第6品 论议品
6. Sākacchavaggo
2. 觉支相应复注 · 71 段
《食经》的注释
1. Āhārasuttavaṇṇanā
232“依前文之理”是指从“成为念觉支生起之处的诸法”等语句中所说的方式。所谓“如是”,是指现在正要说明的方式。念与正知合在一起,就是念正知。或者也可以说,在前行等行为中能辨别有益无益的智慧,就是念正知。由于它能在一切情况下带来具念而行,所以能促成念觉支的生起。就像舍弃与善法相违的法、宣说随顺之法能促成未生起的善法生起一样,远离失念的人、亲近具念的人,并在这一点上正确而努力地实践,也能促成念觉支的生起。为了说明这个道理,所以说“念正知”等。通过阿拉汉道,修行达到圆满。正因如此,只有阿拉汉才被称为“达到念的圆满者”。
232.Purimanayatoti ‘‘satisambojjhaṅgaṭṭhānīyānaṃ dhammāna’’ntiādinā āgatanayato. Evanti idāni vuccamānākārena. Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ. Satipadhānaṃ vā abhikkantādīsu satthakabhāvapariggaṇhakañāṇaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattati. Yathā ca paccanīkadhammappahānaṃ anurūpadhammadesanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavajjanā satokārīpuggalasevanā ca tattha ca yuttapayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti. Tathā hi arahāva ‘‘sativepullappatto’’ti vuccati.
对诸法的简择,或者说在诸法当中的简择,它就是前面所说的那种觉支,也就是这个法抉择觉支。所谓“遍问性”,就是亲近老师,彻底通达五部尼柯耶连同它们的注疏,对其中每一处难解的地方都这样请问:“尊者,这个怎么理解?它是什么意思?”也就是对蕴等主题不断请问其含义的状态。因此说“蕴……广修性”。
Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo, so eva heṭṭhā vuttanayena sambojjhaṅgo, tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa. Paripucchakatāti ācariyaṃ payirupāsitvā pañcapi nikāye sahaṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ, tassa tassa ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’’ti evaṃ khandhādīsu atthapucchakabhāvo. Tenāha ‘‘khandha…pe… bahulatā’’ti.
让所依清净:因为身体是心和心所生起的依处,所以这里把身体以及跟它相连的衣服等物称为“所依”。让它们变得清净,就是使它们成为能带给心安乐的状态。因此接着说“内与外”等等。有过盛的过失:就是风等元素过盛所造成的毛病。被汗垢沾染:就是被汗液以及叫做垢腻的身体污垢所沾染。用“和”这个字,还包括其他会逼恼身体和心的事物。或坐卧处:通过“或”这个字,应当知道也把钵等物品包含进来了。当它们不清净时,或者当它们成为所缘时。为什么说对于专心修行的人,那些事物会成为所缘呢?这是就偶尔生起的心念来说的。因为那些心念,即使在心一境性成就时,也会导致不清净的状态。在心与心所的所依等缘中。智慧也是——“也”字表示总括。因此指出,不只是那些所依本身,实际上当所依不清净时,智慧也会不清净。就像所依不清净会导致依止于它的事物不清净一样,这里从正反两面说明:所缘不清净,就会导致有境的不清净。
Vatthuvisadakiriyāti cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ tappaṭibaddhāni ca cīvarādīni idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātādiussannadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa ca cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayoti? Antarantarā pavattanakacittuppādavasena evaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya ijjhantiyāpi aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu. Ñāṇampīti pi-saddo sampiṇḍane. Tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva , atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā nissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayīnaṃ aparisuddhiṃ dasseti anvayato byatirekato ca.
让诸根达到平衡,从作用上说,就是不让任何一根偏多或偏少。随着各自的因缘,在应当生信的对象上,如果胜解的作用特别突出,而慧的作用变得不清楚,精进等的作用又变得松缓无力,那么信根就会变得过强。因此说“其余诸根则弱”。这里的“因此”,是指由于信根强盛、其余诸根又微弱。精进不令心堕入懈怠一边,而是策励与它同时生起的诸法,给它们提供助力,这就是策励;应当这样理解:当信根过强时,精进就无法完成它策励的作用。念是趋向所缘而安住其上,或者说不舍弃所缘而现起,它是散乱的对立面;或者说,由于念,与它相应的诸法才不散乱,这就是不散乱。就像用眼睛看色法一样,能如实看见对象的特性;但当信根过于强大时,慧就不能完成这种如实照见的作用,因为它被强盛的信根压住了。对于同时生起的诸法来说,它们要发挥“根”的作用,只有靠这些同时生起的法具有同一味性才能达成目的,而不是靠别的什么。因此,以上述道理为根据,回顾前面所说的意义。这里的“彼”,指的就是信根。
Samabhāvakaraṇaṃ kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca anubalappadānasithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho, paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ, vikkhepapaṭipakkho. Yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ karontānaṃ saha pavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ.
通过审察法的自性,是指:对于那个因为对可信之事的殊胜功德等生起强烈胜解、从而使信根变得强有力的人,他再从因缘与因缘所生等的分类如实加以审察。因为当以这种法性之理,从自性和作用等方面来把握时,那种带有扩散性的胜解就不会生起——“这是这些法的自性”——因为慧的作用变得格外强大了。在诸主导法中,正如信强的时候慧就弱,慧强的时候信也就弱。因此说:“应当通过审察法的自性……来削弱。”同样,“以不作意”的意思是:修行者以某种方式修习,使信根变得强有力,现在不再以那种方式修习,这就叫“不作意”。在这里,信根变强有两种情况:一是由于自身缘的特殊,其作用变得突出;二是由于精进等其他根的作用微弱。其中,第一种情况已经说明了削弱的方法;至于第二种情况,当作意时精进等的作用微弱,才使信根变强,那就应当通过不作意——也就是采用能使精进等变得锐利的作意方式——让信根与它们达到平衡,从而削弱信根。依照这个道理,对其余诸根的削弱方法也应如此了知。
Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti – ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena…pe… hāpetabba’’nti. Tathā amanasikaraṇenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanaṃ nānuyuñjanenāti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭutarabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samataṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.
瓦咖离长老的故事:这位具寿是信胜解者,在那一教法中已修积了功德,一心只顾欢喜瞻仰导师的色身而住。导师以“瓦咖离,你见这腐臭的身体有什么用?瓦咖离,见法者即见我”等语告诫他,他虽然被教导了业处,却仍不修习,被驱离后,便登上悬崖准备自杀。这时,导师如同仍坐在原处一般,放出光明,显现自身,
Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimutto tattha ca katādhikāro satthu rūpakāyadassane pasuto eva hutvā viharanto satthārā – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovadiyamāno kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsavissajjanena attānaṃ dassetvā –
“比丘满怀喜悦,对佛陀的教法生起净信;
他当证得寂静的境界,也就是一切造作止息的安乐。”
‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –
说完偈颂,世尊说:“来吧,瓦咖离。”他听了这句话,就像被甘露灌顶一样,欢喜满足,开始修习内观。但因为信心太强,他无法走上内观之道。世尊知道后,为了让他诸根平衡,帮他净化了业处再教给他。他依照导师所教的方法,努力修习内观,沿着道的次第证得了阿拉汉果。因此说:“这里应当以瓦咖离长老的故事为例。”这里说的是,当信根过强时,其余诸根就无法发挥各自的作用。
Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti āha. So tena vacanena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, saddhāya bahulabhāvato vipassanāvīthiṃ nārohati. Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe.
“其他作用的差别”,是指侍奉等作用的差别。“轻安等”中的“等”字,应当理解为也包括了定觉支和舍觉支。“应当削弱”的意思是:就像信根变得太强时,可以通过审察诸法的自性来削弱它;同样,当精进根过强时,可以通过修习轻安等来削弱它,因为轻安等属于定这一方。正如修习精进等能防止定根过强而堕入懈怠,修习轻安等也能防止精进根过强而堕入掉举,所以它一定能削弱精进根。因此说“应当通过修习轻安等来削弱”。“苏那长老的故事”,指的是娇生惯养的苏那长老的事迹。这位尊者从导师那里领受了业处后,住在寒林里,心想:“我的身体很娇嫩,不可能单靠舒适就证得安乐,就算把身体弄疲劳,也还是要修沙门法。”于是他决定只站立和经行,精勤努力。即使脚底起了泡,他也忍受着疼痛继续精进,但因为精进过度,反而无法让修行有特别的进展。导师去到那里,用琴弦的比喻教导他,开示了让精进达到平衡的方法,为他理顺了业处,然后去了灵鹫山。长老也按照导师所教的方法,把精进调整到平衡,修习观禅,努力精进,最终证得了阿拉汉果。因此说“应当以苏那长老的故事为例”。“在其余诸根中”,是指在念根、定根、慧根中也是如此。
Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiyādibhāvanāya hāyati samādhipakkhikattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti. Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu. So hi āyasmāpi satthu santikā kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto – ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamanameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ pavattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇopamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yājetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatteva patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi.
“平等”是指信与慧彼此不增不减,定与精进也是如此。正如信与慧各自作为主导法的功能,不应互相超越,尤其应当如此希求。因为当它们均衡时,安止才能成就;同样,定与精进针对懈怠与掉举两边,依靠念的相互支持,使相应诸法不堕入两个极端,安止才能真正成就。“信强有力”等语,是从反面来论证前面所说的道理。它的意思是:如果一个人具备强而有力的信,但智慧不清晰,他就只是盲目地轻信,而不是经过验证的确信。因为他会对不真实的对象生起信,就像外道弟子一样。偏向狡诈的一方,就是依附于虚伪狡诈。信弱而慧强,就会追逐下劣的智慧,被似是而非的理由所欺骗,妄想“无需舍弃布施物品,甚至只生起一个心念,就有布施所成的福”等等;这样的人思维粗劣、内心扭曲,不接受智者的言教,也不生起信受。因此说:“就像由药引起的病,难以治愈。”在这里,信与慧彼此平等能带来利益,不平等则带来损害;同样,定与精进彼此平等能带来利益,不平等则带来损害;平等能带来不散乱,不平等则带来散乱。如果懈怠占了上风,就不能达到安止,这就是其意趣。这个道理在掉举占上风时也一样。“这两者”是指信与慧一对,以及定与精进一对。“应当使之平等”就是应当使它们均衡。
Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnādhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānañca. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññanātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ. Yato tesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samatāya sati aññamaññupatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhatīti. Balavasaddhotiādi vuttasseva atthassa byatirekamukhena samatthanaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati, seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca lūkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, visamabhāvo anatthāvaho, evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, itaro anatthāvaho, tathā samabhāvo avikkhepāvaho, itaro vikkhepāvaho. Kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Esa nayo uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi. Tadubhayanti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kātabbanti samataṃ kātabbaṃ.
对于以定为修行核心的人,也就是修习止业处的人。所谓“如是”,意思是:在那样的情况下,也就是信稍微强而有力的时候。“深信”是指不去想“仅仅作意‘地、地’,怎么能证得禅那”,而是深信“正自觉者所说的修行方法一定能成就”,由此生起信心、令信增长。“胜解”是指仿佛已进入所缘那样,以决定、信受的力量投入其中。一境性要强而有力才合适,因为定是禅那的主要因素。所谓“两者”,是指定与慧。对于以定为修行核心的人,由于定的势力过强,慧的势力也应当被希求,因此说“以平等”,也就是以平等之故。所谓“安止”,是指世间的安止。因此,对于“确实有”这一说法,是以有所疑虑的方式说的;而出世间的安止,则是以他们平等的方式被希求的。正如所说:“止与观双运而修习。”如果特别希求信与慧、定与精进的平等,那么怎样呢?因此说:“然而,念在一切处都要强而有力才合适。”所谓“在一切处”,是指在属于昏沉和掉举两方的五根中。把握属于掉举一方的一部分时,说“信、精进、慧”。否则,也应把喜包括进去。因此,只是说“以属于懈怠一方的定”,并没有说“以轻安、定、舍”。所谓“念”,就是念。所谓“在一切王事中受任用者”,就是一切事务者。由于那个原因,即在一切处都应当被希求,所以在义注中说。在一切处受任用者,就是一切处者;或者,以一切属于昏沉和掉举两方的觉支应当被希求,因此是一切处者,正是一切处者才是一切处者。所谓“心”,是指善心。因为对于它,念是皈依处、是归宿,为了未得者得、未证者证。因此说:“以守护为现起”等。
Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikāramattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sambuddhena vuttavidhi ijjhatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenāpīti attho. Appanāti lokiyaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati, lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170). Yadi visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samānataṃ icchati, kathaṃ satīti āha – ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcindriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi ‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’icceva vuttaṃ, na ca ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyuttoti sabbakammiko. Tenāti yena kāraṇena sabbattha icchitabbā, tena āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā, sabbena vā līnuddhaccapakkhikena bojjhaṅgena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi satipaṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha – ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi.
对于“在蕴等分别中智慧未能深入”这句话,意思是:即使凭借教理学习和多闻,智慧在蕴、处等法上仍然没有站稳脚跟。亲近多闻的人,确实能带来闻所成智。而具备初修观的人,因为安住在修所成智上,所以确实可以一概称为有慧者,因此说“等慧……亲近补特伽罗”。由于所应了知的法甚深,决断此法的智慧也被视为甚深,所以说“在甚深的蕴等中转起的甚深慧”。因为那个所知境必须由这样的慧来行境,所以是“甚深智行”;或者,由于那种慧在那里按分别门类而转起,所以也是“甚深智行”;而对那种慧的审察,就说为“甚深慧的分别审察”。就像达到念圆满的人就是阿拉汉一样,同样,达到慧圆满的人也说“由阿拉汉道而修习圆满”。在精进等方面,道理也是一样。
Khandhādibhede anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha – ‘‘samapaññāsa…pe… puggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvagahaṇanti āha – ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ so eva paññāvepullappattopīti āha ‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’ti. Vīriyādīsupi eseva nayoti.
“把烧红的铁桩刺进手里”等等所说的五种系缚刑罚,是地狱中受生的众生最先遭受的,正如《天使经》等(中部3.250)所说,又因为该经是从开头就说到这个,所以(注释者)说“从五种系缚刑罚开始”。“拉车等时”中的“等”字,涵盖了被其他人和畜生逼迫的时候。“一佛间隔”这一说法,是就那些在鬼道中一再受生的众生而说的;或者有些鬼众,像某些畜生一样,也可能有那样长的寿命,所以才这么说。确实如此,比如龙王迦罗就曾见过四尊佛的色身。
‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa sabbapaṭhamaṃ karontīti devadūtasuttādīsu (ma. ni. 3.250), tassā ādito vuttattā ca āha – ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññamanussehi tiracchānehi ca vibādhanīyakālaṃ saṅgaṇhāti. Ekaṃ buddhantaranti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ, ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ rūpadassāvī.
“这样看见功德的人”,说的就是具足这种见功德的人——他所见到的功德是:“唯有依靠精进,才能证得一切世间与出世间的殊胜。”“行道”,是指连同前行在内的、通向涅槃的修行道路,也就是与观智共起的圣道次第,或者七清净的次第。因为这是为了从轮回中出离而应当走的道路,所以名为“行道”。
Evaṃ ānisaṃsadassāvinoti ‘‘vīriyāyatto eva sakalalokiyalokuttaravisesādhigamo’’ti evaṃ ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ. Saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi, sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi vaṭṭato niyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma.
“身体强健”是指一心只顾养护身体。“团食”是指国中施食。对施主们给予自己的恩惠,通过自己正确的修行而使其成为大果报,以此来表达恭敬,这就是对团食、对乞食的恭敬。“取出时”是指从钵袋中取出的时候。“听闻那声音之后”据说是:他站在树叶茅屋门口,就以五神通中的天耳通听到了那位女施主说的话。人的成就、天的成就、最终涅槃的成就,这是三种成就。“作微笑”是指:“我没费什么力气就超越了轮回之苦”——在这样省察结束时,因为生起欢喜而露出微笑。
Kāyadaḷhībahuloti kāyassa posanapasuto. Piṇḍanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍāya bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanā. Nīharantoti pattatthavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvāti vadanti. Manussasampatti, dibbasampatti , ante nibbānasampattīti tisso sampattiyo. Sitaṃ karontovāti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.
对修习连名字都不知道、一味忙着滋养身体、随心所欲地受用之后又沉溺于躺卧之乐等、整天说些畜生闲话的懈怠之人,要远远避开,这就是远离懈怠之人。对于依照“白天经行、静坐”等说法,以开始修习为本而发起精进、坚定努力的人,要时不时去亲近,这就是亲近已发起精进之人。因此才说“填饱肚子”等等。
Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyassa posanabahulānaṃ yāvadatthaṃ paribhuñjitvā seyyasukhādiṃ anuyuñjantānaṃ tiracchānakathikānaṃ dūratova vajjanaṃ kusītapuggalaparivajjanā. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālenakālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā. Tenāha ‘‘kucchiṃ pūretvā’’tiādi.
不过在《清净道论》里,并没有采纳“省察种姓的殊胜”和“省察同梵行者的殊胜”这两项,而是采纳了“去除昏沉睡眠”和“省察正勤”这两项。其中,省察正勤之所以被采纳,正是为了显示它的利益,因为证得世间和出世间的殊胜都取决于精进。去除昏沉睡眠则是由于倾向于它而被采纳;对于在发起精进上相应精勤者来说,去除昏沉睡眠在意义上本来就已经成立了。在这里应当理解:去除昏沉睡眠是通过远离懈怠的人、亲近已发起精进的人、倾向于它、破除与它对立的状态、具足相关条件等方式,而省察堕恶趣的恐惧等则是通过激励的方式,二者同为精进觉支的生起者。
Visuddhimagge pana ‘‘jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇā’’ti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, ‘‘thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇā’’ti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya gahitaṃ, vīriyuppādane yuttapayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthato siddhameva. Tattha thinamiddhavinodanaṃ kusītapuggalaparivajjana-āraddhavīriyapuggala-sevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamana-paccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakāti daṭṭhabbā.
佛随念以近行定为究竟,所以说“乃至近行”。充满全身:就是以喜所生起的殊胜色法遍满整个身体。忆念法、僧功德的人,也能让喜觉支生起,达到近行定而遍满全身,应当这样连接理解。其余的随念,以及对可敬信经典的省察,也应当这样连接,因为它们同样以解脱处为性质,归属于此。“如是之时”:就是所说的饥荒、怖畏等时候。“等至……不现行”:这是依止息随念而说的。因为对于诸行,即使只是局部范围的止息,也像无余止息一样,由于以智慧在那里转起,修习作意成为能镇伏烦恼并引生近行定,带来那样的喜与悦,所以能令喜觉支生起。在可敬信之处,由于没有净信与爱乐,内心萎缩、粗糙。这种状态通过不恭敬、不尊重的行为表现出来,所以说“由于不恭敬的行为而内心萎缩粗糙”。
Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammasaṅghaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā. Evaṃ sesaanussatīsu pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāya ca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Evarūpe kāleti dubbhikkhabhayādīsūti vuttakāle. Samāpattiyā…pe… na samudācarantīti idaṃ upasamānussatiyā vasena vuttaṃ. Saṅkhārānañhi sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tattha sapaññāya pavattanato bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena saṃsūcitahadayatā lūkhatā. Sā ca tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti.
轻安觉支以身心不安的止息为特相,它本身就是前面所说的菩提分中的轻安觉支。对于这个轻安觉支来说,受用甘美食物就是指受用甘美而适宜的食物。通过时节和威仪带来的舒适,就应当理解为摄取了适宜的时节和威仪。因为这三类适宜的东西在被受用时,能让身体变得调适,进而由身体的调适带来心的调适,所以成为两种轻安的因。众生所感受的苦乐是没有因的,这是一个极端;认为是由自在天等不平等因造成的,这是第二个极端。不落入这两个极端,而认为苦乐是依各自所造的业而发生,这就是中道。内心保持中立的人,他的精进就是中立精进,这种状态就是中立精进性。它正是以舍弃紧张身而称为轻安身的因,能带来两种轻安。由此应当知道,远离紧张身之人、亲近轻安身之人能引发这种果,这一点已经被赞叹过了。
Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa passaddhisambojjhaṅgassa. Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanasevanatā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇehi sappāyautuiriyāpathaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhaṃ ahetukanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti ayaṃ dutiyo, ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi pahānasāraddhakāyatā-saṅkhātapassaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati. Eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjana-passaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.
把事处清净和使诸根平衡,称为“引生慧”。它们也能引生止,正因为它们有引生止的性质,所以才说它们能引生慧,因此论中说“事处清净……应当了知”。
Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā ca ‘‘paññāvahā’’ti vuttā. Samathāvahāpi tā honti samathāvahabhāveneva paññāvahattāti vuttaṃ ‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’ti.
因为作善巧和修习善巧并没有互为近因的关系,而守护善巧又以它们为根本,所以只说“相善巧,就是对遍相把握的善巧”。“由于过分懈怠的精进等”中的“等”字,涵盖了智慧运用迟钝和不放逸有所欠缺。“策励彼”,是指对那昏沉的心,通过令法抉择觉支等生起,把它从昏沉中振作起来。这也是世尊所说。
Karaṇakosallabhāvanākosallānaṃ nānantariyabhāvato rakkhaṇakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’icceva vuttaṃ. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ appamādavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuṭṭhāpanaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,当心有昏沉时,正是修习择法觉支的时候,正是修习精进觉支的时候,正是修习喜觉支的时候。这是什么原因呢?比丘们,昏沉的心,靠这些法就能被很好地振作起来。比丘们,就好比有人想让一小堆火燃烧起来,他往里面放干草,放干牛粪,放干木柴,用嘴吹气送风,又不撒尘土盖上去——比丘们,那个人能让那一小堆火燃烧起来吗?是的,尊者。
‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
在这里,应当知道:法抉择觉支等的修习生起,是各自依各自的资粮而成立的;这一点在紧接着的后面已经阐明过了。
Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva.
“由过分精进等”这里的“等”字,也包括了智慧用力过猛的人所产生的喜悦和踊跃。“其抑制”是指:对那颗掉举的心,通过生起定觉支等来遮止,使它不再陷入掉举。世尊也这样说过——
Accāraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāvanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
比丘们,当心掉举的时候,正是修习轻安觉支的时机,正是修习定觉支的时机,正是修习舍觉支的时机。这是什么原因呢?比丘们,掉举的心靠这些法就能很好地平息下来。比丘们,就好比有人想熄灭一大团火,他往里面投入湿草……甚至……再撒上尘土,比丘们,这个人能熄灭那团大火吗?尊者,能。
‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni….pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
在这里也应当知道:按照各自不同的食,轻安觉支等的修习被生起。其中,轻安觉支的修习已经说过了,定觉支的修习正在说,另一个(舍觉支)将在紧接着的后面说到。所谓“因为慧的作用迟钝”,意思是慧的活动力微弱。就像布施以无贪为主导,持戒以无嗔为主导,同样,修习以无痴为主导。在这里,当慧不强大时,修习就不能带来前后递进的殊胜效果,就像没有调配好的食物不能让修行者的心生起欢喜一样,因此心就变得没有滋味。同样,因为修习没有正确地走上行道,就体验不到止息之乐,因此心也没有滋味。所以才有这样的话:“因为慧的作用……(中略)……没有滋味。”
Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā. Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva, samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā, itarassa anantaraṃ vakkhati. Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ, sīlaṃ adosappadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohappadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na uppādeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Tathā bhāvanāya sammadeva vīthipaṭipattiyā abhāvena upasamasukhaṃ na vindati, tenapi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’ti.
为了让他生起悚惧、生起净信并以此作为对治,在说明这一点时,就说了“八种悚惧事”等。其中,生、老、病、死随其应然,在善趣和恶趣中都会发生;应当知道,除此之外,还有以五种系缚等、饥渴等、互相伤害等为因的恶趣之苦。这一切都包括在那些众生依于当下生存状态的情形中,而在过去和未来,以轮回为根本的种种苦,则是被单独取为(悚惧事)的。然而,对于那些依食物而活、又依在那里劳作所得果报而活的有情,他们与其他有情不共的生活之苦,则被取为第八种悚惧事,应当这样理解。这叫作适时策励:这就是在应当策励之时,按照所说的方式,通过令生悚惧和令生净信而正确地策励。其含义是:先令生起悚惧,再令生起净信,从而使修习之心得到喜悦。
Tassa saṃveguppādanañca pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāniyeva. Ye pana sattā āhārūpajīvino tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena bhāvanācittassa tosanātiattho.
依正行道:就是远离沉滞和掉举,依靠止的修行道路,正确地依止于修习之道。
Sammāpaṭipattiṃāgammāti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma.
在“不沉滞”等说法中:因为懈怠一类的法不占主导,所以不沉滞;因为掉举一类的法不占主导,所以不掉举;因为慧的运用圆满,并且证得了止息之乐,所以不无滋味;正因为这样,心于所缘平等地运转,并且行进在止的轨道上。其中,由于不沉滞,所以在策励时不必费力;由于不掉举,所以在抑制时不必费力;由于不无滋味,所以在令心喜悦时不必费力。由于不沉滞和不掉举,心于所缘平等运转;由于不无滋味,行进在止的轨道上。或者也可以这样理解:由于平等运转,所以不沉滞、不掉举;由于行进在止的轨道上,所以不无滋味。这称为“适时旁观”:在应当旁观的时候,此旁观克服了被称为“于策励、抑制、令喜悦中忙碌”的对立面,这就称为旁观。这定觉支,未生起的能够生起。依阿拉汉道,修习达到圆满;以此彻底说明:定达到圆满的人就是阿拉汉。
Alīnantiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannañca. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatāya ca niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhaccatāhi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye cittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya upekkhanā vuccati. Esāti samādhibojjhaṅgo anuppanno uppajjati. Arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti etena nippariyāyato samādhivepullappattopi arahā evāti dasseti.
通过断除随顺与违逆而达到的中立状态,是舍觉支生起的条件,因为这种中立状态存在时舍觉支才能成就,不存在时便不能成就。而这种中立状态按所缘对象分为两种,所以说“对有情的平等心、对诸行的平等心”。由于这两者,其违逆通过修习轻安觉支就已经被远远隔开了。为了说明断除随顺本身的方法,才说了“对有情的平等心”等话。同样,对于远离爱著有情和诸行的个人,这被称为“生起的条件”。因为贪是舍特别直接的对立,所以对于多贪的人,舍被称为“清净道”。以二种相——也就是业为己有的审察与我性空的审察,以此二为因。说“二”是为了限定,是为了显示与诸行一起时数目相等。这里数目本身就是相等的,并不是一切所计数的法都完全相等。无主性即非我所有性。因为如果存在我,由于它属于我的某种东西,就会有衣或其他某种所谓属于我的东西,然而那种东西根本不存在,这就是意趣。不能久住,即不能忍受长久,不持久、短暂,是无常之义。暂时性,是它的同义词。
Anurodhavirodhapahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato, so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhayavasena cassa virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassento ‘‘sattamajjhattatā’’tiādimāha. Tathā hissa sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanaṃ ‘‘uppattiyā kāraṇa’’nti vuccati. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho, tato rāgabahulassa puggalassa upekkhā ‘‘visuddhimaggo’’ti vuccati. Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhārasahitāya saṅkhyāsamānatāya dassanatthaṃ. Saṅkhyā eva hettha samānaṃ, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti, na addhānakkhamaṃ, na ciraṭṭhāyi ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ.
把它当成“我的”,就是在制造“我的所有”。认为“这是我的”,就是被渴爱抓住后停在那里。把(对象)视为财富与物品。“此”指的是舍觉支,它通过阿拉汉道达到修习的圆满。正因为这样,只有阿拉汉才能成就六支舍。
Mamāyatīti mamattaṃ karoti. Mamāti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. Dhanāyantāti dhanaṃ dabbaṃ karontā. Assāti upekkhāsambojjhaṅgassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti. Tathā hi arahato eva chaḷaṅgupekkhānipphatti.
以不净为所缘的法,是指属于不净这一类、并且成为不净禅那所缘的法。虽然像头发这些与根身相连的东西也确实属于不净这一类,但这里特别要取那些应被厌离、能引起厌离的对象,所以说“十种”。当人这样作意时,不净想就依着事物的自性和作用在那里安住下来,这样运作的作意就是方便作意。在不净上把握不净的违逆行相,或者为了让取相生起而作意,这就是取不净相。为了导向近行定和安止定而致力于不净的修习,就是不净修习的实践。
Asubhārammaṇādhammāti asubhappakārā asubhajhānassa ārammaṇabhūtā dhammā. Kāmaṃ indriyabaddhāpi kesādayo asubhappakārā eva, visesato pana jigucchitabbe jigucchāvahe gaṇhanto ‘‘dasā’’ti āha. Yathā manasikaroto sabhāvasarasato tattha asubhasaññā santiṭṭhati, tathā pavatto manasikāro upāyamanasikāro. Asubhe asubhapaṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā manasikāro asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo.
当以意根为第六的诸根得到良好防护时,欲贪没有机会可乘,就被断除了。同样,对饮食知量、适量进食的人,因为不被昏沉睡眠压倒,欲贪没有机会可乘,也就被断除了。如果有人对食物修厌逆想,如实了知食物消化后的变化、它所依靠的身体、以及它变成胃中物的极度可厌,并且如实了知身体依食物而存续,那么他因为完全了知饮食的分量,特别被称为“于食知量者”。他的欲贪确实被断除了。不过,注疏中只是为了显示少食,才说了“四种……”等。“不净业处的大长老”就是指那位见齿长老。“已断除的”是指通过镇伏而断除的。按照阿毗达摩的理路,一切贪都属于欲贪盖,所以说“由阿拉汉道而未来不再生起”。
Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ suṭṭhu susaṃvaraṇe sati avasaraṃ alabhanto kāmacchando pahīyateva, tathā bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyati. Yo pana āhāre paṭikkūlasaññaṃ tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca udariyabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāratiṭṭhakataṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena visesato bhojane mattaññū nāma. Tassa kāmacchando pahīyateva, aṭṭhakathāyaṃ pana appāhārataṃyeva dassetuṃ ‘‘catunna’’ntiādi vuttaṃ. Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa. Abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti ‘‘arahattamaggena āyatiṃ anuppādo’’ti vuttaṃ.
因为以遍施利益的方式而变得柔软亲近,所以叫“友”,也就是希望他人得到利益的人。在这种友身上所具有的,或者属于这位友的,就叫“慈”,也就是利他的心态。正是这种慈,从对立面来说,就是心的解脱,所以叫“慈心解脱”。其中,修慈的人对众生发起并持续保持遍施利益的心,就是取慈的相。因此说“有限的”等等。
Mejjati hitapharaṇavasena siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā. Sā eva paṭipakkhato cetaso vimuttīti mettācetovimutti. Tattha mettāyanassa sattesu hitapharaṇassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho. Tenāha ‘‘odissakā’’tiādi.
在这里,慈的“有限制”是按自己、可爱者、朋友、中立者、怨敌来划分的。“无限制”则是在打破了这些界限之后。以逐一遍满一方、二方等的方式遍满各方,这应在修习慈时了知。执取慈相,应看到近行定的阶段。执取之后反复练习,就是修习。以“一切女人、一切男人、一切圣者、一切非圣者、一切天人、一切人类、一切堕恶趣者”这样按有情种类来划分,有七种方式,或者二十八种方式;以十方来划分方向,则有十种方式;在每一方中,再按“一切有情、一切女人”等以及“无怨”等来区分,共有四百八十种差别,这就是有限制遍满慈。以“一切有情、一切有息者、一切存在者、一切个体、一切为有身所包含者”这五种来划分,对每一种都祝愿“愿他们无怨、无瞋、无忧、乐住自卫”,这样四种运行方式就有二十种,这就是无限制遍满慈。针对这个,经中说:“有限地……乃至修习者”。通过“你是此业的承受者”等语句,显示了业自性随观。“住于审察者”,是指对如前所说的忿怒的过患,以及其对立面无忿怒和慈的功德,都完全正确地了知。“亲近者”,是指亲近、结交这样的人,瞋害就被断除了。
Tattha attapiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā. Sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggaṇhane veditabbā. Uggaho yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā, sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsatividhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhisopharaṇamettā. Sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā. Ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattiyā vīsatividhā anodhisopharaṇamettā, taṃ sandhāyāha – ‘‘odhiso…pe… bhāventassapī’’ti. Tvaṃ etassātiādinā kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ dasseti . Paṭisaṅkhāne ṭhitassāti kodhe yathāvuttassa ādīnavassa tappaṭipakkhato akodhe mettāya ānisaṃsassa ca paṭisaṅkhāne sammadeva jānane. Sevantassāti bhajantassa byāpādo pahīyati.
在过量进食时执取相,是指在饮食过量时执取昏沉睡眠的相,也就是把握“吃这么多就会生起昏沉睡眠,吃那么多就不会”这个昏沉睡眠的因与非因。白天的太阳光,是指白天所执取的太阳光相,夜间作意的人也同样执取它——这里的含义应当这样理解。由于头陀支以精进为依靠,所以说“头陀支的适当言论也……”。
Atibhojane nimittaggāhoti āhārassa adhikabhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte thinamiddhaṃ uppajjati, ettake no’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ, rattiyaṃ manasikarontassapīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.
悔恨也是因为追悔已做和未做的事而现起,它使心得不到平静,所以和掉举有相同的特征。世尊为了显示断除这两者的原因,就说:“诸比丘,有心之寂静”等等。因此,为了显示多闻等是断除它的原因,又说:“还有六法”等等。其中,多闻的人从经典和义理两方面审察法时,因为有可能获得自证等,所以不会散乱。依照所制定的修行方式去做,并且得到与法相应的对治,追悔就没有机会生起,所以说“由多闻……乃至……掉举和悔恨被断除”。应当知道:多闻且善于审察的人能断除掉举和悔恨,同样,常提问、通达律、熟知适宜与否的人也能断除它。亲近长老能带来长老的德行,因为能使心寂静,所以说它是断除掉举和悔恨的原因;但不应只看年长这一点,持律者和能消除忧悔的善知识也应当看作断除的原因。比丘们的散乱大多数是由悔恨引起的,所以用“常问适宜不适宜”等话,从律的角度指出了常提问等方法。在“已断除的掉举和悔恨”这句中,处格表示从其中出离。因为悔恨与忧俱行,所以说不来道使它在未来不再生起。
Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti tadubhayassa pahānakāraṇaṃ dassento bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo’’tiādimāha. Tasmā bāhusaccādi tassa pahānakāraṇanti dassetuṃ ‘‘apica cha dhammā’’tiādimāha. Tattha bahussutassa ganthato, atthato dhammaṃ vicārentassa attavedādipaṭilābhasambhavato vikkhepo na hoti. Yathāvihitapaṭipattiyā yathādhammapaṭikārappattiyā ca vippaṭisāro anavasarovāti ‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti vuttaṃ. Yadaggena bahussutassa paṭisaṅkhānavato uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetaso vūpasamakarattā uddhaccakukkuccassa pahānakārī vuttā, vuddhabhāvaṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca bhikkhūnaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto.
在“善与不善法”等处应当说的内容,前面已经讲过了。虽然靠多闻和勤于提问也能断除八事疑,但考虑到其余各种疑都以对三宝的疑为根源,所以还是说“关于三宝”等等。如果对律有善巧,对学处就不可能生起疑惑;同样,如果体悟了三宝的功德,对前际等就不会有怀疑,因此说“律”等等。可信之信,如同进入可信对象而决意,而这正是胜解的生起。信的倾向、偏向、倾斜即是胜解。以阿拉汉道把握了顶峰,因为详说七觉支后,说法便已结束。
Kusalākusalā dhammātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā vuttaṃ ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’tiādi. Vinaye pakataññutāya ca sati sikkhāya kaṅkhāya asambhavo eva, tathā ratanattayaguṇāvabodhe sati pubbantādīsu saṃsayassāti āha – ‘‘vinaye’’tiādi. Okappanīyasaddhā saddheyyavatthuṃ anupavisitvā viya adhimuccanaṃ, tañca tathā adhimokkhuppādanameva. Saddhāya ninnapoṇapabbhāratā adhimutti. Arahattena kūṭaṃ gaṇhi sattapi bojjhaṅge vitthāretvā desanāya osāpitattā.
《方法经》的注释
2. Pariyāyasuttavaṇṇanā
233“众多”这种说法,是因为还没有“僧团”这个通称。所谓“超过那个”,是指三人以上,因为以四人僧团才能举行僧团甘马等,由此成为堪作甘马者。“进入”是把将来会进入的情况,当作已经发生一样来说,这是用近似的说法表达,所以说“已进入”。对未来用如同已发生一样的近似说法。因此说“而他们”等,意思是那些比丘。再说“他们”,指的是外道和外道的弟子。
233.Sambahulātivuccanti saṅghasamaññāya abhāvato. Tato paranti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādisaṅghakammavasena kammappattattā. Pavisiṃsūti bhāvini pavisane bhūte viya katvā upacārena vuttanti āha – ‘‘paviṭṭhā’’ti. Bhāvini hi bhūte viya upacāro. Tenāha – ‘‘te panā’’tiādi, te pana bhikkhūti attho. Puna te panāti titthiyā titthiyasāvakā ca.
在“于此说明”这一句里,指的是在“断除五盖”等说法所展开的这类义理说明中。彼此区分、分开,就叫区别,也就是分裂。这里要表达的是内含的增胜,所以问:“什么是区别?什么是增胜?”增胜的努力、增胜的加行,就是增胜的运用。由此而造成不同,就叫差异,也就是分裂,所以问:“什么是差异?”第二句,即“或教诫、或教诫者”这一句。同样的道理,第一句中义理的搭配方式,第二句也应当这样搭配。
Imasmiṃpaññāpaneti ‘‘pañca nīvaraṇe pahāyā’’tiādinayappavatte imasmiṃ pakāre atthapaññāpane. Visissati aññamaññato pabhijjatīti viseso, bhedo. Svāyaṃ idha antogadhādhikabhāvo adhippetoti āha – ‘‘ko visesoti kiṃ adhika’’nti. Adhikaṃ payasanaṃ payuñjananti adhippayāso, adhikappayogo. Nānā karīyati etenāti nānākaraṇaṃ, bhedoti āha – ‘‘kiṃ nānatta’’nti. Dutiyapadeti ‘‘anusāsaniyā vā anusāsani’’nti etasmiṃ pade. Eseva nayoti yathā paṭhamasmiṃ pade atthayojanā, evaṃ dutiyapadepi yojetabbā.
“三处”是指天、魔、梵这三处,这是把“包括天界的世界”等说法归入“世界”一词中来说的。“包括沙门、婆罗门之生类,包括天与人”则是另外两处,把它们归入“生类”一词中,这样一共用五个词来表达。“所示”是指应当指示的内容。“计数”是指以“一、欲贪”等来执取的方式。说到“自己的手足等”时,应当知道这只是举例,因为嗔恚是缘于整体而生起的。在自己的诸蕴上生起疑惑:“我究竟存在吗?”等等。
Tīṇi ṭhānānīti devamārabrahmaṭṭhānāni tīṇi ‘‘sadevake loke’’tiādinā loke pakkhipitvā. ‘‘Sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyā’’ti dve ṭhānāni. ‘‘Pajāyā’’ti ettha pakkhipitvā iti pañcahi padehi. Uddesanti uddisitabbataṃ. Gaṇananti eko kāmacchandoti gahetabbataṃ gacchati. Attano hatthapādādīsūti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ samudāyaṃ ārabbha paṭighassa uppajjanato. Attano khandhesu vimati ‘‘ahaṃ nu khosmī’’tiādinā.
虽然一切精进都只是心所,但那种以身业等为立足点、通过作意而引发身体努力的精进,得到了“身精进”这个名称;为了把它区分开来,显示这里所指的是第二种(心所精进),才说“心所的”。即使按假立的方式维持威仪而现起的精进,也不能说它就是如此现起的身体的助缘,然而那种身体努力并非如此;因为那时并没有那样的身体努力现起,所以说“不依身体努力而生起的精进”。或者说“像念觉支那样”,这是用对内诸行以舍而现起的“于内法中的舍”等方式来类推。
Kiñcāpi sabbaṃ vīriyaṃ cetasikameva, yaṃ pana kāyakammādhiṭṭhānādivasena manasi kāyikapayogasamuṭṭhāpanaṃ vīriyaṃ kāyikanti laddhapariyāyanti tato visesetvā cetasikanti yathādhippetadutiyatādassanatthaṃ. Yadipi yathākappitairiyāpathasandhāraṇavasena pavattamānaṃ vīriyaṃ kāyassa tathāpavattassa paccayabhūtanti na sakkā vattuṃ, tathāpi na tādiso kāyapayogo, tadā pavatto natthīti vuttaṃ ‘‘kāyapayogaṃ vinā uppannavīriya’’nti. Satisambojjhaṅgasadiso vāti iminā ajjhattike saṅkhāre ajjhupekkhanavasena pavattā ajjhattadhammesu upekkhātiādinayaṃ atidisati.
说了“混合觉支已宣说”之后,为了阐明这个含义,又说“在这些之中”等。因为即使正在经行也能证得圣道,所以说“身精进未得圣道”。“得不到觉支”是指得不到不共的觉支。“抽出觉支”的意思是以间接的方式,这是注释者的意图。“其余”是指在外部诸法中,念、择法、舍、心所精进、有寻、有伺、喜、定,以及两种轻安。不过这一分类是依照较常生起的情况,按注释传统的方式来说的。若依上座部的主张,喜觉支和定觉支也存在于色界,它们仅仅是无寻无伺的,把这些也纳入进来,就应该说有十种混合觉支。
‘‘Missakabojjhaṅgā kathitā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘etesū’’tiādi vuttaṃ. Caṅkamantenapi ariyamaggaṃ adhigantuṃ sakkāti katvā vuttaṃ ‘‘maggaṃ apattaṃ kāyikavīriya’’nti. Bojjhaṅgā na labbhantīti nippariyāyabojjhaṅgā na labbhantī. Bojjhaṅge uddharanti pariyāyatoti adhippāyo. Sesāti bahiddhādhammesu sati-dhammavicaya-upekkhā-cetasika-vīriya-savitakka-savicāra-pīti-samādhī dve passaddhiyo ca. Ayaṃ pana nayo pacurappavattivasena aṭṭhakathānayeneva vutto. Theravādavasena pana avitakkaavicāramattā pītisamādhisambojjhaṅgā rūpāvacarāpi atthīti tepi gahetvā dasa missakāva hontīti vattabbaṃ siyāti.
《火经》注释
3. Aggisuttavaṇṇanā
234盐熏:盐和熏合起来叫盐熏。战士的工作:指应当由战士去做的事。机密工作:指商议国王的事务。回复工作:把来到国王跟前的人所说的话禀报给国王,然后再对那些人的事情作回复处理。因此,因为念在一切处都用得上,就说了“念,以及我……”等话。这里说的正是前行观的觉支,因为已经排除了策励和抑制。
234.Loṇadhūpananti loṇañca dhūpanañca loṇadhūpanaṃ. Yodhakammanti yodhapuggalena kattabbaṃ kammaṃ. Mantakammanti rājakiccamantanaṃ. Paṭihārakammanti rañño santikaṃ āgatānaṃ vacanaṃ rañño nivedetvā tato nesaṃ paṭiharaṇakammaṃ. Tasmāti sabbatthikattā satiyā. Evaṃ ‘‘satiñca khvāha’’ntiādikaṃ avoca. Pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgāva kathitā paggahaniggahavinoditattā.
第4章 《慈俱经》的注释
4. Mettāsahagatasuttavaṇṇanā
235235. “它有什么样的趣向和投生”,就是在说“趣向何处”,也就是“以什么为终点”。“它有什么样的最高、最上、顶点”,就是“何最胜”。“它有什么样的果、利益、生起”,就是“何果”。“俱有、相应”——这只是为了说明“俱行”这个词的含义。但在这里应当知道,是以慈禅那作为基础,然后修观的前行觉支,才被称为“慈俱行的念觉支”等等。“于一切处”:就是在一切觉支和一切梵住中。
235. Kīdisā gati nibbatti etissāti kiṃgatikā, kiṃniṭṭhāti vuttaṃ hoti. Kīdisī paramā uttamā koṭi etissāti kiṃparamā. Kīdisaṃ phalaṃ ānisaṃsaṃ udayo etissāti kiṃphalā. Saṃsaṭṭhaṃ sampayuttanti idaṃ sahagata-saddassa atthadassanamattaṃ, idha pana mettājhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanāpubbabhāgabojjhaṅgā ca ‘‘mettāsahagataṃ satisambojjhaṅga’’ntiādinā vuttāti veditabbaṃ. Sabbatthāti sabbesu bojjhaṅgesu sabbesu ca brahmavihāresu.
所谓“厌逆”,是因为对它厌恶,所以叫厌逆,也就是不可意。不是厌逆,就是非厌逆,也就是可意。因此说“于可意之事”。“在此”,指于非厌逆之事。“如此”,指作厌逆想的人。对有情,在非厌逆之事上修不净遍满;对诸行,在非厌逆之事上作意“无常”。“以不净”,即由不净想。“或以无常而转起”,即令“无常”的作意运转起来。“这是同样的道理”,是为了展开略说之义,才说“于非厌逆与厌逆之中”等。六支舍:由于断除了对六种所缘的随顺,此舍得以生起,所以叫六支舍。
Paṭikūleti virajjatīti paṭikūlaṃ, aniṭṭhaṃ. Na paṭikūlaṃ appaṭikūlaṃ, iṭṭhaṃ. Tenāha ‘‘iṭṭhe vatthusmi’’nti. Etthāti appaṭikūlavatthusmiṃ. Evanti paṭikūlasaññī. Satte appaṭikūle asubhapharaṇaṃ, saṅkhāre appaṭikūle aniccanti manasikāraṃ karonto. Asubhāyāti asubhasaññāya. Aniccato vā upasaṃharatīti aniccanti manasikāraṃ pavatteti. ‘‘Eseva nayo’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘appaṭikūlapaṭikūlesū’’tiādi vuttaṃ. Chaḷaṅgupekkhanti chasu ārammaṇesu pahīnānurodhassa uppattiyā chaḷaṅgavantaṃ upekkhaṃ.
所谓“慈”,就是慈心的修习。能在厌逆等对象上,以自己所乐意的状态安住,这种能力只有圣者才有;而在圣者当中,又只有阿拉汉才能成就,所以叫“圣神通”。既然已经开示了这圣神通,开示本来就可以到此结束。可是,有人因为根器还没成熟、贪爱又难以断除,无法证得阿拉汉果。于是又以“修习慈俱行觉支”等作为开端,开始了这段开示。如果有人以慈心修习那作为基础,开始观照,却还不能证得阿拉汉果,便会在清净的色遍中,生起称为解脱的色界禅那。针对这种情况,世尊说:“他成就清净解脱而安住。”
Mettāyāti mettābhāvanāya. Paṭikūlādīsu vatthūsu icchitavihārena viharituṃ samatthatā ariyānaṃ eva, tattha ca arahato eva ijjhanato ariyiddhi nāma. Tassā ariyiddhiyā ca dassitattā desanā vinivaṭṭetabbā pariyosānetabbā siyā. Arahattaṃ pāpuṇituṃ na sakkoti indriyānaṃ aparipakkattā nikantiyā ca duppariyādānato. Ayaṃ desanāti ‘‘mettāsahagataṃ bojjhaṅgaṃ bhāvetī’’tiādinā ayaṃ desanā āraddhā. Yo hi mettājhānaṃ pādakaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto parisuddhesu vaṇṇakasiṇesu vimokkhasaṅkhātaṃ rūpāvacarajjhānaṃ nibbatteti, taṃ sandhāyāha bhagavā – ‘‘subhaṃ kho pana vimokkhaṃ upasampajja viharatī’’ti.
“清净为最上”是指以清净解脱为最上。在这里,慧只在世间存在。因此说“意思是世间慧”。慈确实以阿拉汉果为最上,因为它是阿拉汉道的足处。悲等也是如此:以悲等禅那为足处,思惟诸行,能够证得阿拉汉果,那么对这个人来说,悲就以阿拉汉果为最上;同样,对喜和舍也应当这样说——他指出了这个含义。再者,关于重新开始说法的用意,前面已经指出“依此理”。
Subhaparamanti subhavimokkhaparamaṃ. Idha loke eva paññā assa. Tenāha ‘‘lokiyapaññassāti attho’’ti. Arahattaparamāva mettā arahattamaggassa pādakattā. Karuṇādīsupi eseva nayoti karuṇādijhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ pattuṃ sakkoti, tassa arahatthaparamā karuṇā hoti, evaṃ muditāupekkhāsupi vattabbanti imamatthaṃ atidisati. Puna desanārambhapayojanaṃ pana ‘‘iminā nayenā’’ti heṭṭhā atidiṭṭhameva.
以净为最上:慈以净为最上,悲以空无边处为最上,喜以识无边处为最上,舍以无所有处为最上。彼彼:因为净解脱依次是下面三种无色禅那的近依。以不违逆之修习:对可意的所缘反复作意、多次修习。很容易地:就是安乐地、毫不费力地。于彼处:由于清净,对可意的颜色遍处,修所成的心以安止的方式跃入。此后:从这净解脱之后,再也没有其他解脱的近依,应当见到慈俱行的状态。
Subhaparamāditāti mettākaruṇāmuditāupekkhānaṃ subhaparamatā ākāsānañcāyatanaparamatā, viññāṇañcāyatanaparamatā, ākiñcaññāyatanaparamatā. Tassa tassāti subhavimokkhassa heṭṭhā tiṇṇaṃ arūpajjhānānañca yathākkamaṃ upanissayattā. Appaṭikūlaparicayāti iṭṭhārammaṇe manasikārabahulīkārā. Appakasirenevāti sukheneva. Tatthāti visuddhatāya iṭṭhesu vaṇṇakasiṇesu. Cittanti bhāvanāmayacittaṃ pakkhandati appanāvasena. Tato paranti tato subhavimokkhato paraṃ vimokkhānaṃ upanissayo nāma na hoti, mettāsahagatabhāvo daṭṭhabbo.
所谓“正在观见众生之苦的人”,就是指以智慧去探究这种苦的人:这种苦,以被棍棒所击之色法为因,而在众生身上生起。修悲心住的人,他的智慧会特别地投向这种以色法为相、在众生身上生起的苦,因此说心很容易地就在那里跃入,而不是因为完全见到了无色界的功德。
Sattadukkhaṃ samanupassantassāti daṇḍena abhihaṭappattarūpahetuṃ sattesu uppajjanakadukkhaṃ ñāṇena vīmaṃsantassa. Tayidaṃ rūpanimittakaṃ sattesu uppajjanakaṃ dukkhaṃ ñāṇena karuṇāvihārissa visesato pakkhandatīti katvā vuttaṃ ‘‘appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandatī’’ti, na pana sabbaso arūpe ānisaṃsadassanato.
对于正在随观识的人来说,这是通过把握欢悦这一入口,才得以把握到那作为其依托的识,所以才这样说。于识的把握已经熟习:就是按照前面所说的方式,对识的把握已经熟练。
Viññāṇaṃsamanupassantassāti idaṃ pāmojjagahaṇamukhena tannissayaviññāṇassa gahaṇaṃ sambhavatīti katvā vuttaṃ. Viññāṇaggahaṇaparicitanti vuttanayena viññāṇaggahaṇe paricitaṃ.
安住于舍的人,就是指以舍这种梵住而安住的人。由于没有思虑,是指没有以乐等为对象的思虑。乐……可能生起,是指在执取究竟意义上的业时,由于心背离了苦与乐,所以乐与苦仍然可能生起。执取不存在的苦,是指从究竟意义来说,并不存在有情这种施设,执取它就是在执取一个不存在的东西;即使只是执取那种“不存在”本身,也仍然是苦——虽然这种执取属于善法,但仍然是苦。其余内容很容易理解。
Upekkhāvihārissāti upekkhābrahmavihāraṃ viharato. Ābhogābhāvatoti sukhādivasena ābhujanābhāvato. Sukha…pe… sambhavatoti sukhadukkhāti paramatthakammaggahaṇe vimukhatāsambhavato. Avijjamānaggahaṇadukkhanti paramatthato avijjamānasattapaññattigahaṇaparicitaṃ tassa tassa abhāvamattakassa gahaṇampi dukkhaṃ kusalampi hoti. Sesaṃ suviññeyyameva.
5. 《桑嘎拉瓦经》的注释
5. Saṅgāravasuttavaṇṇanā
236“更早”就是更先、更早的意思。对于未加诵习的咒文,其不显现,更不用说早已成立,这里没有什么可多说的,这就是本意。“缠”就是征服和执取,所以说“被欲贪所缠”就是“被欲贪所执取”。“镇伏”就是去除,从对立面脱离出来就叫出离,既是镇伏又是出离,所以叫“镇伏出离”。因此说“于彼处”等。剩下两个词也是同样的道理。自己应当证得的利益就是自利,他人的利益也应当这样了知。
236.Paṭhamaññevāti puretaraṃyeva. Asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha – ‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgagahitenā’’ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ, vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ. Tenāha – ‘‘tatthā’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇiyo pattabbo attattho, tathā parattho veditabbo.
在“随观无常者舍断常想”等句子中,因为嗔害等没有出现,所以在无嗔那一部分里,并没有把“彼分出离”算进去。虽然没算进去,但由于靠简择的力量也能把它去除,所以“彼分出离”仍然可以得到,这一点是可以理解的。光明想,是达到近行定或安止定的想,也就是任何遍处禅那之类的止禅。法决定,应当按近行定和安止定这两种情况来把握。
‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu byāpādādīnaṃ anāgatattā abyāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena pana tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. Ālokasaññā upacārappattā, appanāppattā vā, yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho. Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ.
Kuthita就是热的意思。Usmudakajāta是说那种热的状态达到了极热、滚烫的程度。因此说“热气产生”。Tilabījakādibhedena是就胡麻籽、荚、花蕊等不同种类来区分。Sevālena……pe……paṇakena是指水苔……水藻,也就是水里那种黏滑的东西。Appasanno是因为水混浊不清澈。Asannisinno是因为淤泥产生而浑浊。Anālokaṭṭhāne是指在没有光亮的地方。
Kuthitoti tatto. Usmudakajātoti tasseva kuthitabhāvassa usmudakataṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha ‘‘usumajāto’’ti. Tilabījakādibhedenāti tilabījakakaṇṇikakesarādibhedena. Sevālena…pe… paṇakenāti udakapicchilena. Appasanno ākulatāya. Asannisinno kalaluppattiyā. Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne.
第6篇 无畏经的注释
6. Abhayasuttavaṇṇanā
237世尊确实是完全肯定地说这些法是障碍,因为它们障碍心中善法的生起。身体的疲劳就是身体的劳累,不过因为它是依于生起之缘,所以被称为焦虑。心的疲劳应当理解为由那个缘所引生的。因此说“tassa kira”等。将“心的焦虑也已止息”一句引来作关联。通过圣道,即通过所证得的圣道。他的,指无畏王子的。这就是身体和心这两种焦虑。
237.Ekaṃsena bhagavā nīvaraṇāti ekaṃsato eva bhagavā ete dhammā nīvaraṇā citte kusalappavattiyā nīvaraṇato. Kāyakilamathoti kāyaparissamo, so pana aṭṭhuppattiyā paccayattā ‘‘daratho’’ti vutto. Cittakilamatho tappaccayajāto daṭṭhabbo. Tenāha – ‘‘tassa kirā’’tiādi. Cittadarathopi paṭippassambhīti ānetvā sambandho. Maggenevāti yathādhigatena ariyamaggeneva. Assāti abhayassa rājakumārassa. Etaṃ kāyacittadarathadvayaṃ.