《沙门果经》的注释·皈依趣向论注释
2. 沙门果经解释 · 63 段
皈依趣向论注释巴利
Saraṇagamanakathāvaṇṇanā
皈依的所缘、分类、果报、杂染各有分别,同样地,把作者显示出来,也有助于善巧。所以,为了连同作者一起显示,就说“现在,为了在他们那些皈依中得善巧……应当了知”。因为用“皈依者”这一句,显示的是作者——没有作者,皈依本身就无从成立;用“皈依”这一句,显示的正是皈依本身;至于“皈依处”等词,则依次显示所缘等。那么,这里为什么没有提到清净呢?难道显示清净不也有助于善巧吗?确实如此,但那已经通过提到杂染而在意义上被显示出来了,所以没有另外提。因为那些杂染的原因——无明等——凡完全未生的即不再生起,凡已生的即予以断除,这就是清净。就含义而言,也就是从皈依一词的含义来说,另有“从皈依之义”这样的读法,意思是一样的。为了说明这个词是依“伤害”义的“sara”词根而成立的,先说词根义“它伤害,所以是皈依”,然后以“皈依者”等语来解答“伤害谁、怎样伤害、伤害什么”的质问。伤害谁?皈依者。怎样伤害?就是通过那皈依行。伤害什么?怖畏等,依次解答。其中,“皈依者”指已经皈依的人;“通过皈依行”指以皈依为行持的善法;“怖畏”指轮回的怖畏;“恐惧”指心的惊惧,因为心的苦受已经包含在其中;“苦”指身体的苦;“恶趣的折磨”指属于恶趣的一切苦,即“在恶趣中受折磨、被逼迫、被烧煮”,这一切在后面讲果报时就会清楚。这里说的伤害就是毁灭,并不是像伤害众生那样的伤害,这一点通过“杀害、毁灭”这句话来说明。“这”指皈依这个词。“同义词”指名称,或者通行的说法,或者依真实功德而说的说法。因此说“就是三宝的”。巴利
Saraṇagamanassa visayappabhedaphalasaṃkilesabhedānaṃ viya, kattu ca vibhāvanā tattha kosallāya hoti yevāti saha kattunā taṃ vidhiṃ dassetuṃ ‘‘idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ…pe… veditabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Yo ca saraṇaṃ gacchatī’’ti iminā hi kattāraṃ vibhāveti tena vinā saraṇagamanasseva asambhavato, ‘‘saraṇagamana’’nti iminā ca saraṇagamanameva, ‘‘saraṇa’’ntiādīhi pana yathākkamaṃ visayādayo. Kasmā panettha vodānaṃ na gahitaṃ, nanu vodānavibhāvanāpi tattha kosallāya hotīti? Saccametaṃ, taṃ pana saṃkilesaggahaṇeneva atthato vibhāvitaṃ hotīti na gahitaṃ. Yāni hi nesaṃ saṃkilesakāraṇāni aññāṇādīni, tesaṃ sabbena sabbaṃ anuppannānaṃ anuppādanena, uppannānañca pahānena vodānaṃ hotīti. Atthatoti saraṇasaddatthato, ‘‘saraṇatthato’’tipi pāṭho, ayamevattho. Hiṃsatthassa sarasaddassa vasenetaṃ siddhanti dassento dhātvatthavasena ‘‘hiṃsatīti saraṇa’’nti vatvā taṃ pana hiṃsanaṃ kesaṃ, kathaṃ, kassa vāti codanaṃ sodheti ‘‘saraṇagatāna’’ntiādinā. Kesanti hi saraṇagatānaṃ. Kathanti teneva saraṇagamanena. Kassāti bhayādīnanti yathākkamaṃ sodhanā. Tattha saraṇagatānanti ‘‘saraṇa’’nti gatānaṃ. Saraṇagamanenāti ‘‘saraṇa’’nti gamanena kusaladhammena. Bhayanti vaṭṭabhayaṃ. Santāsanti cittutrāsaṃ teneva cetasikadukkhassa saṅgahitattā. Dukkhanti kāyikadukkhaggahaṇaṃ. Duggatiparikilesanti duggatipariyāpannaṃ sabbampi dukkhaṃ ‘‘duggatiyaṃ parikilissanaṃ saṃvibādhanaṃ, samupatāpanaṃ vā’’ti katvā, tayidaṃ sabbaṃ parato phalakathāyaṃ āvi bhavissati. Hiṃsanañcettha vināsanameva, na pana sattahiṃsanamivāti dasseti ‘‘hanati vināsetī’’ti iminā. Etanti saraṇapadaṃ. Adhivacananti nāmaṃ, pasiddhavacanaṃ vā, yathābhuccaṃ vā guṇaṃ adhikicca pavattavacanaṃ. Tenāha ‘‘ratanattayassevā’’ti.
像这样,先从伤害的意义上总体说明“皈依”这个词的含义,现在为了再从这一意义出发分别说明,就说了“或者”等话。因为分别说明三宝各自作为伤害之因,正是它比前面那种说法更特别的地方。其中,“以利益中的运作”是指通过“诸比丘,应具足戒而住”等话,劝导众生致力于利益;“以从不利中的制止”是指通过“杀生有恶的果报、有恶的来世”等话,从过患等方面制止众生远离无益。所谓伤害怖畏,就是通过让以利益中不运作、不利中运作为因的灾祸不运作而将其消灭。以渡过存在的荒野而言,法是被称为道的法;而以给予果实涅槃而言,则是给予安稳,所以说伤害众生的怖畏。应如此连接。“诸所作”是指以布施方式和供养方式所献上的恭敬。因为“无前缀”的词也像“有前缀”的词一样,能表达特殊意义,如“即使做了少许所作,福德也成为大果报”等中那样。由于是无上应供者,通过使众生获得广大果报,所以说伤害众生的怖畏。应如此连接。“也以此方式”是指以分别说明三宝各自作为伤害者之因的方式所说的这个原因。然而,因为此皈依句如同救护句一样,是纯粹名句,所以把界义内含其中而说约定俗成的意义,因此应见下面所说“皈依是归宿”之义。巴利
Evaṃ hiṃsanatthavasena avisesato saraṇasaddatthaṃ dassetvā idāni tadatthavaseneva visesato dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Ratanattayassa paccekaṃ hiṃsanakāraṇadassanameva hi purimanayato imassa visesoti. Tattha hite pavattanenāti ‘‘sampannasīlā bhikkhave viharathā’’tiādinā (ma. ni. 1.64, 69) atthe sattānaṃ niyojanena. Ahitā ca nivattanenāti ‘‘pāṇātipātassa kho pāpako vipāko, pāpakaṃ abhisamparāya’’ntiādinā ādīnavadassanādimukhena anatthato ca sattānaṃ nivattanena. Bhayaṃ hiṃsatīti hitāhitesu appavattipavattihetukaṃ byasanaṃ appavattikaraṇena vināseti. Bhavakantārā uttāraṇena maggasaṅkhāto dhammo, phalanibbānasaṅkhāto pana assāsadānena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti yojanā. Kārānanti dānavasena, pūjāvasena ca upanītānaṃ sakkārānaṃ. Anupasaggopi hi saddo saupasaggo viya atthavisesavācako ‘‘appakampi kataṃ kāraṃ, puññaṃ hoti mahapphala’’ntiādīsu viya. Anuttaradakkhiṇeyyabhāvato vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃ satīti yojetabbaṃ. Imināpi pariyāyenāti ratanattayassa paccekaṃ hiṃsakabhāvakāraṇadassanavasena vibhajitvā vuttena imināpi kāraṇena. Yasmā panidaṃ saraṇapadaṃ nāthapadaṃ viya suddhanāmapadattā dhātvatthaṃ antonītaṃ katvā saṅketatthampi vadati, tasmā heṭṭhā saraṇaṃ parāyaṇanti attho vuttoti daṭṭhabbaṃ.
这样显示了皈依的意义之后,现在为了显示皈依的实践,而说“以其净信”等语。其中,通过“世尊是正自觉者,法是善说,僧是善行道者”等语句,对这三宝生起的净信就是“彼净信”;这三宝是他所敬重的,所以是“彼敬重”;它的状态就是“彼敬重性”;“彼净信”和“彼敬重性”合起来就是“以彼净信与敬重”。由于烦恼已被断除,疑惑、愚痴、无信等恶法已被摇落舍弃,这三宝就是他的归趣、最上归趣、救护和庇护处,所以是“彼归趣”;它的状态就是“彼归趣性”;这种状态本身就是“彼归趣性之状态”;由它转起的,就是“转起彼归趣性之状态”。在这里,举出净信是为了说明世间皈依,因为那是以信为主导,不是以智为主导;而举出敬重性,则是为了说明出世间皈依。因为圣者们由于了知三宝的功德,就像对待石伞一样将其视为值得敬重的,所以通过“彼净信”,是依彼分断的方式来断除烦恼;通过“彼敬重性”,则是依彻底断除不敬重之因的方式断除烦恼,应当这样结合起来理解。这里所说的“彼归趣性”就是“趣向彼”的状态,因此应当看到,下面将要说的四种皈依都已被包含在内。或者,不加以区分地说净信和敬重的话,举出净信就包含了世间未经审察的信和出世间经过审察的信;同样,举出敬重就包含了世间的敬重和出世间的敬重;所以应当以这两个词结合世间和出世间两种皈依。“生起”是指心由此而生起,是相应法的集合;心和生起合在一起就是“心生起”。即使在复合词中,有些地方智者大师也接受阳性形式,那么以那种状态转起的、与信和慧等相应法俱行的心,就叫做皈依,因为“以彼而趣向皈依”。“具彼者”等语是显示行为者。以所说的那种心生起而具足者,就是“具彼者”。因此说“以上述种类的心生起”。“趣向”就是亲近、承事、侍奉,或者了知、觉知的意思。巴利
Evaṃ saraṇatthaṃ dassetvā idāni saraṇagamanatthaṃ dassento ‘‘tappasādā’’tiādimāha. Tattha ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti evamādinā tasmiṃ ratanattaye pasādo tappasādo, tadeva ratanattayaṃ garu etassāti taggaru, tassa bhāvo taggarutā, tappasādo ca taggarutā ca tappasādataggarutā, tāhi. Vihatakileso vidhutavicikicchāsammohāsaddhiyādipāpadhammattā, tadeva ratanattayaṃ parāyaṇaṃ parāgati tāṇaṃ leṇaṃ etassāti tapparāyaṇo, tassa bhāvo tapparāyaṇatā, sāyeva ākāro tapparāyaṇatākāro, tena pavatto tapparāyaṇatākārappavatto. Ettha ca pasādaggahaṇena lokiyaṃ saraṇagamanamāha. Tañhi saddhāpadhānaṃ, na ñāṇapadhānaṃ, garutāgahaṇena pana lokuttaraṃ. Ariyā hi ratanattayaṃ guṇābhiññatāya pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ katvā passanti, tasmā tappasādena tadaṅgappahānavasena vihatakileso, taggarutāya ca agāravakaraṇahetūnaṃ samucchedavasenāti yojetabbaṃ. Tapparāyaṇatā panettha taggatikatāti tāya catubbidhampi vakkhamānaṃ saraṇagamanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Avisesena vā pasādagarutā jotitāti pasādaggahaṇena anaveccappasādassa lokiyassa, aveccappasādassa ca lokuttarassa gahaṇaṃ, tathā garutāgahaṇena lokiyassa garukaraṇassa, lokuttarassa cāti ubhayenapi padena ubhayampi lokiyalokuttarasaraṇagamanaṃ yojetabbaṃ. Uppajjati cittametenāti uppādo, sampayuttadhammasamūho, cittañca taṃ uppādo cāti cittuppādo. Samāhāradvandepi hi katthaci pulliṅgamicchanti saddavidū, tadākārappavattaṃ saddhāpaññādisampayuttadhammasahitaṃ cittaṃ saraṇagamanaṃ nāma ‘‘saraṇanti gacchati etenāti katvā’’ti vuttaṃ hoti. ‘‘Taṃsamaṅgī’’tiādi kattuvibhāvanā. Tena yathāvuttacittuppādena samaṅgīti taṃsamaṅgī. Tenāha ‘‘vuttappakārenacittuppādenā’’ti . Upetīti bhajati sevati payirupāsati, jānāti vā, bujjhatīti attho.
出世间皈依是谁成就的呢?回答说“见谛者”,意思就是八种圣者。什么时候成就它呢?回答说“在道刹那”。“成就”这个词,是与它(前文所问的“它”)相关联的。因为在道刹那正在成就时,通过证悟四谛,住于果位的人也成就了皈依,因为出世间皈依没有差别,而且他们同属一个心相续。那么它是怎样成就的呢?回答说“通过断除皈依的杂染”等等。通过断除随烦恼、通过所缘、通过作用,在整个三宝上都成就,这就是所说的意思。这里“通过断除皈依的杂染”,是就断遍知而说的;“通过所缘”,是就证遍知而说的。应当这样连接:以涅槃为所缘,通过所缘而成就。“tvā”这个词是表示原因的,就像“成为能者而生起”那样。另外,用“以涅槃为所缘”这句话,从自相上确定了“通过所缘”所说的含义。“通过作用”,是就其余的那部分——修遍知和知遍知——而说的。或者应当这样看:用“通过所缘,以涅槃为所缘”显示随顺道刹那的同一所缘性,用“通过作用”显示除断之外其余三种作用。由于说了“在道刹那,以涅槃为所缘”,从意义上就可以知道:所谓证悟四谛的道智,就是出世间皈依。因为在证悟四谛时,以断遍知的方式断除了皈依的杂染;涅槃法以证遍知的方式,在正被证悟时就成就了皈依的意义;道法以修遍知的方式,在正被证悟时就成就了皈依的意义;而佛的功德属于声闻的行境,以知遍知的方式,在正被证悟时就成就了皈依的意义;圣僧的功德也同样如此。因此说“在整个三宝上都成就”。巴利
Lokuttaraṃ saraṇagamanaṃ kesanti āha ‘‘diṭṭhasaccāna’’nti, aṭṭhannaṃ ariyapuggalānanti attho. Kadā taṃ ijjhatīti āha ‘‘maggakkhaṇe’’ti, ‘‘ijjhatī’’ti padena cetassa sambandho. Maggakkhaṇe ijjhamāneneva hi catusaccādhigamena phalaṭṭhānampi saraṇagamakatā sijjhati lokuttarasaraṇagamanassa bhedābhāvato, tesañca ekasantānattā. Kathaṃ taṃ ijjhatīti āha ‘‘saraṇagamanupakkilesasamucchedenā’’tiādi, upapakkilesasamucchedato, ārammaṇato, kiccato ca sakalepi ratanattaye ijjhatīti vuttaṃ hoti. Saraṇagamanupakkilesasamucchedenāti cettha pahānābhisamayaṃ sandhāya vuttaṃ, ārammaṇatoti sacchikiriyābhisamayaṃ. Nibbānārammaṇaṃ hutvā ārammaṇato ijjhatīti hi yojetabbaṃ, tvā-saddo ca hetutthavācako yathā ‘‘sakko hutvā nibbattī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 1.2.29). Apica ‘‘ārammaṇato’’ti vuttamevatthaṃ sarūpato niyameti ‘‘nibbānārammaṇaṃ hutvā’’ti iminā. ‘‘Kiccato’’ti tadavasesaṃ bhāvanābhisamayaṃ pariññābhisamayañca sandhāya vuttaṃ. ‘‘Ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā’’ti etena vā maggakkhaṇānurūpaṃ ekārammaṇataṃ dassetvā ‘‘kiccato’’ti iminā pahānato avasesaṃ kiccattayaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Maggakkhaṇe, nibbānārammaṇaṃ hutvā’’ti ca vuttattā atthato maggañāṇasaṅkhāto catusaccādhigamo eva lokuttarasaraṇagamananti viññāyati. Tattha hi catusaccādhigamane saraṇagamanupakkilesassa pahānābhisamayavasena samucchindanaṃ bhavati, nibbānadhammo pana sacchikiriyābhisamayavasena, maggadhammo ca bhāvanābhisamayavasena paṭivijjhiyamānoyeva saraṇagamanatthaṃ sādheti, buddhaguṇā pana sāvakagocarabhūtā pariññābhisamayavasena paṭivijjhiyamānā saraṇagamanatthaṃ sādhenti, tathā ariyasaṅghaguṇā. Tenāha ‘‘sakalepi ratanattaye ijjhatī’’ti.
在这里,对于果的教理,也应该按照前面所说的方式,通过随顺道而现起来理解;对于还不能完全了知的佛与僧的功德,则要看到它们与那道果功德的共同性。因为只有这样,“整体性”的说法才能成立。而且,成就的时候是同时成就的,不像世间那样按次序由无痴通达而通达,应当这样理解。因为就像灯一样,道在一个刹那中就能完成四种作用。然而有些人说:“皈依并不是以涅槃为所缘而现起的,只是因为道已经证得了,所以那只是已证得的状态,就像某些三明者的世间明等一样。”但按他们这种说法,皈依就只是世间的,而不是出世间的了,这是不合理的,因为这两种皈依都是所希求的。通过彼分断而暂时压伏皈依的杂染。由所缘来说,就是以佛等功德为所缘,这里也按照前面所说的方式来理解——通过暂时压伏皈依的杂染和由所缘,在整个三宝上都得以成就,这样说。巴利
Phalapariyattīnampettha vuttanayena maggānuguṇappavattiyā gahaṇaṃ, apariññeyyabhūtānañca buddhasaṅghaguṇānaṃ tagguṇasāmaññatāyāti daṭṭhabbaṃ. Evañhi sakalabhāvavisiṭṭhavacanaṃ upapannaṃ hotīti. Ijjhantañca saheva ijjhati, na lokiyaṃ viya paṭipāṭiyā asammohapaṭivedhena paṭividdhattāti gahetabbaṃ. Padīpassa viya hi ekakkhaṇeyeva maggassa catukiccasādhananti. Ye pana vadanti ‘‘saraṇagamanaṃ nibbānārammaṇaṃ hutvā na pavattati, maggassa adhigatattā pana adhigatameva taṃ hoti ekaccānaṃ tevijjādīnaṃ lokiyavijjādayo viyā’’ti, tesaṃ pana vacane lokiyameva saraṇagamanaṃ siyā, na lokuttaraṃ, tañca ayuttameva duvidhassāpi tassa icchitabbattā. Tadaṅgappahānena saraṇagamanupakkilesavikkhambhanaṃ. Ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvāti etthāpi vuttanayena attho, saraṇagamanupakkilesavikkhambhanato, ārammaṇato ca sakalepi ratanattaye ijjhatīti vuttaṃ hoti.
这里说的“世俗的皈依”就是这个意思。通过“世尊是正自觉者”等语句而获得信。说“以信为根本”,是指前面所说的以信为先导。因为正是以俱生的方式成为先导,才算是以它为根本;如果离开了信,对佛等就不可能有正见。所谓正见,就是依照世间的理解方式,以正确的智慧如实看待佛陀的善觉性、法的善法性、僧团的善修行性。通过“获得信”这句话,说明即使没有正见,信也仍然是世俗的皈依;而通过“以信为根本的正见”这句话,则说明以信为依靠,才有前面所说的那种智慧。因为世俗的皈依也有两种:与智相应的,和与智不相应的。其中,前一句说的是像被母亲等人鼓励的小孩那样,与智不相应的皈依;后一句说的则是与智相应的皈依。为了表明这两种正是福行事的不同形态,所以说“在十种福行事中,称为见正直业”。正见之所以有“见正直业”的含义,是因为自己的见被它的诸缘端正了;而信也有这个含义,因为靠它使见得以端正。这里,提到信和正见,也就包含了以它们为主导的心生起;而通过前面所说的“见正直业”这个词,以具格的方式,就成立了前面所说的“以那为归趣之相而转起的心生起”这句话。不过,信和正见被分别提出来,应当理解为:与它们相应的心生起,是以它们为主导的。巴利
Tanti lokiyasaraṇagamanaṃ. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā saddhāpaṭilābho. Saddhāmūlikāti yathāvuttasaddhāpubbaṅgamā. Sahajātavasena pubbaṅgamatāyeva hi tammūlikatā saddhāvirahitassa buddhādīsu sammādassanassa asambhavato. Sammādiṭṭhi nāma buddhasubuddhataṃ, dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipannatañca lokiyāvabodhavasena sammā ñāyena dassanato. ‘‘Saddhāpaṭilābho’’ti iminā sammādiṭṭhivirahitāpi saddhā lokiyasaraṇagamananti dasseti, ‘‘saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhī’’ti pana etena saddhūpanissayā yathāvuttā paññāti. Lokiyampi hi saraṇagamanaṃ duvidhaṃ ñāṇasampayuttaṃ, ñāṇavippayuttañca. Tattha paṭhamena padena mātādīhi ussāhitadārakādīnaṃ viya ñāṇavippayuttaṃ saraṇagamanaṃ gahitaṃ, dutiyena pana ñāṇasampayuttaṃ. Tadubhayameva puññakiriyavatthu visesabhāvena dassetuṃ ‘‘dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccatī’’ti āha. Diṭṭhi eva attano paccayehi ujuṃ karīyatīti hi atthena sammādiṭṭhiyā diṭṭhijukammabhāvo, diṭṭhi ujuṃ karīyati etenāti atthena pana saddhāyapi. Saddhāsammādiṭṭhiggahaṇena cettha tappadhānassāpi cittuppādassa gahaṇaṃ, diṭṭhijukammapadena ca yathāvuttena karaṇasādhanena, evañca katvā ‘‘tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo’’ti heṭṭhā vuttavacanaṃ samatthitaṃ hoti, saddhāsammādiṭṭhīnaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ taṃsampayuttacittuppādassa tappadhānatāyāti daṭṭhabbaṃ.
这里说的“此”,指的就是世俗的皈依,因为出世间的皈依并没有这样的坏失。出世间的皈依只在道的刹那,按前面所说的方式成就,并不存在那样一种受持,所以不可能有这种坏失。所谓自我奉献,就是以自己的这个自我去奉献、投入、舍弃,也就是前面所说的、名为皈依的见正直业。以三宝为归宿、为依怙,这就是以彼为归趣者,可以指人,也可以指心的生起;这种状态就是以彼为归趣性,这也就是见正直业。以皈依为意趣而进入弟子身份,也就是依此而做出名为弟子身份、内住身份的作持、止持等行为,这叫作进入弟子身份。以皈依为意趣而礼敬,就是依此而礼拜;这里的礼敬,具体就是问讯、起迎、合掌和如法行。而且在一切处,从意义上都应当知道,这就是前面所说的见正直业。巴利
Tayidanti lokiyaṃ saraṇagamanameva paccāmasati lokuttarassa tathā bhedābhāvato. Tassa hi maggakkhaṇeyeva vuttanayena ijjhanato tathāvidhassa samādānassa avijjamānattā esa bhedo na sambhavatīti. Attā sanniyyātīyati appīyati pariccajīyati etenāti attasanniyyātanaṃ, yathāvuttaṃ saraṇagamanasaṅkhātaṃ diṭṭhijukammaṃ. Taṃ ratanattayaṃ parāyaṇaṃ paṭisaraṇametassāti tapparāyaṇo, puggalo, cittuppādo vā, tassa bhāvo tapparāyaṇatā, tadeva diṭṭhijukammaṃ. ‘‘Saraṇa’’nti adhippāyena sissabhāvaṃ antevāsikabhāvasaṅkhātaṃ vattapaṭivattādikaraṇaṃ upagacchati etenāti sissabhāvūpagamanaṃ. Saraṇagamanādhippāyeneva paṇipatati etenāti paṇipāto, paṇipatanañcettha abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammameva, sabbattha ca atthato yathāvuttadiṭṭhijukammameva veditabbaṃ.
为了超越轮回之苦而舍弃自己的自体,这叫舍弃自我。在“以彼为归趣”等说法里,也是同样的道理。按照利益教说的方式,法也被说成具有师长的地位,就像“结果的芒果树和不结果的芒果树,这两者都是我的老师”等话里那样,所以说“法的弟子”。“顶礼”等词,是显示礼敬的含义。“唯独对佛等”这个限定,应当知道在自我奉献等处也是以狮子行之法适用的,这样就遮止了其他对象。“因为这些”等语,是成立四种生起方式,或者显示其理由。巴利
Saṃsāradukkhanittharaṇatthaṃ attano attabhāvassa pariccajanaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatādīsupi eseva nayo. Hitopadesakathāpariyāyena dhammassāpi ācariyabhāvo samudācarīyati ‘‘phalo ambo aphalo ca, te satthāro ubho mamā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘dhammassa antevāsiko’’ti. ‘‘Abhivādanā’’tiādi paṇipātassa atthadassanaṃ. Buddhādīnaṃyevāti avadhāraṇassa attasanniyyātanādīsupi sīhagatikavasena adhikāro veditabbo. Evañhi tadaññanivattanaṃ kataṃ hotīti. ‘‘Imesañhī’’tiādi catudhā pavattanassa samatthanaṃ, kāraṇadassanaṃ vā.
像这样,先用一种方式说明了自我奉献等之后,现在要用其他方式来说明,所以开始说“再者”等。通过这个说明,自我奉献、以彼为归趣等四种,用其他同义的说法也同样是自我奉献、以彼为归趣等,因为义理没有差别,就像“舍学、妄说未证得”等所显示的那样。“尽形寿”是中性分词,意思是“尽此一生,我都归投”。据说,大迦叶尊者自己穿上出家相的衣服,从大渡头婆罗门村出发,走了三俱卢舍的路去迎接,在王舍城与那烂陀之间的多子树榕树下,见到世尊独自一人坐着。当时他还不知道“这位就是世尊、阿拉汉、正自觉者”,却以“我若得见师,即得见世尊”等语作了皈依。因此说“如大迦叶的皈依”。详细内容可参阅《迦叶相应》注。其中,“我若得见师,即得见世尊”的意思是:我若得见导师,就只愿得见此世尊,因为对我来说,不可能有除此以外的导师。“我若得见善逝,即得见世尊”的意思是:我若得见因正行而善逝、名为善逝者,就只愿得见此世尊,因为对我来说,不可能有除此以外的善逝。“我若得见正自觉者,即得见世尊”的意思是:我若得见因自己正确觉悟诸谛而名为正自觉者,就只愿得见此世尊,因为对我来说,不可能有除此以外的正自觉者——这是这里的注书所说。另外,“ca”这个词和“vata”这个词都只是用来补足句子的;或者应当用“ce”这个词,因为注书中说了“sace”。“vata”这个词也表示想要见到的确定之意,这样也说得通。巴利
Evaṃ attasanniyyātanādīni ekena pakārena dassetvā idāni aparehipi pakārehi dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ, etena attasanniyyātanatapparāyaṇatādīnaṃ catunnaṃ pariyāyantarehipi attasanniyyātanatapparāyaṇatādi katameva hoti atthassa abhinnattā yathā taṃ ‘‘sikkhāpaccakkhānaabhūtārocanānī’’ti dasseti. Jīvitapariyantikanti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, yāvajīvaṃ gacchāmīti attho. Mahākassapo kira sayameva pabbajitavesaṃ gahetvā mahātitthabrāhmaṇagāmato nikkhamitvā gacchanto tigāvutamaggaṃ paccuggamanaṃ katvā antarā ca rājagahaṃ, antarā ca nāḷandaṃ bahuputtakanigrodharukkhamūle ekakameva nisinnaṃ bhagavantaṃ passitvā ‘‘ayaṃ bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’ti ajānantoyeva ‘‘satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.154) saraṇagamanamakāsi. Tena vuttaṃ ‘‘mahākassapassa saraṇagamanaṃ viyā’’ti. Vitthāro kassapasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) gahetabbo. Tattha satthārañcavatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ satthāraṃ passeyyaṃ, imaṃ bhagavantaṃyeva passeyyaṃ. Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkā. Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammāpaṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ nāma passeyyaṃ, imaṃ bhagavantaṃyeva passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkā. Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammā sāmañca saccāni buddhattā sammāsambuddhaṃ nāma passeyyaṃ, imaṃ bhagavantaṃyeva passeyyaṃ, na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkāti ayamettha aṭṭhakathā. Sabbattha ca-saddo, vata-saddo ca padapūraṇamattaṃ, ce-saddena vā bhavitabbaṃ ‘‘sace’’ti aṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) vuttattā. Vata-saddo ca passitukāmatāya ekaṃsatthaṃ dīpetītipi yujjati.
“我即彼”这一段,出自《经集》里的《阿罗婆迦经》。在那里,虽然他的皈依是依道而成就的,但为了显示入流者的状态,也为了显示与净信相应的状态,他这样分说语句,这是该处注释书里说的。“从村到村”,是指从某个天神的村落到另一个天神的村落,或者指天神的小村落和大村落,也有这个意思。“从城到城”在这里也是同样的道理。“以及法的善法性”,是说赞叹了佛陀的善觉性、法的善法性、僧伽的善修行性之后,用“与”字表示合集,又用剩下的文句来表达其含义,意思就是:我礼敬正觉者,成为宣说法音的人,四处游行。巴利
‘‘So aha’’ntiādi suttanipāte āḷavakasutte. Tattha kiñcāpi maggeneva tassa saraṇagamanamāgataṃ, sotāpannabhāvadassanatthaṃ, pana pasādānurūpadassanatthañca evaṃ vācaṃ bhindatīti tadaṭṭhakathāyaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.181) vuttaṃ. Gāmā gāmanti aññasmā devagāmā aññaṃ devagāmaṃ, devatānaṃ vā khuddakaṃ, mahantañca gāmantipi attho. Purā puranti etthāpi eseva nayo. Dhammassa ca sudhammatanti buddhassa subuddhataṃ, dhammassa sudhammataṃ, saṅghassa suppaṭipannatañca abhitthavitvāti saha samuccayena, pāṭhasesena ca attho, sambuddhaṃ namassamāno dhammaghosako hutvā vicarissāmīti vuttaṃ hoti.
关于“阿罗婆迦等”,用“等”这个字,也把萨达吉罗、雪山等也都包括进去了。难道这些阿罗婆迦等不是已经证得道果、以道而成就皈依的吗?那为什么又说他们是以彼为依处的皈依呢?因为即使他们是以道成就皈依的,他们也显示了以彼为依处的行相。因为“我将游化……中略……正法”(《相应部》1.246;《经集》194)、“我们将游化,从村到村,从山到山……中略……正法”(《经集》182),这些话显示了他们以彼为依处的行相。所以应当知道,这是不观待皈依的差别,只是指出宣说的行相而这样说的。“那时”:就是在被问“怎样才是婆罗门”等八种问题时,以“知宿住者”等来回答的那个终结之时。这也就是《梵摩经》(《中部》2.394)中所说的“遍触”,即遍满接触。“遍抚”即遍擦拭。如此,敬礼也应当被理解为:如此,以最极恭敬的方式,敬礼也应当被理解。巴利
Āḷavakādīnanti ādi-saddena sātāgirahemavatādīnampi saṅgaho. Nanu ca ete āḷavakādayo adhigatamaggattā maggeneva āgatasaraṇagamanā, kasmā tesaṃ tapparāyaṇatāsaraṇagamanaṃ vuttanti? Maggenāgatasaraṇagamanehipi tehi tapparāyaṇatākārassa paveditattā. ‘‘So ahaṃ vicarissāmi…pe… sudhammataṃ, (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 194) te mayaṃ vicarissāma, gāmā gāmaṃ nagā nagaṃ…pe… sudhammata’’nti (su. ni. 182) ca hi etehi tapparāyaṇatākāro pavedito. Tasmā saraṇagamanavisesamanapekkhitvā pavedanākāramattaṃ upadisantena evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Athāti ‘‘kathaṃ kho brāhmaṇo hotī’’tiādinā puṭṭhassa aṭṭhavidhapañhassa ‘‘pubbenivāsaṃ yo vedī’’tiādinā byākaraṇapariyosānakāle. Idañhi majjhimapaṇṇāsake brahmāyusutte (ma. ni. 2.394) paricumbatīti pariphusati . Parisambāhatīti parimajjati. Evampi paṇipāto daṭṭhabboti evampi paramanipaccakārena paṇipāto daṭṭhabbo.
所谓“那个”指的就是敬礼。在“以亲属……等之力”这句里,因为后面能听到“之力”这个词,所以应该分开搭配成:以亲属之力、以恐惧之力、以师长之力、以应受供养者之力。其中,“以亲属之力”就是凭亲属这个身份。这里是以“状态”为核心来说明,或者说因为所指的就是那个状态本身,所以省略了“状态”这个词。其余几种“力”也是这样。这些和“敬礼”一词的关系是:依靠这些力,敬礼有四种。因此说“以应受供养者之力的敬礼”。“以其余之力”即指以亲属身份等为原因的敬礼。“唯以最胜者之力”等语是对此义的论证。接着为了依次详细说明“不以其余之力”等句所述的三重义理,故说“因此”等。“或为释迦族人”是显示父系亲属家族,“或为拘利族人”则显示母系。“敬礼”是敬礼的征表之语。“为国王所供养”即被诸王或为诸王所供养,如“为村庄所供养”。因为精通声律者认为,在表示供养之词的使用中,于主动者处用属格(表敬意)。其中“对世尊”是指对处于菩萨位或已经成正觉的世尊,“已学得”是指已学习的技艺。巴利
So panesāti paṇipāto. Ñāti…pe… vasenāti ettha ñātivasena, bhayavasena, ācariyavasena, dakkhiṇeyyavasenāti paccekaṃ yojetabbaṃ dvandaparato suyyamānattā. Tattha ñātivasenāti ñātibhāvavasena. Bhāvappadhānaniddeso hi ayaṃ, bhāvalopaniddeso vā tabbhāvasseva adhippetattā. Evaṃ sesesupi paṇipātapadena cetesaṃ sambandho tabbasena paṇipātassa catubbidhattā. Tenāha ‘‘dakkhiṇeyyapaṇipātenā’’ti, dakkhiṇeyyatāhetukena paṇipātenevāti attho. Itarehīti ñātibhāvādihetukehi paṇipātehi. ‘‘Seṭṭhavasenevā’’tiādi tassevatthassa samatthanaṃ . Idāni ‘‘na itarehī’’tiādinā vuttameva atthattayaṃ yathākkamaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sākiyo vā’’ti pitupakkhato ñātikuladassanaṃ, ‘‘koliyo vā’’ti pana mātupakkhato. Vandatīti paṇipātassa upalakkhaṇavacanaṃ. Rājapūjitoti rājūhi, rājūnaṃ vā pūjito yathā ‘‘gāmapūjito’’ti. Pūjāvacanapayoge hi kattari sāmivacanamicchanti saddavidū. Bhagavatoti bodhisattabhūtassa, buddhabhūtassa vā bhagavato. Uggahitanti sikkhitasippaṃ.
“分四份”等,是在《教授尸迦罗越经》(《长部》3.265)里说的。“住家”就是住在家里。这里因为和表示行为的词连用,所以用业格来表示处所的意思。“应从事事业”就是应当从事农耕、经商等事业。因为家业不可能任何时候都一样,有时会因为国王等原因而出现灾祸,所以心想“灾祸发生时会有用处”,就把财富存起来,因此说“灾祸发生时会有用处”。不过,在这四份当中,就拿“以一份受用财富”所说的那一份来说,也应当布施给比丘们和贫穷乞讨的人等,也应当给织工、理发师等人报酬。这是关于积蓄受用财富的教导,意思是已经领受了这样的教导。要知道,这只是就现世来说的;即使有人期望来世或导向解脱的教导,他也确实是在礼敬应当受供养的人。“然而,有人”等,是对“唯以最胜之力……执取”所说的内容作详细说明。巴利
‘‘Catudhā’’tiādi siṅgālovādasutte (dī. ni. 3.265) gharamāvasanti ghare vasanto, kammappavacanīyayogato cettha bhummatthe upayogavacanaṃ. Kammaṃ payojayeti kasivāṇijjādikammaṃ payojeyya. Kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājādivasena āpadāpi uppajjati, tasmā ‘‘āpadāsu uppannāsu bhavissatī’’ti evaṃ manasi katvā nidhāpeyyāti āha ‘‘āpadāsu bhavissatī’’ti. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu ‘‘ekena bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsatoyeva gahetvā bhikkhūnampi kapaṇaddhikādīnampi dānaṃ dātabbaṃ, pesakāranhāpitakādīnampi vetanaṃ dātabbanti ayaṃ bhogapariggahaṇānusāsanī, evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvāti attho. Idañhi diṭṭhadhammikaṃyeva sandhāya vadati, samparāyikaṃ, pana niyyānikaṃ vā anusāsaniṃ paccāsisantopi dakkhiṇeyyapaṇipātameva karoti nāmāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yo panā’’tiādi ‘‘seṭṭhavaseneva…pe… gaṇhātī’’ti vuttassatthassa vitthāravacanaṃ.
“如是”等句,是为了显示与前面所说“以最胜为条件才会破失”相反的情况。由于义理的需要,性、语尾变化和格发生了变化,所以也可以接在“已受皈依的近事女”后面理解。在这类情况下也是如此。“即使是出家者”中的“pi”一词表示推想,所以说“更何况未出家者”。皈依不会破失,因为没有以最胜的方式向对方敬礼。“同样地”是起承接作用的虚词,承接“皈依不会破失”这句话。“因被国家恭敬”是指被国家或被国中居民所恭敬。应当知道,这只是对“因恐惧而应当敬礼”这一事实本身的论证,并不是在说明皈依不破失的原因;皈依不破失的真正原因,是没有以最胜的方式敬礼,因为前面已经说过“以最胜为条件才会破失”。“以最胜为条件”的意思是,以在世间是最上应受供养者的身份为条件。因此说“他敬礼:‘此人是世间最上应受供养者。’”即使敬礼外道,皈依也不会破失,更何况其他情况。皈依的类别,就是皈依的区分;这里因为与区分相关,也能很容易地说明不破失,所以作了不破失的说明。巴利
‘‘Eva’’ntiādi pana ‘‘seṭṭhavasena ca bhijjatī’’ti vuttassa byatirekadassanaṃ. Atthavasā liṅgavibhattivipariṇāmoti katvā gahitasaraṇāya upāsikāya vātipi yojetabbaṃ. Evamīdisesu. Pabbajitampīti pi-saddo sambhāvanatthoti vuttaṃ ‘‘pageva apabbajita’’nti. Saraṇagamanaṃ na bhijjati seṭṭhavasena avanditattā. Tathāti anukaḍḍhanatthe nipāto ‘‘saraṇagamanaṃ na bhijjatī’’ti. Raṭṭhapūjitattāti raṭṭhe, raṭṭhavāsīnaṃ vā pūjitattā. Tayidaṃ bhayavasena vanditabbabhāvasseva samatthanaṃ, na tu abhedassa kāraṇadassanaṃ, tassa pana kāraṇaṃ seṭṭhavasena avanditattāti veditabbaṃ. Vuttañhi ‘‘seṭṭhavasena ca bhijjatī’’ti. Seṭṭhavasenāti loke aggadakkhiṇeyyatāya seṭṭhabhāvavasenāti attho. Tenāha ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyoti vandatī’’ti. Titthiyampi vandato na bhijjati, pageva itaraṃ. Saraṇagamanappabhedoti saraṇagamanavibhāgo, tabbibhāgasambandhato cettha sakkā abhedopi sukhena dassetunti abhedadassanaṃ kataṃ.
圣道本身就是出世间的皈依,而四种沙门果则是从异熟果的角度来说的。一切苦的灭尽,就是指整个轮回之苦彻底止息、不再生起的涅槃。在这里应当知道:与业相似的果是异熟果,与业相反的果则是功德果。就像稻种等所结的果实,那些与种子相似的才叫异熟,才得到异熟这个名称,而根、芽、叶、干、茎则不算;同样,善业和不善业的果,因为是无色法、有所缘,与业相似,所以叫异熟,也得到异熟这个名称,而那些虽然由业所生、但与业不相似的其他法,则叫功德,只得到功德这个名称。接着以“此已说”等语,引出《法句经》中阿耆达多婆罗门的故事经文来加以说明。巴利
Ariyamaggo eva lokuttarasaraṇagamananti cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalabhāvena vuttāni. Sabbadukkhakkhayoti sakalassa vaṭṭadukkhassa anuppādanirodho nibbānaṃ. Ettha ca kammasadisaṃ vipākaphalaṃ, tabbiparītaṃ ānisaṃsaphalanti daṭṭhabbaṃ. Yathā hi sālibījādīnaṃ phalāni taṃsadisāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na mūlaṅkurapattakkhandhanāḷāni, evaṃ kusalākusalānaṃ phalāni arūpadhammabhāvena, sārammaṇabhāvena ca sadisāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na tadaññāni kammanibbattānipi kammaasadisāni, tāni pana ānisaṃsāni nāma honti, ānisaṃsaniruttimattañca labhantīti. ‘‘Vuttañheta’’ntiādinā dhammapade aggidattabrāhmaṇavatthupāḷimāharitvā dasseti.
这里“Yo ca”中的“ca”表示转折,意思是“然而,那个”。这里的意趣是这样的:在表达转折含义时,如果像“众人确实前往许多庇护所,比如山岳和丛林”等(《法句经》188颂)所说的那样,那些并不是安稳的庇护所,不是最上的庇护所,而且依靠这种庇护所并不能从一切苦中解脱——既然如此,那么究竟什么东西才是安稳的庇护所、是最上的庇护所?究竟依靠什么东西作为庇护所,才能从一切苦中解脱呢?巴利
Yo cāti ettha ca-saddo byatireke, yo panāti attho. Tatrāyamadhippāyo – byatirekatthadīpane yadi ‘‘bahuṃ ve saraṇaṃ yanti, pabbatāni vanāni cā’’tiādinā (dha. pa. 188) vuttaṃ khemaṃ saraṇaṃ na hoti, na uttamaṃ saraṇaṃ, etañca saraṇamāgamma sabbadukkhā na pamuccati, evaṃ sati kiṃ nāma vatthu khemaṃ saraṇaṃ hoti, uttamaṃ saraṇaṃ, kiṃ nāma vatthuṃ saraṇamāgamma sabbadukkhā pamuccatīti ce?
如果有人已经皈依了佛、法、僧……
这个皈依处确实安稳,这个皈依处是无上的。
依靠这个皈依,就能从一切苦中解脱出来。巴利
Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato…pe… Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ; Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatīti. (dha. pa. 190-92);
正是针对这类情况。因为世俗的皈依会由于礼敬外道等事而动摇、变动,所以为了说明那不动摇、不变动、属于出世间的皈依,才说了“以正慧观见四圣谛”。这里把“sammā”读成短音,是为了让语音顺畅。“苦”等说法,是在显示前面所说“四圣谛”的自体。“超越苦”就是苦的灭尽。“导向苦的止息”就是导向苦的灭尽。“此”指的就是像这样说的、以“以正慧观见四圣谛”这句话所表达的、名为出世间皈依的圣谛之见。“kho”这个词是决定的意思,在三个词上都要连起来理解。巴利
Evamīdisesu. Lokiyassa saraṇagamanassa aññatitthiyāvandanādinā kuppanato, calanato ca akuppaṃ acalaṃ lokuttarameva saraṇagamanaṃ pakāsetuṃ ‘‘cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passatī’’ti vuttaṃ. Vācāsiliṭṭhatthañcettha sammāsaddassa rassattaṃ. ‘‘Dukkha’’ntiādi ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti vuttassa sarūpadassanaṃ. Dukkhassa ca atikkamanti dukkhanirodhaṃ. Dukkhūpasamagāminanti dukkhanirodhagāmiṃ. ‘‘Eta’’nti ‘‘cattāri…pe… passatī’’ti (dha. pa. 190) evaṃ vuttaṃ lokuttarasaraṇagamanasaṅkhātaṃ ariyasaccadassanaṃ. Kho-saddo avadhāraṇattho padattayepi yojetabbo.
不从“常”等角度执取,是指不以“常”等想法去抓取。有些语言学者认为,这里本该用“iti”来标示,却用了“to”这个音。接着引用《智分别》等(《中部》3.126;《增支部》1.268)中“曾如是说”等经文,来证明这一点。“不可能”是否定它有一个产生的因;“没有机会”是否定它有一个助缘的因。这两者都是在否定原因本身。“以此”就是“以这个原因”。“见具足者”就是具足道见的人,也就是入流者。“任何一个行”,是指在四地中,对有为行,即使一个行。“以常执取”,就是执取为“常”。“以乐执取”,就是依我见执取为“乐”,如说:“我是一向乐者、无病者,死后亦然。”然而,以离见之心,圣弟子为了止息热恼,犹如醉象所惊的婆罗门,以乐执取任何一个行,如同进入粪地。在“我”的部分,为了摄受遍等施设,不说“行”,而说“法”。如《附随》中说:巴利
Niccato anupagamanādivasenāti ‘‘nicca’’nti aggahaṇādivasena, itinā niddisitabbehi to-saddamicchanti saddavidū. ‘‘Vuttañheta’’ntiādinā ñāṇavibhaṅgādīsu (ma. ni. 3.126; a. ni. 1.268) āgataṃ pāḷiṃ sādhakabhāvena āharati. Aṭṭhānanti janakahetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayahetupaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu ekampi saṅkhāraṃ. Niccato upagaccheyyāti ‘‘nicco’’ti gaṇheyya. Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.76) evaṃ attadiṭṭhivasena ‘‘sukho’’ti gaṇheyya, diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiparittāsito cokkhabrāhmaṇo viya ukkārabhūmiṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahaṇatthaṃ ‘‘saṅkhāra’’nti avatvā ‘‘dhamma’’nti vuttaṃ. Yathāha parivāre –
“ 一切行都是无常的,是苦的、无我的,而且都是有为法;
涅槃以及施设,决定就是无我。”巴利
‘‘Aniccā sabbe saṅkhārā, dukkhānattā ca saṅkhatā; Nibbānañceva paññatti, anattā iti nicchayā’’ti. (pari. 257);
在这三种情形当中,应当知道:圣弟子的区分,既可以只按四地来理解,也可以只按三地来理解。因为凡夫无论把什么执取为“常、乐、我”,圣弟子就把它执取为“无常、苦、无我”,这样来解开那种执取。巴利
Imesu pana tīsupi vāresu ariyasāvakassa catubhūmakavaseneva paricchedo veditabbo, tebhūmakavaseneva vā. Yaṃ yañhi puthujjano ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā’’ti gāhaṃ gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti gaṇhanto gāhaṃ viniveṭheti.
在“母亲”等语中,生母就是母亲,生父就是父亲,“人间的漏尽者”指的就是阿拉汉。那么,圣弟子会不会杀害其他众生呢?这也是绝不可能的。即使是为了转轮王位或自己的性命,他也不会杀害那条生命;尽管如此,为了显示凡夫状态的极大过失和圣者状态的强大力量,才这样说,应当这样理解。“心怀嗔怒”是指以杀心污染了心,或者心已被污染。“令出血”是指在活着的身体上,哪怕只让一只小苍蝇吸食那么一点血,也算令出血。“分裂僧团”是指用五种方式分裂共同居住、处于同一界内的僧团,正如所说:“优波离,僧团以五种方式分裂:通过羯磨、通过诵戒、通过宣称、通过唱告、通过取筹。”(律藏·附随458)“认其他导师”是指从此以外认取某个外道师为“这是我的导师”,这是绝不可能的。“成就生存”是指成就善趣的生存,这是异熟果。“成就财富”是指成就人间财富和天界财富,这是现法受用的果报。以“即如所说”等语句,引《天相应》等经文(相应部1.37)来证明。巴利
‘‘Mātara’’ntiādīsu janikā mātā, janako pitā, manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako tehi aññampi pāṇaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānameva. Cakkavattirajjasakajīvitahetupi hi so taṃ jīvitā na voropeyya, tathāpi puthujjanabhāvassa mahāsāvajjatādassanatthaṃ ariyabhāvassa ca balavatāpakāsanatthaṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paduṭṭhacittoti vadhakacittena padūsanacitto, padūsitacitto vā. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ saṅghaṃ pañcahi kāraṇehi bhindeyya, vuttañhetaṃ ‘‘pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati kammena, uddesena, voharanto, anussāvanena, salākaggāhenā’’ti (pari. 458) aññaṃ satthāranti ito aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Bhavasampadāti sugatibhavena sampadā, idaṃ vipākaphalaṃ. Bhogasampadāti manussabhogadevabhogehi sampadā, idaṃ pana ānisaṃsaphalaṃ. ‘‘Vuttañheta’’ntiādinā devatāsaṃyuttādipāḷiṃ (saṃ. ni. 1.37) sādhakabhāvena dasseti.
这里“Gatāse”中的“se”只是个语气助词。“他们不会堕入恶趣”是说,那些已经皈依佛的人,因为这个因缘,不会堕入恶趣。“人”这个词,是因为偈颂格式的需要而作了离合解释,意思是“生于人众之中”。“天众”指天人的群体,或者天城,也就是“诸天神的身体聚集在这里”的意思。巴利
Gatāseti ettha se-iti nipātamattaṃ. Na te gamissanti apāyabhūminti te buddhaṃ saraṇaṃ gatā tannimittaṃ apāyaṃ na gamissanti. Mānusanti ca gāthābandhavasena visaññoganiddeso, manussesu jātanti attho. Devakāyanti devasaṅghaṃ, devapuraṃ vā ‘‘devānaṃ kāyo samūho etthā’’ti katvā.
“还有另一种”等语,是引用《六处品·目犍连相应》(相应部 4.341)中所说的另一种果报,意思是:还有另一种果报是大目犍连长老所说的。其他天人,指没有皈依的天人。以十种理由,就是以十种原因。“以天”等语,是显示那种形态。超越,就是压服、越过而安住。“此理亦然”这句话,是指出“天帝释,皈依法实在很好”(相应部 4.341)这段经文。名为《鞞罗摩经》的经,收在《增支部》九集。因为经中那位名叫鞞罗摩的菩萨婆罗门,具备了超越种姓、家族、容貌、财富、信仰、智慧等界限的广大功德,曾做八万四千位国王的老师,所以这部经与布施的说法相关(增支部 9.20)。在那部经里说到:他以容量相当于一迦梨沙四分之一、数量各八万四千的金钵、银钵、铜钵,依次装满银、金、金币,又以一切装饰品庄严;布施了八万四千头象、八万四千匹马、八万四千辆车、八万四千头乳牛、八万四千名少女、八万四千张坐床、八万四千俱胝套衣服,以及无量种类的嚼食、啖食等食物。这样连续不断地进行了七年零七个月的大布施,称为鞞罗摩大布施。可是,布施给一位入流者的果报比这更大;布施给一百位入流者,不如布施给一位一来者;布施给一位不来者,不如布施给一位阿拉汉;布施给一位阿拉汉,不如布施给一位独觉佛;布施给一位独觉佛,不如布施给一位正自觉者;布施给一位正自觉者,不如布施给以佛陀为首的僧团;布施给以佛陀为首的僧团,不如为四方僧团建造精舍;而为四方僧团建造精舍,又不如皈依三宝的果报更大。这就是这里所说明的意思。因为确实这样说过:巴利
‘‘Aparampī’’tiādinā saḷāyatanavagge moggallānasaṃyutte (saṃ. ni. 4.341) āgataṃ aññampi phalamāha, aparampi phalaṃ mahāmoggallānattherena vuttanti attho. Aññe deveti asaraṇaṅgate deve. Dasahi ṭhānehīti dasahi kāraṇehi. ‘‘Dibbenā’’tiādi tassarūpadassanaṃ. Adhigaṇhantīti abhibhavanti atikkamitvā tiṭṭhanti. ‘‘Esa nayo’’ti iminā ‘‘sādhu kho devānaminda dhammasaraṇagamanaṃ hotī’’ti (saṃ. ni. 4.341) suttapadaṃ atidisati. Velāmasuttaṃ nāma aṅguttaranikāye navanipāte jātigottarūpabhogasaddhāpaññādīhi mariyādavelātikkantehi uḷārehi guṇehi samannāgatattā velāmanāmakassa bodhisattabhūtassa caturāsītisahassarājūnaṃ ācariyabrāhmaṇassa dānakathāpaṭisaññuttaṃ suttaṃ (a. ni. 9.20) tattha hi karīsassa catutthabhāgappamāṇānaṃ caturāsītisahassasaṅkhyānaṃ suvaṇṇapātirūpiyapātikaṃsapātīnaṃ yathākkamaṃ rūpiyasuvaṇṇa hiraññapūrānaṃ, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṃ, caturāsītiyā hatthisahassānaṃ caturāsītiyā assasahassānaṃ, caturāsītiyā rathasahassānaṃ, caturāsītiyā dhenusahassānaṃ, caturāsītiyā kaññāsahassānaṃ, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ, caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ, aparimāṇassa ca khajjabhojjādibhedassa āhārassa pariccajanavasena sattamāsādhikāni sattasaṃvaccharāni nirantaraṃ pavattavelāmamahādānato ekassa sotāpannassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ, tato sataṃsotāpannānaṃ dinnadānato ekassa sakadāgāmino, tato ekassa anāgāmino, tato ekassa arahato, tato ekassa paccekabuddhassa, tato sammāsambuddhassa, tato buddhappamukhassa saṅghassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ, tato cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihārakaraṇaṃ, tato saraṇagamanaṃ mahapphalataranti ayamattho pakāsito. Vuttañhetaṃ –
居士,维拉摩婆罗门曾作大布施。如果有人供养一位具足正见的人,这比那果报更大;如果有人供养一百位具足正见的人,如果有人供养一位一来,这比那果报更大……巴利
‘‘Yaṃ gahapati velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ, yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalataraṃ, yo ca sataṃ diṭṭhisampannānaṃ bhojeyya, yo cekaṃ sakadāgāmiṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalatara’’ntiādi (a. ni. 9.20).
应当知道,这里是从最高标准的角度,说明皈依的果报只属于出世间皈依。正如《鞞罗摩经注》中所说:“‘应皈依’这句话里,指的是通过道而证得的不退转的皈依。另一些人则说:‘因为把自己奉献出去、交托出去,所以皈依比那个果报更大。’”而在《究罗檀头经注》中则会说:“因为所谓皈依,就是舍弃生命归奉三宝的福业,它能带来天界的成就,所以应当知道它果报更大、功德更大。”按照这个道理,世间皈依的果报在这里其实也已经显示出来了,应当这样理解。护法阿阇梨长老在《长部复注》中也认可这个意思,因为在这里以及其他《中部复注》等当中都是不加区分地宣说的;舍利弗阿阇梨长老在《精义灯》和《增支部复注》中,也是依据两者共通的说法而赞同这个意思的。不过另一些人说:“《究罗檀头经注》里也只说了出世间皈依的果报。”这种说法是不对的,因为那里并没有那样说。那里是通过“因为……给予”等,依据两者共通的理由,说明了两者的果报。在“《鞞罗摩经》等”当中,以“等”字应当知道还包含了《最胜信经》《恰得童子天宫》等。巴利
Iminā ca ukkaṭṭhaparicchedato lokuttarasseva saraṇagamanassa phalaṃ dassitanti veditabbaṃ. Tathā hi velāmasuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘saraṇaṃ gaccheyyāti ettha maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ adhippetaṃ, apare panāhu ‘attānaṃ niyyātetvā dinnattā saraṇagamanaṃ tato mahapphalatara’nti vutta’’nti (a. ni. aṭṭha. 3.9.20) kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṃ pana vakkhati ‘‘yasmā ca saraṇagamanaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññakammaṃ saggasampattiṃ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabba’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.350, 351) iminā pana nayena lokiyassāpi saraṇagamanassa phalaṃ idha dassitamevāti gahetabbaṃ. Ācariyadhammapālattherenapi (dī. ni. ṭī. 1.250) hi ayamevattho icchitoti viññāyati idha ceva aññāsu ca majjhimāgamaṭīkādīsu avisesatoyeva vuttattā, ācariyasāriputtattherenāpi ayamattho abhimato siyā sāratthadīpaniyaṃ, (sārattha. ṭī. verañjakaaṇḍavaṇṇanā.15) aṅguttaraṭīkāyañca tadubhayasādhāraṇavacanato. Apare pana vadanti ‘‘kūṭadantasuttaṭṭhakathāyampi (dī. ni. ṭī. 1.249) lokuttarasseva saraṇagamanassa phalaṃ vutta’’nti, tadayuttameva tathā avuttattā. ‘‘Yasmā…pe… detī’’ti hi tadubhayasādhāraṇakāraṇavasena tadubhayassāpi phalaṃ tattha vuttanti. Velāmasuttādīnanti ettha ādisaddena (a. ni. 4.34; itivu. 90) aggappasādasuttachattamāṇavakavimānādīnaṃ (vi. va. 886 ādayo) saṅgaho daṭṭhabbo.
无明,就是对三种对象(佛、法、僧)的功德不了解,在这里就是痴迷。疑,就是“是佛呢,还是不是佛呢”这样的疑惑。邪智,就是把三种对象的功德颠倒地执取为没有功德。用“等”字,涵盖了不恭敬、不尊重等说法。被染污,就是变成染污的、有垢秽的。“没有大光辉”等也是染污的另一种说法。其中,“没有大光辉”就是没有大光明,意思是不清净、不洁白。“没有大广照”就是没有大威力,意思是不殊胜、不崇高。有过失的,就是由于渴爱、邪见等而有过咎。为了从果的角度说明它,所以说“有不悦意果”,意思是因为有过失,所以有不悦意果。世间的皈依,就像受持学处一样,没有限定时间,只以寿命为限,因此它随五蕴的坏灭而坏灭,而它因为远离渴爱、邪见等,所以是无过咎,因此说“命终时是无过失的”。这无过失的皈依坏灭。虽然是无过失的,但也不是有悦意果的,更何况是不悦意果呢,因为无果报。因为它不是不善,而只是坏灭而已,这是意趣。“于他生”就是于其他生存中。巴利
Aññāṇaṃ nāma vatthuttayassa guṇānamajānanaṃ tattha sammoho. Saṃsayo nāma ‘‘buddho nu kho, na nu kho’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.216) vicikicchā. Micchāñāṇaṃ nāma vatthuttayassa guṇānaṃ aguṇabhāvaparikappanena viparītaggāho. Ādisaddena anādarāgāravādīnaṃ saṅgaho. Saṃkilissatīti saṃkiliṭṭhaṃ malīnaṃ bhavati. Na mahājutikantiādipi saṃkilesapariyāyo eva. Tattha na mahājutikanti na mahujjalaṃ, aparisuddhaṃ apariyodātanti attho. Na mahāvipphāranti na mahānubhāvaṃ, apaṇītaṃ anuḷāranti attho. Sāvajjoti taṇhādiṭṭhādivasena sadoso. Tadeva phalavasena vibhāvetuṃ ‘‘aniṭṭhaphalo’’ti vuttaṃ, sāvajjattā akantiphalo hotīti attho. Lokiyasaraṇagamanaṃ sikkhāsamādānaṃ viya agahitakālaparicchedaṃ jīvitapariyantameva hoti, tasmā tassa khandhabhedena bhedo, so ca taṇhādiṭṭhādivirahitattā adosoti āha ‘‘anavajjo kālakiriyāya hotī’’ti. Soti anavajjo saraṇagamanabhedo. Satipi anavajjatte iṭṭhaphalopi na hoti, pageva aniṭṭhaphalo avipākattā. Na hi taṃ akusalaṃ hoti, atha kho bhedanamattanti adhippāyo. Bhavantarepīti aññasmimpi bhave.
因为“持”这个词可以带两个宾语,所以“近事男”这个说法本身也是业,而且是从表象角度说的业。为了说明这个意思,就说了“应当这样记持:这是近事男”。“应记持”的意思就是应去了知。这里,了知就是知道,所以用“应知”来表明这一点。“为了善巧于近事男的类别”,就是为了善巧于安立近事男身份的分类。“谁是近事男”是问本质,也就是说:名叫近事男的人,以什么为特征?“为什么”是问原因,意思是:以什么生起的相作为依据,近事男这个词才能用在那个人身上?所以说“为什么称为近事男?”因为对于词所指的对象来说,那个生起的相正是这个词义能够成立的原因。“他的戒是什么”是问誓戒的受持,意思是:这个近事男的戒是怎样的?受持多少誓戒,才能称他为戒具足?“他的活命是什么”是问业的受持,问的是:他的正命是什么?受持什么样的业,他的活命才能成立?而正命是通过远离邪命才有的,所以也把邪命分开来讲。“什么是坏失”是问对这两者的违犯,意思是:这个近事男的戒和活命的坏失是什么?因为总说的时候,紧接着的就是规则或遮止,所以取紧接着的那部分。“什么是具足”是问对这两者的正确行持,按照前面说的方式,意思是:这个近事男的戒和活命的具足。以自相、言说、义理等名为方式而散布,所以叫“杂”;那本身就是“杂染”,意思是以多种方式展开的义理抉择。巴利
Dharasaddassa dvikammikattā ‘‘upāsaka’’nti idampi kammameva, tañca kho ākāraṭṭhāneti atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘upāsako ayanti evaṃdhāretū’’ti vuttaṃ. Dhāretūti ca upadhāretūti attho. Upadhāraṇañcettha jānanamevāti dasseti ‘‘jānātū’’ti iminā. Upāsakavidhikosallatthanti upāsakabhāvavidhānakosallatthaṃ. Ko upāsakoti sarūpapucchā, kiṃ lakkhaṇo upāsako nāmāti vuttaṃ hoti. Kasmāti hetupucchā, kena pavattinimittena upāsakasaddo tasmiṃ puggale niruḷhoti adhippāyo. Tenāha ‘‘kasmā upāsakoti vuccatī’’ti. Saddassa hi abhidheyye pavattinimittameva tadatthassa tabbhāvakāraṇaṃ. Kimassa sīlanti vatasamādānapucchā, kīdisaṃ assa upāsakassa sīlaṃ, kittakena vatasamādānenāyaṃ sīlasampanno nāma hotīti attho. Ko ājīvoti kammasamādānapucchā, ko assa sammāājīvo, kena kammasamādānena assa ājīvo sambhavatīti pucchati, so pana micchājīvassa parivajjanena hotīti micchājīvopi vibhajīyati. Kā vipattīti tadubhayesaṃ vippaṭipattipucchā, kā assa upāsakassa sīlassa, ājīvassa ca vipattīti attho. Sāmaññaniddiṭṭhe hi sati anantarasseva vidhi vā paṭisedho vāti anantarassa gahaṇaṃ. Kā sampattīti tadubhayesameva sammāpaṭipattipucchā, kā assa upāsakassa sīlassa, ājīvassa ca sampattīti vuttanayena attho. Sarūpavacanatthādisaṅkhātena pakārena kiratīti pakiṇṇaṃ, tadeva pakiṇṇakaṃ, anekākārena pavattaṃ atthavinicchayanti attho.
“任何人”是指刹帝利、婆罗门等当中的任何一个人。通过这句话,说明在这里种姓等差别并不是原因;而通过“已皈依”这句话,则说明在这里只有皈依才是判断标准。通过“在家者”这句话,则说明“近事男”这个词只固定用于在家的人,不用于出家的人。为了用《大品相应部》中的《摩诃男经》(相应部 5.1033)来证明这个意思,所以说了“确实曾这样说”等话。其中,“从何”是指从皈依佛等。世尊称呼自己小叔父善饭王之子、名叫摩诃男的释迦王为“摩诃男”。“至此”的意思是:仅仅靠这皈依佛等,就成为近事男,而不是以种姓等作为原因。虽然也有像多婆娑和跋利迦那样,只靠两句皈依语就成为近事男的情况,但那时三所依处还不存在,只是偶尔才有那种情况。因此,为了显示任何时候都通用的三句皈依的近事男身份,才说了“已皈依”。因为他们后来也都成了三皈依者。在这里并不出现排斥其他的、只皈依一处或两处就称为近事男的情况。应当知道,为了也说明这个意思,才这样说的。巴利
Yo kocīti khattiyabrāhmaṇādīsu yo koci, iminā padena akāraṇamettha jātiādivisesoti dasseti, ‘‘saraṇagato’’ti iminā pana saraṇagamanamevettha pamāṇanti. ‘‘Gahaṭṭho’’ti ca iminā āgārikesveva upāsakasaddo niruḷho, na pabbajjūpagatesūti. Tamatthaṃ mahāvaggasaṃyutte mahānāmasuttena (saṃ. ni. 5.1033) sādhento ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha yatoti buddhādisaraṇagamanato. Mahānāmāti attano cūḷapituno sukkodanassa puttaṃ mahānāmaṃ nāma sakyarājānaṃ bhagavā ālapati. Ettāvatāti ettakena buddhādisaraṇagamanena upāsako nāma hoti, na jātiādīhi kāraṇehīti adhippāyo. Kāmañca tapussabhallikānaṃ viya dvevācikaupāsakabhāvopi atthi, so pana tadā vatthuttayābhāvato kadāciyeva hotīti sabbadā pavattaṃ tevācikaupāsakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saraṇagato’’ti vuttaṃ. Tepi hi pacchā tisaraṇagatā eva, na cettha sambhavati aññaṃ paṭikkhipitvā ekaṃ vā dve vā saraṇagato upāsako nāmāti imamatthampi ñāpetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.
“由亲近侍奉”这一说法,是通过那样的皈依,以及在这皈依中对之恭敬、尊重、敬仰等而亲近侍奉,以此显示所做的事的意义。因此说“因为他确实……”等等。巴利
Upāsanatoti teneva saraṇagamanena, tattha ca sakkaccakāritāya gāravabahumānādiyogena payirupāsanato, iminā katvatthaṃ dasseti. Tenāha ‘‘so hī’’tiādi.
“离”在这里指的是:所谓“怨”,就是杀生等破戒行为;因为要把它消除、杀灭、破坏,所以称为“离”。这五种远离,因为以远离为根本,所以属于那种戒。正如所引的《摩诃男经》中说“远离杀生”等等,用“如……”等来说明并显示它的实际情形,就像园丁只用一种浇水的方法,既浇灌芒果树,也为尊师沐浴一样。正如《芒果天宫》中所说——巴利
Veramaṇiyoti ettha veraṃ vuccati pāṇātipātādidussīlyaṃ, tassa maṇanato hananato vināsanato veramaṇiyo nāma, pañca viratiyo viratipadhānattā tassa sīlassa. Tathā hi udāhaṭe mahānāmasutte vuttaṃ ‘‘pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādi (saṃ. ni. 5.1033) ‘‘yathāhā’’tiādinā sādhakaṃ, sarūpañca dasseti yathā taṃ uyyānapālassa ekeneva udakapatiṭṭhānapayogena ambasecanaṃ, garusinānañca. Yathāha ambavimāne (vi. va. 1151 ādayo) –
“ 芒果树被浇灌,沙门也被沐浴,
我也积累了不少福德。
他就这样用自己的喜悦遍满自己的整个身体。”
芒果树被浇灌,沙门被沐浴;
做了很多福德,生命真有果报啊。巴利
‘‘Ambo ca sitto samaṇo ca nhāpito, Mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ; Iti so pītiyā kāyaṃ, sabbaṃ pharati attano’’ti. [‘‘Ambo ca siñcato āsi, samaṇo ca nahāpito; Bahuñca puññaṃ pasutaṃ, aho saphalaṃ jīvita’’nti. (idha ṭīkāyaṃ mūlapāṭho)]
就这样,在这类情况下。到此为止,也就是仅以远离五种怨为限度。巴利
Evamīdisesu. Ettāvatāti ettakena pañcaveraviratimattena.
邪贸易就是不正当的贸易,不是正命的贸易,意思是不合适的商业行为。已断除就是通过不去做而断除。依法就是不偏离法,借此也否定了以邪贸易谋生之外的其他非法谋生方式。平等就是没有偏邪,借此说明舍弃了身邪行等恶行之后,以身正行等善行来谋生。引述“此已说”等《增支部五集》的经文,既作证明,也显示其自身相状。贸易指商人的买卖,即任何售卖行为,这里用的是阴性词。武器贸易就是自己制作或让人制作武器,或者拿到制作好的武器来售卖。人口贸易就是贩卖人口。肉贸易就是像屠夫等人那样,饲养鹿、猪之类,做成肉之后售卖。酒贸易就是调配任何酒类之后售卖。毒贸易就是调配或收集毒药之后售卖。其中,武器贸易因为会伤害他人,所以不可做;人口贸易因为会使人失去自由;肉贸易因为是杀害的因;酒贸易因为是放逸的因;毒贸易因为是损害他人的因。巴利
Micchāvaṇijjāti ayuttavaṇijjā, na sammāvaṇijjā, asāruppavaṇijjakammānīti attho. Pahāyāti akaraṇeneva pajahitvā. Dhammenāti dhammato anapetena, tena micchāvaṇijjakammena ājīvanato aññampi adhammikaṃ ājīvanaṃ paṭikkhipati. Samenāti avisamena, tena kāyavisamādiduccaritaṃ vajjetvā kāyasamādinā sucaritena ājīvanaṃ dasseti. ‘‘Vuttañheta’’ntiādinā pañcaṅguttarapāḷimāharitvā sādhakaṃ, sarūpañca dasseti. Vāṇijānaṃ ayanti vaṇijjā, yassa kassaci vikkayo, itthiliṅgapadametaṃ. Satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā yathākataṃ paṭilabhitvā vā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūnakārādayo viya migasūkarādike posetvā maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃ kiñci majjaṃ yojetvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ yojetvā, saṅgahetvā vā tassa vikkayo. Tattha satthavaṇijjā paroparodhanimittatāya akaraṇīyāti vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato, visavaṇijjā parūpaghātakāraṇato.
“即彼”是指对前面所说的戒与谋生方式的说明:戒以远离五种过失为特征,谋生方式以断除五种邪贸易等为特征。“败坏”就是破坏、毁坏的意思。这样,先依戒与谋生方式的败坏,说明在家男信徒的败坏;接着又依不信等,加以说明,所以说“又”等话。“以此”是指以不信等邪行。“彼亦有”是说:那些不信等邪行,应当知道也是那个在家男信徒的败坏。“然而这是什么”之后,说了“那些又”等话。在《增支部》中有《在家男信徒旃陀罗经》(五集一七五)和《在家男信徒宝经》。其中,对佛等,以及对业与业果,把“信”颠倒理解,就是邪解脱,即不信;具有此者,就是不信者。若依前面所说的戒败坏和谋生方式败坏来说,则是破戒者。所听、所见、所觉、所触的吉祥,是愚人臆想出来的,名叫“喧哗”;把这吉祥当作具有者,就是喧哗吉祥者。“信解吉祥”是指:信解见吉祥等类的吉祥本身,却不信解业,也不信解业的所有权。“从此外”,即从一切知佛陀的教法之外,在外道的宗派中。ca字用于不适当之处,在一切“不信者”等中应当连接。“寻求应供者”是说:在恶行者当中,以应受供养的想法而寻求。“于彼处”是说:在外道法中。“先作”是说:先作布施、恭敬等善行——在外道宗派中先作善行,之后才在教法中作,这是所说的意思。或者“于彼处”是说:在他们外道诸外道师中,也这样说。在这里,“应供者寻求”和“先作”合为一类,应当知道共有五种法。“旃陀罗”是从低劣法所生的意义上说的,也就是在家男信徒中的旃陀罗。“垢”是从污秽的意义上说的,也就是在家男信徒的垢。“最卑劣”是从低劣的意义上说的,也就是在家男信徒中的下劣者。巴利
Tassevāti yathāvuttassa pañcaveramaṇilakkhaṇassa sīlassa ceva pañcamicchāvaṇijjādippahānalakkhaṇassa ājīvassa ca paṭiniddeso. Vipattīti bhedo, pakopo ca . Evaṃ sīlaājīvavipattivasena upāsakassa vipattiṃ dassetvā assaddhiyādivasenapi dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Yāyāti assaddhiyādivippaṭipattiyā. Caṇḍāloti nīcadhammajātikaṭṭhena upāsakacaṇḍālo. Malanti malīnaṭṭhena upāsakamalaṃ. Patikiṭṭhoti lāmakaṭṭhena upāsakanihīno. Sāpissāti sāpi assaddhiyādivippaṭipatti assa upāsakassa vipattīti veditabbā. Kā panāyanti vuttaṃ ‘‘te cā’’tiādi. Upāsakacaṇḍālasuttaṃ, (a. ni. 5.175) upāsakaratanasuttañca pañcaṅguttare. Tattha buddhādīsu, kammakammaphalesu ca saddhāvipariyāyo micchāvimokkho assaddhiyaṃ, tena samannāgato assaddho. Yathāvuttasīlavipattiājīvavipattivasena dussīlo. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ hotī’’ti evaṃ bālajanaparikappitena kotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva pattiyāyati no kammanti kammassakataṃ no pattiyāyati. Ito ca bahiddhāti ito sabbaññubuddhasāsanato bahiddhā bāhirakasamaye. Ca-saddo aṭṭhānapayutto, sabbattha ‘‘assaddho’’tiādīsu yojetabbo. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti duppaṭipannaṃ dakkhiṇārahasaññī gavesati. Tatthāti bahiddhā bāhirakasamaye. Pubbakāraṃ karotīti paṭhamataraṃ dānamānanādikaṃ kusalakiriyaṃ karoti, bāhirakasamaye paṭhamataraṃ kusalakiriyaṃ katvā pacchā sāsane karotīti vuttaṃ hotīti . Tatthāti vā tesaṃ bāhirakānaṃ titthiyānantipi vadanti. Ettha ca dakkhiṇeyyapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā.
“他的”指近事男的。“戒具足”是指具备前面所说的、以五种远离为特征的戒。“命具足”是指具备以断除五种邪命贸易等为特征的谋生方式。这样从戒具足和命具足两方面说明了近事男的成就之后,又从信等方面来说明,所以说了“凡他的”等话。应当这样连接理解:凡他所有的五种法,也是他的成就。“以法”是指以功德。因为能让四众心生欢喜,近事男本身就是宝,所以是近事男宝。因为具有功德的光辉、称誉、名声、妙香等,近事男本身就是莲花,所以是近事男莲花。同样也是近事男白莲花。其余内容应当依照前面讲败坏时所说的,反过来理解。巴利
Assāti upāsakassa. Sīlasampadāti yathāvuttena pañcaveramaṇilakkhaṇena sīlena sampadā. Ājīvasampadāti pañcamicchāvaṇijjādippahānalakkhaṇena ājīvena sampadā. Evaṃ sīlasampadāājīvasampadāvasena upāsakassa sampattiṃ dassetvā saddhādivasenapi dassento ‘‘ye cassā’’tiādimāha. Ye ca pañca dhammā, tepi assa sampattīti yojanā. Dhammehīti guṇehi. Catunnaṃ parisānaṃ ratijananaṭṭhena upāsakova ratanaṃ upāsakaratanaṃ. Guṇasobhākittisaddasugandhatādīhi upāsakova padumaṃ upāsakapadumaṃ. Tathā upāsakapuṇḍarīkaṃ. Sesaṃ vipattiyaṃ vuttavipariyāyena veditabbaṃ.
“尼干陀女”是指尼干陀沙门的女弟子。“以首”是第一的意思。“蔗首”就是甘蔗的顶端、甘蔗的尖。“竹首”也是这样。“以端”是指边际的末端,也就是边际的意思。“酸分”是指酸的那一部分。“苦分”也是这样。“以精舍首”是指以精舍的房间部分,意思是“住在这个房间里的人能得到这样名称的果报”等等,也就是按各人居住处的部分来说。“以周廊首”也是同样的道理。“以首”在这里是业格语尾变成了e,或者是格的倒置,而“已”字是剩余的词,所以说“ādiṃ katvā/以……为首”。以“tā”字表示状态之义,由“今日性”一词显示出来;所谓“今日性”,就是在那个闻法之时,正在存在、正在得到的状态。因为那时以依那所依而正在存在者作为相,从那天所依的日出开始,直到再次日出,在这中间“今日”一词转起,所以应当看到,其意思是:以那个时际正在存在之状态即所谓“今日性”为首。或者说“今日”就是“今日”之义,“tā”字依自义而转,如同“devatā”一词,这是诸师之见。这样以第一字母所见的文本相合之义显示之后,现在为了显示以第三字母所见的文本相合之义,说了“或者读作ajjadagge(今日首)”等。由于只是插入音,“d”字是作连声。因为“今日”这个词是副词。因此说“今日为首之义”。巴利
Nigaṇṭhīnanti nigaṇṭhasamaṇīnaṃ. Ādimhīti paṭhamatthe. Ucchagganti ucchuaggaṃ ucchukoṭi. Tathā veḷagganti etthāpi. Koṭiyanti pariyantakoṭiyaṃ, pariyantattheti attho. Ambilagganti ambilakoṭṭhāsaṃ. Tathā tittakagganti etthāpi. Vihāraggenāti ovarakakoṭṭhāsena ‘‘imasmiṃ gabbhe vasantānaṃ idaṃ nāma phalaṃ pāpuṇātī’’tiādinā taṃtaṃvasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti attho . Pariveṇaggenāti etthāpi eseva nayo. Aggeti ettha upayogavacanassa ekārādeso, vacanavipallāso vā, katvā-saddo ca sesoti vuttaṃ ‘‘ādiṃ katvā’’ti. Bhāvatthe tā-saddoti dasseti ‘‘ajjabhāva’’nti iminā, ajjabhāvo ca nāma tasmiṃ dhammassavanasamaye dharamānakatāpāpuṇakabhāvo. Tadā hi taṃ nissayavasena dharamānataṃ nimittaṃ katvā taṃdivasanissitaaruṇuggamanato paṭṭhāya yāva puna aruṇuggamanā etthantare ajjasaddo pavattati, tasmā tasmiṃ samaye dharamānakatāsaṅkhātaṃ ajjabhāvaṃ ādiṃ katvāti attho daṭṭhabbo. Ajjatanti vā ajjaicceva attho tā-saddassa sakatthavuttito yathā ‘‘devatā’’ti, ayaṃ ācariyānaṃ mati. Evaṃ paṭhamakkharena dissamānapāṭhānurūpaṃ atthaṃ dassetvā idāni tatiyakkharena dissamānapāṭhānurūpaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘ajjadaggeti vā pāṭho’’tiādi vuttaṃ. Āgamamattattā dakāro padasandhikaro. Ajjāti hi nepātikamidaṃ padaṃ. Tenāha ‘‘ajja agganti attho’’ti.
“命”这个词,从究竟真实的意义上说,指的就是命根;而“具命”则是以具格义构成的复合词。为了说明这一点,所以说“只要我的生命还在持续,就一直皈依”。“upeti”就是靠近、走向,所以“upeto”就是已皈依;以命为具格而皈依,就是“具命皈依”,这是诸位阿阇梨所认可的含义。由此也说明了“具命这个词,显示这种皈依是尽形寿的”。因为“具命”这个词表明:只要我的命还在,我就皈依;而且这种皈依不是只靠嘴上说说,也不是只靠一念之间,而是以舍弃生命的方式,尽此一生都皈依,这样就显示了尽形寿。 “以三……乃至……已至”这一句,是对“已皈依”的解释。“不依其他导师”这一句,则是通过内含的限定和排除其他对象,来显示应当避免的情况。有人说“净人”一词的含义也可以用“近事男”一词来表达,或者说,是就自身奉献而皈依来说的,才这样说“近事男即净人”;应当这样理解。 这样,通过“具命”这个词从直接含义上显示了这种皈依是尽形寿之后,这位国王这样说话,其实是在表明他的意图:“我以生命连同三种宝物一起供养,守护皈依。”为了阐明这位国王隐含的意图,接着说了“我确实……”等话。这里的“hi”表示确认,或者表示原因;由此说明:以这个道理,或者以这个原因,世尊啊,请把我看作近事男。巴利
‘‘Pāṇo’’ti idaṃ paramatthato jīvitindriye eva, ‘‘pāṇupeta’’nti ca karaṇattheneva samāsoti ñāpetuṃ ‘‘yāva me jīvitaṃ pavattati, tāvaupeta’’nti āha. Upeti upagacchatīti hi upeto, pāṇehi karaṇabhūtehi upeto pāṇupetoti attho ācariyehi abhimato. Iminā ca ‘‘pāṇupetanti idaṃ padaṃ tassa saraṇagamanassa āpāṇakoṭikatādassana’’nti imamatthaṃ vibhāveti. ‘‘Pāṇupeta’’nti hi iminā yāva me pāṇā dharanti, tāva saraṇaṃ upeto, upento ca na vācāmattena, na ca ekavāraṃ cittuppādamattena, atha kho pāṇānaṃ pariccajanavasena yāvajīvaṃ upetoti āpāṇakoṭikatā dassitā. ‘‘Tīhi…pe… gata’’nti idaṃ ‘‘saraṇaṃ gata’’nti etassa atthavacanaṃ. ‘‘Anaññasatthuka’’nti idaṃ pana antogadhāvadhāraṇena, aññatthāpohanena ca nivattetabbatthadassanaṃ. Ekacco kappiyakārakasaddassa attho upāsakasaddassa vacanīyopi bhavatīti vuttaṃ ‘‘upāsakaṃ kappiyakāraka’’nti, attasanniyyātanasaraṇagamanaṃ vā sandhāya evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ ‘‘pāṇupeta’’nti iminā nītatthato dassitaṃ tassa saraṇagamanassa āpāṇakoṭikataṃ dassetvā evaṃ vadanto panesa rājā ‘‘jīvitena saha vatthuttayaṃ paṭipūjento saraṇagamanaṃ rakkhāmī’’ti adhippāyaṃ vibhāvetīti neyyatthato vibhāvitaṃ tassa rañño adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Tattha hi-saddo samatthane, kāraṇatthe vā, tena imāya yuttiyā, iminā vā kāraṇena upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretūti ayamattho pakāsito.
越过善的界限、把它压碎之后仍继续那样做,就是过犯;这也就是以身业等违犯为体的过失,叫做嗔害,所以说“过失”。又,由于人通过它超越、压服而持续发生,所以叫过犯;这即是作为身等违犯之起因的不善法,也就是嗔害;因“由此而犯罪”,所以称为过失。因为它确实是压服了犯罪的人之后才持续发生的。因此说“越过、压服之后而发生”。“法”指十王法。它的详细解释,应依《大鹅本生》等来说明。“行”就是实行、去做。“唯以法”就是不离于法,即不离于善法之义。因此说“不以杀父等非法”。“请接受”一词,从字面上说就是容忍、领受之义;为了从意趣上显示其义,所以说“请容恕”。接着以“再对此类……”等语显示:此处不再犯就是防护。“过失的……”等语是彼此的同义词。巴利
Accayanaṃ sādhumariyādaṃ atikkamma madditvā pavattanaṃ accayo, kāyikādiajjhācārasaṅkhāto dosoti āha ‘‘aparādho’’ti, acceti abhibhavitvā pavattati etenāti vā accayo, kāyikādivītikkamassa pavattanako akusaladhammasaṅkhāto doso eva, so ca aparajjhati etenāti aparādhoti vuccati. So hi aparajjhantaṃ purisaṃ abhibhavitvā pavattati. Tenāha ‘‘atikkamma abhibhavitvā pavatto’’ti. Dhammanti dasarājadhammaṃ. Vitthāro panetassa mahāhaṃsajātakādīhi vibhāvetabbo. Caratīti ācarati karoti. Dhammenevāti dhammato anapeteneva, anapetakusaladhammenevāti attho. Tenāha ‘‘na pitughātanādinā adhammenā’’ti. ‘‘Paṭiggaṇhātū’’ti etassa adhivāsanaṃ sampaṭicchatūti saddato attho, adhippāyato pana atthaṃ dassetuṃ ‘‘khamatū’’ti vuttaṃ. Puna akaraṇamettha saṃvaroti dasseti ‘‘puna evarūpassā’’tiādinā. ‘‘Aparādhassā’’tiādi aññamaññaṃ vevacanaṃ.
251 251. “如法而住,亦复如是”,用这句话也说明了 yatha 一词的随顺之义,意思是随顺善所行的善法。用“你作”来显示 pati 一词并非没有意义。也有人说是“你补救”。所谓如法的补救,就是对已犯过失的请求宽恕,因此说“说为请求宽恕”。“我纳受”的意思是容许、接受,用“我忍许”来显示这个意思。这里“这是增长”,其中的 ha 字是因为词语连缀而插入的,或者 hi 一词只是助词。“此”指的是如法的补救与未来入于自制。因此说“凡过失……乃至……入于”。以包括天在内的世间,“皈依”因为应从无可依处前往归投,所以如来名为圣者,故说“佛世尊”。以此引导众生,故为律,即教法。以此增长天与解脱之成就,故为增长。那么,那“此”所指示的增长是什么?为了消除此问难,说“凡过失”等,以“是什么”等显示关联:这未来入于自制,即是“此”所指示的增长,此为其义。“如法而作”这一句,是为了表明未来入于自制的前行之作,故说“如法而作已,未来入于自制”。这确实是诸师之常法,即无论以何种方式表明其他意趣,然而以这句话也能暗示那一点,因为“如法而作”也是应当暗示的。然而有些人说:“‘如法而作’这一句只是显示前行之作,不是应当暗示的。‘未来入于自制’这一句才是应当暗示的,为了表明此义而这样说。”那是不对的,因为请求宽恕也作为增长之因,在圣者之讥嫌中已说。否则,若没有请求宽恕,也应说未来入于自制即能去除圣者之讥嫌,然而并未这样说,所以应依所说方式理解其义。巴利
251.‘‘Yathādhammo ṭhito, tathevā’’ti imināpi yathā-saddassa anurūpatthamāha, sādhusamāciṇṇakusaladhammānurūpanti attho. Paṭisaddassa anatthakataṃ dasseti ‘‘karosī’’ti iminā. Paṭikammaṃ karosītipi vadanti. Yathādhammaṃ paṭikaraṇaṃ nāma katāparādhassa khamāpanamevāti āha ‘‘khamāpesīti vuttaṃ hotī’’ti. ‘‘Paṭiggaṇhāmā’’ti etassa adhivāsanaṃ sampaṭicchāmāti atthaṃ dasseti ‘‘khamāmā’’ti iminā. Vuddhi hesāti ettha ha-kāro padasiliṭṭhatāya āgamo, hi-saddo vā nipātamattaṃ. Esāti yathādhammaṃ paṭikiriyā, āyatiṃ saṃvarāpajjanā ca. Tenāha ‘‘yo accayaṃ…pe… āpajjatī’’ti. Sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato tathāgato ariyo nāmāti vuttaṃ ‘‘buddhassa bhagavato’’ti. Vineti satte etenāti vinayo, sāsanaṃ. Vaddhati saggamokkhasampatti etāyāti vuddhi. Katamā pana sā, yā ‘‘esā’’ti niddiṭṭhā vuddhīti codanamapanetuṃ ‘‘yo accaya’’ntiādi vuttanti sambandhaṃ dasseti ‘‘katamā’’tiādinā, yā ayaṃ saṃvarāpajjanā, sā ‘‘esā’’ti niddiṭṭhā vuddhi nāmāti attho. ‘‘Yathādhammaṃ paṭikarotī’’ti idaṃ āyatiṃ saṃvarāpajjanāya pubbakiriyādassananti viññāpanatthaṃ ‘‘yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā’’ti vuttaṃ. Esā hi ācariyānaṃ pakati, yadidaṃ yena kenaci pakārena adhippāyantaraviññāpanaṃ, etapadena pana tassāpi paṭiniddeso sambhavati ‘‘yathādhammaṃ paṭikarotī’’ tipi paṭiniddisitabbassa dassanato. Keci pana ‘‘yathādhammaṃ paṭikarotī’ti idaṃ pubbakiriyāmattasseva dassanaṃ, na paṭiniddisitabbassa. ‘Āyatiñca saṃvaraṃ āpajjatī’ti idaṃ pana paṭiniddisitabbassevāti viññāpanatthaṃ evaṃ vutta’’nti vadanti, tadayuttameva khamāpanassāpi vuddhihetubhāvena ariyūpavāde vuttattā. Itarathā hi khamāpanābhāvepi āyatiṃ saṃvarāpajjanāya eva ariyūpavādāpagamanaṃ vuttaṃ siyā, na ca pana vuttaṃ, tasmā vuttanayeneva attho veditabboti.
为什么用“以何”等说法来指明法的说明呢?难道在巴利圣典里不是用“谁有过失”等说法来指人吗?为了消除这个指责,就开始了“然而这开示”等话。作依人的意思是作依人的法开示。依人的开示其实有两种:依人的法开示和依人的人开示。这里的意趣是这样的:虽然已经用“这是增长”等话开始了依法的开示,但接着又作依于人,用“谁有过失”等话开始了依人的开示,这是出于说法方式的善巧变化,以及所化众生的意乐。正因为依据这两种情况,才有依法、依人等差别,开示共有四种。巴利
Kasmā pana ‘‘yāya’’ntiādinā dhammaniddeso dassito, nanu pāḷiyaṃ ‘‘yo accaya’’ntiādinā puggalaniddeso katoti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘desanaṃ panā’’tiādi āraddhaṃ. Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti puggalādhiṭṭhānadhammadesanaṃ karonto. Puggalādhiṭṭhānāpi hi puggalādhiṭṭhānadhammadesanā, puggalādhiṭṭhānapuggaladesanāti duvidhā hoti. Ayametthādhippāyo – kiñcāpi ‘‘vuddhi hesā’’tiādinā dhammādhiṭṭhānadesanā āraddhā, tathāpi puna puggalādhiṭṭhānaṃ karontena ‘‘yo accaya’’ntiādinā puggalādhiṭṭhānadesanā āraddhā desanāvilāsavasena, veneyyajjhāsayavasena cāti. Tadubhayavaseneva hi dhammādhiṭṭhānādibhedena catubbidhā desanā.
252 “Vacasāyatte”的意思是“受言语控制”。“Vācāpaṭibandhatteti”他们解释为“言语的束缚”,这看起来和“so hi”等说法相矛盾。但如果把“vacasāyatthe”理解为“以言语为终结”,这个意思就说得通了,因为表示“终结”义的“sāsa”一词可以像“dāya”那样衍生出“sāya”这个词。这样一来,“能成立之说”也就讲得通了。因为是在把言语终结之后,才说“为了前往”,所以这个词正是在这个意义上使用。“handa”这个词,他们认为有催促的意思,也有言语之极致的意思。在“handa dāni bhikkhave āmantayāmi”这类句子里是催促义,在“handa dāni apāyāmi”这类句子里是言语之极致义。而所谓言语之极致,就是言语的释放,这应当看作就是言语的终结。因为事情难做而事务繁多,所以说“balavakiccā”(重大事务)。“必定应做的事是kicca,其余的是karaṇīya;或者先应做的是kicca,后应做的是karaṇīya;或者小事是kicca,大事是karaṇīya”,这在《优陀那注》等书中也有说明。由于“yaṃ”“taṃ”这些词永远相互关联,由于能了知前往的时间,又由于与其他行为无关,所以说“tassa kālaṃ tvameva jānāsī”(那时间只有你自己知道)。这里说的是:“你知道了那个前往的时间,你自己知道后就去吧。”或者,就像在安排应做之事时说“imaṃ jāna, imaṃ dehi, imaṃ āharā”(知道这个,给这个,拿这个来)那样,这里也是要表明:你知道了那个时间,你自己知道,就以前往的方式去做,因此为了指出这是在劝令前往,所以补出“tvameva jānāsī”这句。“Tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā”等语,是为了说明如常所行、由本篇所知的程度而说的。其中,“padakkhiṇa”是指从右边做的右绕。因此说“tikkhattuṃ”(三次)。“Dasanakhasamodhānasamujjalantaṃ”是指两只手上十根指甲并拢在一起、合为一体的光亮状态,以此显示两手掌合拢放置。“Añjali”是手掌合拢。“Añjati byattiṃ pakāseti etāyāti añjali”——以它来表明、显示差异,所以叫añjali。语言学家认为“añju”这个词有“差异”之义,并且有“ali”这个后缀。“Abhimukhovā”就是正面对着,意思是不要背对世尊。“Pañcappatiṭṭhitavandanānayo”已经说过了。巴利
252.Vacasāyatteti vacasā āyatte. Vācāpaṭibandhatteti vadanti, taṃ ‘‘so hī’’tiādinā viruddhaṃ viya dissati. Vacasāyattheti pana vācāpariyosānattheti attho yutto osānakaraṇatthassa sāsaddassa vasena sāyasaddanipphattito yathā ‘‘dāyo’’ti. Evañhi samatthanavacanampi upapannaṃ hoti. Gamanāya kataṃ vācāpariyosānaṃ katvā vuttattā tasmiṃyeva atthe vattatīti. Handasaddañhi codanatthe, vacasaggatthe ca icchanti. ‘‘Handa dāni bhikkhave āmantayāmī’’tiādīsu (dī. ni. 2.218; saṃ. ni. 1.186) hi codanatthe, ‘‘handa dāni apāyāmī’’tiādīsu (jā. 2.22.843) vacasaggatthe, vacasaggo ca nāma vācāvissajjanaṃ, tañca vācāpariyosānamevāti daṭṭhabbaṃ. Dukkarakiccavasena bahukiccatāti āha ‘‘balavakiccā’’ti. ‘‘Avassaṃ kattabbaṃ kiccaṃ, itaraṃ karaṇīyaṃ. Paṭhamaṃ vā kattabbaṃ kiccaṃ, pacchā kattabbaṃ karaṇīyaṃ. Khuddakaṃ vā kiccaṃ, mahantaṃ karaṇīya’’ntipi udānaṭṭhakathādīsu (udā. aṭṭha. 15) vuttaṃ. Yaṃ-taṃ-saddānaṃ niccasambandhattā, gamanakālajānanato, aññakiriyāya ca anupayuttattā ‘‘tassa kālaṃ tvameva jānāsī’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘tayā ñātaṃ gamanakālaṃ tvameva ñatvā gacchāhī’’ti. Atha vā yathā kattabbakiccaniyojane ‘‘imaṃ jāna, imaṃ dehi, imaṃ āharā’’ti (pāci. 88, 93) vuttaṃ, tathā idhāpi tayā ñātaṃ kālaṃ tvameva jānāsi, gamanavasena karohīti gamane niyojetīti dassetuṃ ‘‘tvameva jānāsī’’ti pāṭhaseso vuttoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā’’tiādi yathāsamāciṇṇaṃ pakaraṇādhigatamattaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha padakkhiṇanti pakārato kataṃ dakkhiṇaṃ. Tenāha ‘‘tikkhattu’’nti. Dasanakhasamodhānasamujjalanti dvīsu hatthesu jātānaṃ dasannaṃ nakhānaṃ samodhānena ekībhāvena samujjalantaṃ, tena dvinnaṃ karatalānaṃ samaṭṭhapanaṃ dasseti. Añjalinti hatthapuṭaṃ. Añjati byattiṃ pakāseti etāyāti añjali. Añju-saddañhi byattiyaṃ, alipaccayañca icchanti saddavidū. Abhimukhovāti sammukho eva, na bhagavato piṭṭhiṃ dassetvāti attho. Pañcappatiṭṭhitavandanānayo vutto eva.
253 就在这同一个身体里,那些能在今生成熟结果的、他自己过去所造的善根被掘除了,因为那些善根被打击而遭到毁坏。通过这两个词,也正是在显示他的业罪,因为这两个词是同义的说法。为了显示名为善根的依止被破坏、因而有掘坏和毁坏的状态,所以说“成为依止已坏者”。依止和根,在意义上是一回事。依此而入正性决定,这就是依止,也就是他善法亲依的成就;那依止因为他的行为过失而被破坏、被毁掉,所以他就是依止已坏者。为了展开说明这一点,说了“tathā”等话。连接的意思是:就像名为善根的自己的依止生起了,同样,这位国王自己把自己掘了、掘坏了。这里“khato”这个词,是依业而成立的,但在圣典中应当看作依作者而成立。因为这两个词是同义的,所以这里没有再重复说“upahato”。巴利
253. Imasmiṃyeva attabhāve vipaccanakānaṃ attano pubbe katakusalamūlānaṃ khaṇanena khato, tesameva upahananena upahato, padadvayenapi tassa kammāparādhameva dasseti pariyāyavacanattā padadvayassa. Kusalamūlasaṅkhātapatiṭṭhābhedanena khatūpahatabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘bhinnapatiṭṭho jāto’’ti vuttaṃ. Patiṭṭhā, mūlanti ca atthato ekaṃ. Patiṭṭhahati sammattaniyāmokkamanaṃ etāyāti hi patiṭṭhā, tassa kusalūpanissayasampadā, sā kiriyāparādhena bhinnā vināsitā etenāti bhinnapatiṭṭho. Tadeva vitthārento ‘‘tathā’’tiādimāha. Yathā kusalamūlasaṅkhātā attano patiṭṭhānajātā, tathā anena raññā attanāva attā khato khanitoti yojanā. Khatoti hi idaṃ idha kammavasena siddhaṃ, pāḷiyaṃ pana kattuvasenāti daṭṭhabbaṃ. Padadvayassa pariyāyattā ‘‘upahato’’ti idha na vuttaṃ.
“贪是尘垢,但并非称为微尘”等语,因为这样说,所以这里说贪、嗔、痴本身就是尘垢,即“远离贪尘等”。用“已离”这个词显示“已离”是“已经离去”的意思。“于诸法中的眼”,指在四圣谛诸法中运作、以能照见这些法为意义的眼。或者,“于诸法中”指下面的三种道法,“眼”指称为预流道的那一个眼,这是按整体中一部分来构成的依主释复合词,不是拣别义复合词。因为这种拣别义复合词在教典和梵文典籍中,到处都不被允许。“法所成”,指由止观之法所产生的,用这个说法表达“由法所生的眼就是法眼”的意思。另外,“法所成”就是戒等三种法蕴,因为“所成”一词是在自身意义上使用的,用这个说法表达“法本身就是眼,就是法眼”的意思。“于其他处”,指在其他经句里,以此显示随文有三种含义。但在这里,这个词只是预流道的别名,因为在尚未证得那个道时,对其他众生根本无从说起,这就是这里的意旨。巴利
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī’’tiādi (mahāni. 209; cūḷani. 74) vacanato rāgadosamohāva idha rajo nāmāti vuttaṃ ‘‘rāgarajādivirahita’’nti. Vītasaddassa vigatapariyāyataṃ dasseti ‘‘vigatattā’’ti iminā. Dhammesu cakkhunti catusaccadhammesu pavattaṃ tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhuṃ. Dhammesūti vā heṭṭhimesu tīsu maggadhammesu. Cakkhunti sotāpattimaggasaṅkhātaṃ ekaṃ cakkhuṃ, samudāyekadesavasena ādhāratthasamāsoyaṃ, na tu niddhāraṇatthasamāso. So hi sāsanaganthesu, sakkataganthesu ca sabbattha paṭisiddhoti. Dhammamayanti samathavipassanādhammena nibbattaṃ, iminā ‘‘dhammena nibbattaṃ cakkhu dhammacakkhū’’ti atthamāha. Apica dhammamayanti sīlāditividhadhammakkhandhoyeva maya-saddassa sakatthe pavattanato, anena ‘‘dhammoyeva cakkhu dhammacakkhū’’ti atthamāha. Aññesu ṭhānesūti aññesu suttapadesesu, etena yathāpāṭhaṃ tividhatthataṃ dasseti. Idha pana sotāpattimaggassevetaṃ adhivacanaṃ, tasmimpi anadhigate aññesaṃ vattabbatāyeva abhāvatoti adhippāyo.
现在为了说明“比丘们,这位国王已被毁坏”等文句的意旨其实很容易理解,就说了“这话的意思是”等等。其中,“如果他不曾存在”的意思是:如果他不曾那样存在,就是在说这种情况。“在过去”这一说法是指时间已经过去,不是指未来,应当这样理解。同样的道理也适用于“他可能已证得入流道”这一句。难道说证得道的说法,因为是将来才发生的,就是未来时吗?确实,在没有限定的情况下是这样,但这里因为已经限定为“就在这个座位上坐着”,所以应当知道这只是过去时。因为这是世尊在国王从座位起身、离开不久之后说的。“因与恶友交往”是指:与提婆达多,以及被称为提婆达多眷属的恶友交往。“他”指入流道。“即使如此”等语句,是显示文句中未完整写出的言外之意。因此,“所以”与“由于已皈依,他将解脱”相连。“也因我教法之伟大”这个文本是合理的,但某些地方看不到“也”字,那里应当理解为省略了。不只是依靠皈依就能解脱,还因为他所净信的对象、他所做的净信行为,以及三种教法的最胜性——应当这样从合集之义来理解这句话的意思。巴利
Idāni ‘‘khatāyaṃ bhikkhave rājā’’tiādipāṭhassa suviññeyyamadhippāyaṃ dassento ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādimāha. Tattha nābhavissāti sace na abhavissatha, evaṃ satīti attho. Atīte hi idaṃ kālātipattivacanaṃ, na anāgateti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sotāpattimaggaṃ patto abhavissāti etthāpi. Nanu ca maggapāpuṇanavacanaṃ bhavissamānattā anāgatakālikanti? Saccaṃ aniyamite, idha pana ‘‘idhevāsane nisinno’’ti niyamitattā atītakālikamevāti veditabbaṃ. Idañhi bhagavā rañño āsanā vuṭṭhāya acirapakkantasseva avocāti. Pāpamittasaṃsaggenāti devadattena, devadattaparisāsaṅkhātena ca pāpamittena saṃsaggato. Assāti sotāpattimaggassa. ‘‘Evaṃ santepī’’tiādinā pāṭhānāruḷhaṃ vacanāvasesaṃ dasseti. Tasmāti saraṇaṃ gatattā muccissatīti sambandho. ‘‘Mama ca sāsanamahantatāyā’’ti pāṭho yutto, katthaci pana ca-saddo na dissati, tattha so luttaniddiṭṭhoti daṭṭhabbaṃ. Na kevalaṃ saraṇaṃ gatattāyeva muccissati, atha kho yattha esa pasanno, pasannākārañca karoti, tassa ca tividhassapi sāsanassa uttamatāyāti hi saha samuccayena attho adhippetoti.
“犹如名为”这一段,是通过从难行业的果报中容易解脱,来显示譬喻。某人,就是某个人。对某人,就是对某个人。这里“杀戮”一词,因为与动作相连、表示动作的对象,所以用了属格。以花束量的杖,就是称为花束量的财罚。得解脱,就是从杀戮的刑罚中解脱;或者,“以杖”是表示来源的具格,就像“我们被那位大沙门很好地解脱了”等语句中的用法一样,意思是从花束量的财罚和杀戮的惩罚中解脱。铜釜地狱,就是铜釜地狱。因为在那个地狱里,由于业力,为那些感受该业报的众生生出了大铜釜,所以它被称为“铜釜”。从上面向下坠落,从下面向上行进,两种方向都要经历六万年。并且有说:巴利
‘‘Yathā nāmā’’tiādi dukkarakammavipākato sukarena muccanena upamādassanaṃ. Kocīti koci puriso. Kassacīti kassaci purisassa, ‘‘vadha’’nti ettha bhāvayoge kammatthe sāmivacanaṃ. Pupphamuṭṭhimattena daṇḍenāti pupphamuṭṭhimattasaṅkhātena dhanadaṇḍena. Mucceyyāti vadhakammadaṇḍato mucceyya, daṇḍenāti vā nissakkatthe karaṇavacanaṃ ‘‘sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenā’’tiādīsu (dī. ni. 2.232; cūḷava. 437) viya, pupphamuṭṭhimattena dhanadaṇḍato, vadhadaṇḍato ca mucceyyāti attho. Lohakumbhiyanti lohakumbhinarake. Tattha hi tadanubhavanakānaṃ sattānaṃ kammabalena lohamayā mahatī kumbhī nibbattā, tasmā taṃ ‘‘lohakumbhī’’ti vuccati. Uparimatalato adho patanto, heṭṭhimatalato uddhaṃ gacchanto, ubhayathā pana saṭṭhivassasahassāni honti. Vuttañca –
‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso; Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissatī’’ti. (pe. va. 802; jā. 1.4.54);
他说“到达底层之后,再到达上层之后,就会得到解脱”,这是在说明这个意思:就像别的长者子等人那样,一次又一次地向下坠落、向上行进,在那里受苦百千年,这位国王却不是这样。由于前面所说的原因,这位国王只往下坠一次、往上行一次,只受了六万年的苦就得到解脱。那么,这个意思是从哪里来的呢?为了回应这个追问,他说“据说这也是世尊亲口说过的”。这里“据说”这个词表示传闻的意思,通过它说明世尊说过这件事是从师父代代相传而听来的,也说明这个意思是从师父代代相传中得来的。接着,为了排除“或许在圣典中已经结集了”这样的责难,他用“但在圣典中并没有收录”这句话来回应,意思是:因为这是散说性质的教说,所以没有进入圣典,因此没有以文本的形式结集。因为散说性质的教说是不进入圣典的,这一点在注释书里已经说过。巴利
‘‘Heṭṭhimatalaṃ patvā, uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatī’’ti vadanto imamatthaṃ dīpeti – yathā aññe seṭṭhiputtādayo aparāparaṃ adho patantā, uddhaṃ gacchantā ca anekāni vassasatasahassāni tattha paccanti, na tathā ayaṃ, ayaṃ pana rājā yathāvuttakāraṇena ekavārameva adho patanto, uddhañca gacchanto saṭṭhivassasahassāniyeva paccitvā muccissatīti. Ayaṃ pana attho kuto laddhoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘idampi kira bhagavatā vuttamevā’’ti āha. Kirasaddo cettha anussavanattho, tena bhagavatā vuttabhāvassa ācariyaparamparato suyyamānataṃ, imassa ca atthassa ācariyaparamparābhatabhāvaṃ dīpeti. Atha pāḷiyaṃ saṅgītaṃ siyāti codanamapaneti ‘‘pāḷiyaṃ pana na āruḷha’’nti iminā, pakiṇṇakadesanābhāvena pāḷiyamanāruḷhattā pāṭhabhāvena na saṅgītanti adhippāyo. Pakiṇṇakadesanā hi pāḷiyamanāruḷhāti aṭṭhakathāsu vuttaṃ.
如果有人怀疑:“假如他在紧接着的下一世就堕入地狱受苦,那么听了这个教法,国王到底得到了什么利益?”为了消除这种怀疑,就先把这一责难提出来,再加以回应,于是说了“然而这个……”等话。接着又以“因为这位……”等话,具体说明了他所获得的安眠等现世和来世的种种大利益。这里,“这位……得睡眠”显示的是获得安眠,同时也以安眠为代表,显示出身体和精神上的痛苦已经止息;“对三宝……作了”显示的是对三宝的大恭敬供养;“凡夫……没有”显示的是获得了殊胜的凡夫之信。这些就是现世利益。而“在未来……将般涅槃”则从最高程度上显示了来世利益;不过,若从无余的方面来说,在未来一生又一生之中,来世利益是无量的,应当这样理解。巴利
Yadi anantare attabhāve narake paccati, evaṃ sati imaṃ desanaṃ sutvā ko rañño ānisaṃso laddhoti kassaci āsaṅkā siyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ codanaṃ uddharitvā pariharituṃ ‘‘idaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ayañhī’’tiādinā niddālābhādikaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ anekavidhaṃ mahānisaṃsaṃ sarūpato niyametvā dasseti. Ettha hi ‘‘ayaṃ…pe… niddaṃ labhatī’’ti iminā niddālābhaṃ dasseti, tadā kāyikacetasikadukkhāpagatabhāvañca niddālābhasīsena, ‘‘tiṇṇaṃ…pe… akāsī’’ti iminā tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkārakiriyaṃ, ‘‘pothujjanikāya…pe… nāhosī’’ti iminā sātisayaṃ pothujjanikasaddhāpaṭilābhaṃ dassetīti evamādi diṭṭhadhammiko, ‘‘anāgate…pe… parinibbāyissatī’’ti iminā pana ukkaṃsato samparāyiko dassito, anavasesato pana aparāparesu bhavesu aparimāṇoyeva samparāyiko veditabbo.
其中,“甘甜”是指具有甘甜的味道。“有营养”是指以作为甘甜味之精华的ojā而有营养。存在于凡夫当中的,就是凡夫性的。特别战胜了五魔,所以叫“胜者”;这里说的殊胜之处,是指没有他人教导。各自彻底觉悟,所以叫“独觉佛”,意思是没有老师而自己觉悟正觉。正如注释书中所说:“独觉佛们自己觉悟,不使他人觉悟;他们只通达义味,不通达法味。因为他们不能把出世间法安立为名相并教导别人,他们的法现观就像哑巴梦中所见,又像林居者尝到城中菜肴的味道。他们成就一切神通、等至和无碍解的种类。”(《经集》注释《犀牛角经》注释;《譬喻》注释1.90、91)巴利
Tattha madhurāyāti madhurarasabhūtāya. Ojavantiyāti madhurarasassāpi sārabhūtāya ojāya ojavatiyā. Puthujjane bhavā pothujjanikā. Pañca māre visesato jitavāti vijitāvī, parūpadesavirahatā cettha visesabhāvo. Paccekaṃ abhisambuddhoti paccekabuddho, anācariyako hutvā sāmaññeva sambodhiṃ abhisambuddhoti attho. Tathā hi ‘‘paccekabuddhā sayameva bujjhanti, na pare bodhenti, attharasameva paṭivijjhanti, na dhammarasaṃ. Na hi te lokuttaradhammaṃ paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti, mūgena diṭṭhasupino viya, vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti, sabbaṃ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇantī’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā; apa. aṭṭha. 1.90, 91) aṭṭhakathāsu vuttaṃ.
这里有人问:如果国王没有业障的阻碍,法眼就应该在同一个座位上生起,那为什么他将来会成为独觉佛然后般涅槃呢?如果他将来的确会成为独觉佛然后般涅槃,那为什么法眼又会在同一个座位上生起呢?难道这些声闻菩提和独觉菩提的依止不是各有各的依托吗?因为这两种菩提互不相通的缘故。这两种菩提确实互不相通,依次体现在五支与二支的圆满、胜愿的成就、积累波罗蜜的时间长短,以及证悟的方式等方面。这并不矛盾,因为从此以后,他还要继续积累独觉菩提的资粮。即使是以声闻菩提证悟的众生,如果没有那种因缘聚合,在后来的某个时候也会以独觉菩提证悟,因为有那样的胜愿存在。另一些长老则说:“这位国王本来就是唯独为独觉菩提立下胜愿的。虽然立了胜愿,但还没有达到决定的程度,因为他的智慧还没有成熟,所以在导师面前时也能证得声闻菩提,因此世尊说‘如果这位国王,比丘们’等等。只有大菩萨才免于造无间业,其他菩萨不能。就像决定要证独觉菩提的提婆达多,长期对世间怙主怀有嗔恨,造下了更重的无间业,因此这位国王因为业障,现在没能获得见法现观,但由于独觉菩提的决定,将来会成为名叫胜利的独觉佛而般涅槃。”应该这样理解,在这里应当审察抉择后采纳更合理的说法。巴利
Etthāha – yadi rañño kammantarāyābhāve tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissatha, atha kathaṃ anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati. Yadi ca anāgate paccekabuddho hutvā parinibbāyissati, atha kathaṃ tasmiṃyeva āsane dhammacakkhu uppajjissatha, nanu ime sāvakabodhipaccekabodhiupanissayā bhinnanissayā dvinnaṃ bodhīnaṃ asādhāraṇabhāvato. Asādhāraṇā hi etā dve yathākkamaṃ pañcaṅgadvayaṅgasampattiyā, abhinīhārasamiddhivasena, pāramīsambharaṇakālavasena, abhisambujjhanavasena cāti? Nāyaṃ virodho ito paratoyevassa paccekabodhisambhārānaṃ sambharaṇīyattā. Sāvakabodhiyā bujjhanakasattāpi hi asati tassā samavāye kālantare paccekabodhiyā bujjhissanti tathābhinīhārassa sambhavatoti. Apare pana bhaṇanti – ‘‘paccekabodhiyāyevāyaṃ rājā katābhinīhāro. Katābhinīhārāpi hi tattha niyatimappattā tassa ñāṇassa paripākaṃ anupagatattā satthu sammukhībhāve sāvakabodhiṃ pāpuṇissantīti bhagavā ‘sacāyaṃ bhikkhave rājā’tiādimavoca, mahābodhisattānameva ca ānantariyaparimutti hoti, na itaresaṃ bodhisattānaṃ. Tathā hi paccekabodhiyaṃ niyato samāno devadatto cirakālasambhūtena lokanāthe āghātena garutarāni ānantariyakammāni pasavi, tasmā kammantarāyena ayaṃ idāni asamavetadassanābhisamayo rājā paccekabodhiniyāmena anāgate vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatī’’ti daṭṭhabbaṃ, yuttataramettha vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
就像前面所说的那样,为了用总结的方式显示对经文本身的注释,他说了“说了此”等话。它的含义确实已经在上面说过了。再者,还应当知道,这是用“说了此”等话作总结,为的是把没有收进经文里的含义也涵盖进来。巴利
Yathāvuttaṃ pāḷimeva saṃvaṇṇanāya nigamavasena dassento ‘‘idamavocā’’tiādimāha. Tassattho hi heṭṭhā vuttoti. Apica pāḷiyamanāruḷhampi atthaṃ saṅgahetuṃ ‘‘idamavocā’’tiādinā nigamanaṃ karotīti daṭṭhabbaṃ.
这是由名为智种法将的长老所造的《善悦》注释中的内容,该注释名为《阐明隐义》,是对《吉祥悦意》这部长部注释的进一步解释。那位长老具备正直、柔和、调顺、信心、正念、禅定、智慧、忍耐、精进等种种功德,精通三藏及注释,对自宗他宗都没有障碍,智慧无畏,深入种种自宗他宗的密林,是大阿阇梨、大语法家,被大法王所敬重。在这部《善悦》注释中,这一段是对《沙门果经》隐义的阐明。巴利
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya ajjavamaddavasoraccasaddhāsatidhitibuddhikhantivīriyādidhammasamaṅginā sāṭṭhakathe piṭakattaye asaṅgāsaṃhiravisāradañāṇacārinā anekappabhedasakasamayasamayantaragahanajjhogāhinā mahāgaṇinā mahāveyyākaraṇena ñāṇābhivaṃsadhammasenāpatināmatherena mahādhammarājādhirājagarunā katāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthappakāsaniyā sāmaññaphalasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.
1 2 3 4 5 6 7 8