礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
在《相应部》中·《因缘品复注》
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Saṃyuttanikāye · Nidānavaggaṭīkā
1. 因缘相应复注
1. Nidānasaṃyuttaṃ
全篇 463 段
《缘起经》的注释
1. Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā
1注疏师说“第一缘起经”,是因为第二经等也都是依照缘起的理路来宣说的。其中“tatra”这个词,是用来指明那些作为世尊“住”这一行为的修饰语而说出的地点和时间,为了显示这一点,注疏师说“当那时……(中略)……阐明”。因为“taṃ”这个词是对已说内容的指代,所以在这里,它应当指代地点或时间,而不是别的什么。以上是对“tatra”一词具有指代性质的初步释义。然而,在这类场合中,“tatra”一词能揭示出说法所特定的地点和时间,所以说“或在适于言说的处所与时间”。因此,“tatra”的意思是:世尊为了说法而召唤、开示比丘们的那个处所,或者那个时间。接着用“并非如此”等话来确立这个意思。
1. Dutiyasuttādīnipi paṭiccasamuppādavaseneva desitānīti āha ‘‘paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasutta’’nti. Tatrāti padaṃ ye desakālā idha viharaṇakiriyāya visesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento ‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha desassa kālassa vā paṭiniddeso bhavituṃ arahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatrasaddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatrasaddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desaṃ kālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle’’ti . Tena tatrāti yattha bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapi abhāsi, tādise dese, kāle vāti attho. Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti.
难道世尊不是曾经站在某个地方,用“现在还不是时候”等话拒绝了婆希亚的说法请求,而就在那条路中间,仍然站着为他宣说了佛法吗?这确实是事实。但这正是“在不应说法的时候不说法”的例子,所以他说“现在还不是时候”。至于那里所说的“我们已经进入村落了”,那也是为了说明那同样是不适合说法的时间。因为当时婆希亚由于长途跋涉的劳累,色身变得不堪受法;由于强烈欢喜的冲击,名身也不堪受法。世尊为了等待这两方面都平息下来,为了遮止戏论,才以“还不是时候”为理由间接地拒绝了。而“在不应说法的地方不说法”的例子,则有“那时,世尊离开道路,坐在某棵树下”,以及“从住处出来,坐在精舍阴凉处已敷设的座位上”等等,这些在此处都被“等”这个词所涵盖。在“诸比丘,那个愚人在这里造了恶业之后”这类句子中,“kho”这个词只是填补音节;在“不尊重、不顺从而住,实在是苦”这类句子中,是表示限定;在“贤友,究竟到什么程度,当导师住于远离时,弟子们却不修学远离呢”这类句子中,是表示初始时间,也就是作为句子的开端。其中,填补音节只是言辞上的修饰;表示初始时间,则只是作为句子的开端;而表示限定,则是显示一种规定。“因此他呼唤说”这样,就是在呼唤中显示了规定。
Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhitova tassa dhammaṃ desesīti? Saccametaṃ. Adesetabbakāle adesanāya hi idaṃ udāharaṇaṃ. Tenāha ‘‘akālo kho tāvā’’ti. Yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti, tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye. Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi, vihārato nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti evamādikaṃ idha ādisaddena saṅgahitaṃ. ‘‘Sa kho so bhikkhave bālo idha pāpāni kammāni karitvā’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.248) padapūraṇamatte kho-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe, vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ, avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ. ‘‘Tasmā āmantesi evā’’ti āmantane niyamo dassito hotīti.
为什么说“世尊是表示世间敬重”呢?前面不是已经说过“世尊”这个词了吗?虽然前面已经说过,但那一处是为了显示在前述地点安住时行为主体的殊胜,并不是针对称呼;而这里则是针对称呼,所以在经文中再次说出“世尊”,正是为了表达这个意思。为了说明这个意思,才说“世尊是表示世间敬重”。“堪闻法之人语”,是指对将要宣说的缘起教法堪能听闻之人的称呼。在四众之中,只有比丘才是这类教法特别合适的容器,为了显示他们以殊胜的方式成为教法的领受者,所以这里举出“比丘”;接着为了说明词义,又说“再者”。其中,“乞求者”就是比丘,意思是由于有乞求的习性、有乞求的法则,所以叫比丘。“已进入乞食行”,是因为也进入了佛陀等人所进入的乞食行、次第乞食行,依此而行、随此而行,所以是比丘。凡是舍弃了或多或少的财富,从在家出家成为无家者,他舍弃了以农耕、牧牛等方式谋生,仅仅因为接受出家形相就进入了乞食行,所以是比丘。或者因为生活依赖他人,即使是在精舍中吃集体供养的食物,也进入了乞食行,所以是比丘;又或者因为依靠乞讨一口一口的食物而活,对出家生起勇猛之心,所以进入了乞食行,因此是比丘。这里的含义应当这样理解。
‘‘Bhagavāti lokagarudīpana’’nti kasmā vuttaṃ, nanu pubbe ‘‘bhagavā’’ti padaṃ vuttanti? Yadipi pubbe vuttaṃ, taṃ pana yathāvuttaṭṭhāne viharaṇakiriyāya kattuvisesadassanaparaṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna bhagavāti pāḷiyaṃ vuttanti. Tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’nti āha. Kathāsavanayuttapuggalavacananti vakkhamānāya paṭiccasamuppādadesanāya savanayogyapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayena sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhugahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’ti āha. Tattha bhikkhakoti bhikkhūti bhikkhanasīlattā bhikkhanadhammattā bhikkhūti attho. Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhipi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ uñchācariyaṃ ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu. Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādīhi jīvikakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu. Parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo.
按照《分别论》里说到的方法,也就是“穿粪扫衣的人是比丘,破坏种种恶不善法的人是比丘,因为恶不善法已被破坏所以是比丘”这一类说法。“令知”是指在觉悟、了知当中,意思是证知。“乞食的习性”,是指以乞食为生的习惯,而不是以耕种、经商等方式为生的习惯。“乞食的性质”,就像“圣者们为了……而住”这样说的,是指乞食这一行为本身的体性,而不是乞求、欺骗的体性。“在乞食中善于行事”,是指忆念“应当振作起来,不要放逸”这句话,从而在那里不放逸。或者说,戒就是本性。但在这里,是指那样的决心。法是誓戒。另有一些人则这样解释:“戒就是以誓戒的方式受持。法就是世代相传的品行。善于行事就是恭敬行事、尊重行事。”
Ādinā nayenāti ‘‘bhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 509) āgatanayena. Ñāpaneti avabodhane, paṭivedaneti attho. Bhikkhanasīlatā, na kasivāṇijjādīhi jīvanasīlatā. Bhikkhanadhammatā ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (jā. 1.7.59) evaṃ vuttabhikkhanasabhāvatā, na yācanākohaññasabhāvatā. Bhikkhane sādhukāritā ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjatā. Atha vā sīlaṃ nāma pakatisabhāvo. Idha pana tathādhiṭṭhānaṃ. Dhammoti vataṃ. Apare pana ‘‘sīlaṃ nāma vatavasena samādānaṃ. Dhammo nāma paveṇi-āgataṃ cārittaṃ. Sādhukāritā sakkaccakāritā ādarakiriyā’’ti vaṇṇenti.
“比丘们”这个称呼,是针对两类人说的:一类是虽然已经出家成为比丘,却因为出身等而心生骄慢、浮躁自大的人;另一类是以前在家时从不求人,因此把乞食维生看成极其贫苦的人。对这两类人,“比丘们”这个词依次说明:一方面指出这种生活方式是卑贱的人、贫穷的人、穷到极点的人所采用的——他们靠到别人家里乞食过活,以此来压伏浮躁自大的心态;另一方面也指出这种生活方式是高贵的人所采用的——比如从拥有丰厚财富的刹帝利等家族出家的人,以及佛陀等为了清净活命而奉行的人,以此来压伏自卑怯弱的心态。应当这样联系起来理解。“比丘们”这个称呼,从它是呼唤语来看,是把对方叫到面前来;从上下文和它的功能来看,是为了让听者生起想听的意愿,并让他们认真听闻、如理作意。为了显示这个意思,所以接着说了“以此‘比丘们’”等话。
Hīnādhikajanasevitavuttinti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā, ye ca gihibhāve paresu atthikabhāvampi anupagatatāya bhikkhācariyaṃ paramakāpaññaṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāpaññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti, adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvasodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussūsājananaṃ, sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘bhikkhavoti iminā’’tiādimāha.
在这里,“善加作意”指的是听闻时善加用心,作意时也善加用心。那么,听闻等行为怎样才算善加进行呢?就是怀着恭敬与尊重,心想“依这条修行道路,必定能掌握全部教法的成就”,并且在说法等场合远离轻蔑等过失。经中确实说过:“比丘们,具备五种法的人听闻正法,就能够趣入决定,在善法中进入正性。哪五种呢?不轻视说法,不轻视说法者,不轻视自己,心不散乱、专一专注地听闻正法,并且如理作意。比丘们,具备这五种法的人听闻正法,就能够趣入决定,在善法中进入正性。”(《增支部》5.151)因此说“因为教法的成就依赖于善加作意”。所谓教法成就,就是戒等的圆满;依证悟而言,因为最先生起;因为随顺导师的行持,通过实践戒等功德;因为依三种乘道能够生起随法之行,所以成为一切教法的领受者。
Tattha sādhukaṃ manasikārepīti sādhukaṃ savane sādhukaṃ manasikāre ca. Kathaṃ pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya paṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca. Vuttañhi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti , avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenāha ‘‘sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampattī’’ti. Sāsanasampatti nāma sīlādinipphatti. Paṭhamaṃ uppannattā adhigamavasena. Satthucariyānuvidhāyakattā sīlādiguṇānuṭṭhānena. Tiṇṇaṃ yānānaṃ vasena anudhammapaṭipattisambhavato sakalasāsanapaṭiggāhakattā.
“以近故”,是因为处在附近。“以近行故”,是因为一切时中都相随相伴。“如所教诫”,是随顺教诫,毫无遗漏地领受教诫,这就是它的意思。“有些比丘”,指那些专注于缘起法之教导的比丘。前面已经用“世尊的说法是普为一切大众的”等话,说明了只对比丘发出召唤的原因;现在为了说明召唤比丘而说法的用意,才提出“世尊究竟为了什么目的”这一质问。其中,“在想别的”,指心思放在别处。“心散乱”,指心没有得定。“在省察法”,指用心回忆昨天或之后几天听过的法。当召唤比丘而说法时,能够从一开始就专注地把握说法,为了以否定的方式说明这一点,才说“他们没有被召唤”等话。
Santikattāti samīpabhāvato. Santikāvacarattāti sabbakālaṃ saṃvuttibhāvato. Yathānusiṭṭhanti anusāsaniyānurūpaṃ, anusāsaniṃ anavasesato paṭiggahetvāti attho. Ekacce bhikkhūti ye paṭiccasamuppādadhamme desanāpasutā, te. Pubbe ‘‘sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantanakāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū āmantetvā dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ kimatthaṃ pana bhagavāti codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha aññaṃ cintentāti aññavihitā. Vikkhittacittāti asamāhitacittā. Dhammaṃ paccavekkhantāti hiyyo tato paradivasesu vā sutadhammaṃ pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkotīti imamevatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘te anāmantetvā’’tiādi vuttaṃ.
“诸比丘”这个说法,应当理解为连声规则中i音脱落,也就是“bhikkhavo iti”。这个iti一词确实有多种含义,可以表示原因、结束、词义异称、类别、确定、例示等。比如在“诸比丘,因为它被破坏,所以称为‘色’”(《相应部》3.79)等句中,它表示原因;在“诸比丘,因此你们要成为法的继承人,不要成为财食的继承人”(《中部》1.29)等句中,它表示结束;在“如此远离种种观看娱乐”(《长部》1.13)等句中,它表示“等”的意思;在“玛甘迪亚,这就是那个婆罗门的称呼、共名、施设、言说、名称、命名、名号、言辞、音节、表达”(《大义释》73、75)等句中,它表示词义异称;在“诸比丘,如是愚者有怖畏,智者无怖畏;愚者有灾祸,智者无灾祸”(《中部》3.124)等句中,它表示类别;在“阿难,若被问‘老死有此缘吗’,应回答‘有’;若再问‘老死以何为缘’,应回答‘以生为缘而有老死’”(《长部》2.96)等句中,它表示确定;在“咖佳亚那,‘一切有’这是一边,‘一切无’这是第二边”(《相应部》2.15;3.90)等句中,它表示例示。在这里也应当看作表示例示。“诸比丘”是召唤的方式,这个iti一词正是指明这一点,即“召唤诸比丘”。按照这个方法,在“尊者”等说法中,也应当根据适当情况理解iti一词的含义。
Bhikkhavoti ca sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo ‘‘bhikkhavo itī’’ti, ayañhi itisaddo hetuparisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthapabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi dissati, ‘‘tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane, ‘‘iti vā evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe ‘‘māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye, ‘‘iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre, ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, ‘‘sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane . Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo. Bhikkhavoti āmantanākāro tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena bhaddantetiādīsupi yathārahaṃ itisaddassa attho veditabbo.
前面已经说过“世尊召唤”,所以这里说“他们回应世尊”。这里的“世尊”是属格,但它所关联的其实是“召唤”这个动作本身,因此用意是“他们回应了世尊的召唤”。而“世尊”这个词,由于和“回应”相连,就成了与格。到这里,具备时间、地点、说法者、听众、宣示等条件的序言就算讲完了,这就是前后的连接关系。这里有人问:结集法和律的时候,为什么还要说序言呢?难道不是只结集世尊亲口说的内容就可以了吗?回答是:这是为了让开示能够长久住世、不被遗忘、令人信受。因为把开示和时间、地点、说法者、因缘、听众、宣示等绑在一起安立下来,它就能长久住世、不会忘失,也能让人生信,就像世间的裁决也要结合时间、行事者、作者、听众等因缘才能成立一样。正因为这样,大迦叶尊者问“阿难贤友,《缘起经》是在哪里说的”等等,询问说法地点等事时,持法藏的阿难尊者在回答这些问题时,就用“如是我闻”等语,说出了这部经的序言。
Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā bhagavato paccassosunti idha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhīantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’nti vuttaṃ. Bhagavatoti idaṃ pana paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ. Ettāvatā yaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. Etthāha – kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca, desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo. Teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘paṭiccasamuppādasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’nti āyasmatā ānandena imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ.
另外,序言也是为了显示导师的成就圆满。因为如来、世尊并非由事先的筹划、比量、圣教、寻思而成立为正自觉者。正自觉者本来就不需要事先筹划之类,因为他的智慧在一切所知法中无碍而行,对一切所知法都平等一如。同样,也因为不存在师传、吝法、偏袒弟子之类的嫌疑,才成立为漏尽者。漏尽者绝不会有这些情况,所以他利益他人的行为极为清净。这样一来,通过能显示那些毁坏戒成就、见成就等、作为说法者杂染的无明与渴爱彻底不存在,以及显示智慧成就与断除成就的自觉与清净,就成立了前两种自信;又因为对障碍法与出离法不再迷惑,就成立了后两种自信。因此,世尊具足四种自信,而他的自利利他之行,也通过序言显示出来:他在各处随顺当时在场大众的根机意乐,以应机而起的辩才开示教法。而在这里,则是通过二根本、远离两边、贯通三时、含摄四种理趣、甚深微妙的缘起来显示觉悟。应当这样理解。所以说“为了显示导师的成就圆满而说序言”。
Apica satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambuddhassa pubbaracanādīhi attho atthi, sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhā cassa parānuggahappavatti, evaṃ desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇasampadāpahānasampadābhibyañjanakehi ca saṃbuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti, tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana mūladvayavasena antadvayarahitassa tisandhikālabandhassa catubbidhanayasaṅkhepagambhīrabhāvayuttassa paṭiccasamuppādassa bodhiyā nidassanato cāti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.
同样地,为了说明教法的圆满成就,而说这段序言。因为世尊的一切行为都被智慧和悲心所摄持,所以没有无意义的举动,也没有为了自身利益的行为。因此,正自觉者的一切身业、语业、意业,纯粹是为了利益他人而发起;当这些行为按其实际发生的样子被宣说时,就随其所宜地成为以现世利益、来世利益和究竟利益来教导众生的教法,而不是辞藻华丽的文学作品。这位导师的行仪,连同时节、地方、说法者和听众等因缘,在各处都通过相应的序言文句随宜彰显出来;而在这里,则是通过阐明十二支缘起的行相来彰显。因此说“为了说明教法的圆满成就而说序言”。
Tathā sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati, idha pana dvādasapadikapaccayākāravibhāvanena tena. Tena vuttaṃ ‘‘sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.
另外,通过说明导师本身就是权威,来显示教法具有权威性,所以有了这段序言,目的是显示教法具有权威。应当知道,这种对教法权威的显示,是按照前面所说的方式,通过“世尊”这个词来表明的。而“世尊”这个词,通过说明如来已经断除贪、嗔、痴等一切烦恼污垢和恶行等过失,通过说明他具备不共的、极其清净的智慧和慈悲等殊胜功德,并由此说明他是一切众生中最尊贵、最殊胜的,这样一来,这个意思就完全清楚地显示出来了。这就是在这里对序言中用意所作的说明。
Apica satthu pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañcassa pamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. ‘‘Bhagavā’’ti ca iminā tathāgatassa rāgadosamohādi-sabbasaṃkilesamaladuccaritādidosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti. Idamettha nidānavacane payojananidassanaṃ.
“所安置的”就是指所开示的。开示,就是把应当开示的戒等义理安置在应受教化众生的心相续中,所以称之为“安置”。因此,先说明世尊开示生起的类别,然后说:“先审察经的安置方式,所说的就变得清楚明了。”——指出开示的生起是“这里的开示是这样生起的”之后,由于正确了知经典的序分就能很容易地理解注释,所以才这样说。接下来,下面有人责问:“为什么世尊唯独以缘起的方式开始开示?”对此便可作出善巧的答复说:“这是随顺他人意乐的经典安置方式。”其中,无数百千种差别的经典,若按杂染分、清净分等主要纲要来统摄,都不超出十六种;若按自意乐等安置经典的方式,则成立为四种,所以说“有四种安置经典的方式”。在这里,自意乐、事缘,与随他意乐、随请问相结合,可以产生这样的分类:自意乐兼随他意乐、自意乐兼随问、自意乐兼随他意乐与随问、事缘兼随他意乐、事缘兼随问、事缘兼随他意乐与随问。这是因为意乐与请问能够相互结合而产生这些情况。同样,事缘与意乐结合虽然也能产生分类,但自意乐等在前面已经列出,事缘与它们的结合就不存在了。这里不可能有无遗余的详细分类方式,所以说“有四种安置经典的方式”。或者,因为其余可能成立的安置方式都含摄在内,所以以根本安置的方式显示为四种;在这里,应当把握这样的分类结合。
Nikkhittassāti desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccatīti ‘‘suttanikkhepaṃ tāva vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī’’ti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Tato heṭṭhā ‘‘kasmā bhagavatā paṭiccasamuppādavaseneva desanā āraddhā’’ti kenaci codanāya katāya ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti parihāro sukathito hoti. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipadhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti. Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisambhavato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti. Nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā, tathādassanañcettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti.
这里要解释一下词义。“安置”就是被放置、被安放,所以叫 nikkhepo(安置);经本身就是安置,所以叫“经的安置”(suttanikkhepo)。另一种说法是:安放这个动作就叫“安置”,经的安放就是“经的安置”,意思就是“说经”。自己的意乐叫“自意乐”(attajjhāsayo);这种意乐是它的成因,所以叫“有自意乐的”;或者说,这部经以他自己的意乐为所依,所以叫“自意乐”。对“他意乐”(parajjhāsayo)也应按同样的方式理解。依着提问而生的法,具有这种性质,所以叫“随问者”(pucchāvasiko)。作为说经所依事由的义理之生起,叫“事缘生起”(atthuppatti);“事缘生起”本身就是“事缘”(aṭṭhuppatti);具有这种性质,所以叫“有事缘的”(aṭṭhuppattiko)。另一种说法是:经凭这个而被安立,所以它就是“经的安置”,也就是“自意乐”等本身。不过,在这个词义分别中,自己的意乐是“自意乐”,他人的意乐是“他意乐”;被询问就叫“提问”,也就是通过提问而应了知的义理。依着这种提问而生的、属于受法者的说法,就是“随问的”(pucchāvasikaṃ);而这个词因为与“安置”(nikkhepa)一词相呼应,所以用阳性说成“pucchāvasiko”。同样,“事缘生起”本身就是“有事缘的”(aṭṭhuppattiko)。这里的含义应当这样理解。
Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vasena pavattadhammo etassa atthīti, pucchāvasiko. Suttadesanāya vatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitvā ñātabbo attho. Tassa pucchāvasena pavattaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena ‘‘pucchāvasiko’’ti vuttaṃ. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evampettha attho veditabbo.
另外,在这里,因为不依赖他人根器成熟等条件,而纯粹以自心的意乐说法、以安立正法,所以把“自意乐”单独列为一种经典安置方式,是合理的。至于“他意乐者”和“随问者”,既然是以他人的意乐和提问作为说法生起的因缘,并依此而说法,那么把它们归入“事缘”时,怎么会没有冲突呢?或者说,对于“随问者”和“有事缘者”,因为它们是随顺他人意乐而生起的,怎么会在归入“他意乐”时没有冲突呢?这一点不应受到责难。因为所谓“事缘”,本来就是指脱离了他人誓愿、反复请问等因缘,纯粹作为说法生起原因而出现的事件,所以才会把“他意乐”和“随问者”单独分出来。就像《梵网经》《法嗣经》等,以褒贬、利养生起等作为说法的因由,这就称为“事缘”。如果不依靠他人提问,只以对方的意乐为因由而说法,那就是“他意乐者”;如果纯粹依随提问而说法,那就是“随问者”,这个道理很清楚。应当理解为:纯粹凭自己的意乐而说法,是为了安立正法。所谓“十力经群”,就是《十力品》中依次列出的经典系列,比如《月喻经》等大经群也是如此。
Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena eva desito pucchāvasikoti pākaṭovāyamatthoti. Attano ajjhāsayeneva katheti dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. Dasabalasuttantahārakoti dasabalavagge anupubbena nikkhittānaṃ suttānaṃ āvali, tathā candopamahārakādayo.
能令解脱成熟的法,是指信根等。意乐,是指倾向。忍,是指以见解洞察而安忍。心,是指心识。引导,是指誓愿。觉的状态,是指觉悟的自性,或者通达的方式。
Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Ajjhāsayanti adhimuttiṃ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. Mananti cittaṃ. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ. Bujjhanabhāvanti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā.
略示即知者:所谓“略示”,就是以智慧来开显;意思是说,仅仅在智慧开显的当下,就能了知法。广说方知者:要了知被详细展开、被广说的义理,才叫广说方知者。应被引导者:需要靠略示等方法加以引导,所以叫应被引导者。文句为最者:把文句当作最高的追求,所以叫文句为最者。在开示的当下:指所开示的法在略说中被点出的那一刻。法现观:指以智慧与四谛法相契合。这被称为:如果有人能在以“四念处”等略说的方式安立纲要后,随顺教说而运用智慧,从而能够证得阿拉汉果,这种人被称为“略示即知者”。这被称为:如果有人能在略说安立纲要后,在详细分别义理时能够证得阿拉汉果,这种人被称为“广说方知者”。由略示:即由略示之因,意思是对于略示者或令略示者,也有“uddisato”的读法,意义相同。由遍问:即对于遍问者。次第而得法现观:即渐次证得阿拉汉果。不依此生而得法现观:依于那个有身,无法生起道、果,乃至连禅那或观都无从引发。这被称为:这种人因为把文句本身当作最高的追求而安住,所以被称为“文句为最者”。
Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇena ugghaṭitamatte eva dhammaṃ jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Uddesādīhi netabboti neyyo. Byañjanapadaṃ paramaṃ assāti padaparamo. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāradhammassa uddese udāhaṭamatte eva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamāyogo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṃkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo ‘‘vipañcitaññū’’ti vuccati. Uddesatoti uddesahetu, uddisantassa uddisāpentassa vāti attho, ‘‘uddisato’’tipi pāṭho, ayamevattho. Paripucchatoti paripucchantassa. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti hoti. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ katvā ṭhitattā ‘‘padaparamo’’ti vuccati.
“独行者”,是指因为喜欢远离而独自居住的人。“双行者”,是指两个人志趣相投,以智慧之行等方式一起活动。其余的数目也照这样理解。通过开显七种空来说明空。正因为如此,它才是柔和、微细的。说了“世尊是随顺他人的意乐而开始讲这部经”之后,那些被称为“他人”的人又分两种:没有做过预备修行的人,以及已经善加清净了前分修行的人。为了用譬喻的方式说明佛陀对这两种人的修行示范,说了“譬如”等话。“不让色生起”,是指不像写字那样把它造作出来。“没有做过加行”,是指对观的修习没有做过精勤的用功。“戒……等等……成就”,应当这样搭配理解:把没有受持的戒配到“戒成就”,把极为清净的戒配到“定成就”,把不正的见和正业配到“见成就”。
Ekacarāti vivekābhiratiyā ekavihārino. Dvicarāti dve ekajjhāsayā hutvā ñāṇacariyādivasena vicarantā. Esa nayo sesesu. Sattasuññatāpakāsanena suññataṃ. Tato eva saṇhaṃ sukhumaṃ. ‘‘Paresaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhī’’ti vatvā te pana ‘‘pare’’ti vuttapuggalā aparikammikā suparisodhitapubbabhāgapaṭipadā cāti duvidhā, tadubhayesu satthu paṭipattiṃ upamāmukhena pakāsento yathā hītiādimāha. Rūpaṃ na samuṭṭhāpeti likhanavasena na uppādeti. Akatābhinivesanti vipassanābhāvanāya akatānuyogaṃ. Sīla…pe… sampadāyāti asamādinnasīlaṃ sīlasampadāya, suparisuddhasīlaṃ samādhisampadāya, anujukatadiṭṭhijukammaṃ diṭṭhisampadāya yojentoti yojanā.
“他们前往”是指向前分道的修行来说的。“戒”是指四种清净戒。“见”则是指业属己见和业道正见。“以三种方式”是指内、外、内外,这样按所缘境的不同而分为三类。如前所说的见清净,其殊胜助缘正是戒,戒也是修习的依止,所以说“依于戒,安立于戒”。
Yanti yaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ sandhāya. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Diṭṭhi cāti kammassakatādiṭṭhi ceva kammapathasammādiṭṭhi ca. Tividhenāti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhāti evaṃ visayabhāvato tippakārena. Yathāvuttadiṭṭhivisuddhiyā visesapaccayaṃ sīlaṃyeva bhāvanāya adhiṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāyā’’ti.
就像经过善巧锤炼、纯净无瑕的黄金,又像四方等形都已洗净、打磨得极为光滑的整块宝石。对于无明等缘法来说,它们对各自所生的缘所生法起到因缘等作用,这就是缘相。而这个缘相,从含义上说其实就是无明本身,所以说“缘起就是缘相”。因此才说“确实就是缘相”等等。
Sudhantasuvaṇṇaṃ apagatasabbakāḷakaṃ. Caturassādidhoto suparimajjitamaṇikkhandho. Paccayadhammānaṃ avijjādīnaṃ tassa tassa paccayuppannassa hetupaccayādibhāvo paccayākāro. So pana atthato avijjā evāti āha ‘‘paṭiccasamuppādanti paccayākāra’’nti. Tenāha ‘‘paccayākāro hī’’tiādi.
“vo”这个音,确实当它跟在词后面时,是表达相反或特殊含义的;但当它依附于名词时,就只是点明某个行为者、行为对象、工具等具体语法功能;而当它依附于小品词“hi”时,就纯粹只是说话上的修饰而已。所以经文说“vo……中间省略……dissatī”。“对那法的教导”,就是指对缘起的教导。因为在这里,它是被“ta”(那)这个词所指代的。“谛听”,既然是通过耳朵能识别的话语,那么所指的就不只是缘起。
Kāmaṃ vo-saddo padaparaṭṭhito paṭiyogīatthavisesavācako, nāmaparabhūto pana taṃ taṃ kattukammakaraṇādisādhanavisiṭṭhameva pabodheti, hi-nipātaparabhūto pana vacanālaṅkāramattamevāti āha ‘‘voti…pe… dissatī’’ti. Taṃdesananti tassa paṭiccasamuppādassa desanaṃ. Sā hi idha ta-saddena paccāmasīyati. ‘‘Suṇāthā’’ti sotaviññeyyatāvacanato na kevalaṃ paṭiccasamuppādo.
这其实是同一个词义:因为加上“ka”音只是把词形拉长而已,所以对“sādhu”一词所作的解释,同样也适用于“sādhuka”一词,这就是这里的用意。“Sādhu bhante”是“我请求您,尊者”的意思,所以这里解释为“请求”。“Sādhu bhante”也可理解为“萨度,尊者”,所以这里解释为“接受”。“Sādhu sādhu”是“好啊,好啊”的意思,所以说为“随喜”。“Sādhu dhammarucī”是“欲求福德者、善妙”的意思。“Paññāṇavā”是“有智慧者”。“Addubbho”是“不害者”。“Daḷhīkamme”意为“令坚固”,即“恭敬作事”。“Āṇattiyaṃ”意为“命令”。因为说“Suṇātha sādhukaṃ manasi karotha”时,“sādhuka”一词正如表示听闻与作意时的恭敬行事那样,此时“命令”之义也就被说到了。可见,正如它有请求之义,它也有命令之义。
Ekatthametaṃ padaṃ ka-saddena padavaḍḍhanamattassa katattā, tasmā sādhusaddassa kato atthuddhāro sādhukasaddassapi kato eva hotīti adhippāyo. Sādhu bhanteti yācāmahaṃ bhanteti ayamettha atthoti āha ‘‘āyācane’’ti. Puna sādhu bhanteti evaṃ bhanteti ayamettha atthoti āha ‘‘sampaṭicchane’’ti. Sādhu sādhūti aho ahoti ayamettha atthoti vuttaṃ ‘‘sampahaṃsane’’ti. Sādhu dhammarucīti puññakāmo sundaroti attho. Paññāṇavāti paññavā. Addubbhoti adūsako. Daḷhīkammeti thirīkaraṇe sakkaccakiriyāyaṃ. Āṇattiyanti āṇāpane. ‘‘Suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti hi vutte sādhukasaddena savanamanasikārānaṃ sakkaccakiriyā viya tadāṇāpanampi vuttaṃ hoti. Āyācanatthatā viya cassa āṇāpanatthatā veditabbā.
这里应当这样理解它们的连接方式,这就是它们的关联。防止耳根散乱,是把耳朵引向听闻,从而止住其他行为;因为“倾耳谛听”就是这个意思。防止意根散乱,是制止其他念头。“前面的”指“谛听”这个词。“在这里”指“谛听,作意”这两个词,或者指这个场合。防止颠倒执取文句,是因为它能挡住耳门方面的散乱;如实听闻的人,不会对声音产生颠倒执取。防止颠倒执取法义,是因为它能挡住意根方面的散乱;认真领受法义的人,不会对法义产生颠倒执取。用“谛听”这个词,是把人引向听闻佛法。“于受持与审察中”,这里仅凭“审察”一词,就已经包含了衡量、抉择等,以及由此达到的透彻理解。“具文”中,能表达所欲之义的,就是“文”,即自性之辞;与文句俱足,就是“具文”,意思是文句圆满。“应被敬奉、应被亲近的”就是“义”,指四遍清净戒等。与义俱足,就是“具义”,意思是义理圆满。“法甚深”等语境中,“法”指经典文本;“开示”指对以意安立的那部经典所作的宣说讲论;“义”指那部经典的含义;“通达”指对那部经典及其含义的如实了悟。又因为这些法、开示、义、通达,就像有美味的大海一样,对钝根者来说难以涉入、无法立足,所以是“甚深”的。因此说:“因为此法……请善作意。”
Idānettha evaṃ yojanā veditabbāti sambandho. Sotindriyavikkhepanivāraṇaṃ savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanabhāvato, sotaṃ odahathāti hi attho. Manindriyavikkhepanivāraṇaṃ aññacintāpaṭisedhanato. Purimanti ‘‘suṇāthā’’ti padaṃ. Etthāti ‘‘suṇātha, manasi karothā’’ti padadvaye, etasmiṃ vā adhikāre. Byañjanavipallāsaggāhanivāraṇaṃ sotadvāre vikkhepapaṭibāhakattā. Na hi yāthāvato suṇantassa saddato vipallāsaggāho hoti. Atthavipallāsaggāhanivāraṇaṃ manindriyavikkhepapaṭibāhakattā. Na hi sakkaccaṃ dhammaṃ upadhārentassa atthavipallāsaggāho hoti. Dhammassavane niyojeti ‘‘suṇāthā’’ti vidahanato. Dhāraṇūpaparikkhāsūti ettha upaparikkhaggahaṇeneva tulanatīraṇādike diṭṭhiyā ca suppaṭivedhaṃ saṅgaṇhāti. Sabyañjanoti ettha yathādhippetamatthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, sabhāvanirutti. Saha byañjanehīti sabyañjano, byañjanasampannoti attho. Araṇīyato upagantabbato attho, catupārisuddhisīlādiko. Saha atthenāti sāttho, atthasampannoti attho. Dhammagambhīrotiādīsu dhammo nāma tanti. Desanā nāma tassā manasā vavatthapitāya tantiyā desanā kathanaṃ. Attho nāma tantiyā attho. Paṭivedho nāma tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanāatthapaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā ayaṃ dhammo…pe… sādhukaṃ manasi karothā’’ti.
在这里应当知道:因为证悟很难做到,法和义的教导智也很难做到,所以教导难以深入;而证悟本身无法被产生出来,其所缘之智的生起也难以做到,所以证悟也同样是难以深入的。所谓“开示”,是指概要性的宣说,类似于简要地展示。就像在《分别经》里,先说了“我将开示”,接着又说“我将演说”。对它的详细分别阐述就是“演说”,这里取的正是这个意思,所以说“我也将详细地演说它”。或者,清晰明白的讲说也叫“演说”。
Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya dukkhogāhatā, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Desanaṃ nāma uddisanaṃ saṅkhepadassanasadisaṃ. Tathā hi vibhaṅgasutte ‘‘desessāmī’’ti vatvā puna ‘‘bhāsissāmī’’ti vuttaṃ. Tassa niddisanaṃ bhāsananti idhādhippetanti āha ‘‘vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hotī’’ti. Paribyattaṃ kathanaṃ vā bhāsanaṃ.
声音像舍利鸟一样,意思是说,就像舍利鸟的鸣叫声那样,甜美、悦耳、令人喜爱。应辩就是声音。宣说,就是被发出、被说出来的意思。当这样说的时候,生起了踊跃之心——也就是当听到“你们好好听,好好作意,我要说了”这样的话语时,大家心想:“看来导师不只是简略地开示,还会详细地演说。”于是生起了踊跃之心,变得欢喜兴奋。
Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya ālāpo viya madhuro kaṇṇasukho pemanīyo. Paṭibhānaṃ saddo. Udīrayīti uccārīyati, vuccatīti attho. Evaṃ vutte ussāhajātāti evaṃ ‘‘suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti vutte ‘‘na kira satthā saṅkhepeneva desessati, vitthārenapi bhāsissatī’’ti sañjātussāhā haṭṭhatuṭṭhā hutvā.
“云何”这个词,从普遍共通的角度就能看出它是在提问,而不是从特定角度发问。为了说明它属于无差别的提问,就称之为“欲说之问”,并借此话题,按照释义的方式,把《大义释》中提到的所有提问种类都展示出来,即所谓“问有五种”等。其中,借这个问让未曾见过的事理得以明了,就是“令未见者明了之问”;借这个问与已见的事理比对印证,就是“令已见者比对之问”。这里的“比对”就是通过讨论来作出决断。借这个问斩断疑惑,就是“断疑之问”。为征询同意而发问,就是“征询同意之问”。比如“诸比丘,你们意下如何?”这样的问,实际上就是在问“你们觉得怎样?”,也就是征询同意之问。“欲说之问”,则是出于想要宣说的愿望而发问。
Katamoti tassa padassa sāmaññato pucchābhāvo ñāyati, na visesatoti tassa pucchāvisesabhāvaṃ kathento ‘‘kathetukamyatāpucchā’’ti vatvā teneva pasaṅgena mahāniddese āgatā sabbāpi pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘pañcavidhā hi pucchā’’tiādinā. Tattha adiṭṭhaṃ joteti etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Saṃsandanañcettha sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchanaṃ anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatā kathetukamyatāya.
“相”是指为了了知而被询问的任何自性。说“未曾知”,是指以任何一种智慧都还不曾知道的状态。说“未曾见”,是指以能见的智慧,就像用眼睛看一样,还不曾看到。说“未曾衡量”,是指以能衡量的智慧,还不曾判断过“它就只有这么多”。说“未曾审察”,是指以能审察的智慧,还不曾完成审察的作用。说“不显著”,是指对智慧来说还不明显。说“未被阐明”,是指还不曾被智慧弄清楚。
Lakkhaṇanti ñātuṃ pucchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena cakkhunā viya na diṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulanabhūtena ñāṇena na tulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtena ñāṇena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ.
在五种提问中,诸佛完全不会遇到的那些问题,为了指出来,并归结出这里所要问的问题,所以说了“其中”等话。这很容易理解。如果缘起就是缘的作用方式,那么世尊在开示缘起时,为什么又说了诸行等缘所生法呢?因此说了“于此”等话。之所以也宣说缘所生法,是因为通过显示缘所生法,也就说明了缘法作为缘的状态。为了显示“缘的作用方式就是缘起”,而说了“食相应”等话。他把巴利经典下文所说的动词“生起”引过来连接上,否则就没办法理解为“诸行是由什么造成的”或者“诸行造作什么”。就流转而言,顺着次第说的“以无明为缘”等,就是顺次的缘起之说。
Pañcasu pucchāsu yā buddhānaṃ sabbato na santi, tā dassetvā idhādhippetapucchaṃ nigametuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Yadi paṭiccasamuppādo paccayākāro, atha kasmā bhagavatā paṭiccasamuppādadesanāya saṅkhārādayo paccayuppannā kathitāti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Paccayuppannampi katheti paccayuppannadassanena paccayadhammānaṃ paccayabhāvassa kathitabhāvato. Āhāravaggassātiādi ‘‘paccayākāro paṭiccasamuppādo’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Sambhavantī’’ti pāḷiyaṃ parato vuttaṃ kiriyāpadaṃ ānetvā yojeti, aññathā saṅkhārā kiṃ katāti vā karontīti vā na ñāyeyya. Pavattiyā anulomato ‘‘avijjāpaccayā’’tiādikā anulomapaṭiccasamuppādakathā.
“正是对无明”等这段话,则是从相反方向来讲的还灭之说。因为依靠它而对诸行彻底离染,所以叫离染,也就是道。“无余灭”是指没有剩余地灭尽,也就是断除。“如是灭”是指以这样的无生之灭而灭尽的诸行的灭。这样,通过宣说无明等的灭,就说明了阿拉汉果。“完整的”是指没有剩余的。“没有众生的”是指排除了他人所假想出来的生命。通过显示无生之灭的方式而使之回转,也就是使之逆转。
‘‘Avijjāya tvevā’’tiādikā pana tassa vilomato paṭilomakathā. Accantameva saṅkhāre virajjati etenāti virāgo, maggo. Asesanirodhāti asesetvā nirodhā samucchindanā. Evaṃ nirodhānanti evaṃ anuppādanirodhena niruddhānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhā. Iti avijjādīnaṃ nirodhavacanena arahattaṃ vadati. Sakalassāti anavasesassa. Sattavirahitassāti paraparikappitajīvarahitassa. Vinivattetvāti anuppādanirodhadassanavasena viparivattetvā.
心悦,是指心被喜悦和意乐所摄持。当处于这种状态时,就叫做心怀欢喜,所以说欢喜之心。在应随喜彼之说这句话里,随喜一词是赞同的意思。在随喜已这句话里,是接受的意思。但在这里,两种含义都适用,所以说他们既随喜又接受了。
Attamanāti pītisomanassena gahitacittā. Tathābhūtā ca haṭṭhacittā nāma hontīti āha ‘‘tuṭṭhacittā’’ti. ‘‘Tassa vacanaṃ abhinanditabba’’nti ettha abhinandanasaddo anumodanattho. ‘‘Abhinanditvā’’ti ettha sampaṭicchanattho. Idha pana ubhayatthopi vaṭṭatīti āha ‘‘anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.
2. 《分别经》的注释
2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā
2第二经中的“也”字,意指也在第二经中。“也”这个字,意思是也在其他经中。虽然说了“在《清净道论》中已经讲过”,但为了指出其中一部分适合用在这里,所以说了“正如”等话。“此”指根本经文。“广说”是指为了显示“我将分别解说”这句话的含义而展开的分别解说。第一经中的略说,和顺次解说是相似的。所谓“再次显示轮回与还灭”,就是用“诸比丘,如是”等话来说明流转和还灭。最初已经通过略说和分别解说的方式显示了还灭,从那里也就通过遮遣的方式显示了还灭,所以再次举出。
2.Dutiyepīti dutiyasuttepi. Pi-saddena tadaññesu suttesupīti attho. ‘‘Visuddhimagge vuttā evā’’ti vatvāpi tadekadesaṃ idha viniyogakkhamaṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tanti mūlaṃ. Vitthāradesananti ‘‘vibhajissāmī’’ti padassa atthassa dassanavasena pavattaṃ vibhaṅgadesanaṃ. Uddesadesanā paṭhamasutte anulomadesanāsadisāva. Puna vaṭṭavivaṭṭaṃ dassentoti ‘‘iti kho, bhikkhave’’tiādinā pavattiṃ nivattiñca dassento. Paṭhamaṃ uddesavasena vibhajanavasena vivaṭṭaṃ dassitaṃ, tato eva byatirekanayena vivaṭṭampi dassitameva hotīti punaggahaṇaṃ.
对于“那些众生”这句话,是不区分任何类别,而以共同的方式涵盖一切众生来把握,因此说“简略地说……是解说”。所谓“依趣与生类”,就是依五趣来说;在那里,每一趣中又依刹帝利等、地居天等、象等生类来说。就像“心、意”等词,是作用的差别;像“意”等词,是意义相同而用词不同;像“净白”等词,是属性的差别;像“心所、心脏”等词,是所依的差别;像“心的住立”等词,是别的法不存在的状态差别;像“无贪”等词,是别的法不起作用的差别;像“无贪的状态”等词,是别的法不存在的差别——不考虑这些种种,而只说明法本身,这就是自性解说。衰老的事物以衰损的方式生起,这种行相就是衰损性,因此说这是行相解说。
Tesaṃtesaṃ sattānanti idaṃ kiñci pakārato anāmasitvā sabbepi satte sāmaññato byāpetvā gahaṇanti āha ‘‘saṅkhepato…pe… niddeso’’ti. Gatijātivasenāti pañcagativasena, tatthāpi ekekāya gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena ca. ‘‘Cittaṃ mano’’tiādīsu viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ hadaya’’ntiādīsu viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu viya aññassa abhāvatāvisesanti evamādikaṃ anapekkhitvā dhammamattaṃ vā dīpanā sabhāvaniddeso. Jiṇṇassa jīraṇavasena pavattanākāro jīraṇatāti āha ‘‘ākāraniddeso’’ti.
在时间流逝(衰老)这一环节,“作用解说”是指:从羯罗蓝(受孕初期的受精卵)阶段开始,先前的色法到达衰老的那一刻,随后生起的色法就与成熟之色相应,变得越来越成熟。这样次第发展,当极为成熟的色法到达完全成熟之时,就生起齿落等状态,所以“齿落”等说法,是在时间流逝中对衰老作用的解说。“自然解说”是指:以果的成熟之自然状态来解说;或者说,衰老所应达到的果就是自然,对此加以解说。然而,衰老并不只是齿落等。就像在水流等经过的河道中,草木等被折断一样,在被称为“成熟之道”的圆满色法中所出现的齿落等,只应理解为衰老经过的痕迹,而不是衰老本身。
Kālātikkame kiccaniddesāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpānaṃ paripākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjantīti ‘‘khaṇḍicca’’ntiādayo kālātikkame jarāya kiccaniddesā. Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya vā pāpuṇitabbaphalameva pakati, tassā niddesā, na ca khaṇḍiccādīneva jarāti udakādigatamaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripuṇṇarūpesu labbhamānā khaṇḍiccādayo jarāya gatamaggāicceva veditabbā, na jarāti.
因为当人到了衰老的时候,寿命会减损,诸根也会变得衰弱,所以“寿命减损”等是就自然状态所作的说明,因此说“最后两种是就自然状态所作的说明”。由此又说“但以这些……”等等。
Yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, indriyāni jajjarāni hontīti āyuhānādayo pakatiniddesā, tasmā vuttaṃ ‘‘pacchimā dve pakatiniddesā’’ti. Tenāha ‘‘imehi panā’’tiādi.
宝珠等物、缓慢变化的十年期等以及每一个十年期中,因为间隔不可知,每一刹那都在衰老变异,这些变化很难被察觉,所以叫无间衰老。所谓“其他事物”,是指宝珠等之外的其他东西,比如菌类等,以及在有情一生所经历的幼年、少年、老年各个阶段中,或者在一日、两日、三日等时间流逝中的花等——这就是这段话的意思。因为在那些事物上,衰老的差别很容易看出来,所以叫有间衰老。
Aviññāyamānantarattā avīcijarā maṇiādīsu mandadasakādīsu ekekadasakesu ca khaṇe khaṇe jiṇṇavikārādīnaṃ duviññeyyattā. Tato aññesūti maṇiādito aññesu ahicchattakādīsu, pāṇīnaṃ ekabhavapariyāpanne sakalaāyusmiṃ gahitataruṇayuvājarākālesu, ekadvittidivasātikkamesu pupphādīsu vāti attho. Tattha hi jarāvisesassa suviññeyyattā savīcijarā nāma.
依死没而言,就是依死没诸蕴而言。对于一蕴、四蕴、五蕴的死,死没本身就是死没性,所以说“以状态词显示其相”,意思是巴利圣典中所说的“死”,正是显示死的自性。坏灭生起,就是正在坏灭的状态。借此“坏灭”一词,就显示诸蕴正在坏灭、具有坏灭性。显示无处可住,就是显示在任何情况下都无安住。举陶罐为喻,是不相似的譬喻:譬如陶罐破碎后,还能得到碎片等残余部分;但死没诸蕴坏灭时,却没有任何差别残留下来。为了说明这一点,所以说“消失”。被称为魔的死,就是名为魔的死。人们称之为“时死”。作为相续彻底断灭、属于漏尽者的死,是断灭死。以“等”一词,也含摄刹那死。它的作用,就是终结者的作用,世间称之为“魔”,意思就是死。或者,死没的时刻本身因为不可逾越,所以特别称为“时”,那么它的作用,从意义上说就是死没诸蕴坏灭的过程本身。这里也可以不把“魔”和“死”组成复合词,而是:被称为“魔”的坏灭,本身就是死,在这里应当理解为“舍命”。
Cavanakavasenāti cavanakānaṃ khandhānaṃ vasena. Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā cavanameva cavanatāti āha ‘‘bhāvavacanena lakkhaṇanidassana’’nti, pāḷiyaṃ ‘‘cutī’’ti vuttassa maraṇassa sabhāvadassananti attho. Bhaṅguppatti bhijjamānatā. Tena ‘‘bhedo’’ti iminā khandhānaṃ bhijjamānatā bhedasamaṅgitā vuttāti dasseti. Ṭhānābhāvaparidīpananti kenacipi ākārena avaṭṭhānābhāvadīpanaṃ. Ghaṭassevāti hi visadisūdāharaṇaṃ. Yathā ghaṭe bhinne kapālādiavayavaseso labbhati, na evaṃ cutikkhandhesu bhaṅgesu, na koci viseso tiṭṭhatīti dassetuṃ ‘‘antaradhāna’’nti vuttaṃ. Maccusaṅkhātaṃ maraṇanti maccusaññitaṃ maraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇa’’nti vadanti. Santānassa accantasamucchedabhūtaṃ khīṇāsavānaṃ maraṇaṃ samucchedamaraṇaṃ. Ādi-saddena khaṇikamaraṇaṃ saṅgaṇhāti. Tassa kiriyāti antakassa kiriyā, yā loke vuccati ‘‘maccū’’ti, maraṇanti attho. Cavanakālo eva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vuttoti tassa kiriyā atthato cutikkhandhānaṃ bhedapavattiyeva. ‘‘Maccu maraṇa’’nti vā ettha samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, tameva maraṇaṃ ‘‘pāṇacāgo’’ti evamettha attho daṭṭhabbo.
依四蕴有,是指依四蕴有的存在状态而言。因为在那里并没有叫做色身的躯体可以被舍弃。虽然在一蕴有中也没有躯体的舍弃,但考虑到那里毕竟存在色身,所以说“依一蕴有而有躯体的舍弃”。而“依四蕴有”中的“ca”字,是在显示“依其余二有而有诸蕴的坏灭”这个道理,因为一切有中都有诸蕴的坏灭。“依其余二有”,就是依其余两种有的状态而有躯体的舍弃。虽然在一蕴有中存在色身,但并没有躯体的舍弃,所以只说“因为躯体存在”。由于在人趣等处确实有躯体的舍弃,所以这样连接理解:在人趣等处有躯体的舍弃。躯体被舍弃,这就是死,也就是躯体的舍弃。“Ekato katvā”,就是合在一起,仅仅以总括的方式把握。
Catuvokāravasenāti catuvokārabhavavasena. Tattha hi rūpakāyasaññito kaḷevaro natthi, yaṃ nikkhipeyya. Kiñcāpi ekavokārabhavepi kaḷevaranikkhepo natthi, rūpakāyassa pana tattha atthitāmattaṃ gahetvā ‘‘ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo’’ti vutto. Catuvokāravasena cāti ca-saddena ‘‘sesadvayavasena khandhānaṃ bhedo’’ti imamatthaṃ dasseti sabbattheva khandhabhedasabbhāvato. Sesadvayavasenāti sesabhavadvayavaseneva kaḷevarassa nikkhepo. Yadipi ekavokārabhave rūpakāyo vijjati, kaḷevaranikkhepo pana natthīti ‘‘kaḷevarassa sabbhāvato’’icceva vuttaṃ. Yasmā manussādīsu kaḷevaranikkhepo atthi, tasmā manussādīsu kaḷevarassa nikkhepoti yojanā. Kaḷevaraṃ nikkhipīyati etenāti maraṇaṃ kaḷevarassa nikkhepo. Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā, ekajjhaṃ gahaṇamattena.
“以生的状态”等语,是为了通过处和生类这两种方式,把一切众生一一涵盖之后,来显示生。不过有些人说:“这两个词是就行为主体而说的。”然而,在“那些那些众生的生、再生”这一说法中,因为是以属格来说明行为主体,所以两种情形都是在说明状态。圆满的生,就是再生。明显的出生,就是再出生。“那些那些众生的……再出生”,因为是依众生而展开的,所以是随世俗的说法。
Jāyanaṭṭhenātiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘kattubhāvavasena padadvayaṃ vutta’’nti vadanti. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jāti sañjātī’’ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddeso. Sampuṇṇā jāti sañjāti. Pākaṭā nibbatti abhinibbatti. Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattīti sattavasena pavattattā vohāradesanā.
在这里,所谓“各处”,说的是:在一蕴有与四蕴有中,以及在其余两种色界中,结生刹那生起的五种处,应知即依此来归类;在欲界中,则依根残缺与根具足,按七处、九处、十处,以及再次的十处、十一处来归类。所谓“相续”,是就那样的业而言——诸蕴由它而显现,所以是在业所造作的相续中;而这应当理解为就结生刹那而言。
Tatra tatrāti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ sesarūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Santatiyanti yena kammunā khandhānaṃ pātubhāvo, tena abhisaṅkhatasantatiyaṃ. Tañca kho paṭisandhikkhaṇavasena veditabbaṃ.
业本身就是业有,因为“从它生起生有”。由于业所引生的自体投生方式而存在,所以叫“有”;同样,由各种方式产生的果报和所作色也是如此。不过,注释书里说“因为存在,所以叫有”,由于接下来要讲生有,所以说“业以果报的名义被称为有”。
Kammaṃyeva kammabhavo ‘‘bhavati etasmā upapattibhavo’’ti katvā. Kammena niyyāditaattabhāvupapattivasena bhavatīti bhavo, tathā tathā nibbattavipāko kaṭattārūpañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘bhavatīti katvā bhavo’’ti upapattibhavassa vakkhamānattā ‘‘kammaṃ phalavohārena bhavoti vutta’’nti kathitaṃ.
众生用这种烦恼欲去执取,紧紧抓住不放。这里不只是工具格,也可以理解为行为主体格,所以说“或者自己”。“那”指的是事欲。它既是欲,因为具有欲求的含义;又是取,因为具有强取的含义,所以叫“欲取”。“这个”指的是“欲取”这个词。“再者,这个”指的是被称为欲取的那个东西。
Upādiyanti sattā daḷhaggāhaṃ gaṇhanti etena kilesakāmena. Na kevalaṃ idha karaṇasādhanameva, atha kho kattusādhanampi labbhatīti vuttaṃ ‘‘sayaṃ vā’’ti. Tanti vatthukāmaṃ. Kāmo ca so kāmanaṭṭhena, upādānañca bhusamādānaṭṭhenāti kāmupādānaṃ. Etanti kāmupādānapadaṃ. Puna etanti kāmupādānasaṅkhātaṃ.
“Sassato attā”这句话,是为了显示后一种见解正在执取前一种见解而说的。就像这种见解通过强化的方式,让后一种见解执取前一种见解一样,“没有布施”等见解也是如此。不过应当知道,“我执”即“我语取”,这里并不是在显示见取。而“世间”等,则是脱离了“我执”的执取,属于见取,应当知道这里是通过前一种见解和后一种见解的说法来表达的。
Sassatoattāti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yathā esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti. Attaggahaṇaṃ pana ‘‘attavādupādāna’’nti idaṃ na diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. Loko cāti attaggahaṇavinimuttaggahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti daṭṭhabbaṃ.
因为那种错误执著,他既受持牛戒、牛行等,也持续遵行它们,所以这里所说的就是指牛戒、牛行等这些。因此说“牛戒……中略……这些本身就是取”。关于“由于执著”:就是由于执著。
Yena micchābhinivesena gosīlagovatādiṃ samādiyati ceva anutiṭṭhati ca, so gosīlagovatādīnīti adhippetāni. Tenāha ‘‘gosīla…pe… sayameva upādānānī’’ti. Abhinivesatoti abhinivesanato.
“我语取”的意思是:成为“我”之说、安立、执取之因的那种见解。“仅仅是我语而已”是说:因为根本没有“我”这个东西,所以“我”这个说法就只是一句话而已。他们执取,就是牢牢地抓住。
Attavādupādānanti ‘‘attā’’ti vādassa paññāpanassa gahaṇassa kāraṇabhūtā diṭṭhīti attho. Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. Upādiyanti daḷhaṃ gaṇhanti.
“在眼门等处生起”——这是说明渴爱之所以有“色渴爱”等不同形态的原因,因为六门所缘的诸法各有其固定的所缘对象。“在速行路中生起”——这是指出它生起的地方。就像竹子不能靠自身站立,必须依靠支撑物一样,由于所缘也是“取”的缘,所以所缘也被说成是以悬垂、挂靠的状态存在。“于色中”——这里的“于”是依处格,表示所缘对象。“那有三种”——这是关联说明。它成为“欲渴爱”,是因为以贪着欲乐滋味的方式生起。它们“如此地品味”——因为与常见一起生起,常见作为俱生、依止、相应、有、不离等缘而与它混杂,所以通过执著“恒常、稳固、永恒”的倾向来品味。与“有”共存的渴爱就是“有渴爱”。因为持有“它在一切时都存在、持续”的见解,省略了后面的词,就称为“有见”;同时也是因为以品味“有”的滋味而转起。依照这个道理,应当理解这里“无有渴爱”的含义。认为“它会消亡、断灭、毁灭”而生起的见解,省略了后面的词,就称为“无有见”。“如此,这些成为十八种”——即所说的六种欲渴爱、六种有渴爱、六种无有渴爱,这十八种渴爱行境都以渴爱为缘。“内的”——指在自己相续中。“外的”——指在自己相续之外。或者它们可以是过去所缘,也可以是其他所缘,但它们本身是过去的三十六种渴爱行境。剩下两句也依同样的道理理解。以“一百零八种渴爱行境”等语句来关联。现在,为了用另一种方式说明一百零八种渴爱行境,说了“对于内在的”等话。其中,“对于内在的”——指内在的五蕴。这里“对于”这个词是宾格用法,表示对象。“执取”——就是抓取。“我存在”——就是依于这内在的五蕴,以渴爱、慢、见的方式整体地执取,从而产生“我存在”的执取;这句话的意思是“当那个存在时”。但在这里,应当按色等所缘的方式来理解其含义。“我如此存在”——就是在刹帝利等当中,以“我是这样的”这种方式,通过渴爱、慢、见而产生;这是意思。以上这些是尚未加以比较的执取。
Cakkhudvārādīsu pavattāyāti idaṃ taṇhāya rūpataṇhādibhāvassa kāraṇavacanaṃ chadvārārammaṇikadhammānaṃ paṭiniyatārammaṇattā. Javanavīthiyā pavattāyāti idaṃ tassā pavattiṭṭhānadassanaṃ. Sabhāveneva uṭṭhātuṃ asakkontassa veḷu viya nissayo ahutvā olumbhakabhāvena bhāvo upādānassa paccayabhāvato ārammaṇampi taṃsadisaṃ vuttaṃ. Rūpeti visaye bhummaṃ. Sā tividhā hotīti sambandho. Kāmataṇhā kāmassādabhāvena pavattiyā. Evaṃ assādentīti sassatadiṭṭhiyā sahajātanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayabhūtāya saṃsaṭṭhattā niccadhuvasassatābhinivesamukhena assādentī. Bhavasahagatā taṇhā bhavataṇhā. Bhavati tiṭṭhati sabbakālanti hi bhavadiṭṭhi bhavo uttarapadalopena, bhavassādavasena pavattiyā ca. Iminā nayena vibhavataṇhāti ettha attho veditabbo. Vibhavati ucchijjati vinassatīti evaṃ pavattā diṭṭhi vibhavo uttarapadalopena. Evaṃ tāni aṭṭhārasāti yā cha kāmataṇhā, cha bhavataṇhā, cha vibhavataṇhā vuttā, etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni taṇhāpaccayo. Ajjhattanti sakasantatiyaṃ. Bahiddhāti tato bahiddhā. Atītārammaṇāni vā hontu itarārammaṇāni vā, sayaṃ pana atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Sesapadadvayepi eseva nayo. ‘‘Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritānī’’tiādinā sambandho. Idāni aparenapi pakārena aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni dassetuṃ ‘‘ajjhattikassā’’tiādimāha. Tattha ajjhattikassāti ajjhattikakhandhapañcakaṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Upādāyāti gahetvā. Asmīti hotīti yadetaṃ ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samudāyaggāhato asmīti gāho hoti, tasmiṃ satīti attho. Idha pana rūpādiārammaṇavasena attho veditabbo. Itthamasmīti hotīti khattiyādīsu ‘‘idaṃpakāro aha’’nti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ.
“如此等等”这句话里,“等”这个字涵盖了下面这些说法:“我是这样、我是别样、我将存在、我将是这样、我将是那样、我将是别样、我是常、我是无常、我或许存在、我或许是这样、我或许是那样、我或许是别样、但愿我存在、但愿我是这样、但愿我是那样、但愿我是别样。”
带着比较来执取,也分两种:从相等的角度来比较,或者从不相等的角度来比较。为了说明这一点,所以说了“我是这样”和“我是别样”。
其中,“我是这样”是从相等的角度来执取,意思是:就像这位刹帝利一样,我也是这样。“我是别样”则是从不相等的角度来执取,意思是:这位是刹帝利,而我跟他不同,要么比他低,要么比他高。
这四种是基于现在生起的渴爱活动。而“我将存在”等四种,则是基于未来说的,它们的意思应该按照前面那四句的方式去理解。
“我是常”是说:我是恒常存在的,这是“常”的另一种说法。“我是无常”是说:我不是恒常存在的,这是“无常”的另一种说法。这两句是基于常见和断见说的。
从这之后的“我或许存在”等四句,是基于疑惑和思索说的,它们的意思也应该按照前面那四句的方式去理解。而“但愿我存在”等四句,则是以“但愿我能成为”这种希求设想的方式说的,它们同样应该按照前面那四句的方式去理解。
Evamādīnīti ādi-saddena ‘‘evamasmi, aññathāsmi, ahaṃ bhavissaṃ, itthaṃ bhavissaṃ, evaṃ bhavissaṃ, aññathā bhavissaṃ, asasmi, satasmi, ahaṃ siyaṃ, itthaṃ siyaṃ, evaṃ siyaṃ, aññathā siyaṃ, apāhaṃ siyaṃ, apāhaṃ itthaṃ siyaṃ, apāhaṃ evaṃ siyaṃ, apāhaṃ aññathā siya’’nti etesaṃ saṅgaho. Upanidhāya gahaṇampi duvidhaṃ samato asamato vāti taṃ dassetuṃ ‘‘evamasmi, aññathāsmī’’ti ca vuttaṃ. Tattha evamasmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ, yathā ayaṃ khattiyo, evaṃ ahamasmīti attho. Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni. Bhavissantiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni, tesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. Asasmīti sassato asmi, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Satasmīti asassato asmi, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iti imāni dve sassatucchedavasena vuttāni. Ito parāni siyantiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni, tāni purimacatukke vuttanayena atthato veditabbāni. Apāhaṃ siyantiādīni pana cattāri ‘‘api nāmāhaṃ bhaveyya’’nti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni, tānipi purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. Evametesu –
两种以“见”为首,四种以“纯净”为首,还有以那些“首”为根本的;
三三一组,这些应当理解为十八种。
Dve diṭṭhisīsā cattāro, suddhasīsā sīsamūlakā; Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye.
这些确实被称为两种“见之顶”,是依常见与断见而说的;“我是、我将是、我可能是、我愿是”这四种被称为“纯净之顶”;“我是这样”等三类,与那三类相配而成十二种,应当知道这被称为“以顶为根本”。在这里,经文中是依色所缘等而说渴爱的,所以说“依止于内在的色等”。应理解为引出了十八种渴爱行境。以这个“我是”——借着灌顶、将军等身份而说“我是刹帝利”——从根本上有“我是”,所以成为“我是”。其余部分应依前面所说的方法理解。所谓“归纳”,是以简略方式归纳如前所说的渴爱分类时,进行归纳。“诸比丘,有这六种渴爱身”等是解说。“于色有渴爱,即色渴爱”等是解说的含义。“以欲贪的状态”等,以及“依止于内在的”等,是解说的详细展开。“于色等所缘中唯有六种”等,则是归纳。
Ete hi sassatucchedavasena vuttā dve diṭṭhisīsā nāma, ‘‘asmi, bhavissaṃ siyaṃ, apāhaṃ siya’’nti ete cattāro suddhasīsā nāma, ‘‘itthamasmī’’tiādayo tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti veditabbaṃ. Idha pāḷiyaṃ rūpārammaṇādivasena taṇhā āgatāti āha ‘‘ajjhattikarūpādinissitānī’’ti. Aṭṭhārasa taṇhāvicaritānīti ānetvā sambandho. Iminā asmīti iminā abhisekasenāpaccādinā ‘‘khattiyo aha’’nti mūlabhāvato ‘‘asmī’’ti hoti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅgaheti taṇhāya yathāvuttavibhāgassa saṃkhipanavasena saṅgaṇhane kariyamāne. ‘‘Chayime, bhikkhave, taṇhākāyā’’tiādi niddeso. ‘‘Rūpe taṇhā rūpataṇhā’’tiādi niddesattho. ‘‘Kāmarāgabhāvenā’’tiādiko, ‘‘ajjhattikassupādāyā’’tiādiko ca niddesavitthāro. ‘‘Rūpādīsu ārammaṇesu chaḷevā’’tiādiko saṅgaho.
因为在眼门等每一门中,所生起的诸识各有多种,受也一样有多种,所以把它们按聚集的方式合在一起,说为“六受身”,因此注释说“受的聚集”。眼界等法,以依止的状态和生起之门的状态而成为种种不同的缘,它们就像用肚子怀藏、养育胎儿一样,所以称它们为受的“母亲”。“以眼触为因”,是指以依止等为缘的眼触。“这个”,是指这个受,以“眼触所生受”等共通的说法来说。“在这里”,是指在“受”这个词句中。“摄集一切”,是指依善、不善、异熟、唯作而摄集一切。虽然按照《分别论》中所述的方式共通地说了,但为了显示这里真正要说的受,所以又说“然而依异熟来说”等。“眼处的触”,是指依止于眼处而生起的触。其余各句也应这样理解。因为眼等法在《清净道论》的“蕴论”中,已从相等方面分别说明;在“处论”中,又从特相、共相以及词义之见等方面加以阐明,所以说“应当说的……都已经说了”。
Yasmā cakkhudvārādīsu ekekasmiṃ dvāre uppajjanakaviññāṇāni viya anekā eva vedanā, tasmā tā rāsivasena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘cha vedanākāyā’’ti vuttanti āha ‘‘vedanāsamūhā’’ti. Nissayabhāvena uppattidvārabhāvena nānāpaccayā honti cakkhudhātuādayo, tā kucchinā dhārentiyo viya posentiyo viya ca hontīti tāsaṃ mātusadisatā vuttā. Cakkhusamphassahetūti nissayādicakkhusamphassapaccayā. Ayanti ayaṃ vedanā ‘‘cakkhusamphassajā vedanā’’tiādinā sādhāraṇato vuttā. Etthāti etasmiṃ vedanāpade. Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalavipākakiriyānaṃ vasena sabbasaṅgāhikā. Evaṃ vibhaṅge āgatanayena sādhāraṇato vatvāpi idhādhippetavedanameva dassetuṃ ‘‘vipākavasena panā’’tiādimāha. Cakkhumhi samphassoti cakkhumhi nissayabhūte uppannaphasso. Esa nayo sesesu. Yasmā cakkhādīni visuddhimagge khandhaniddese lakkhaṇādivibhāgato, āyatananiddese visesato, sāmaññato ca saddatthadassanādivasena vibhāvitāni, tasmā ‘‘yaṃ vattabbaṃ…pe… vuttamevā’’ti āha.
朝向所缘的特相:以朝向所缘的方式生起,具有朝向所缘的本性,因为离开所缘它就无法生起。变坏的特相前面已经说过。而受蕴只是受本身。所谓一切软弱的心,就是指五种识。有人问:在那里难道没有命根和心住吗?确实有,但它们的作用不像思等那样明显,所以在这里只从经典中举出它们。以那大种显现等为理由。在这里,即在这大种解说中。另一种抉择方式:不同于从“词义”“聚”等以及从特相等来抉择,还有另一种抉择方式。有人问:那不是已经在“四界差别”中说过,而不是在“色蕴解说”中说的吗?虽然是在那里说的,但因为以引用的方式说“在四界差别中所说的那些”,所以说成“在色蕴解说中说过”。依止,就是缘。因为依缘大种而生起的所造色,不舍弃大种,所以说“执取它们”。也有人说“依靠”,因为它们具有依止缘的状态。所谓前时动词,必定是期望后时动词的,这是用其余经文来说明含义。为了不通过语尾颠倒而显示含义,所以说“或者在聚集义中”等。在以属格叙述聚集的关联时,显示了聚集的含义,为了表明这一点,所以说“依止于聚集”。依照《法集论》中来的方式,说“二十三种”。因为在其中,心所依处并没有被指出,但由于《发趣论》中说“依止哪种色”,所以也把心所依处包括进来,以生起色的状态,把增长和相续合在一起,说“二十三种”。
Namanalakkhaṇanti ārammaṇābhimukhaṃ hutvā namanasabhāvaṃ tena vinā appavattanato. Ruppanalakkhaṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Vedanākkhandho pana ekāva vedanā. Sabbadubbalacittāni nāma pañcaviññāṇāni . Nanu tattha jīvitacittaṭṭhitiyo ca santīti? Saccaṃ, tāsaṃ pana kiccaṃ na tathā pākaṭaṃ, yathā cetanādīnanti te evettha pāḷiyaṃ uddhaṭā. Yena mahantapātubhāvādinā kāraṇena. Etthāti etasmiṃ mahābhūtaniddese. Añño vinicchayanayoti ‘‘vacanatthato kalāpato’’tiādinā lakkhaṇādinicchayato añño vinicchayanayo. Nanu so catudhātuvavatthāne vutto, na rūpakkhandhaniddeseti? Tattha vuttepi ‘‘catudhātuvavatthāne vuttānī’’ti atidesavasena vuttattā ‘‘rūpakkhandhaniddese vutto’’ti vuttaṃ. Upādāyāti paṭicca. Bhūtāni hi paṭicca uppajjamānaṃ upādārūpaṃ ‘‘tāni gahetvā’’ti vuttaṃ avissajjanato. Nissāyātipi eke tesaṃ nissayapaccayabhāvato. Pubbakālakiriyā nāma ekaṃsato aparakālakiriyāpekkhāti pāṭhasesena atthaṃ vadati. Vibhattivipallāsena vinā eva atthaṃ dassetuṃ ‘‘samūhatthe vā’’tiādi vuttaṃ. Samūhasambandhe sāminiddesena samūhattho dīpitoti taṃ dassento āha ‘‘samūhaṃ upādāyā’’ti. Dhammasaṅgaṇiyaṃ (dha. sa. 584) āgatanayena ‘‘tevīsatividha’’nti vuttaṃ. Tattha hi hadayavatthu na niddiṭṭhaṃ, ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāyā’’ti vā paṭṭhāne (paṭṭhāna. 1.1.8) āgatattā hadayavatthumpi gahetvā jātirūpabhāvena upacayasantatiyo ekato katvā ‘‘tevīsatividha’’nti vuttaṃ.
眼识,就是依靠眼而生起的识。这里是按它不共的因由来说明。在“行缘识”那句里,因为应当把一切世间的异熟识都包括进去,所以说这是三地异熟心的别名。
Cakkhussa viññāṇanti vā cakkhuviññāṇaṃ. Asādhāraṇakāraṇena cāyaṃ niddeso. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ettha sabbalokiyavipākaviññāṇassa gahetabbattā ‘‘tebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ.
“造作的特相”是指它勤励运作的本性。“以驱动的方式”是指以身表来驱动,也就是以身表令其生起。“以言语的分别方式”是指以语表的产生,也就是以语表令其生起。为了说明如果不像这样,驱动就不会发生,所以说“独自坐在隐蔽处思考时”。“二十九种”在这里应当理解为:除去神通思,恰好有二十九种思,因为它不具备作为异熟识之缘的条件。
Abhisaṅkharaṇalakkhaṇoti āyūhanasabhāvo. Copanavasenāti viññattisaṃcopanavasena, kāyaviññattiyā samuṭṭhāpanavasenāti attho. Vacanabhedavasenāti vacībheduppādavasena, vacīviññattiyā samuṭṭhāpanavasenāti attho. Evaṃ copanaṃ na bhaveyyāti dassetuṃ ‘‘raho nisīditvā cintentassā’’ti vuttaṃ. Ekūnatiṃsāti ettha abhiññācetanāvinimuttā eva ekūnatiṃsa cetanā veditabbā tassā vipākaviññāṇassa paccayattābhāvato.
在“于苦”这个说法里,即使只是一个依格(处格)的语词,也会通过接合、依止、所缘、遍摄这几种作用,打破它自身的单一性而具有多种用法,所以说“以四种原因”等等。因为即使只是一个语尾的说明,也会以多种方式起作用,就像在转义词和复合词中的情况一样。那(于苦的)就是无知。苦谛:就是具有心所依处这一特征的苦谛。它的:指无知的。以依止缘的方式:即以前生依止缘的方式。若是以俱生依止缘的方式,那就应当说成是与它俱生的触等。以所缘缘的方式:苦谛成为它的所缘,这样连接起来理解。苦谛:这里是业格单数。那:指那无知。它的:指苦谛的。为了说明“覆蔽”一词所说的覆蔽方式,所以说了“如实”等话。与智不相应的心,在某种程度上也能如实通达诸相,因此先说“以阻止如实通达”,然后说“此处不给予智的生起”。不过,前一句说明的是遮止通达智的生起,后一句说明的是遮止随觉智的生起。应当这样理解这里的意义。在此:即在苦谛中。
Dukkheti ekampi idaṃ bhummavacanaṃ saṃsilesananissayavisayabyāpanavasena attānaṃ bhinditvā viniyogaṃ gacchatīti ‘‘catūhi kāraṇehī’’tiādi vuttaṃ. Ekopi hi vibhattiniddeso anekadhā viniyogaṃ gacchati yathā taddhitatthe uttarapadasamāhāreti. Tanti aññāṇaṃ. Dukkhasaccanti hadayavatthulakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ. Assāti aññāṇassa. Nissayapaccayabhāvenāti purejātanissayabhāvena. Sahajātanissayapaccayabhāvena pana taṃsahajātā phassādayo vattabbā. Ārammaṇapaccayabhāvena dukkhasaccaṃ assa ārammaṇanti yojanā. Dukkhasaccanti upayogaekavacanaṃ . Etanti aññāṇaṃ. Tassāti dukkhasaccassa. ‘‘Paṭicchādetī’’ti ettha vuttaṃ paṭicchādanākāraṃ dassetuṃ ‘‘yāthāvā’’tiādi vuttaṃ. Ñāṇavippayuttacittenapi ekadesena yāthāvato lakkhaṇapaṭivedho hotiyevāti ‘‘yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇenā’’ti vatvā ‘‘ñāṇapavattiyā cettha appadānenā’’ti vuttanti vadanti. Purimaṃ pana paṭivedhañāṇuppattiyā nisedhakathādassanaṃ, pacchimaṃ anubodhañāṇuppattiyā. Evamettha attho veditabbo. Etthāti dukkhasacce.
对于俱生的无知,集谛是其所依处,因为它具有依止缘的性质,所以说“从所依处来说”。从所缘来说,即依所缘缘的性质。因为集谛是无知的所缘,所以说“于苦集有无知”,其意如此。关于覆蔽,在苦谛中已按前述方式说明;但由于理由只有一条,其余三谛不能同样成立,那么这一条理由究竟是什么?所以说“以覆蔽故”。为了详细阐明此点,便说了“对于灭与道”等。缘于它:即缘于它、以它为所缘。后二谛:即灭与道。因为它们理趣甚深。难见:因为是极微细之法,自性本来就甚深,所以难见、难知、难通达。在那里:在前二谛中。成为盲目:就是成为黑暗。不能转起为所缘:就是无力把它作为所缘。以应被言说之义:就是以可说的性质如此呈现。由于自性相难见:从逼迫、聚集等方式说“这是苦,这是集”,如此如实的自性相难见、难知,所以前二谛甚深。在那里:在前二谛中。以颠倒执取的方式转起:无知以执取净等颠倒为缘而生起。
Sahajātassa aññāṇassa samudayasaccaṃ vatthu hoti nissayapaccayabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuto’’ti. Ārammaṇatoti ārammaṇapaccayabhāvena. Yasmā samudayasaccaṃ aññāṇassa ārammaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘dukkhasamudaye aññāṇa’’nti vuttanti attho. Paṭicchādanaṃ dukkhasacce vuttanayameva ekeneva kāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ asambhavato, kiṃ pana etaṃ ekaṃ kāraṇanti āha ‘‘paṭicchādanato’’ti. Idaṃ vitthārato vibhāvetuṃ ‘‘nirodhapaṭipadānaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tadārabbhāti taṃ ārabbha taṃ ārammaṇaṃ katvā. Pacchimañhi saccadvayanti nirodho maggo. Tañhi nayagambhīrattā. Duddasanti saṇhasukhumadhammattā sabhāveneva gambhīratāya duddasaṃ duviññeyyaṃ duravaggāhaṃ. Tatthāti purime saccadvaye. Andhabhūtanti andhakārabhūtaṃ. Na pavattati ārammaṇaṃ kātuṃ na visahati. Vacanīyattenāti vācakabhāvena tathā upaṭṭhānato. Sabhāvalakkhaṇassa duddasattāti pīḷanādiāyūhanādivasena ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ samudayo’’ti (ma. ni. 484; 3.104) yāthāvato sabhāvalakkhaṇassa duddasattā duviññeyyattā purimadvayaṃ gambhīraṃ. Tatthāti purimasmiṃ saccadvaye. Vipallāsaggāhavasena pavattatīti subhādiviparītaggāhānaṃ paccayabhāvavasena aññāṇaṃ pavattati.
现在,为用另一种方式说明“于苦无知”等句的含义,所以说了“再者”等话。其中,“仅以于苦”这一说法,指的是被称为无明的“于苦无知”这个范围。“以摄集”:即从总摄合并的角度说。“以作用”:即从不能通达的作用角度说。“犹如无知”:就像不能如实通达对境自性的作用一样。由“于苦”等说法可知,无明正是在那里活动,并被特别指明。有鉴于此,为说明在一切处所都是这同样无差别的自性,所以说了“但以无差别而言”等话。
Idāni ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādīsu pakārantarenapi atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dukkheti ettāvatāti ‘‘aññāṇanti vuccamānāya avijjāya dukkhe’’ti ettakena. Saṅgahatoti samodhānato. Kiccatoti asampaṭivedhakiccato. Aññāṇamivāti visayasabhāvaṃ yāthāvato paṭivijjhituṃ appadānakiccamiva. ‘‘Dukkhe’’tiādinā tattha avijjā pavattati, visesato niddiṭṭhaṃ hotīti katvā sabbattheva tathā avisiṭṭhasabhāvadassanaṃ idanti dassetuṃ ‘‘avisesato panā’’tiādi vuttaṃ.
这里说的“灭”不是指刹那灭,因为刹那灭在这里并不是想表达的意思,也不成立;而且这里要着眼的是离贪等,是以对治的方式遮破无明等,所以这里所说的“灭”是指它们彻底不再生起,因此说“灭就是不再生起”。“无明在这里灭尽,就是无明灭;行在这里灭尽,就是行灭”——应当这样理解:通过所有这些“灭”的说法,宣说的就是涅槃。所以说“这就是涅槃”等等。所谓流转与还灭,就是流转和还灭。“以十二”这句应当分别配合:顺观以十二句显示流转,逆观以十二句显示还灭,这就是这里所展示的内容。
Khaṇikanirodhassa idha anadhippetattā ayujjamānattā virāgaggahaṇato ca avijjādīnaṃ paṭipakkhavasena paṭibāhanaṃ idha ‘‘nirodho’’ti adhippeto, so ca nesaṃ sabbaso anuppajjanamevāti āha ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’ti. ‘‘Avijjā nirujjhati etthāti avijjānirodho, saṅkhārā nirujjhanti etthāti saṅkhāranirodho’’ti evaṃ sabbehi etehi nirodhapadehi nibbānassa desitattā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘nibbānaṃ hī’’tiādi. Vaṭṭavivaṭṭanti vaṭṭañca vivaṭṭañca. ‘‘Dvādasahī’’ti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘anulomato dvādasahi padehi vaṭṭaṃ, paṭilomato dvādasahi vivaṭṭaṃ idha dassita’’nti.
3. 《道经》注释
3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā
3以错误的方式行持,所以称为邪行;它带来痛苦,因此是轮回之道。这就是邪行。所以说“非出离之道”。那么,福行怎么会是邪行呢?这里的意思是:在成就的生存中,它确实是带来快乐的。说“至少”,是就最高限度而说,从最低限度这一端说起。“愿我这份福成为证得涅槃的助缘”——如此发愿求涅槃之后所行的。“仅一把叶子那么大的布施”,就是仅一把菜叶那么大的布施。“未到达”,这里说的是内含之因,意思是“没有令到达”。或者:从行持的那一刻起,就说“证得了阿拉汉果”;从那一刻起,能带来那个果的道也说“已到达”,所以说“未到达”。“依顺的方式”,就是依顺观缘起的方式。“依逆的方式”,这里也是同样的道理。“道被问及”,这句话也包含了“已开始要开示道”的意思,因为这里是借着“想要解说已经开始”这一意义的提问而引入的。在顺观缘起的开示中,这里也以遮遣的方式说:无明灭则明生,行等不再生起,所以说“涅槃已被分别”。但就它自身的相状而言,那开示只是显明了流转。因为最后会说“流转与还灭都已宣说”。“于归结”,就是在结论处。“以果”:这是以所应证的果,来显示“能使人到达那个果的道”这个因。正如因有三种:能使人了知的因、能产生的因、能使人到达的因;果也有三种:应了知的果、应产生的果、应到达的果。因此,以所应证的涅槃果,显示了作为能使人到达那个果之因的道。所以说“以果显因”等。“这被称为”:如此,这个以涅槃为果的,就称为“正道”。“无余离贪、无余灭”:以断除之断,无明无余离染、无余灭尽。这两句说的都是无生灭。那即是涅槃。在第二种解释中,这里的意趣是:以那条道作为能作,才有无余灭尽;无明的无余灭,是依靠它而有的——这样说,是为了显示那条道。如此,这样分别涅槃的词义时,“具足威力的道已被分别”:能令无明无余灭尽的因之道,因为与那殊胜之力相应,所以在这里被分别显示为具足威力。因为在这里也以邪行的摄取而分别了流转,所以说“流转与还灭都已宣说”。
3. Micchā paṭipajjati etāyāti micchāpaṭipadā, vaṭṭagāmimaggo dukkhāvahattā. Taṃ micchāpaṭipadaṃ. Tenāha ‘‘aniyyānikapaṭipadā’’ti. So puññābhisaṅkhāro kathaṃ micchāpaṭipadā hotīti? Sampattibhave sukhāvahova hotīti adhippāyo. Vaṭṭasīsattāti vaṭṭapakkhiyānaṃ uttamaṅgabhāvato. Antamasoti ukkaṃsapariyantaṃ sandhāya vadati avakaṃsapariyantato. ‘‘Idaṃ me puññaṃ nibbānādhigamāya paccayo hotū’’ti evaṃ nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ. Paṇṇamuṭṭhidānamattanti sākapaṇṇamuṭṭhidānamattaṃ. Appatvāti antogadhahetu esa niddeso, apāpetvāti attho. Yadaggena vā paṭipajjanato arahattaṃ pattoti vuccati, tadaggena tadāvahā paṭipadāpi pattāti vuccatīti ‘‘appatvā’’ti vuttaṃ. Anulomavasenāti anulomapaṭiccasamuppādavasena. Paṭilomavasenāti etthāpi eseva nayo. Paṭipadā pucchitāti etena paṭipadā desetuṃ āraddhāti ayampi attho saṅgahito yathāraddhassa atthassa kathetukamyatāpucchāya idhāgatattā. Anulomapaṭiccasamuppādadesanāyampettha byatirekamukhena avijjādinirodhā pana vijjāya sati hoti saṅkhārānaṃ asambhavoti vuttaṃ ‘‘nibbānaṃ bhājita’’nti. Sarūpena pana tāya vaṭṭameva pakāsitaṃ. Vakkhati hi pariyosāne ‘‘vaṭṭavivaṭṭameva kathita’’nti. Niyyātaneti nigamane. Phalenāti pattabbaphalena paṭipadāya sampāpakahetuno dassitattā. Yathā hi tividho hetu ñāpako, nibbattako, sampāpakoti, evaṃ tividhaṃ phalaṃ ñāpetabbaṃ, nibbattetabbaṃ, sampāpetabbanti. Tasmā pattabbaphalena nibbānena taṃsampāpakahetubhūtāya paṭipadāya dassitattāti attho. Tenāha ‘‘phalena hetthā’’tiādi. Ayaṃ vuccatīti evaṃ nibbānaphalā ayaṃ ‘‘sammāpaṭipadā’’ti vuccati. Asesavirāgā asesanirodhāti samucchedappahānavasena avijjāya asesavirajjanato asesanirujjhanato ca. Padadvayenapi anuppādanirodhameva vadati. Tañhi nibbānaṃ. Dutiyavikappe ayaṃ ettha adhippāyo – yena maggena karaṇabhūtena asesanirodho hoti, avijjāya asesanirodho yaṃ āgamma hoti, taṃ maggaṃ dassetunti. Evañhi satīti evaṃ padabhājanassa nibbānassa padatthe sati. Sānubhāvā paṭipadā vibhattā hotīti avijjāya asesanirodhahetupaṭipadā tattha sātisayasāmatthiyasamāyogato sānubhāvā vibhattā hoti. Micchāpaṭipadāgahaṇenettha vaṭṭassapi vibhattattā vuttaṃ ‘‘vaṭṭavivaṭṭameva kathita’’nti.
《维巴斯经》的注释
4. Vipassīsuttavaṇṇanā
4Vipphandantīti是以眨眼的方式。Animisehīti是没有眨眼,也就是一直睁着眼。因此《大本经》里这样说。Etthāti是在“维巴斯”这个词的语境中,或者是在“无眨眼者”等依次出现的经文中。
4.Vipphandantīti nimisanavasena. Animisehīti vigatanimisehi ummīlanteheva. Tena vuttaṃ mahāpadāne. Etthāti etasmiṃ ‘‘vipassī’’ti pade, etasmiṃ vā ‘‘animisehī’’tiādike yathāgate suttante.
大士因为不眨眼的眼睛而得到“维巴斯”这个名称,这是说出的一个原因。针对“这不能成为原因,因为其他大士在最后一生也有不眨眼的眼睛”这一责难,先说了“然于此……”等话,接着为了显示另一种原因,又说了“再者……”等话。“Palāḷayamānassāti”:令喜悦的。“Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ”:这是表示不敬的属格。“Aṭṭassāti”:义利。
Mahāpurisassa animisalocanato ‘‘vipassī’’ti samaññāpaṭilābhassa kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ aññesampi mahāsattānaṃ carimabhave animisalocanattāti codanaṃ sandhāya ‘‘ettha cā’’tiādiṃ vatvā tato pana aññameva kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Palāḷayamānassāti tosentassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Aṭṭassāti atthassa.
“puññussayasaṅkhāto bhago assa atisayena atthīti bhagavā”的意思是:他具有由福德积聚而成的祥瑞,而且极为殊胜,所以称为“bhagavā”(世尊);这正是“bhāgyasampannassa”(具足祥瑞者)之意。“sammā”即完全地、如实地,也就是依理趣、依原因,所以说“nayena hetunā”(依方法、依因)。“saṃ”这个前缀与“sāmaṃ”同义,所以说“sāmaṃ paccattapurisakārenā”(自己、由自力),意思就是依自生智。“sammā”即正确地、“sāmaṃ”即自己依此而觉悟,因此称为“sambodho”(正觉),指的是道智;若按“bujjhati etenā”(依此而觉悟)来理解,那么这里也把一切知智包括在内了。趋向菩提的众生就是“bodhisatto”(菩萨),这是前词的后词省略,就像“sākapatthavo”那样。在“bujjhanakasatto”(觉悟的众生)这一说法中,他在大菩提行道上觉悟,所以是“bodhi”(菩提);又因为与殊胜的众生相关联,所以是“satto”(众生),合起来就是“bodhisatto”(菩萨)。发愿而行,就是生起“我何时才能证得大菩提”这样的欲求而修行。“dukkhaṃ”(苦)指以生等为根本的苦。虽然从死没再生的角度说,死亡与出生也可以成立,但这里先说了“jāyati mīyatī”(生、死),又说“cavati upapajjati”(死没、再生),并不是要把它们限定在同一世中,而是为了显示:这是把属于不同世的它们合在一起来说的,所以说“idaṃ……pe……vuttaṃ”(这……等……已说)。所谓“tassa nissaraṇaṃ”(它的出离),说的就是那老死的出离。因为大士是看见衰老、疾病、死亡之后才出家的,所以对他来说,老死从一开始就显现出来了。
Puññussayasaṅkhāto bhago assa atisayena atthīti bhagavāti ‘‘bhāgyasampannassā’’ti vuttaṃ. Sammāti sammadeva yāthāvato, ñāyena kāraṇenāti vuttaṃ hotīti āha ‘‘nayena hetunā’’ti. Saṃ-saddo ‘‘sāma’’nti iminā samānatthoti āha ‘‘sāmaṃ paccattapurisakārenā’’ti, sayambhuñāṇenāti attho. Sammā, sāmaṃ bujjhi etenāti sambodho vuccati maggañāṇaṃ, ‘‘bujjhati etenā’’ti katvā idha sabbaññutaññāṇassapi saṅgaho. Bodhimā satto bodhisatto, purimapade uttarapadalopo yathā ‘‘sākapatthavo’’ti. Bujjhanakasattoti ettha mahābodhiyānapaṭipadāya bujjhatīti bodhi ca so sattavisesayogato satto cāti bodhisatto. Patthayamāno pavattatīti ‘‘kudāssu nāma mahantaṃ bodhiṃ pāpuṇissāmī’’ti sañjātacchando paṭipajjati. Dukkhanti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutupapātāpi maraṇajātiyo, ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ tesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha ‘‘idaṃ…pe… vutta’’nti. Tassa nissaraṇanti tassa jarāmaraṇassa nissaraṇanti vuccati. Yasmā mahāsatto jiṇṇabyādhimate disvā pabbajito, tasmāssa jarāmaraṇameva ādito upaṭṭhāsi.
以方便作意:意思是依靠方便、方法、理路、作意、途径而使作意生起,所以叫方便作意。获得了结合:意思是依靠如实通达而获得了相应。如理作意:这是表示原因的离格,所以他在表示原因时用工具格,说成“以如理作意”。有生时便有老死:菩萨在探寻老死的原因——“到底有什么存在,才有老死?以什么为缘,才有老死?”——他这样推究:“如果这个存在,那个就发生;如果这个不存在,那个就不发生,那么,这个就是它的原因。”通过这样把握那不变异的生因,名为“有生时便有老死,以生为缘而有老死”的、把握老死之因的慧就生起了。当这慧生起时,他就获得了现观与通达。这就是这段话的意思。
Upāyamanasikārenāti upāyena vidhinā ñāyena manasikārena pathena manasikārassa pavattanato. Samāyogo ahosīti yāthāvato paṭivijjhanavasena samāgamo ahosi. Yoniso manasikārāti hetumhi nissakkavacananti tassa ‘‘yoniso manasikārenā’’ti hetumhi karaṇavacanena āha. Jātiyā kho sati jarāmaraṇanti ‘‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇe kāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārajātikāraṇapariggaṇhanena ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajji, tāya uppajjantiyā cassa abhisamayo paṭivedho ahosīti attho.
“如此”这个词,是指对前面所说的那种方式的把握。“确实”只是一个小品词。“此”是指以现前直观的方式把握前面所说的流转,所以说“如此此”。“在这里,因为已经提到了无明的集,所以就说‘在十一个处所’。”“把集总合起来”,就是把行等的集合在一起把握。因为观集的智慧一次又一次地生起,所以有“集、集”这样重复的说法。或者,“如此成为集”并不只是为了显示生起;就像“缘起”这个词是通过缘起的门径来说的,这里“集”这个词则是通过生起的门径来说明缘的作用。而且,这里所指出来的识等缘法,不论有多少,他都以共相、以想要遍说的意乐来总摄,说“集、集”。因此说“以无明为缘,行等之集生起”。以“见”的意义而称为“眼”,因为现前直观地见到集的状态就是眼。以“已知”的意义,就是以所了知的状态。以“了别”的意义,就是依“无明、行等乃至缘法的运转,就是这苦蕴的集”这样的行相来了别。以“通达”的意义,就是“这无明等缘法,由于是那行等的缘,所以是集”这样通达的意义。以“照亮”的意义,就是驱散覆盖集之状态的愚痴黑暗与烦恼黑暗,使之显现光明。而这就是以“眼”等词所说的智。在“灭”的环节中,也就是在逆观的环节中。因为那是通过“什么灭则老死灭”这样称说灭而引出的。
Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Idanti yathāvuttassa vaṭṭassa paccakkhato gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘evamida’’nti. Idha avijjāya samudayassa āgatattā ‘‘ekādasasu ṭhānesū’’ti vuttaṃ. Samudayaṃ sampiṇḍetvāti saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ ekajjhaṃ gahetvā. Anekavārañhi samudayadassanavasena ñāṇassa pavattattā ‘‘samudayo samudayo’’ti āmeḍitavacanaṃ. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattidassanaparaṃ, atha kho paṭiccasamuppādasaddo viya paṭiccasamuppādamukhena idha samudayasaddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo ca yāvanto idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti avoca. Tenāha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī’’ti. Dassanaṭṭhena cakkhūti samudayassa paccakkhato dassanabhāvo cakkhu. Ñātaṭṭhenāti ñātabhāvena. Pajānanaṭṭhenāti ‘‘avijjāsaṅkhārāditaṃtaṃpaccayadhammapavattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo’’ti pakārato vā jānanaṭṭhena. Paṭivedhanaṭṭhenāti ‘‘ayaṃ avijjādi paccayadhammo imassa saṅkhārādikassa paccayabhāvato samudayo’’ti paṭivijjhanaṭṭhena. Obhāsanaṭṭhenāti samudayabhāvapaṭicchādakassa mohandhakārassa kilesandhakārassa vidhamanavasena avabhāsanavasena. Taṃ panetaṃ ‘‘cakkhu’’ntiādinā vuttaṃ ñāṇaṃ. Nirodhavāreti paṭilomavāre. So hi ‘‘kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti nirodhakittanavasena āgato.
5-10. 《西奇佛经》等经的注释
5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā
5-10“不这样搭配”,指的是:不用“西奇佛也……”这类话,以总摄的方式这样搭配。为什么?为了说明其中的原因,说了“何以故”等话。因为并非在同一座上说过的,为了让已说过的这个意思更加清楚,才说了“确实在多处”等话。虽然这些经是各自分别说出来的,但义理注释却是一样的,因为它们的义理没有差别。“诸佛已出现于世”,并不是由别人告诉他的——这就是这里的搭配。因为大菩萨在最后一生中,并不需要靠别人的教导。他们正是沿着已经走过的道而前往:也就是说,最后身大菩萨是依修行实践之行、沿着已走过的道而前往,这就是这里的常法。“前往”指的是他们以心安立于四念处,如实修习七觉支,以彻底现证圆满正觉的方式而进行。然而,为了说明他们最初是如何趣入毗婆舍那,所以说了“一切菩萨……”等。诸佛之状态即是观,或为了佛果的观,即是佛观。
5-10.Naevaṃ yojetvāti ‘‘sikhissapī’’tiādinā samuccayavasena evaṃ na yojetvā. Kasmātiādinā tattha kāraṇaṃ vadati. Ekāsane adesitattāti vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘nānāṭhānesu hī’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tāni visuṃ visuṃ vuttabhāvena desitāni, atthavaṇṇanā pana ekasadisā tadatthassa abhinnattā. ‘‘Buddhā jātā’’ti na añño ācikkhatīti yojanā. Na hi mahābodhisattānaṃ pacchimabhave paropadesena payojanaṃ atthi. Gatamaggenevāti paṭipattigamanena gatamaggeneva pacchimamahābodhisattā gacchanti, ayamettha dhammatā. Gacchantīti catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yāthāvato bhāvetvā sammāsambodhiyā abhisambujjhanavasena pavattantīti attho. Yathā pana tesaṃ paṭhamavipassanābhiniveso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sabbabodhisattā hī’’tiādi vuttaṃ. Buddhabhāvānaṃ vipassanā, buddhatthāya vā vipassanā buddhavipassanā.