3. 六根品
3. Chaḷindriyavaggo
4. 根相应复注 · 16 段
2. 《命根经》注释
2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā
492“女性状态”就是指女性性。它发挥“主宰”的作用,因为它是这类众生共同生起的原因。女性根就是唯独属于女性的根。男性根也应这样理解。“于命”是指对俱生诸法起到存活、守护、延续的作用。“轮回根”是指成为轮回之因的那些根。因为只要这些执取根存在,轮回就会运转、显现。
492.Itthibhāveti itthitāya. Indaṭṭhaṃ karoti tathāsattajanasāmaññakāraṇabhāvato. Itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ. Esa nayo purisindriye. Jīviteti sahajātadhammānaṃ jīvane pālane pavattane. Vaṭṭindriyānīti vaṭṭahetubhūtāni indriyāni. Imesu hi upādinnaindriyesu sati vaṭṭaṃ vattati paññāyati.
3. 已知根经的注释
3. Aññindriyasuttavaṇṇanā
493“前所未了知的法”说的是四谛法;同样,“已了知的法”也是指这些法。这里的意思是:了知就叫作“智”,意思是不超越初道所了知的,更进一步地了知。这是入流者等六种圣者的名称。属于这种“智”的诸根,就叫作“已知根”。“于已知者中”是指在已经了知诸法的人当中。因为在最高的果法——阿拉汉果法中,智的作用最为殊胜,所以把这一作用也安立到其余诸法上,而说“于已知者中,即于阿拉汉果法中”。“处处”是指在各个道与果之中。“以彼彼行相”是指以“未知当知”等各种行相。
493.Ajānitapubbaṃ dhammanti catusaccadhammamāha, tathā tesaṃyeva ñātadhammānanti. Ayaṃ panettha attho – ājānātīti aññā, paṭhamamaggena ñātamanatikkamitvā jānātīti attho. Sotāpannādīnaṃ chaariyānaṃ etaṃ nāmaṃ. Aññassa indriyāni aññindriyāni. Aññātāvīsūti ājānitavantesu. Yasmā aggaphaladhammesu ñāṇakiccaṃ sātisayaṃ, tasmā taṃ kiccaṃ sesadhammesupi samāropetvā vuttaṃ ‘‘aññātāvīsu arahattaphaladhammesū’’ti. Tattha tattha tesu tesu maggaphalesu. Tena tenākārenāti anaññātajānanādiākārena.
《一种子经》注释
4. Ekabījisuttavaṇṇanā
494“从观出起”是指从观根出起。现在,为了详细阐明前面略说的这个义理,而说“已圆满的”等。这里三种出起,依一种子等的分别,应导出五种出起。因此说“因为一来道”等。所谓入流道的观根,是指以那样的有身要去证得一来道、正在行进的入流者的观根。这五种也都是入流道的分位,所以说“应站在一来道而导出它们”。
494.Vipassanatonissakkanti vipassanindriyehi nissakkaṃ. Idāni tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘samattānī’’tiādimāha. Tīṇi nissakkāni evamidha pañca nissakkāni nīharitabbāni ekabījiādivibhāvanato. Tenāha ‘‘sakadāgāmimaggassa hī’’tiādi. Sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāma tenattabhāvena sakadāgāmimaggaṃ pattuṃ gacchantassa sotāpannassa vipassanindriyāni. Pañcapi te sotāpattimaggassa bhedāyevāti ‘‘sakadāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbānī’’ti vuttaṃ.
这里说的“一种子”,指的是“蕴种子”。如果某位入流者还有一个蕴种子,也就是还要再受取一次生命,他就叫“一种子”。所以经文说“成为入流者之后……”等等。至于这里说的“人的存在”,这只是说法上的方便,其实也可以说他投生到“天的存在”里。这些名称都是世尊采用的。达到这个程度的,就叫“七返有”;达到那个程度的,就叫“家家”;达到另一个程度的,就叫“一种子”——这些名称都是世尊安立的。
Ekabījīti ettha khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃ khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabīji nāma. Tenāha – ‘‘sotāpanno hutvā’’tiādi. Mānusakaṃbhavanti idaṃ panettha desanāmattaṃ, devabhavaṃ nibbattetītipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Bhagavatā gahitanāmānetāni. Ettakañhi pamāṇaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ.
“二有或三有”是指在人与天之中,只有二有或三有。“以正觉为究竟归宿”:以正觉四圣谛法为究竟的去处、依止和趣向,所以叫“以正觉为究竟归宿”。“家家”是指从一家到另一家地受生。因为从证得入流果开始,就绝不会再投生到低贱的家庭,只会投生到大富大贵的家庭;这就是它的意思。其实单是一个“家”字,指的就是大富大贵的家庭。“二家或三家”,是就人与天来说有二有或三有,这也是按混合受生来说的。就像给刚出生的王子取名一样,对于从圣者之生中诞生的人,这些名称——比如“七返有”等——是决定性的称呼。为了说明这只是依照世尊所采用的名称来称呼,所以说“是世尊所采用的名称……”等等。
Dve tayo bhaveti devamanussesu eva dve tayo bhave. Sambodhicatusaccadhammo paraṃ ayanaṃ nissayo gati etassāti sambodhiparāyaṇo. Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule uppatti nāma natthi, mahābhogesu kulesu eva nibbattatīti attho. Kevalopi hi kula-saddo mahābhogakulameva vadati. Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhaveti ayampi missakabhavena kathito. Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmametaṃ, yadidaṃ niyatoti sattakkhattuparamādikoti ca samaññāti dassento āha ‘‘bhagavatā gahitanāmavasenevā’’tiādi.
如果因为前因已被决定,入流者就是“决定”的,那么从入流道以上,由于缺乏对其余三道的亲依止缘,前因的作用就不存在了,这样一来,入流道本身就成了亲依止缘。如果入流道也有前因作为亲依止缘,那么它在入流道生起之前就已经被决定了,而且这个前因会一直延续到色究竟天,这就成了无因;既无因又无缘,却还能产生结果。这是什么道理呢?因为所谓“入流者是决定的”,意思是只要证得第一道,上面三道的作用就会依次第圆满。这样一来,在安立“七返有”等决定性时,由于第七有之后就不再轮回,作为苦之根源的烦恼在第一道就已断尽,那上面三道岂不是没有作用了?因此他才说“第一道的亲依止缘已被造作”等等。
Yadi pubbahetuniyamato sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayābhāvato pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayabhāvo āpajjati. Yadi tassapi pubbahetuupanissayo siyā, tāva niyamato sotāpattimagguppattito pubbe eva niyamito, yāvañca akaniṭṭhaṃ tassa pubbahetu nāma , ahetukatā āpannā, iccassa ahetu appaccayā nipphatti pāpuṇāti. Kiñca hetu ce? Niyamato sotāpanno ca niyatoti paṭhamamaggādhigameneva anukkamena upari tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccāni nipphajjanti, evaṃ sattakkhattuparamatādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattatāya dukkhassa mūlabhūtā kilesā paṭhamamaggeneva khīṇāti upari tayo maggā akiccā siyuṃ. Tenāha ‘‘paṭhamamaggassa upanissayo kato nāmā’’tiādi.
如果上面的三道决定七返有等(的期限),那么既然此外没有别的入流者,入流道就成了没有作用、没有意义。如果说断除身见等(烦恼)是入流道的作用,并且因为断除那些(烦恼)而有了七返有等的决定,那就应当承认:只要上面的道存在,就不再从第七有起继续流转;如果没有上面的道,那么仅凭断除身见等也不能成立。因此他说:“在第一道还未生起时,上面的三道就已生起。”所谓“三道”,就是上面的三个道。依观来决定,这才讲得通——为了阐明这个意思,他说:“如果……”等。
Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamāditaṃ niyamenti, tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjeyya. Atha sakkāyadiṭṭhiādippahānaṃ tassa kiccaṃ, tesaṃ tesaṃ pahānena sattakkhattuparamādiniyamatāya. Bhavitabbaṃ, yāva uparimaggā eva hontīti sattabhavādito uddhamapavattanato tena vinānena sakkāyadiṭṭhiādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha – ‘‘paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjatī’’ti. Tiṇṇaṃ maggānanti upari tiṇṇaṃ maggānaṃ. Vipassanā niyametīti yujjatīti vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sace hī’’tiādimāha.
入流者仍然倾向于轮回。为了指出其中一些众所周知、明确可辨的例子,他说了“给孤独长者”等话。这里所说的“住在此处、混杂受生的干观者”,是指这样一类人:他安住在欲有之中,以人或天的身份投生于混杂的生存地,并且是干观者——这里是就这类人而言。所说的名称,就是“七返有”。不过有些人说:“只是在欲有中受生七次,不会超出这个范围。”这一点需要仔细考察辨别。
Sotāpanno vaṭṭajjhāsayo. Tatrekacce pākaṭe paññāte dassento ‘‘anāthapiṇḍiko’’tiādimāha. Idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassāti yo imasmiṃ kāmabhave ṭhito manussadevavasena vokiṇṇabhavūpapattiko sukkhavipassako ca, tassa vasena. Nāmaṃ kathitanti sattakkhattuparamoti nāmaṃ kathitaṃ. Keci pana ‘‘kāmabhave sattakkhattuṃyeva uppajjati, na tato’’ti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ.
“我要把它弄清楚”——于是他前往对岸的赡部洲,打算和赡部洲某位精通三藏的比丘一起,通过学习和提问的方式,把三藏本身弄明白。偈颂“那位比丘能够做到”是这样连接的。即使只以无常随观等其中一种法门深入修行,按照阿毗达摩的论述方式,也仅凭三种解脱就能证得圣道。由于深入方式的差别,有三种人从空解脱中出来,同样也有三种人从无愿解脱中出来,合起来就是六种。这六种再按信勤和慧勤来分,就成了十二种一来者。同样,阿拉汉有:三种中般涅槃者、一种生般涅槃者、一种上流至色究竟天者,共五种;再按无行般涅槃和有行般涅槃来分,就是十种。在无烦天等四处天界,合计共四十种,但色究竟天没有上流者,所以共有四十八种不来者。这里讲观,是因为讲了正思惟行的修行过程。
Sodhessāmīti jambudīpe kenaci tepiṭakena bhikkhunā saddhiṃ piṭakattayameva mayhaṃ uggahaparipucchāvasena sodheyyāmīti paratīraṃ jambudīpaṃ gato. Yo bhikkhu sakkotīti yojanā. Aniccānupassanādīsu ekamukhena abhiniviṭṭhenapi abhidhammapariyāyena tīhi eva vimokkhehi maggaṃ labhatīti abhinivesabhedena tayo puggalā suññatato vuṭṭhitā, tathā tayo appaṇihitato vuṭṭhitāti cha honti, teva saddhādhurapaññādhuravasena dvādasa sakadāgāmino. Tathā arahanto, tayo antarāparinibbāyino eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca, te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyibhedena dasāti avihādīsu catūsupi cattālīsa, akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthīti aṭṭhacattālīsa anāgāmino. Vipassanā kathitā sammasanacārassa kathitattā.
5-10. 《清净经》等经的注释
5-10. Suddhakasuttādivaṇṇanā
495-500就像眼根对与它同时生起、依它而住的诸法具有主导作用,因为那些法要随顺它;同样,它对眼门所摄的诸法也具有主导作用,因为那些法也要随顺它。所以这样说:以被称为主导作用的那种“根”的意义。其余诸根等也是同样的道理。这里是依四圣谛来说的,因为要说明诸法自性等的分别。
495-500. Yathā cakkhussa sahajātatadindriyanissitadhammesu adhipateyyaṃ anuvattanīyattā, evaṃ taṃdvārikadhammesupi adhipateyyaṃ tehi anuvattanīyattāti vuttaṃ – ‘‘adhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhenā’’ti. Esa nayo sesindriyādīsupi. Catusaccavasena kathitāni sabhāvādivibhāvanassa kathitattā.