3. 十力品·《十力经》的注释
1. 因缘相应复注 · 58 段
《十力经》的注释巴利
1. Dasabalasuttavaṇṇanā
21 第一经其实只是第二经的简略版本,因为第二经是把第一经里简略说过的义理,用详细展开的方式讲出来的。而且,世尊先是以简略的方式讲了第一经,之后又在那个基础上详细讲了第二经。或者说,最初是顺着喜欢简略的人的根性意乐,用简略的方式讲;后来则是随自己的喜好,用详细展开的方式讲。因为诸佛世尊都像狮子一样行事,他们随自己的喜好说法时,正是一边说、一边展现自己的力量。所以,这里要依第二经来做义理注释;第二经注释好了,第一经也就等于注释好了,这就是这里的用意。巴利
21.Paṭhamaṃdutiyasseva saṅkhepo paṭhamasutte saṅkhepavuttassa atthassa vitthāravasena dutiyasuttassa desitattā, tañca pana bhagavā paṭhamasuttaṃ saṅkhepato desesi, dutiyaṃ tato vitthārato. Paṭhamaṃ vā saṃkhittarucīnaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena saṅkhepato desesi, dutiyaṃ pana attano ruciyā tato vitthārato. Sīhasamānavuttikā hi buddhā bhagavanto, te attano ruciyā kathentā attano thāmaṃ dassentāva kathenti, tasmā dutiyasuttavasena cettha atthavaṇṇanaṃ karissāma, tasmiṃ saṃvaṇṇite paṭhamaṃ saṃvaṇṇitameva hotīti adhippāyo.
2. 第二《十力经》的注释巴利
2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā
22 这里说的“在那里”,是指第二部经。“以十力”,是指以十种不共的智力;因为它们是如来的力,所以称为如来力。虽然这些力在某些声闻弟子身上也会生起,但像佛陀的处非处智等那样的力,绝不会在其他人身上生起。“随象种”,是指随顺接下来要说的象种。“属象种”这个说法,是为了配合“种”这个词而用中性来表达。其余地方也照此理解。“自然的象种”,是指那些在山地、水边、森林等不同地方觅食的、名为属象种的所有大象,论力量都只是普通的象种。“十个人”,是指十个中等体力的人。“一位如来的身力”,是把前面这些合起来,与一位如来的身力相联系。说“一位”,也是顺着下文论述的脉络,依照教说的流传而说的。“那罗延那聚合之力”:这里“那罗”指光线,因为许多各种各样的光从它产生,所以叫“那罗延那”,也就是金刚;因此“那罗延那聚合之力”就是金刚聚合之力的意思。“如来的身力”,是指如来平常的身体力量。这不算在如来十力之内,因为它本身不具备力的性质,正因如此,它被看作外在的、低劣的。为了说明这两者的原因,才说了“因为依此”等话。“其他”,是指与身力不同的、另外的。在十种处所、十种应知之事上,因为能如实通达,自己不动摇,也使具备这种能力的应调伏之人变得强而有力,所以说“以不动摇之义和以支持之义”。巴利
22.Tatthāti dutiyasutte. Dasahi balehīti dasahi anaññasādhāraṇehi ñāṇabalehi, tāni tathāgatasseva balānīti tathāgatabalānīti vuccanti. Kāmañca tāni ekaccānaṃ sāvakānampi uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni uppajjanti, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti. Hatthikulānusārenāti vakkhamānahatthikulānusārena. Kāḷāvakanti kulasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Esa nayo sesesupi. Pakatihatthikulanti giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakāḷāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. Dasannaṃ purisānanti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. Ekassāti ca tathā heṭṭhākathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. Nārāyanasaṅghātabalanti ettha nārā vuccanti rasmiyo, tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ, vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. Tathāgatassa kāyabalanti tathāgatassa pākatikakāyabalaṃ. Saṅgahaṃ na gacchati attano balābhāvato, tato evassa bāhirakatā lāmakatā ca. Tadubhayaṃ panassa kāraṇena dassetuṃ ‘‘etañhi nissāyā’’tiādi vuttaṃ. Aññanti kāyabalato aññaṃ tato visuṃyeva. Dasasu ṭhānesu dasasu ñātabbaṭṭhānesu. Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampayaṃ, puggalañca taṃsamaṅgiṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampanaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’ti.
“处与非处”就是指因与非因。因为果依靠因而成立,是依于因才生起并持续运作的,所以因被称为“处”;反过来,非因就应当理解为“非处”。世尊以那种智慧如实了知这两类情况:哪些法对哪些法的生起是因、是缘,那就是“处”;哪些法对哪些法的生起不是因、不是缘,那就是“非处”。针对这一点,所以说“处……智是一”。“业秉持”是指造作并受持了善业和不善业,或者业本身就是业秉持。“处而因”是从缘和因两方面来说的。其中,趣、依、时、功用是果的“处”,业是“因”。“一切趣行之道智”是指了知通往一切趣以及通往无趣(涅槃)的修行之道。比如许多人一起杀害一个众生时,能了知“这个人的思将导向地狱,这个人的思将导向畜生道”——就像这样,对于同一件事中由善或不善的思所构成的各种行道,能毫无颠倒地了知其真实本性。“多界种种界世间智”是指以眼界等或欲界等种种界,以及这些界各不相同、种种差别,来了知蕴、处、界的世间。“他众生”是指其他众生。“种种胜解智”是指了知由低劣等不同胜解而形成的种种胜解状态。“正是他们”是指正是对其他众生。“根上下智”是指了知信等诸根的殊胜与不殊胜,也就是它们的增长与衰退。“禅、解脱、定、等至”是指初禅等四种禅,以及“有色者见诸色”等八种解脱,有寻有伺等三种定,还有初禅等至等九种次第等至。“杂染、清净、出起智”是指对退分、胜分以及“清净也是出起,从各种定中出起也是出起”这样所说的熟练禅那,还有有分和果等至的了知。因为较下层的熟练禅那会成为较上层禅那的所依,所以清净也被称为“出起”。而有分则是从一切禅那中出起。果等至则是针对从灭尽定中出起,才说“从各种定中出起”。“宿住智”是指以宿住随念智了知过去所住的诸蕴。“死生智”是指如实了知众生的死亡与投生。这里只是简略说明,详细内容应当依照《清净道论》中所说的方式来了知。“漏尽智”就是漏尽智,意思是道智。至于这些内容在何处详细出现并加以解释,为了显示它们,论师说了“然而在阿毗达摩中”等话。巴利
Ṭhānañcaṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Vipariyāyena aṭṭhānanti akāraṇaṃ veditabbaṃ. Tadubhayaṃ bhagavā yena ñāṇena ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānāti. Taṃ sandhāyāha ‘‘ṭhānañca…pe… jānanaṃ eka’’nti. Kammasamādānānanti kammaṃ samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammaññeva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ca hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Sabbatthagāminīpaṭipadājānananti sabbagatigāminiyā agatigāminiyā ca paṭipadāya maggassa jānanaṃ, bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ hanantesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvajānanaṃ . Anekadhātunānādhātulokajānananti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā bahudhātuno, tāsaṃyeva dhātūnaṃ viparītatāya nānappakāradhātuno khandhāyatanadhātulokassa jānanaṃ. Parasattānanti paresaṃ sattānaṃ. Nānādhimuttikatājānananti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvassa jānanaṃ. Tesaṃyevāti parasattānaṃyeva. Indriyaparopariyattajānananti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvassa aparabhāvassa vuddhiyā ceva hāniyā ca jānanaṃ. Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesavodānavuṭṭhānajānananti hānabhāgiyassa, visesabhāgiyassa ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttapaguṇajjhānassa ceva bhavaṅgaphalasamāpattīnañca jānanaṃ. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā vodānampi ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuccati. Bhavaṅgena pana sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hoti. Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānameva sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Pubbenivāsajānananti pubbenivāsānussatiñāṇena nivuṭṭhakkhandhānaṃ jānanaṃ. Cutūpapātajānananti sattānaṃ cutiyā upapattiyā ca yāthāvato jānanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vuttanayeneva veditabbo. Āsavakkhayajānanaṃ āsavakkhayañāṇaṃ, maggañāṇanti attho. Yattha panetāni vitthārato āgatāni saṃvaṇṇitāni, tāni dassento ‘‘abhidhamme panā’’tiādimāha.
因为被愚痴和怖畏所驱使而去寻求皈依处,这种带有恐惧的状态,就是“有畏”;愚痴和怖畏本身,就是“畏”。已经远离这种畏的人,称为“离畏”,也就是无所畏惧,这种状态就是“无畏”。不过,这种无畏其实是四种观察智,它们依于智慧成就、断除成就、教说殊胜成就和安稳而生起。因此说“于四处”等等。“于四处”,是指在他人所设想的事情上,也指在他人所设想的、仅仅作为指责理由的那些事情上。你既然自称“我是正自觉者”,那么像“这是第五圣谛”、“这是第六取蕴”、“这是第十三处”这些法,你就应当把它们理解为:它们尚未被正觉、尚未被通达。巴利
Byāmohabhayavasena saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado, byāmohabhayaṃ. Vigato sārado etassāti visārado, tassa bhāvo vesārajjaṃ. Taṃ pana ñāṇasampadaṃ pahānasampadaṃ desanāvisesasampadaṃ khemaṃ nissāya pavattaṃ catubbidhaṃ paccavekkhaṇāñāṇaṃ. Tenāha ‘‘catūsu ṭhānesū’’tiādi. Catūsūti paraparikappitesu vatthūsu. Paraparikappitesu vā vatthumattesu codanākāraṇesu. Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti evaṃ paṭijānantena tayā. Ime dhammāti ‘‘idaṃ pañcamaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ chaṭṭho upādānakkhandho, idaṃ terasamaṃ āyatana’’nti veditabbā ime dhammā. Anabhisambuddhā appaṭividdhattāti.
这里说的“于此”,是指在那个被称为“未完全觉悟之法”的指责依据上。“任何人”,是指除了沙门等之外的其他任何人。“如法地”,就是“有理由地”。这里的“法”这个词,像“法辨析”等用法里那样,是“因”的另一种说法。而“因”应当理解为能令事物生起的成因,不是造作者,也不是令到达者。“相”就是原因,在这里指的就是那个指责依据本身。从正自觉者的身份来看,我完全看不到有这样的依据。“达到安稳者”,是指对于那看似不安稳的指责,已达到无损害,达到不动摇的状态。“达到无畏者”,是指已获得无畏之状态;其余诸项也是同样的道理。但这里有一个差别——“这些漏”,是指欲漏等之中,所称的漏并未完全灭尽——以“漏尽”的说法,此处是指一切烦恼的断除。因为不存在那样的烦恼:在一切漏已尽时,它仍不断除。“障碍”,是指能造成障碍者,指对证得天界与解脱造成障碍。凡是能从杂染中出离的法,便被称为“出离法”。当法出离时,具足该法的人就被称为出离者;为了驳斥将具足该法者称为出离者的说法,所以说“他不出离”。那么,教法为何被称为“出离”呢?因为其意义在于出离,所以以不区分的方式说它“出离”。或者,由于所说“法”是指圣法,因此没有任何矛盾。巴利
Tatrāti tasmiṃ anabhisambuddhadhammasaṅkhāte codanāvatthusmiṃ. Kocīti samaṇādīhi añño vā yo koci. Saha dhammenāti saha hetunā. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu viya hetupariyāyo idha dhamma-saddo. Hetūti ca uppattisādhanahetu veditabbo, na kārako sampāpako vā. Nimittanti kāraṇaṃ, taṃ panettha codanāvatthumeva. Na samanupassāmi sammāsambuddhabhāvato. Khemappattoti akhemappattarūpāya codanāya anupaddavaṃ patto niccalabhāvappatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvappatto. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – ime āsavāti kāmāsavādīsu ime nāma āsavā na parikkhīṇāti āsavakkhayavacanenettha sabbakilesappahānaṃ vuttaṃ. Na hi so kileso atthi, yo sabbaso āsavesu khīṇesu nappahīyeyya. Antarāyikāti antarāyakarā, saggavimokkhādhigamassa antarāyakarāti attho. Dhammo hi yo saṃkilesato niyyāti, so ‘‘niyyāniko’’ti vutto. Dhamme niyyante taṃsamaṅgīpuggalo niyyānikoti voharito hotīti tassa paṭikkhipanto ‘‘so na niyyātī’’ti āha. Kathaṃ pana desanādhammo niyyātīti vuccati? Niyyānatthasamādhānato, so abhedopacārena ‘‘niyyātī’’ti vutto. Atha vā ‘‘dhammo desito’’ti ariyadhammassa adhippetattā na koci virodho.
“属于牛王”就是“牛王的”。因为无所畏惧,所以像牛王一样,因此称为“牛王”,也就是最殊胜的境地——一切知。过去诸佛因为安住在牛王的境地,所以称为“牛王”。他们因为宣说一切知而面朝大众走去,或者四众前来亲近,所以称为“牛王”。因为四众确实是面朝佛陀而站,不会背对着站。“此”也是指“牛王”这个词。“他的”是指牛王的。那些以力量生起和安住为特征者,依此而希求牛王的境地;更殊胜的,则依此而成为牛王的境地,应当这样理解。世间中任何用来比喻佛德的譬喻,全都是低劣的。即使没有站立,他也自称站立。前来亲近就是许可。巴利
Usabhassa idanti āsabhaṃ, asantasanaṭṭhena āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ sabbaññutaṃ. Āsabhaṭṭhānaṭṭhāyitāya āsabhā nāma pubbabuddhā. Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, catasso vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā. Catassopi hi parisā buddhābhimukhā evaṃ tiṭṭhanti, na tiṭṭhanti parammukhā. Idampīti ‘‘usabho’’ti idampi padaṃ. Tassāti nisabhassa. Yesaṃ baluppādāvaṭṭhānānaṃ vasena usabhassa āsabhaṇṭhānaṃ icchitaṃ, tato sātisayānaṃ eva tesaṃ vasena āsabhaṇṭhānaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñci loke upamaṃ nāma buddhaguṇānaṃ nidassanabhāvena vuccati, sabbaṃ taṃ nihīnameva. Tiṭṭhamāno cāti atiṭṭhantopi tiṭṭhamāno eva paṭijānāti nāma. Upagacchatīti anujānāti.
“这八种”这句,是为了显示无畏智的威力。就像一位善巧的说法者走进聪慧的大众中,凭能令智者心生欢喜的言谈,显出他作为说法师的善巧;同样,面对这八种众,导师无畏智的威力就变得明显。因此说“于众中”。“刹帝利众”,就是刹帝利们聚集的团体。其余各处也是同样的道理。“魔众”,就是魔天众生聚集的团体。与魔同类、属于魔的众,就是魔众。这所有的众,都是依其威势逼人的表现而说的。人只要听到“国王坐在这里”,连平常的话都说不出来,腋下冒汗——刹帝利众就是这样威势逼人;婆罗门精通三吠陀,居士擅长各种技艺和文字之学,沙门擅长自宗他宗的义理——在他们中间说法,实在是极其艰难。诸天神的威势逼人就更不用说了。只要一说“非人”,人的全身就会颤抖,看见他们的形貌、听到他们的声音,众生甚至会昏过去。非人众就是这样威势逼人。因此,这些众都是依其威势逼人的表现而说的。那么,这里为什么不取焰摩天等众呢?因为他们极度贪著欲乐,缺乏如理作意。焰摩天等享受极其殊胜的欲乐,深深贪著其中,自然不会生起听法的心;只有被大菩萨和诸佛的威神力牵引时,才偶尔在大集会中做亲近等事。正因如此,以他们为因缘的天宫说法也没有很多。“最胜吼”,是指以不为任何人所阻碍的性质发出的最上等的吼声。“无畏吼”,是指因具备无畏而无论从何处都无所畏惧的吼声。“狮子吼经”,是指《蕴品》中所出的《狮子吼经》。“忍”,是堪忍的意思。“杀”,是摧毁、消灭的意思。“如同……”等句,是对简略所说的“发出如同狮子吼一样的吼声”这一含义加以说明。巴利
Aṭṭhakho imāti idaṃ vesārajjañāṇassa baladassanaṃ. Yathā hi byattaṃ parisaṃ ajjhogāhetvā viññūnaṃ cittaṃ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṃ imā aṭṭha parisā patvā satthu vesārajjañāṇassa balaṃ pākaṭaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsū’’ti. Khattiyaparisāti khattiyānaṃ sannipatitānaṃ samūho. Esa nayo sabbattha. Māraparisāti mārakāyikānaṃ sannipatitānaṃ samūho. Mārasadisānaṃ mārānaṃ parisāti māraparisā. Sabbā cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā. Manussā hi ‘‘ettha rājā nisinno’’ti vutte pakativacanampi vattuṃ na sakkonti, kacchehi sedā muccanti, evaṃ uggā khattiyaparisā, brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti, gahapatayo nānāvohāresu ca akkharacintāya ca kusalā, samaṇā sakavādaparavādesu kusalā, tesaṃ majjhe dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāriyaṃ. Devānaṃ uggabhāve vattabbameva natthi. Amanussoti hi vuttamatte manussānaṃ sakalasarīraṃ kampati, tesaṃ rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi sattā visaññitāpi honti. Evaṃ amanussaparisā uggā. Iti cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena vuttā. Kasmā panettha yāmādiparisā na gahitāti? Bhusaṃ kāmābhigiddhatāya yonisomanasikāravirahato. Yāmādayo hi uḷāruḷāre kāme paṭisevantā tatthābhigiddhatāya dhammassavanāya sabhāvena cittampi na uppādenti, mahābodhisattānaṃ pana buddhānañca ānubhāvena ākaḍḍhiyamānā kadāci nesaṃ payirupāsanādīni karonti tādise mahāsamaye. Teneva hi vimānavatthudesanāpi taṃnimittā bahulā nāhosi. Seṭṭhanādanti kenaci appaṭihatabhāvena uttamanādaṃ. Abhītanādanti vesārajjayogato kutoci nibbhayanādaṃ. Sīhanādasuttenāti khandhiyavagge āgatena sīhanādasuttena. Sahanatoti khamanato. Hananatoti vidhamanato viddhaṃsanato. Yathā vātiādi ‘‘sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadatī’’ti saṅkhepato vuttassa atthassa viññāpanaṃ.
所谓“此”,就是指“梵轮”这个词。“由慧所成”,是由长时间修习的波罗蜜慧和观慧所生起的。“由悲所成”,是由“这个世间确实陷入了苦难”等这样运作的大悲所生起的。大菩萨从出家那时起,就没有任何妨碍证得圣道的修行;从住兜率天时起、从获得决定授记以来,也同样是如此——这第二和第三种说法也应这样理解。“在果刹那”,是指在最高的果刹那。因为通达已经圆满,阿拉汉道智就像金刚一样,是殊胜的通达,所以说“在果刹那生起”。由它获得的教学智,其功能也只是为令他人生起觉悟而圆满,所以说“在憍陈如证得入流时……在果刹那转起”。从此以后直到般涅槃,教学智持续转起;就像已转起的转轮王的轮宝安住一样,应当知道这就是已转法轮的安住。“两者”,通过“也”这个字,把世间教学智和其他不共功德的相同之处总摄在一起。“从胸生”,因为是从如来胸中所生,所以叫亲生智。巴利
Etanti ‘‘brahmacakka’’nti etaṃ padaṃ. Paññāpabhāvitanti cirakālaparibhāvitāya pāramitāpaññāya vipassanāpaññāya ca uppāditaṃ. Karuṇāpabhāvitanti ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinayappavattāya mahākaruṇāya uppāditaṃ. Yathā abhinikkhamanato pabhuti mahābodhisattānaṃ ariyamaggādhigamanavirodhinī paṭipatti natthi, evaṃ tusitabhavanato niyatabhāvāpattito ca paṭṭhāyāti dutiyatatiyanayā ca gahitā. Phalakkhaṇeti aggaphalakkhaṇe. Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ vajirūpamatāyeva sātisayo paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpatti…pe… phalakkhaṇe pavattanaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti, tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya. Ubhayampīti pi-saddena lokiyadesanāñāṇassa itarena anaññasādhāraṇatāvasena samānataṃ sampiṇḍeti. Urasi jātatāya uraso sambhūtanti orasaṃ ñāṇaṃ.
这里“如是色”中的“如是”一词,是为了毫无遗漏地显示色的自相,所以通过“这是色”这句话,从共相和自相两方面来显示。说“到此为色”,是用它来说明毫无遗漏——“在此之上没有别的色”,也就是没有其他任何相状。现在为了详细显示这个含义,就说“以恼坏为自性……”等等。其中,“恼坏”是指冷等相违的缘聚合时,产生不同的状态。“等”字则包含内、外等分类。以相……中略……而观,就是依硬等相、依持等味、依领受等现起、依其余三大种等足处而观。所谓“这样把握之后”,是指从共相和相等方面这样把握。“以无明集”:意思是由无明的生起,即由无明的存在。因为存在与灭相违,所以灭不存在时,存在才存在;因此,在前世已成的无明存在时,意思就是此世色的集起、色的生起。“以爱集、以业集”在这里也是同样的道理。又,因为无明等三者属于过去时,所以应知:与它们共同作助缘的取,也被包含在内了。在生起的诸缘中,因为段食的力量强,所以只取了它;然而,由“以食集”所取的,仅仅以生起缘的程度,时节、心等也就都被包含在内了。因此应当见到:从十二种生起来看,色的缘也是应当有的。以“生起相”等,从时间方面说明了生起之见。其中,依大种方面在道上见生起而住立的人,在这里依相续方面,次第地依刹那而见。“以无明灭故色灭”:以最上道智使无明不再生起而灭,因此未来的不再生起而灭,因为缘不存在故不存在。“以缘灭”:以称为无明的缘的灭尽。“以爱灭”在这里也是同样的道理。“以食灭”:因为生起缘的段食不存在。“色灭”:由它所生的色不存在。其余应依前面所说的方法了知。“以变异相”:从有时期方面显示两种因。因此,依足处方面先见而住立的人,在这里依相续方面见后,次第地依刹那而见。巴利
Iti rūpanti ettha iti-saddo anavasesato rūpassa sarūpanidassanatthoti tassa ‘‘idaṃ rūpa’’nti etena sādhāraṇato ca sarūpanidassanamāha. Ettakaṃ rūpanti etena anavasesato ‘‘ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’ti nimittassa aññassa abhāvaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ruppanasabhāvañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ruppanaṃ sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppatti. Ādi-saddena ajjhattikabāhirādibhedaṃ saṅgaṇhāti. Lakkhaṇa…pe… vasenāti kakkhaḷattādilakkhaṇavasena sandhāraṇādirasavasena sampaṭicchanādipaccupaṭṭhānavasena bhūtattayādipadaṭṭhānavasena ca. Evaṃ pariggahitassāti evaṃ sādhāraṇato ca lakkhaṇādito ca pariggahitassa. Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhavirodhī hi atthibhāvo hoti, tasmā nirodhe asati atthibhāvo hoti, tasmā purimabhave siddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa samudayo rūpassa uppādo hotīti attho. Taṇhāsamudayā kammasamudayāti etthāpi eseva nayo. Avijjādīhi ca tīhi atītakālikattā tesaṃ sahakārīkāraṇabhūtaṃ upādānampi gahitamevāti veditabbaṃ. Pavattipaccayesu kabaḷīkāraāhārassa balavatāya, so eva gahito, ‘‘āhārasamudayā’’ti pana gahitena pavattipaccayatāmattena utucittānipi gahitāneva hontīti dvādasasamuṭṭhānikaṃ rūpassa paccayato dassanampi bhavitabbamevāti daṭṭhabbaṃ. Nibbattilakkhaṇantiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha bhūtavasena magge udayaṃ passitvā ṭhito idha santativasena anukkamena khaṇavasena passati. Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Paccayanirodhenāti avijjāsaṅkhātassa paccayassa nirodhabhāvena. Taṇhānirodhāti etthāpi eseva nayo. Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvā. Rūpanirodhāti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Vipariṇāmalakkhaṇanti bhavakālavasena hetudvayadassanaṃ. Tasmā taṃ padaṭṭhānavasena pageva passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati.
“如是受”等句,也应按照前面所说的方式理解其含义。所谓“乐等差别”,就是乐、苦、不苦不乐等的区分。所谓“色想等差别”,就是色想、声想、香想、味想、触想、法想等的区分。所谓“触等差别”,就是触、思、作意等的区分。所谓“依相……等”,就是依领纳可爱之相等相,依受用可爱行相之味等味,依身体乐受等现起,依可爱所缘等足处。由于经中说“触已而受,触已而想,触已而思”,所以对受等三蕴,应当说“以触为集”。由于经中说“识缘名色”,所以对识蕴,应当说“以名色为集”。所谓“依它们”,就是像“无明灭则受灭”等那样,依无明等而配合说明。巴利
Iti vedanātiādīsupi vuttanayena attho veditabbo. Sukhādibhedanti sukhadukkhaadukkhamasukhādivibhāgaṃ. Rūpasaññādibhedanti rūpasaññā, sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabba … dhammasaññādivibhāgaṃ. Phassādibhedanti phassacetanāmanasikārādivibhāgaṃ. Lakkhaṇa…pe… vasenāti iṭṭhānubhavanalakkhaṇādilakkhaṇavasena iṭṭhākārasambhogarasādirasavasena kāyikaassādādipaccupaṭṭhānavasena iṭṭhārammaṇādipadaṭṭhānavasena. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato tīsu vedanādīsu khandhesu phassasamudayāti vattabbaṃ. Viññāṇappaccayā nāmarūpa’’nti vacanato viññāṇakkhandhe nāmarūpasamudayāti vattabbaṃ. Tesaṃyeva vasenāti ‘‘avijjānirodho vedanānirodho’’tiādinā tesaṃyeva avijjādīnaṃ vasena yojetabbaṃ.
通过“取蕴的集与灭”这一角度,已经开示了外道所不能触及的、有范围的狮子吼。现在,要从顺向和逆向两个方面,以略说和广说的方式,开示无范围的、不共他者的缘起行相领域,所以经文说:“这也是另一种狮子吼。”这里的“此”,是指“此有故”等略说的缘起经文。在这里,通过“此有故彼有,此灭故彼灭”——也就是无明等存在则行等存在,无明等灭则行等灭——在前面的缘相中显示了决定规律:“此有才是有,不是无此而有;此生才是生,不是不从此生;此灭才是灭,不是不从此灭。”因此应当知道,这里所说的缘起之相已经含摄了决定规律。“灭”是指无明等的离贪、离去,未来不再生起、不再现行。正如经文所说:“无明无余离贪灭故……”等等。与灭相反的是生起,因此以生起和灭的区分来说“此灭故彼灭”。他借此表明:“若无灭则有所谓的生起,而此处此生起即称为‘有’。”“此有故彼有”正是这个相。换一种说法,“此生故彼生”,是用后者来限定前者。因此,说“此有故”并不是只指正在发生的,而应知道它是指尚未被道所灭的自性。又因为世尊在解释“此无故彼无,此灭故彼灭”这双重举出的相时,以“无明无余离贪灭故,行灭”等只说了灭,所以“无”也就是灭,由此显示与“无”相违的“有”就是不灭。以这个不灭的“有”来限定生起。因此,这里所意谓的生起并不只是“有”而已,而是以“不灭”为名的“有”——这个意思已经被阐明。这样,应当知道这二相之语,以相互限定和被限定的关系而具有意义。那么,这个所谓的“不灭”是什么呢?就是被称为“有”和“生起”的?这里简要地说,就是未断除的状态,以及以未生果的状态而具备生果的能力。详细解释则应按照《胜义显示·优陀那注》中所说的方式了知。巴利
Upādānakkhandhānaṃ samudayatthaṅgamavasena titthiyānaṃ avisayopi sappadeso sīhanādo dassito. Idāni nippadeso anulomapaṭilomavasena saṅkhepato vitthārato paccayākāravisayo anaññasādhāraṇo dassīyatīti āha, ‘‘ayampi aparo sīhanādo’’ti. Tassāti ‘‘imasmiṃ satī’’tiādinā saṅkhepato vuttapaṭiccasamuppādapāḷiyā. Ettha ca ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujhtī’’ti avijjādīnaṃ bhāve saṅkhārādīnaṃ bhāvassa, avijjādīnaṃ nirodhe saṅkhārādīnaṃ nirodhassa kathanena purimasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito ‘‘imasmiṃ sati eva, nāsati, imassa uppādā eva, nānuppādā, nirodhā eva, nānirodhā’’ti. Tenedaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgā vigamena āyatiṃ anuppādo appavatti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā’’tiādi. Nirodhavirodhī ca uppādo, yena so uppādanirodhavibhāgena vutto ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti. Tenetaṃ dasseti ‘‘asati nirodhe uppādo nāma, so cettha atthibhāvoti vuccatī’’ti. ‘‘Imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti idameva hi lakkhaṇaṃ. Pariyāyantarena ‘‘imassa uppādā idaṃ uppajjatī’’ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti. Tasmā na vattamānaṃyeva sandhāya ‘‘imasmiṃ satī’’ti vuttaṃ, atha kho maggena anirujjhanasabhāvañcāti viññāyati. Yasmā ca ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti dvidhāpi uddiṭṭhassa lakkhaṇassa niddesaṃ vadantena bhagavatā ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nirodhova vutto, tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti. Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti. Tato idha na kevalaṃ atthibhāvamattaṃ uppādoti attho adhippeto, atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvito hoti. Evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññaṃ visesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ. Ko panāyaṃ anirodho nāma, yo ‘‘atthibhāvo, uppādo’’ti ca vuttoti? Appahīnabhāvo ca anibbattitaphalabhāvena phaluppādanārahatā cāti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ udānaṭṭhakathāyaṃ (udā. aṭṭha. 1). Vuttanayena veditabbo.
“以分别五蕴等”:就是以分别五取蕴和十二支缘起的方式。因为在这部《十力经》里,所开示的法相只是五蕴缘起这个程度,所以说“五蕴缘起法”。由于没有像阿阇梨握拳那样隐藏,所以从义理和文句两方面都没有被遮盖、没有翻转朝下,因此说“不覆”。开显就是明了,所以说“开显而安立”。照亮就是用智光照射、点燃,所以说“照亮、照明”。“拖出”就是拉出的意思。“驱散”就像驱散秕糠一样。在每一处破裂损坏的地方。缝合打结:就是穿线缝合,在无法缝合的地方就用线打结。法没有破布,因为那破布没有破裂损坏,所以显示“这里没有”等语。穿着的下衣和上衣就是摄取。自己生起辩才,增长自己的宗义。“沙门尘垢”:因为持沙门形相而像沙门,所以是沙门的尘垢。由于自己的色身流转,说它是箱、是腹、是恶、是骗子,所以是“箱鸦”,即破戒者。那个箱鸦。“驱逐”:就是赶出。“尘垢”:就是沙门的污垢。“除去”:就是拖走,意思是拿走。“驱散”:像驱散秕糠一样。因为无稻米精华、像谷物的只有糠秕程度的东西被称为秕糠,同样,无戒等精华、像沙门的东西就像秕糠一样,所以是秕糠,即破戒者。那些秕糠。“运走”:就是拿走。“具念”:就是以强盛之念而具念。巴利
Pañcakkhandhavibhajanādivasenāti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ dvādasapadikassa paccayākārassa vibhajanavasena. Imasmiñhi dasabalasutte dhammassa desitākāro pañcakkhandhapaccayākāramatto. Tenāha ‘‘pañcakkhandhapaccayākāradhammo’’ti. Ācariyamuṭṭhiyā akaraṇena vibhūto, so pana atthato ca saddato ca pihito heṭṭhāmukhajāto vā na hotīti āha ‘‘anikujjito’’ti. Vivaṭoti vibhāvito. Tenāha ‘‘vivaritvā ṭhapito’’ti . Pakāsitoti ñāṇobhāsena obhāsito ādīpitoti āha ‘‘dīpito jotito’’ti. Tattha tattha chinnabhinnaṭṭhāne. Sibbitagaṇṭhitanti vākaṃ gahetvā sibbitaṃ, sibbituṃ asakkuṇeyyaṭṭhāne vākena gaṇṭhitañca. Chinnapilotikābhāvena vigatapilotiko dhammo, tassa chinnapilotikassa paṭilomatā chinnabhinnatābhāvenāti dassento ‘‘na hetthā’’tiādimāha. Nivāsanapārupanaṃ pariggahaṇaṃ. Sayaṃ paṭibhānaṃ kappetvā. Vaḍḍhentā attano samayaṃ. Samaṇakacavaranti samaṇavesadhāraṇavasena samaṇapaṭirūpatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ. Attano rūpapavattiyā karaṇḍaṃ kucchitaṃ dhuttaṃ vāti pavattetīti kāraṇḍavo, dussīlo. Taṃ kāraṇḍavaṃ. Niddhamathāti nīharatha. Kasambunti samaṇakasaṭaṃ. Apakassathāti apakaḍḍhatha nanti attho. Palāpeti palāpasadise. Tathā hi taṇḍulasārarahito dhaññapaṭirūpako thusamattako palāpoti vuccati, evaṃ sīlādisārarahito samaṇapaṭirūpako palāpo viyāti palāpo, dussīlo. Te palāpe. Vāhethāti apanetha. Patissatāti bāḷhasatitāya patissatā hothāti.
依信心而出家的人:是指没有被国王等的灾祸所逼迫,怀着“我要这样战胜已经陷入生等轮回怖畏”的心,为了出离轮回而依信心出家的人。行为良家子:是因为行为端正而出身良好。因此说“无论从何处”等。出身良家子:是因为出身殊胜而出身良好。善士所称叹的诸支:这些支是正勤的支分;一个人不顾恋身体与生命而发起精进,依这样生起的精进力,所以说一支是“皮肤”;其余各支的道理也是这样。精进应当安立在九处:即“依时间有五处,依威仪有四处”,应当这样在九处安立并转起精进。巴利
Saddhāya pabbajitenāti rājūpaddavādīhi anupaddutena ‘‘evañhi taṃ otiṇṇaṃ jātiādisaṃsārabhayaṃ vijinissāmī’’ti vaṭṭanissaraṇatthaṃ āgatāya saddhāya vasena pabbajitena. Ācārakulaputtoti ācārena abhijāto. Tenāha ‘‘yato kutocī’’tiādi. Jātikulaputtoti jātisampattiyā abhijāto. Viññuppasatthāni aṅgāni sammāpadhāniyaṅgabhāvena, kāye ca jīvite ca nirapekkhabhāvena vīriyaṃ ārabhantassa tathāpavattavīriyavasena ‘‘taco ekaṃ aṅga’’nti vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Navasu ṭhānesu samādhātabbanti ‘‘kālavasena pañcasu, iriyāpathavasena catūsū’’ti evaṃ navasu ṭhānesu vīriyaṃ samādhātabbaṃ pavattetabbaṃ.
懈怠的人住在苦里,意思是:在能引导人出离的教法中,他不发起精进,因此没能证得沙门的真正利益,所以住在苦里。或者把“自己的利益”里的 ka 改成 da,读成“己利”。为了从根本上说明懈怠者利益的损减,才说了“六门”等话。因为一坐下就压坏座椅,所以叫“压座者”,这是对他的贬称;意思是说,他什么利益也保持不住,纯粹成了座椅的负担。在别处则说成“压面者”,那里的意思是:出于对布施的贪求,看到别人布施的地方就嫉妒眼;“满粪者”是指饱食充腹后,便充塞厕所之人。巴利
So dukkhaṃ viharatīti kusītapuggalo niyyānikasāsane vīriyārambhassa akaraṇena sāmaññatthassa anuppattiyā dukkhaṃ viharati. Sakaṃ vā atthaṃ sadatthaṃ ka-kārassa da-kāraṃ katvā . Kusītassa atthaparihāyanaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘cha dvārānī’’tiādi vuttaṃ. Nisajjāvasena pīṭhamaddanato pīṭhamaddano, nirassanavacanaṃ tassa, kassacipatthassa adhāraṇato kevalaṃ pīṭhabhārabhūtoti adhippāyo. Aññattha pana ‘‘makhamaddano’’ti vuccati, tattha dānamicchāya paresaṃ makhaṃ passantoti attho. Laṇḍapūrakoti kucchipūraṃ bhuñjitvā vaccakuṭipūrako.
说到“已发起精进”等句时,应当按前面“懈怠的人”那里所说的相反意思来理解,这是以表达赞叹的方式在称赞。“已发起精进”就是指已经提起精进的人。“心已送出”就是指把心导向涅槃的人。由此显示了弟子们的正行道,以及礼敬导师的功德。巴利
‘‘Āraddhavīriyo’’tiādīsu ‘‘kusīto puggalo’’ti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo, āsīsāya vasena thomito. Āraddhavīriyeti paggahitavīriye. Pahitatteti nibbānaṃ patipesitacitte. Etena sāvakānaṃ sammāpaṭipattiṃ satthuvandanānisaṃsañca dassesi.
“低劣的”:指依止轮回的法。因此说“以低劣的信”等。“最胜的”:指依止出离的殊胜法;即使只有一点点,也因为远离了造作之浑浊、具有精华之义,所以清澈的酒类等也不应饮用。“教法”:指具备教、行、证三种特征的教法。“清净的”:因为远离了过失污垢,并且能让人生起净信。“应饮的”:就像用钵器一样能快乐地享用;并且因为远离了恶行、一切烦恼、杂秽、泥沼等过失。巴利
Hīnenāti vaṭṭanissitena dhammena. Tenāha ‘‘hīnāya saddhāyā’’tiādi. Aggenāti seṭṭhena vivaṭṭanissitena dhammena, īsakampi katakālusiyavigataṭṭhena maṇḍaṭṭhena ca pasannampi surādi na pātabbaṃ. Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhalakkhaṇaṃ sāsanaṃ. Pasannaṃ vigatadosamalattā pasādaniyattā ca. Pātabbañca pattena viya sukhena paribhuñjitabbato duccaritasabbakilesakasāvamalapaṅkadosarahitattā ca.
已经成了醍醐的菩提分法教说,也是“教说醍醐”。而领受这唯一的教说醍醐的人,是那些善修正行、没有过失的四众弟子,这叫“领受醍醐”。道与梵行,因为都趋向于它,所以整个菩提分法聚也是“梵行醍醐”。因此说“什么是教说醍醐”等等。其中,“了知者”是指已经证悟诸谛的人。正如开头所说的“开示四圣谛”等等。在预备阶段,通过“有此世”等说法,去除了对此世和他世的迷惑,生起的胜解就是“胜解醍醐”。舍弃,是指以断除的方式舍弃、灭除。对于属于四地的信根,以胜解醍醐使其成为醍醐的胜解。以“等”字,收摄“策励醍醐是精进根,懈怠是它的污垢”等经文的剩余部分。这里,是指在这教法中,或者说“在醍醐中”这句话。这是原因格,由此显示“导师现前”的现前修习能带来无犹豫的果报。因此说“不现前”等等。量,是指与药相应的量。吐出,是指药的呕吐、下泻,或者依它而使病素界呕吐、下泻。同样地,正如人们面对医生无犹豫地喝下药醍醐,同样地,以“导师现前”而无犹豫地精进,喝下醍醐般的教法,这是连接。以证得神通与等至而有利益。以证得道果而增长。他利,是指通过自身所见的随学而达成,对于如此正确修行者的他人之利,在这里应当这样理解其义。巴利
Maṇḍabhūtā bodhipakkhiyadhammadesanāpi desanāmaṇḍo. Tassa ekasseva pana desanāmaṇḍassa paṭiggāhakā suppaṭipannā dosarahitā catasso parisā paṭiggahamaṇḍo. Maggabrahmacariyaṃ taggatikattā sakalopi bodhipakkhiyadhammarāsi brahmacariyamaṇḍo. Tenāha ‘‘katamo desanāmaṇḍo’’tiādi. Tattha viññātāroti saccānaṃ abhisametāvino. Tathā hi ādito ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. Pubbabhāge ‘‘atthi ayaṃ loko’’tiādinā idhalokaparalokagatasammosavigamena pavatto adhimokkhova adhimokkhamaṇḍo. Chaḍḍetvā samucchedavasena vijahitvā. Catubhūmakassa saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍena maṇḍabhūtaṃ adhimokkhaṃ. Ādi-saddena ‘‘paggahamaṇḍo vīriyindriyaṃ kosajjakasaṭa’’ntiādiṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Etthāti etasmiṃ sāsane, ‘‘maṇḍasmi’’nti vā vacane. Kāraṇavacanaṃ, tena ‘‘satthā sammukhībhūto’’ti sammukhabhāvanāyogo nirāsaṅkaphalāvahoti dasseti. Tenāha ‘‘asammukhā’’tiādi. Pamāṇanti anurūpaṃ bhesajjassa pamāṇaṃ. Uggamananti bhesajjassa vamanaṃ virecanaṃ, tassa vā vasena dosadhātūnaṃ vamanaṃ virecanaṃ. Evamevāti yathā bhesajjamaṇḍaṃ vejjasammukhā nirāsaṅkā pivanti, evameva ‘‘satthā sammukhībhūto’’ti nirāsaṅkā vīriyaṃ katvā, maṇḍapeyya sāsanaṃ pivathāti yojanā. Abhiññāsamāpattipaṭilābhena sānisaṃsā. Maggaphalādhigamanena savaḍḍhi. Paratthanti attano diṭṭhānugatiāpattiyā, tathā sammāpaṭipajjantānaṃ paresaṃ atthanti evamettha attho daṭṭhabbo.
3. 《近依经》注释巴利
3. Upanisasuttavaṇṇanā
23 “知者、见者”:这里所说的“见”,是指以慧眼而见,不是以肉眼而见,所以说“这两个词含义相同”。即便如此——虽然这两个词含义相同,但就智的特征、智的威力所行及的领域而言,这样“见”的状态与“知”并不矛盾,这就是它的意思。因此说“因为智的特征就是知”等等。“智的威力”,是指以智的力量,智的作用照亮其对象领域。因此说“以智照见离系之法”。而“知者、见者”这一说法,是以“知”和“见”为切入点,以人为中心来展开的教导,所以说“基于智的特征”等等。或者,“知者”是指以前分智而了知,“见者”是指以后分智而亲见。或者,说了“知者”之后,这里所指的并不是靠传闻、推论或仅以寻思的方式来了知,而是为了说明:就像以色识看见色法那样,把色法等以及它们的集起等亲自现前之后而见,所以说“见者”。这里也可以这样理解。巴利
23.Jānato passatoti ettha dassanaṃ paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ, na maṃsacakkhunāti āha ‘‘dvepi padāni ekatthānī’’ti. Evaṃ santepīti padadvayassa ekatthattepi ñāṇalakkhaṇañāṇappabhāvavisayasssa tathādassanabhāvāvirodhanāti attho. Tenāha ‘‘jānanalakkhaṇañhi ñāṇa’’ntiādi. Ñāṇappabhāvanti ñāṇānubhāvena ñāṇakiccavisayobhāsanti attho. Tenāha ‘‘ñāṇena vivaṭṭe dhamme passatī’’ti. Jānato passatoti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha – ‘‘ñāṇalakkhaṇaṃ upādāyā’’tiādi. Jānatoti vā pubbabhāgañāṇena jānato, aparabhāgena ñāṇena passato. Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ ‘‘passato’’ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.
“诸漏的灭尽”,就是诸漏被彻底断除。而那就是诸漏不再生起的灭,是完完全全、彻底的不存在。所以说“不生起、已尽的状态、不存在”。为了说明“漏尽”这个词出现在“已尽的状态”等语境中的地方,才说了“由诸漏的灭尽……”等话。“随顺正直之道的人”,是指通过断除烦恼的歪曲、身体的歪曲等而变得正直,并随念那包含观智的下层道法的人,因为他那些确实已经灭尽。在灭尽上,第一个智生起;“此后,另一智无间生起”——这是说,在称为灭尽的最上道,包含在该道中的智首先生起;紧接着,另一智,也就是阿拉汉果智,无间地生起。虽然偈颂中只说了“在灭尽上”,但依彻底断除之义,“诸漏尽时,道即是尽”,所以说“道被称为漏尽”。“沙门”,这里指的是已息灭诸恶的人,而他就是漏已尽的人。“由诸漏的灭尽”,这里指的是果;但从另一种角度说,漏尽之道也被称为漏尽,因为果是由它证得的。由此也应理解,涅槃也被说为漏尽的体性。巴利
Āsavānaṃ khayanti āsavānaṃ accantappahānaṃ. So pana tesaṃ anuppādanirodho sabbena sabbaṃ abhāvo evāti āha ‘‘asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo’’ti. Āsavakkhayasaddassa khīṇākārādīsu āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘āsavānaṃ khayā’’tiādi vuttaṃ. Ujumaggānusārinoti kilesavaṅkakāyavaṅkādīnaṃ pahānena ujubhūte savipassanāheṭṭhimamaggadhamme anussarantassa. Yadeva hissa parikkhīṇaṃ. Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ ‘‘tato aññā anantarā’’ti khayasaṅkhāte aggamagge tappariyāpannameva ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, tadanantaraṃ pana aññā arahattanti. Yadipi gāthāya ‘‘khayasmiṃ’’icceva vuttaṃ, samucchedavasena pana ‘‘āsave khīṇe maggo khayo’’ti vuccatīti āha ‘‘maggo āsavakkhayoti vutto’’ti. Samaṇoti samitapāpo adhippeto, so pana khīṇāsavo hotīti. ‘‘Āsavānaṃ khayā’’ti idha phalaṃ, pariyāyena pana āsavakkhayo maggo, tena pattabbato phalaṃ. Eteneva nibbānassapi āsavakkhayabhāvo vuttoti veditabbo.
对于了知者、对于看见者,才是这样——这里要成立的就是这个决定性的规律,而不是别的样子;因为如果没有这种区分,就没有殊胜可言,也不是所主张的。为了显示这个规律的结果,才说“不是对不了知者,不是对没看见者”。因此他说:“如果有人不了知、没看见,我们就不对他说,这就是意思。”以此显示:对诸蕴的遍知,是漏尽的决定性原因。“以此”:就是指“不是对不了知者,不是对没看见者”这句话。那些被否定的人是谁呢?就是持这种主张的人:“愚者和智者流转轮回之后,都会终结苦”;“众生无因无缘而得清净”等等说法。在他们当中,有些人承认仅凭出身高贵、转生投胎就能使轮回清净;另一些人则主张是由自在天、生主等因所致。应当知道,这一切都已被“由轮回等”这一句涵盖在内。“用前面两个词”:就是用“了知者、看见者”这两个词。已经说了“方法”,因为重点是“漏尽”。“以此”:就是用“不是对不了知者,不是对没看见者”这两个词。对于漏尽的灭尽来说,这就是没有方法,也就是对五蕴没有遍知。正是通过“了知者、看见者”这个决定性的表述,实际上也间接否定了没有方法。应当知道,之所以作这样的解释,正是为了说明这一点在意义上已经被表明。巴利
Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito, na aññathā visesābhāvato aniṭṭhāpannovāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ ‘‘no ajānato no apassato’’ti vuttanti āha ‘‘yo pana na jānāti, na passati, tassa no vadāmīti attho’’ti. Iminā khandhānaṃ pariññā āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti. Etenāti ‘‘no ajānato, no apassato’’ti etena vacanena. Te paṭikkhittāti ke pana teti? ‘‘Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.228) ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.101, 227) evamādivādā. Tesu keci abhijātisaṅkantimattena saṃsārasuddhiṃ paṭijānanti, aññe issarapajāpatikāraṇādivasena. Tayidaṃ sabbaṃ saṃsārādīhīti ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Purimena padadvayenāti ‘‘jānato passato’’ti iminā padadvayena. Upāyo vutto ‘‘āsavakkhayā’’ti adhikārato. Imināti ‘‘no ajānato, no apassato’’ti iminā padadvayena. Anupāyo hoti esa āsavānaṃ khayassa, yadidaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ apariññāti ‘‘jānato passato’’ti imināva aniyamavacanena anupāyapaṭisedhopi atthato bodhito hotīti. Tameva hi atthato bodhitabhāvaṃ vibhāvetuṃ evaṃ saṃvaṇṇanā katāti daṭṭhabbaṃ.
“具有达跋(质直)之性的人”,就是指具有达跋特质的人。因为在“实有(drabya)”“实有坏灭,非实有不坏灭”等说法中,那个人就被称为“实有(drabya)”。或者,“具有达跋之性的人”是指本质坚实的人,意思是具有与自身相应的戒行和行为。正如经中所说:“达跋啊,质直之人不会这样纠缠不休。”(《波罗夷》384) “站在事务的前头去做”,就是把义务当作最上、最首要的职责来做。如果一位活命清净的比丘,为了那些不知道怎么做事的同梵行者,或者为了自己遮挡雨季的风雨等,而制作伞盖等物品,这就叫作“站在事务的前头去做”。不能说“这不成为立足处”,因为以作为依怙法的状态,它成为证得道果的亲依止缘。经中确实说过:“对于同梵行者们各种大小事务,他都能干。”(《长部》3.345) “如此,对于了知的人”:这样一来,因为了知医术等工作,以邪命为缘,欲漏等诸漏只会增长,而不会断除。“如此……诸漏灭尽”这段经文,应当理解为就是指阿拉汉果,因为以果来表述,其因便不言自明地成立了。因此说:“由于在漏尽时生起之故”。巴利
Dabbajātikoti dabbarūpo. So hi ‘‘drabyo’’ti vuccati ‘‘drabyaṃ vinassati nādrabya’’ntiādīsu. Dabbajātiko vā sārasabhāvo, sāruppasīlācāroti attho. Yathāha ‘‘na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentī’’ti (pārā. 384). Vattasīse ṭhatvāti vattaṃ uttamaṃ dhuraṃ katvā. Yo hi parisuddhājīvo kātuṃ ajānantānaṃ sabrahmacārīnaṃ attano vā vassavātādipaṭibāhanatthaṃ chattādīni karoti, so vattasīse ṭhatvā karoti nāma. Padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ nāthakaraṇadhammabhāvena maggaphalādhigamassa upanissayabhāvato. Vuttañhi ‘‘yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiccakaraṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādi (dī. ni. 3.345). Evaṃ jānatoti evaṃ vejjakammādīnaṃ jānanahetu micchājīvapaccayā kāmāsavādayo āsavā vaḍḍhantiyeva, na pahīyanti. ‘‘Evaṃ kho…pe… āsavānaṃ khayo hotī’’ti imāya pāḷiyā arahattasseva gahaṇaṃ yuttaṃ phalaggahaṇena hetuno avuttasiddhattā. Tenāha ‘‘āsavānaṃ khayante jātattā’’ti.
“来”就是来源,能带来它的,就叫能引生来源的,也就是前分行道。“在灭尽上”这个说法,是依“以体显体之相”而用的处格;而“于灭尽”则是指对境。因此说“在称作诸漏灭尽的”。“果依止于此”,所以因就叫亲依止。这是就最胜说明而言,指阿拉汉果的解脱。“那”指解脱;“它的”指省察智的。然而,对于依止还灭的心,也可能有无间亲依止缘等各种缘,所以说“应依可能发生的情况来理解它的缘性”。巴利
Āgamanaṃ āgamo, taṃ āvahatīti āgamanīyā, pubbabhāgapaṭipadā. Khayasminti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ, khayeti pana visaye. Tenāha ‘‘āsavakkhayasaṅkhāte’’ti. Upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesato. Sāti vimutti. Assāti paccavekkhaṇañāṇassa. Manasmiṃ vivaṭṭanissite pana anantarūpanissayāpi paccayā sambhavantīti ‘‘labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo’’ti vuttaṃ.
依此而从一切行中离欲,所以叫离欲,也就是道。依此而厌离,所以叫厌离,也就是强力观。因此说“依此”等。以“简择随观也属于欲解脱分”的意图,所以说“这是四种智的别称”。因为依据“只要还没到道非道智见清净,在那之前都还是弱观”的说法,所以从脱离随烦恼的生灭随观智之后,才是强力观。对于色法和无色法各自的特性和共通性,即种种自性、如其自性,了知它,就是如实性智。那也就是见。以现前亲证之义,已知遍知和审察遍知都已被包含在内。因此说“是弱观”等。行抉择智,说的是名色分别智。度疑也被称为缘摄受、法住智。以理观等为开端的随观智,就是思惟智。道非道智,是指确定了道与非道之后安住其上的智。因为那种作为基础的禅那定,是弱观的缘。经中确实说过:“入定者如实了知、如实照见。”巴利
Virajjati asesasaṅkhārato etenāti virāgo, maggo. Nibbindati etāyāti nibbidā, balavavipassanā. Tenāha ‘‘etenā’’tiādi. Paṭisaṅkhānupassanāpi muccitukamyatāpakkhikā evāti adhippāyena ‘‘catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ balavavipassanā. Rūpārūpadhammānaṃ visesabhūto sāmaññabhūto ca yo yo sabhāvo yathāsabhāvo, tassa jānanaṃ yathāsabhāvajānanaṃ. Tadeva dassanaṃ. Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti. Tenāha ‘‘taruṇavipassana’’ntiādi. Saṅkhāraparicchedeñāṇanti nāmarūpapariggahañāṇaṃ vadati. Kaṅkhāvitaraṇaṃ paccayapariggaho dhammaṭṭhitiñāṇantipi vuccati. Nayavipassanādikaṃ anupassanāñāṇaṃ sammasanaṃ. Maggāmaggeñāṇanti maggāmaggaṃ vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ. So hi pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5.; 4.99; 5.1071) hi vuttaṃ.
前分乐,是指与近行定相应的乐。焦热的止息,是指欲贪等烦恼焦热的平息。为了说明“比丘们,我说乐是有缘由的”这句话里所指的乐,所以说“安止前分的乐”。至于“身轻安者感受乐”这句所说的安止乐,它是轻安的缘,这自然不必多说。“乐”在这里也是同样的道理。强力喜,是指达到了遍满特征的喜。因为这样的喜,以寻、伺、乐、定等为缘而得到,镇伏了五盖,平息了以五盖为因的焦热与热恼。因此说“它即是焦热止息的缘”。弱喜,是指稚弱之喜。因此说“它即是强力喜的缘”。信,是指以信解三宝功德与业果而生起的胜解,然而它因为在自己的境界中反复生起,并非只生起一次,所以说“一再生起的信”。因为信解者对于可信解之事感到欢喜,所以说“它即是弱喜的缘”。由于苦苦等一切苦都含摄在轮回苦中,而这里所指的也正是那种苦,所以说“苦是指轮回苦”。有人说“老死苦”,另一些人说“愁等”。因为两者都含摄在内,所以第一种义理是恰当的。因为受苦者信解业的果报,并对三宝生起净信,所以说“它即是反复生信的缘”。因为“从师长处听闻法后,思惟运转之苦”的人,会生起“这法必定能超越此苦”的信。因此说“闻法后于如来处获得信”等。有变异,是指以生起的变异而有变异的蕴生起,以生的意义。然而若没有生,则于各处有中都没有苦的生起,所以说“它即是轮回苦的缘”。业有,是指业有等三种业有。因为它是有有的缘。如此等义,故说“以此方法”。其余诸句,是指取等句。随顺智,因为属于行舍智的范畴,所以被涅槃的执取所摄;种姓智,是初道的转向。因为它以观智作某些殊胜之处,所以不触及它,而说“厌离为近因的离贪”,即只说“离贪”。巴利
Pubbabhāgasukhanti upacārajjhānasahitasukhaṃ. Daratha paṭippassaddhīti kāmacchandādikilesadarathassa paṭipassambhanaṃ. ‘‘Sukhaṃpāhaṃ, bhikkhave, saupanisaṃ vadāmī’’ti ettha adhippetasukhaṃ dassetuṃ ‘‘appanāpubbabhāgassa sukhassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466;3.359; a.ni. 1.3.96) vuttaappanāsukhassa passaddhiyā paccayatte vattabbameva natthi. Sukhanti etthāpi eseva nayo. Balavapītīti pharaṇalakkhaṇappattā pīti. Tādisā hi vitakkavicārasukhasamādhīhi laddhappaccayā nīvaraṇaṃ vikkhambhantī taṃnimittaṃ darathaṃ pariḷāhaṃ paṭipassambheti. Tenāha ‘‘sā hi darathappassaddhiyā paccayo hotī’’ti. Dubbalapītīti taruṇapīti. Tenāha ‘‘sā hi balavapītiyā paccayo hotī’’ti. Saddhāti ratanattayaguṇānaṃ kammaphalassa ca saddahanavasena pavatto adhimokkho, sā pana yasmā attano visaye punappunaṃ uppajjati, na ekavārameva, tasmā āha ‘‘aparāparaṃ uppajjanasaddhā’’ti. Yasmā saddahanto saddheyyavatthusmiṃ pamudito hoti, tasmā āha ‘‘sā hi dubbalapītiyā paccayo hotī’’ti. Dukkhadukkhādibhedassa sabbassapi dukkhassa vaṭṭadukkhantogadhattā tassa ca idhādhippetattā vuttaṃ ‘‘dukkhanti vaṭṭadukkha’’nti. Jarāmaraṇadukkhanti keci, sokādayo cāti apare. Tadubhayassapi saṅgaṇhanato paṭhamo evattho yutto. Yasmā dukkhappatto kammassa phalāni saddahati, ratanattaye ca pasādaṃ uppādeti, tasmā vuttaṃ ‘‘tañhi aparāparasaddhāya paccayo hotī’’ti. Yasmā ‘‘ācariyānaṃ santike dhammaṃ sutvā pavattidukkha’’nti cintayato ‘‘ekantato ayaṃ dhammo imassa dukkhassa samatikkamāya hotī’’ti saddhā uppajjati. Tenāha ‘‘dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī’’tiādi (dī. ni. 1.191). Savikārāti uppādavikārena savikārā khandhajāti jāyanaṭṭhena. Jātiyā pana asati tattha tattha bhave natthi dukkhassa sambhavoti āha ‘‘sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo’’ti. Kammabhavoti kammabhavādiko tividhopi kammabhavo. So hi upapattibhavassa paccayo. Evamādiṃ sandhāyāha ‘‘etenupāyenā’’ti. Sesapadānīti upādānādipadāni. Anulomañāṇaṃ saṅkhārupekkhāpakkhikattā nibbānaggahaṇena gahitaṃ, gotrabhuñāṇaṃ paṭhamamaggassa āvajjanaṃ. So hi tena vipassanāya kiñci kiñci visesaṭṭhānaṃ kayiratīti taṃ anāmasitvā nibbidūpaniso virāgoti ‘‘virāgo’’icceva vuttaṃ.
水冲裂之后形成通道的地方,就叫峡谷。山腹也是就水说的。水像往低处流那样,以回旋的方式流动,所以也叫河曲。因为受冬夏季节影响,持续八个月出现的地面裂缝,就叫地裂。小小的引水沟像树枝一样,所以叫枝;小水坑,是把 o 音改成 u 音,叫小水坑。正是如此等等,是把“诸比丘,譬如……”等引来的譬喻和所比喻的东西对应起来,为了显示它们的连接,才说“应视无明为山”等等。其中,无明因为在相续中长久流转,又很难被多数人断除,所以说为山。诸行因为遍及三界、不断流注,所以像雨云。应视诸行为雨云,这是把它们关联起来说。其余两项也是这样。识等流转因为随顺轮转、又以辗转之缘为缘,所以像峡谷等。解脱因为只有一味、没有增减,所以像大海。这就是譬喻的对应。巴利
Kena udakena vidārayitvā gatapadesoti katvā kandaro. Nitambotipi udakassa. Yathā ninnaṃ udakaṃ pavattati, tathā nivattanabhāvena nadīkuñchotipi vuccati. Hemantagimhautuvasena aṭṭha māse pavatto pathavīvivaroti katvā padaro. Khuddikā udakavāhiniyo sākhā viyāti sākhā, khuddakā sobbhā kusubbhā o-kārassa u-kāraṃ katvā. Evameva khotiādi ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā upanītāya upamāya upameyyena saṃsandananti, taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘avijjā pabbatoti daṭṭhabbā’’tiādi vuttaṃ. Tattha avijjā ca santānavasena ciraṃtanakālappavattanato pacurajanehi duppajahanato ‘‘pabbato’’ti vuttā. Lokattayābhibyāpanato abhisandanato ca abhisaṅkhārā meghasadisā. Abhisaṅkhārā meghoti daṭṭhabbāti ānetvā sambandho. Tathā sesapadadvayepi. Viññāṇādivaṭṭaṃ anupavattito paramparapaccayato ca kandarādisadisā. Vimutti ekarasattā, hānivuddhiabhāvato ca sāgarasadisāti upamāsaṃsandanaṃ.
在这里,因为先已成立:有无明才有行,没有无明就没有行,所以那些行就像发生在高山上一样,因此说“应知无明……乃至降雨”。“愚痴无闻”等,是对前面所说之义加以证明。以“对渴爱生起希求”这一句,说明一切由行而生起的过患,因为渴爱被称为“爱染”。对最后有者来说,产生最后有的行没有到达涅槃,其末端部分犹如触及涅槃而住,所以用“犹如触及大海而停住之时”来作譬喻说明。虽然圆满了识等流转,这里也显示的是最后有者的识的转起。因为此后识等流转就不存在了,所以应说它“已圆满”。对已生的人,因以生为缘而有流转之苦受,所以应希求闻法。这虽然在这部经里没有出现,但在其他经里确实有,为了显示应从那里引来说明,所以说“然而,佛语……”。这是依声闻和菩萨而作的教说,因此这样说。若依其他人来说,则没有必要引证其他经,所以说“因为,若……”。依巴利文所取,就是把简要说的义理详细展示出来。“生起”:指正在生起的诸蕴被执取,所以说“有变异”。“由显示无常相等”:是由相所引。“业与非业”:是抉择。“无结缚”:即无缠结,是清净之义。巴利文中说“于地遍等处着手修业”等,是显示以止为前行的观,因为这样才能有欢喜等。“天”指雨云。这里为什么说“应知漏尽者……乃至停住之时”呢?前面不是说以天为依处的行吗,而不是说行即是漏尽者吗?这没有过失,因为是以因的假说来称说果。以行为根本的诸蕴相续,在诸蕴相续中当联系被切断时,就称为漏尽者。巴利
Tattha yasmā purimasiddhāya avijjāya sati abhisaṅkhārā, nāsati, tasmā te uparipabbate pavattā viya hontīti vuttaṃ ‘‘avijjā…pe… vassanaṃ veditabba’’nti. Assutavā hītiādi vuttasseva atthassa samatthanaṃ. Taṇhāya abhilāsaṃ katvāti etena sabbassapi abhisaṅkhāravuṭṭhitemanatthaṃ dīpeti. Taṇhā hi ‘‘sneho’’ti vuttā. Antimabhavikassa antabhavanibbattako abhisaṅkhāro nibbānaṃ na patto, tadantassa bhāgassa nibbānaṃ āhacca ṭhito viya hotīti ‘‘mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viyā’’ti upamānidassanaṃ kataṃ. Viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvāpi imināpi hi antimabhavikasseva viññāṇappavatti dassitā. Sā hi pūritāti vattabbā tato paraṃ viññāṇādivaṭṭasseva abhāvato. Jātassa puggalassa jātipaccayavaṭṭadukkhavedanāya dhammassavanaṃ icchitabbaṃ, taṃ pana yadipi imasmiṃ sutte na āgataṃ, suttantaresu pana āgatamevāti tato āharitvā taṃ vattabbanti dassento ‘‘buddhavacanaṃ panā’’tiādimāha. Tayidaṃ sāvakabodhisattānaṃ vasenāyaṃ desanāti katvā vuttaṃ. Itaresaṃ pana vasena vuccamānaṃ suttantaraggahaṇatthaṃ payojanaṃ natthīti ‘‘yā hī’’tiādimāha. Pāḷiyā vasena gahitamevāti saṅkhepato vuttaatthassa vitthārato dassanaṃ. Nibbattīti nibbattamānā khandhā gahitāti āha ‘‘savikārā’’ti. Aniccatālakkhaṇādidīpanato lakkhaṇāhaṭaṃ. Kammākammanti vinicchayaṃ. Nijjaṭanti niggumbaṃ, suddhanti attho. Pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhatītiādi pāḷiyaṃ samathapubbaṅgamā vipassanā dassitāti katvā vuttaṃ . Evañhi pāmojjādidassanaṃ sambhavatīti. Devassāti meghassa. Kasmā panettha ‘‘khīṇāsavassa…pe… ṭhitakālo veditabbo’’ti vuttaṃ, nanu pubbe devaṭṭhāniyo abhisaṅkhāro vutto, na abhisaṅkhāro khīṇāsavoti? Nāyaṃ doso, kāraṇūpacārena phalassa vuttattā. Abhisaṅkhāramūlako hi khandhasantāno khandhasantāne ca ucchinnasaṃyoge khīṇāsavasamaññāti.
4. 《外道经》的注释巴利
4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā
24 “So”指的是舍利弗长老。如果他那时还没进去,为什么说“他进去了”呢?所以回答说“我将进去”等等。这是要表明:对于必然会发生的事,就像对已经发生的事实一样,可以用这种说法来指称。现在为了用譬喻说明这个意思,就说“譬如什么”等等。“时日尚早便已外出之日”,是说比平时托钵的时间早得多,就从精舍出去的那一天。“他心生此念”,就是生起了“时间还早”这样的想法。“在南门处”,是指他在王舍城南门和竹林之间,所以心想“我要去他那里”,这就是他的用意。“持何论”,是说在四种论中,你持哪一种论?“何所教”是它的同义词。“说什么”则是笼统地涵盖四种论,用中性词来表达,就像问“你是什么性别?”一样。这里的“什么”是中性代词。依此而说,就是“论”,即见解。针对这一点说“在这里……见什么而问”。“法无碍解”等中的“法”字有原因的意思,所以说“所说的原因,就是它的随因”。论说的语言生起,就是论的转起。巴利
24.Soti sāriputtatthero. Yadi na tāva paviṭṭho, kasmā ‘‘pāvisī’’ti vuttanti āha ‘‘pavisissāmī’’tiādi. Tena avassambhāvini bhūte viya upacāro hotīti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā ki’’ntiādimāha. Atippagoyeva nikkhantadivasoti pakatiyā bhikkhācaraṇavelāya ativiya pāto eva vihārato nikkhantadivasabhāgo. Etadahosīti etaṃ ‘‘atippago kho’’tiādikaṃ cintanaṃ ahosi. Dakkhiṇadvārassāti rājagahanagare dakkhiṇadvārassa veḷuvanassa ca antarā ahosi, tasmā ‘‘tenupasaṅkamissa’’nti cintanā ahosīti adhippāyo. Kiṃ vādīti catūsu vādesu kataraṃ vādaṃ vadasi. Kimakkhāyīti tasseva vevacanaṃ. Kiṃ vadatīti pana cattāro vāde sāmaññato gahetvā napuṃsakaliṅgena vadati yathā kiṃ te jātaliṅgaṃ. Sabbanāmañhetaṃ, yadidaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. Vadati etenāti vādo, dassanaṃ. Taṃ sandhāyāha ‘‘kiṃ ettha…pe… dassananti pucchantī’’ti. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu viya dhamma-saddo hetuatthoti āha ‘‘yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇa’’nti. Vādassa vacanassa anuppatti vādappavatti.
这段话是指“我说有一”等说法。那“有些沙门婆罗门是业论者”这样展开的言论。值得弹指赞叹,所以叫稀有。“未曾有”这个词,它的词的形成应当按词源的方式去理解。一切论,是指所有四种论。其中第一种是常见论,第二种是断灭论,第三种是一分常论,第四种是无因生论。为了破斥这一切,就说了破斥的理由。或者说,宣说缘起,因为这是一般人的智慧难以立足的地方,所以甚深;又因为它能照显、能在心中现起,所以是甚深与照显。那正是这个词:只取触这个词作为开头。巴利
Idaṃ vacananti ‘‘ekamidāha’’ntiādivacanaṃ. Sāti ‘‘eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā’’ti evaṃ pavattakathā. Accharaṃ aṅguliphoṭanaṃ arahatīti acchariyaṃ. Abbhutanti niruttinayena padasiddhi daṭṭhabbā. Sabbavādānanti sabbesaṃ catubbidhavādānaṃ. Paṭhamo hettha sassatavādo, dutiyo ucchedavādo, tatiyo ekaccasassatavādo, catuttho adhiccasamuppannavādo, tesaṃ sabbesaṃ paṭikkhepato paṭikkhepakāraṇaṃ vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakittanaṃ vā pacurajanañāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya gambhīrañceva, tathā avabhāsanato cetasi upaṭṭhānato gambhīrāvabhāsañca karonto. Tadeva padanti phassapadaṃyeva ādibhūtaṃ gahetvā.
5. 《浮弥经》的注释巴利
5. Bhūmijasuttavaṇṇanā
25 在“之前的经”中,指的是紧挨着的前一部经。应当依照已经说过的道理来理解词义;这里没有指出与前面不同的特别之处,为了说明其余的含义,就说“然而这是差别”等话。并非只由触缘生起,而是以触作为助缘,还有其他缘共同作用才生起。“以身”指能推动的身体,意思是身表。确实,在《发趣论》所说的二十四种缘中,身表并不是思的任何一种缘。但是,只有身体存在时,才有所谓的身业;没有身体就不会有。因此,身表作为身业得以成立的俱集条件,是应当被认可的,所以说“即使以身造作,也被称为造作”。因此世尊说:“阿难,或者有身时,以身思为因,内生起乐、苦。”对于“语”的情况,道理也是一样。“以意”指已经显现出来的意,而不是单纯的意。“自己”指不是由他人劝发。“由他”指由他人劝发。“正知”指以与智相应之心了知。“不正知”指不是这样了知。“彼”指乐、苦。“以身思为因”是以身业为相,意思是由于已经造作、已经累积的身业。对于其余的思,道理也是一样。与掉举相应的思在生起时也会产生果报,所以说“得到二十种思”。同样地,对于语门,这里用“同样”这个词来承接“以欲界善不善而言,得到二十种思”。对于色界、无色界的思,则是指色界、无色界的善思。其果报相应如此,这是意图所在。那些思也是以无明为缘,如前所说,共十九种思;善思也不例外,因为它们是依止无明而生起的,否则就不会生起。如前所说的思的分类,就是前面说的身思等区分。不由他人劝发,只依自己的本性而生起。由他人所作,就是受到他人劝发之后而造作。即使知道,也是通过传闻等而知道。那时只知道自己在造作那个业本身。巴利
25.Purimasutteti anantare purime sutte. Vuttanayeneva veditabbanti padatthe tato visiṭṭhaṃ aniddisitvā itaraṃ atthato vibhāvetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādimāha. Na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati, atha kho phassassa sahakārīkāraṇabhūtaaññapaccayā ca uppajjatīti. Kāyenāti copanakāyena, kāyaviññattiyāti attho. Sā hi kāmaṃ paṭṭhāne āgatesu catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayena cetanāya paccayo na hoti. Yasmā pana kāye sati eva kāyakammaṃ nāma hoti, nāsati, tasmā sā tassā sāmaggiyabhāvena icchitabbāti vuttaṃ ‘‘kāyenapi kariyamānaṃ karīyatī’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘kāye vā, hānanda, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti. Vācāyapīti etthāpi eseva nayo. Manasāti pātubhūtena manasā, na manamattenāti. Attanā parehi anussāhitena. Parenāti parena anussāhena. Sampajānenāti ñāṇasampayuttacittavasena pajānantena. Asampajānenāti tathā na sampajānantena. Tassāti sukhadukkhassa. Kāyasañcetanāhetūti kāyakammanimittaṃ, kāyikassa kammassa katattā upacitattāti attho. Esa nayo sesasañcetanāsupi. Uddhaccasahagatacetanā pavattiyaṃ vipākaṃ detiyevāti ‘‘vīsati cetanā labbhantī’’ti vuttaṃ. Tathā vacīdvāreti ettha ‘‘kāmāvacarakusalākusalavasena vīsati cetanā labbhantī’’ti idaṃ tathā-saddena upasaṃharati. Rūpārūpacetanāhīti rūpāvacarārūpāvacarakusalacetanāhi. Tappaccayaṃ yathārahanti adhippāyo. Tāpi cetanāti yathāvuttā ekūnavīsati cetanā avijjāpaccayā honti kusalānampi pageva itarādhiṭṭhahitāvijjasseva uppajjanato, aññathā anuppajjanato. Yathāvuttacetanābhedanti yathāvuttaṃ kāyacetanādivibhāgaṃ. Parehi anussāhito saraseneva pavattamāno. Parehi kāriyamānoti parehi ussāhito hutvā kayiramāno. Jānantopīti anussavādivasena jānantopi. Kammameva jānantoti tadā attanā kariyamānakammameva jānanto.
在“四种”当中,指的是在这样说的四种情形里:“自己或他人,有正知或无正知”。对于前面所说的十九种思法,按无行与有行、有正知与无正知来分,各成四倍,所以说“七十六种思法,二百种思法”。对于那些能获得俱生分的法,它们也一定能获得亲依止分,因此就说“被亲依止分追随”。这里的“它们”就是指前面所说的一切法。关于“那个身不存在”,这里连净色身也要包括进去。因此说“当那个身存在时”等等。“那个身不存在”是说那个身由缘灭而不存在。“语”是指音声语言,“意”是指任何识。现在仅依业来配合,所以说“然而”等等。同样的道理,“语也是门,意也是门”。漏尽者的身如何不存在?其意是不存在身业等之决意。由于无果报,即由于无果报法之义。说“身不存在”,是因为不作业的缘故。巴利
Catūsūti ‘‘sāmaṃ vā pare vā sampajāno vā asampajāno vā’’ti evaṃ vuttesu catūsu ṭhānesu. Yathāvutte ekūnavīsaticetanādhamme asaṅkhārikasasaṅkhārikabhāvena sampajānakatāsampajānakatabhāvena catuguṇe katvā vuttaṃ ‘‘chasattati dvesatā cetanādhammā’’ti. Yesaṃ sahajātakoṭi labbhati, tesampi upanissayakoṭi labbhatevāti ‘‘upanissayakoṭiyā anupatitā’’tiicceva vuttā. Teti yathāvuttā sabbepi dhammā. So kāyo na hotīti ettha pasādakāyopi gahetabbo. Tenāha ‘‘yasmiṃ kāye satī’’tiādi. So kāyo na hotīti so kāyo paccayanirodhena na hoti. Vācāti saddavācā. Manoti yaṃ kiñci viññāṇaṃ. Idāni kammavaseneva yojetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Eseva nayo ‘‘vācāpi dvārabhūtā manopi dvārabhūto’’ti. Khīṇāsavassa kathaṃ kāyo na hoti, na tassa kāyakammādhiṭṭhānanti adhippāyo. Avipākattāti avipākadhammattāti attho. Kāyo na hotīti vuttaṃ akammakaraṇabhāvato.
那就是业。所谓“田不存在”,是因为那里是苦不能生长的地方。生长处等说法,是从排除的角度来说的,所以说“不存在”。“以因的意义”,是指作为依止的因。“以思为根本”,就是以思为标志。这是针对“以生长的意义”等所说的义理。通过这些生长等特性,受被称为“乐受、苦受”,但这里并不是指明显的苦乐特征,因为这里指的是没有直接作用的乐和苦。这里的舍受,实际上就是具有柔和乐性质的果报受。巴利
Tanti kammaṃ. Khettaṃ na hotīti tassa dukkhassa aviruhanaṭṭhānattā. Viruhanaṭṭhānādayo byatirekavasena vuttā. Tenāha ‘‘na hotī’’ti. Kāraṇaṭṭhenāti ādhārabhūtakāraṇabhāvena. Sañcetanāmūlakanti sañcetanānimittaṃ. Viruhanādīnaṃ atthānanti ‘‘viruhanaṭṭhenā’’tiādinā vuttānaṃ atthānaṃ. Iminā viruhanādibhāvena vedanā ‘‘sukhadukkhavedanā’’ti kathitā, nayidha jeṭṭhalakkhaṇaṃ sukhadukkhaṃ nippayojakassa sukhassa dukkhassa ca adhippetattā. Upekkhāvedanāpettha sukhasaṇhasabhāvavipākabhūtā vedanāva.
6. 《优波婆那经》的注释巴利
6. Upavāṇasuttavaṇṇanā
26 这里说的正是轮回之苦,因为也包括其他苦的果报在内。巴利
26.Vaṭṭadukkhamevakathitaṃ itaradukkhassapi vipākassa saṅgaṇhanato.
第7篇 缘经的注释巴利
7. Paccayasuttavaṇṇanā
27 “按次第”,就是依照顺序来安立。为了说明与四谛的关联,开示是从末尾说到开头。从苦谛的角度来说,就是从应当被遍知的层面来说。因为借着老死这个说法,其实已经讲到了五取蕴,而这些五取蕴并不是它们自身果报的缘。正是针对这一点,才说“了知缘”。在这里,开示是随顺所化众生的意乐而说的。“具足”,就是具备。“已来”,就是已经到达,意思是已经证得。“见”,是用省察智当面看见,也就是以道慧这样无迷乱地通达而见。这只是以道智见,不是以果智见。“入法流”,就是正确地进入、到达了圣法之流。因为他不趣向灾祸,行走在正道中,不将连同天神在内的世间视为皈依处,所以他归向圣者一边,已经超越了凡夫的境地。“以决择慧”,就是以能穿透四圣谛的智慧。在道刹那,智慧触及并安住于目标;在果刹那,则称为已触及目标而安住。巴利
27.Paṭipāṭiyāti paṭipāṭiyā ṭhapanena. Catusaccayojanaṃ dassetuṃ pariyosāna…pe… ādi vuttaṃ. Dukkhasaccavasenāti pariññeyyabhāvavasena. Jarāmaraṇāpadesena hi pañcupādānakkhandhā vuttā, te cassa attano phalassa paccayā na honti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paccayaṃ jānātī’’ti. Vineyyajjhāsayavasena hettha desanā pavattā. Sampannoti samannāgato. Āgatoti upagato, adhigatoti attho. Passatīti paccavekkhaṇañāṇena paccakkhato passati, maggapaññāya evaṃ asammohapaṭivedhavasena passati. Maggañāṇeneva, na phalañāṇena. Dhammasotaṃ samāpannoti ariyadhammasotaṃ sammadeva āpanno patto. Anaye nairiyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti akaraṇīyato ariyapakkhaṃ bhajanto puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññāyāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ nibbijjhanakapaññāya. Āhacca tiṭṭhati maggakkhaṇe, phalakkhaṇe pana āhacca ṭhito nāma.
8. 《比丘经》的注释巴利
8. Bhikkhusuttavaṇṇanā
28 “浅显易懂”是指完全明白易懂,因为这一道理在第七经中已经出现过。其实,这部经是世尊为了随顺应受教化者的心意,在另一个座位上开示的。会众散去之后,有人说法:“世尊的这次开示是有利益的。”这样一来,这次开示就取决于接受的人了,他们正是出于对法的恭敬,才把它收入结集。巴利
28.Uttānameva sabbasova sattame āgatanayattā, vineyyajjhāsayavasena hi idaṃ suttaṃ satthārā aññasmiṃ āsane desitaṃ, parisāya vivaṭṭena sātthikāti satthu desanā āgatāti ayaṃ paṭiggāhakādhīnā hotīti dhammagāravena saṅgahaṃ āropentiyeva.
《沙门婆罗门经》的注释巴利
9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
29 “说字者”是指喜欢文字的人。他们也喜欢通过前缀来增加词句。所以才说“te hī”等等。巴利
29.Akkharabhāṇakānanti akkhararucīnaṃ. Upasaggena padavaḍḍhanampi ruccanti. Tenāha ‘‘te hī’’tiādi.
《第二沙门婆罗门经》的注释巴利
10. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
30 在二经中,指的是第九经和第十经。巴利
30.Dvīsu suttesūti navamadasamasuttesu.
1 2 3 4 5 6