattetabbā, so parivattano hārasampātoti paripuṇṇo, ‘‘katamo vevacano hārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo vevacano hārasampāto’’tiādi vuttaṃ.
因为要问“哪些经文段落之义,或者哪些经文词句,有哪些同义词”,所以说了“因此”等话。在那首“因此……行境”的偈颂里,通过“护心者”这个词所说的心,或者“护心者”这里“心”这个词,所说的“心……能了知”这一说法,就是同义词;“意、心脏”等说法也是心的同义词。在“正思惟为行境”这里,对于正思惟,所说的“出离思惟、无嗔恨思惟、无伤害思惟”这一说法,就是同义词;“寻、伺”等说法也是正思惟的同义词。在“以正见为前导”这里,对于正见这个词,所说的“正见名为慧之矛、慧之剑、慧之宝、慧之驱策、慧之殿堂”这一说法,就是同义词;“慧、了知、简择”等说法也是正见这个词的同义词。所说的“昏沉、昏沉性、昏沉状态,心之不适、心之不堪用、覆盖、遍覆、内收缩”这一说法,就是昏沉的同义词。所说的“身之不适、身之不堪用、身之懈怠、睡眠、睡眠状态、已睡状态”这一说法,就是睡眠的同义词。所说的“乞食者、比丘”等说法,就是比丘这个词的同义词。所说的“恶趣、堕处、倒坠处、轮回之苦、流转”等说法,就是恶趣这个词的同义词。以上就是提取出来的各种同义词。巴利
‘‘Katamesaṃ suttappadesatthānaṃ, suttapadānaṃ vā katamāni vevacanānī’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā…pe… gocaro’’ti gāthā vuttā, tāya gāthāya ‘‘rakkhitacittassā’’ti padena vuttassa cittassa, ‘‘rakkhitacittassā’’ti ettha cittassa padassa vā ‘‘cittaṃ…pe… vijānitatta’’nti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ vevacanaṃ, ‘‘mānasaṃ hadaya’’ntiādivacanampi (dha. sa. 17, 63) cittassa vevacanaṃ. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti ettha sammāsaṅkappassa ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo’’ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ vevacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādi (dha. sa. 7) vacanampi sammāsaṅkappassa vevacanaṃ. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti ettha sammādiṭṭhipadassa ‘‘sammādiṭṭhi nāma paññāsatthaṃ paññākhaggo paññāratanaṃ paññāpatodo paññāpāsādo’’ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ vevacanaṃ, ‘‘paññā pajānanā vicayo’’tiādi (dha. sa. 16) vacanampi sammādiṭṭhipadassa vevacanaṃ. ‘‘Thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa, cittassa akallatā akammaññatā onāho pariyonāho antosaṅkoco’’ti (dha. sa. 1162-1163) yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ thinassa vevacanaṃ. ‘‘Kāyassa akallatā akammaññatā kāyālasiyaṃ soppaṃ supanā suppitatta’’nti (dha. sa. 1163) yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ middhassa vevacanaṃ. ‘‘Bhikkhako bhikkhū’’tiādikaṃ (pārā. 45; vibha. 510) yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ bhikkhupadassa vevacanaṃ. ‘‘Duggati apāyo vinipāto vaṭṭadukkhaṃ saṃsāro’’tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ duggatipadassa vevacanaṃ. Iti vevacanāni nīharitāni.
因为可以说“同义语理趣法门到此已经圆满”,所以才说“同义语理趣法门已运用”。以任何一种殊胜诠释的同义语理趣法门提取同义词,那一种殊胜诠释的同义语理趣法门便已运用;意思是:应当按具体情况提取之后再加以运用,这一含义已经采纳。巴利
‘‘Ettakova vevacanahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto vevacano hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vevacanahārasampātena vevacanāni nīharitāni, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vevacanahārasampāto niyutto yathāsambhavaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahitoti.
然而,智者应当……中略……取受。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
施设理趣会合的阐明巴利
11. Paññattihārasampātavibhāvanā
73 凡是以任何一种同义语理趣法门来确定同义语的,这个同义语理趣法门就是圆满的。因为接下来要问“什么是施设理趣?”,所以说了“其中,什么是施设理趣?”等等。巴利
73. Yena yena vevacanahārasampātena vevacanāni niddhāritāni, so vevacanahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo paññattihārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo paññattihārasampāto’’tiādi vuttaṃ.
因为要回答“什么是属于经文片段的施设?是谁的施设?”这个问题,所以说了“因此”等话。“因此,对于守护心的人”——这种施设,因为是在说明念的所依处、即应当守护的心,所以叫念的所依处施设。应当由念来守护的心,就是念的所依处、依止。因此注疏中说:“以确立而守护,被念所守护的心,就像它的依止一样。”“正思惟的行境”——这种施设,因为是在说明止的修习,所以叫止的修习施设。“以正见为先导,了知生灭”——这种施设,因为是在说明见地的安立,所以叫安立施设。“比丘战胜昏沉睡眠”——这种施设,因为是在说明集的完全无余断除,所以叫完全无余断除施设。“舍断一切恶趣”——这种施设,因为是在说明道、圣道的修习,所以叫修习施设。巴利
‘‘Katamā suttappadesabhūtā paññatti katamesaṃ dhammānaṃ paññattī’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti paññatti satiyā padaṭṭhānassa rakkhitabbassa cittassa paññāpanato satiyā padaṭṭhānapaññatti nāma. Satiyā hi rakkhitabbaṃ cittaṃ satiyā padaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānaṃ nāma. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘adhiṭṭhahitvā rakkhantiyā satiyā rakkhiyamānaṃ cittaṃ tassā adhiṭṭhānaṃ viya hotī’’ti. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti paññatti samathassa bhāvanāya paññāpanato samathassa bhāvanāpaññatti nāma. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbaya’’nti paññatti dassanabhūmiyā nikkhepassa paññāpanato nikkhepapaññatti nāma. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’ti samudayassa anavasesappahānassa paññāpanato anavasesappahānapaññatti nāma. ‘‘Sabbā duggatiyo jahe’’ti paññatti maggassa ariyamaggassa bhāvanāya paññāpanato bhāvanāpaññatti nāma.
因为应当说“只有这个施设理趣才是圆满的”,所以才说“施设理趣已结合”。依靠任何一种作为注释特殊形式的施设理趣,只要施设分类由此得到确定,那一种作为注释特殊形式的施设理趣就是“已结合”的;应当先按各自相应的情况加以确定,然后再作结合——这个意思应当这样理解。巴利
‘‘Ettakova paññattihārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto paññattihārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena paññattihārasampātena paññattippabhedā niddhāritā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto paññattihārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
有智慧的人……应当取受。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
第12章 契入理趣会合的阐明巴利
12. Otaraṇahārasampātavibhāvanā
74 通过任何一种施设理趣的组合,施设的分类被确定下来,这个施设理趣的组合就是圆满的。因为应当问“什么是契入理趣的组合?”,所以说了“其中,什么是契入理趣的组合?”等等。巴利
74. Yena yena paññattihārasampātena paññattippabhedā niddhāritā, so paññattihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo otaraṇo hārasampāto’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo otaraṇo hārasampāto’’tiādimāha.
在这里,有人问:在这首偈颂中,是要先确定哪些根,再通过哪些已确定之法而进入?因为应当这样问,所以说了“因此”等话。在所说的“因此,心受到守护的人”等偈颂中,这首偈颂里通过“因此……前导”这一段经文,已经包含了正见;正见被包含时,信等五根也就被包含了。巴利
‘‘Tattha tissaṃ gāthāyaṃ katamāni indriyāni niddhāretvā katamehi niddhāritehi dhammehi otaratī’’ti pucchitabbattā ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādigāthā vuttā, tissaṃ gāthāyaṃ ‘‘tasmā…pe… purekkhāro’’ti suttappadesena sammādiṭṭhi gahitā, sammādiṭṭhiyā gahitāya pañcindriyāni saddhādipañcindriyāni gahitāni bhavanti.
那些信等五根,因为能帮助明,或者能作为明的基础,所以就成了明。由于明的生起,也就是那种明的生起,以这个生起为因,无明就灭了;无明灭了,行就灭了……生灭了,老死就灭了。这种下降,就叫作以缘起来下降五根。巴利
Tāniyeva saddhādipañcindriyāni vijjāya upakārattā vā padaṭṭhānattā vā vijjā bhavanti, vijjuppādā tādisāya vijjāya uppādā uppādahetuto avijjānirodho sambhavati, avijjānirodhā saṅkhāranirodho sambhavati…pe… jātinirodhā jarāmaraṇanirodho sambhavatīti. Ayaṃ otaraṇā paṭiccasamuppādena pañcindriyānaṃ otaraṇā nāma.
这五根同样被戒蕴、定蕴、慧蕴这三蕴所包含,因为信和精进能生起戒,而念则随顺慧。这就是以蕴来含摄五根,称为五根的“蕴摄”。巴利
Tāniyeva pañcindriyāni sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena tīhi khandhehi saṅgahitāni bhavanti saddhāvīriyehi sīlasambhavato, satiyā ca paññānuvattakattā. Ayaṃ otaraṇā khandhehi pañcindriyānaṃ otaraṇā nāma.
这五根本身也属于行的范畴。凡是那些无漏的行,它们不成为有分,也不成为有的因,这些无漏的行被法界所包含,因为它们落入法界之中。这就叫作以界来含摄五根的“下降”。巴利
Tāniyeva pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni bhavanti. Ye saṅkhārā anāsavā bhavanti, bhavaṅgā bhavahetū no bhavanti, te anāsavā saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā bhavanti dhammadhātuyā antogadhattā. Ayaṃ otaraṇā dhātūhi pañcindriyānaṃ otaraṇā nāma.
这个无漏的法界,属于法处的范围。凡是那个无漏的处,它不成为有支,不成为有的因。这就叫做“依诸处而进入法界”的进入。巴利
Sā anāsavā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā bhavati, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ bhavati, bhavaṅgaṃ bhavahetu no bhavati. Ayaṃ otaraṇā āyatanehi dhammadhātuyā otaraṇā nāma.
因为应当说“只有这样的下降与行相结合才是圆满的”,所以就说“下降与行相结合已被应用”。凡是能作为某种特殊注释、使经文段落的义理得以“下降”的下降与行相结合,就应当根据情况把它确定下来,再加以运用。应当这样理解其中的意思。巴利
‘‘Ettakova otaraṇo hārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto otaraṇo hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena otaraṇahārasampātena suttappadesatthā otaritabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto otaraṇo hārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.
就这样,在契入理趣会合中,按照众生能力的大小而造。巴利
Iti otaraṇahārasampāte sattibalānurūpā racitā
然而,智者……应当受持。巴利
Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.
从这里开始,“于彼何者”这一类前后衔接的含义,以及结尾处“相应”这一类前后衔接的含义,都应按照前面所说的方式去理解。个别地方如果文句不清楚,我们就尽自己所能加以说明。巴利
Ito paṭṭhāya ‘‘tattha katamo’’tiādianusandhyattho ca pariyosāne ‘‘niyutto’’tiādianusandhyattho ca vuttanayānusāreneva viññātabbo. Katthaci katthaci pāṭhe apākaṭaṃyeva yathābalaṃ kathayissāma.
净化理趣会合的详细说明巴利
13. Sodhanahārasampātavibhāvanā
75 “在哪里”是指在哪一个问题上。如果一个问题开头的含义是清楚、完整的,那么这个问题就算得到了彻底解答。可是,如果一个问题开头的含义不清楚、不完整,还有某些该解答的内容剩下来,那么这个问题就还不算被解答。巴利
75.Yatthāti yasmiṃ pañhe. Ārambho attho suddho paripuṇṇo, so pañho niravasesato vissajjito bhavati. Yattha pañhe pana ārambho attho na suddho aparipuṇṇo koci vissajjetabbo avasiṭṭho, so pañho tāva vissajjito na bhavati.
15. 资具理趣会合的阐明巴利
15. Parikkhārahārasampātavibhāvanā
77 因此,通过“心被守护”这句话所说的念的守护,是止的辅助条件;通过“正思惟的行境”这句话所说的正思惟,是观的辅助条件。应当这样分别并结合起来理解。巴利
77.‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti padena yo satisaṃvaro vutto, ayaṃ satisaṃvaro samathassa parikkhāro. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti padena yo sammāsaṅkappo vutto, so sammāsaṅkappo vipassanāya parikkhāroti vibhajitvā yojetabbo.
安立理趣会合阐明巴利
16. Samāropanahārasampātavibhāvanā
78 以“因此,守护心”这句话所说的守护心,这个守护心是三种善行的立足处。正见被修习时,圣八支道就被修习了,因为二者应当一起修习,也因为它是立足处的缘故。因此说“从正见”等。对那位有定解脱的应供者来说,这位应供者是无所依余的人,这个定解脱就是无余涅槃界。巴利
78.‘‘Tasmārakkhitacittassā’’ti padena yaṃ rakkhitacittaṃ vuttaṃ, taṃ rakkhitacittaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ kammānaṃ padaṭṭhānaṃ. Sammādiṭṭhiyā bhāvitāya ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito bhavati ekato bhāvitabbattā, padaṭṭhānakāraṇattā ca. Tena vuttaṃ – ‘‘sammādiṭṭhito hī’’tiādi. Yassa arahato samādhivimutti bhavati, ayaṃ arahā anupādiseso puggalo, ayaṃ samādhivimutti anupādisesā nibbānadhātu.
因为应当这样说:以教说行相结合等为开端的行相结合,是藉十六种分别来确定经句之义并加以结合的,这十六种分别又凭什么让我们信受?所以论中说了“因此说”等话。具寿大迦旃延以那十六种分别所说的“十六……中略……经”这番话,就是你们应当凭它来信受十六种分别的依据。巴利
‘‘Desanāhārasampātādiko hārasampāto yena soḷasappabhedabhāvena suttappadesatthe niddhāretvā yujjito, soḷasappabhedabhāvo kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena soḷasappabhedabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘soḷasa…pe… sutta’’nti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena soḷasappabhedabhāvo tumhehi saddahitabbo.
因为可以这样说:只有这个范围的句聚才算圆满,所以才说句聚已经结合。凡是作为注释的殊胜形式、属于教说理趣会合等理趣会合,依靠它确定了经句的含义,那么,这种作为注释殊胜形式的教说句聚等句聚,就应当根据情况确定之后再加结合——这是应当领会的义理。在注释书中也是这样确定之后再加结合的。巴利
‘‘Ettakova hārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā ‘‘niyutto hārasampāto’’ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhārasampātena suttappadesatthā niddhāritā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhārasampātādihārasampāto niyutto yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabbo, aṭṭhakathāyañca (netti. aṭṭha. 73, 76) tathā niddhāretvā yujjitoti.
因此,在教说理趣会合等理趣会合中,随顺自己的能力与力量。巴利
Iti desanāhārasampātādihārasampāte sattibalānurūpā
有智慧的人应当依据义注和复注,把深奥的含义详细地分析清楚后再来掌握。巴利
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.
1 2 3 4 5 6 7 8