《沙门果经》的注释·知足论的注释
2. 沙门果经解释 · 61 段
知足论的注释巴利
Santosakathāvaṇṇanā
215 215. 因为由见义故,词也可知,所以不观待词而显示其义,为了说明“知足存在于自身,因此比丘被称为知足者”这个意思,而说“具足于此或彼资具的知足”。因为“知足而不贪婪”就是词源解释。再者,当依照词源解释来说其义时,若因某种知足存在于自身而名为知足者,但那知足还不明显,为了使其明显,便说“具足于此或彼资具的知足”这一纯粹之义,即是对衣等任何如法资具,以知足而具足之义。因为“itara”一词是不定之语,说两次时,与“任何”一词同义。因此说“于任何如法资具中”。或者,“itara”被称为劣,因为异于胜;同样,胜也因异于劣。因为“互为他者之性”依相互观待而成立,所以应知此义为:以劣或胜的衣等如法资具,以知足而具足。他以那而知足,或者仅是知足之状态即是知足,即是以如是方式转起的无贪,或以无贪为增上的四蕴。所得即是利得,随顺自己所得而知足为随得知足。力是身力,随顺自身力而知足为随力知足。适宜是适当、合宜、比丘的相应性,随顺自身适宜而知足为随适宜知足。巴利
215. Atthadassanena padassapi viññāyamānattā padamanapekkhitvā santosassa attani atthitāya bhikkhu santuṭṭhoti pavuccatīti atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgato’’ti vuttaṃ. Santussati na luddho bhavatīti hi padanibbacanaṃ. Apica padanibbacanavasena atthe vutte yassa santosassa attani atthibhāvato santuṭṭho nāma, so apākaṭoti taṃ pākaṭakaraṇatthaṃ ‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgato’’ti atthamattamāha, cīvarādike yattha katthaci kappiyapaccaye santosena samaṅgībhūtoti attho. Itara-saddo hi aniyamavacano dvikkhattuṃ vuccamāno yaṃ kiñci-saddena samānattho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘yattha katthaci kappiyapaccaye’’ti. Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā, tathā paṇītampi hīnato aññattā. Aññamaññāpekkhāsiddhā hi itaratā, tasmā hīnena vā paṇītena vā cīvarādikappiyapaccayena santosena samaṅgībhūtoti attho daṭṭhabbo. Santussati tena, santussanamattanti vā santoso, tathā pavatto alobho, alobhapadhānā vā cattāro khandhā. Labhanaṃ lābho, attano lābhassa anurūpaṃ santoso yathālābhasantoso. Balanti kāyabalaṃ, attano balassa anurūpaṃ santoso yathābalasantoso.Sāruppanti sappāyaṃ patirūpaṃ bhikkhuno anucchavikatā, attano sāruppassa anurūpaṃ santoso yathāsāruppasantoso.
另一种分类方法:“能得到”,所以叫“得”;无论得到什么,都按照实际所得来,也就是随各自因缘而得的各种必需品。对实际所得感到满足,就是“随所得知足”。“随力”,是指符合自己力量而运作,也就是与自身能力相称的必需品;这里“随”这个字,表示带有相应方式的相称行为,就像“增上心”里的“增上”一词,表示带有相应方式的增上进行。以随力而满足,就是“随力知足”。“适宜”,是指相称、合适,或者能使善美生起,所以叫“适宜”;无论哪种适宜,都随其适宜,也就是适合比丘的必需品。以随适宜而满足,就是“随适宜知足”。依照上面所说的分类而作的注释,就叫“分类注释”。巴利
Aparo nayo – labbhateti lābho, yo yo lābho yathālābhaṃ, itarītarapaccayo, yathālābhena santoso yathālābhasantoso. Balassa anurūpaṃ pavattatīti yathābalaṃ, attano balānucchavikapaccayo, yathā-saddo cettha sasādhanaṃ anurūpakiriyaṃ vadati, yathā taṃ ‘‘adhicitta’’nti ettha adhi-saddo sasādhanaṃ adhikaraṇakiriyanti. Yathābalena santoso yathābalasantoso. Sāruppati patirūpaṃ bhavati, sobhanaṃ vā āropetīti sāruppaṃ, yaṃ yaṃ sāruppaṃ yathāsāruppaṃ, bhikkhuno sappāyapaccayo, yathāsāruppena santoso yathāsāruppasantoso. Yathāvuttaṃ pabhedamanugatā vaṇṇanā pabhedavaṇṇanā.
这里“在此”是指在教法之中。“不希求别的”说的是还没有得到时不希求的状态;“即使得到了也不执取”说的是已经得到时不希求的状态。第一句已经说到“没有未得之希求”时,对随所得之外的东西不希求,这种表现也可能属于少欲,所以为了避免和少欲混在一起,为了显示满足本身的样子,第二句才说“没有已得之希求”。下面的句子也应这样理解。“本性虚弱”是说即使没有疾病等,本性也虚弱。“同分”是指具有戒等同等部分的人,或者说与戒等功德部分共同而住的人,也就是有惭有愧、品行端正的比丘,由这样的人来交换。所谓“把它交换”,是因为本性虚弱等人穿厚重衣不能带来舒适,还会让身体疲劳,所以是就用途而交换,不是出于贪多等心态。因为如果以贪多等方式交换后使用轻衣,那就和满足相违背;但他没有那种情况,所以按上面说的用途交换后使用轻衣,也不违背满足,因此说“即使靠轻衣度日,也仍然是满足的人”。为了用途而交换后使用轻衣,尚且不违背满足,更何况不那样交换而使用呢?这里用“也”字,正是为了显示这个被推许的意义。在解释衣的部分,“钵、衣等中的任何一种”这句话,是为了显示:按字面所说的其余资具的满足,也被归摄在衣的满足之中。“这位尊者摩罗迦是上座”等说法里,上座的称呼虽然只是施设而有的,但由于从受具足戒十年起就称为上座,这里是为了说明上座的用法只适用于久受具足戒、久出家的人,才说“上座是久出家者”;或者说“上座”是指僧团中的上座。而“久出家者”则是指其余那些年长的比丘。“从垃圾堆等”是指从垃圾堆等处。“无边际的”是指破烂的、碎布般的。 “这里的‘a’只是不变词而已”,这是《天宫注》中说的。因此也说:“nantakaṃ kappaṭo jiṇṇavasanaṃ tu paṭaccaraṃ”,所谓“无边际的”,就是没有称为衣边的边际、尽头;而 na 这个词在未转写时,说成 anantakāni 也成立。不过,由于善巧于约定俗成的诸阿阇梨并未那样说,所以应当考察后受持。也有“sanantakāni”这样的读法,意思就是与 nantaka 一起混杂的粪扫衣。 “僧伽梨”是指三衣中的任何一种衣。因为三衣都因组合而成,所以称为“僧伽梨”。对于高价衣,或者得到许多衣后把它们舍弃,再取其他衣,这也因为不是站在贪多等的立场,而是站在随宜相应的立场,所以不违背满足,因此说“他们……乃至……即使受持,也仍然是满足的人”。按照随宜相应的方式,把随所得者舍弃后再取其他衣,尚且不违背满足,更何况不取其他衣而只是按随宜相应使用随所得者呢?这里用“也”字,正是为了显示这个被推许的意义。其余诸资具中,在随力、随宜相应的解释里,对“也”字的用意也应同样理解。巴利
Idhāti sāsane. Aññaṃ na patthetīti appattapatthanabhāvamāha, labhantopi na gaṇhātīti pattapatthanābhāvaṃ. Paṭhamena appattapatthanābhāveyeva vutte yathāladdhato aññassa apatthanā nāma appicchatāyapi siyā pavattiākāroti appicchatāpasaṅgabhāvato tatopi nivattameva santosassa sarūpaṃ dassetuṃ dutiyena pattapatthanābhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Evamuparipi. Pakatidubbaloti ābādhādivirahepi sabhāvadubbalo. Samāno sīlādibhāgo yassāti sabhāgo, saha vā sīlādīhi guṇabhāgehi vattatīti sabhāgo, lajjīpesalo bhikkhu, tena. Taṃ parivattetvāti pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ na phāsubhāvāvahaṃ, sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena parivattanaṃ vuttaṃ, na atricchatādivasena. Atricchatādippakārena hi parivattetvā lahukacīvaraparibhogo santosavirodhī hoti, tassa pana tadabhāvato yathāvuttappayojanavasena parivattetvā lahukacīvaraparibhogopi na santosavirodhīti āha ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Payojanavasena parivattetvā lahukacīvaraparibhogopi na tāva santosavirodhī, pageva tathā aparivattetvā paribhogeti sambhāvitassa atthassa dassanatthañhettha api-saddaggahaṇaṃ. Cīvaraniddesepi ‘‘pattacīvarādīnaṃ aññatara’’nti vacanaṃ yathārutaṃ gahitāvasesapaccayasantosassa cīvarasantose samavarodhitādassanatthaṃ. ‘‘Therako ayamāyasmā mallako’’tiādīsu theravohārassa paññattimattepi pavattito dasavassato pabhuti ciravassapabbajitesveva idha pavattiñāpanatthaṃ ‘‘therānaṃ cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ, therānanti vā saṅghattheraṃ vadati. Cirapabbajitānanti pana tadavasese vuḍḍhabhikkhū. Saṅkārakūṭāditoti kacavararāsiādito. Anantakānīti nantakāni pilotikāni. ‘‘A-kāro cettha nipātamatta’’nti (vi. va. aṭṭha. 1165) vimānaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tathā cāhu ‘‘nantakaṃ kappaṭo jiṇṇavasanaṃ tu paṭaccara’’nti natthi dasāsaṅkhāto anto koṭi yesanti hi nantakāni, na-saddassa tu anādese anantakānītipi yujjati. Saṅketakovidānaṃ pana ācariyānaṃ tathā avuttattā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. ‘‘Sanantakānī’’tipi pāṭho, nantakena saha saṃsibbitāni paṃsukūlāni cīvarānīti attho. Saṅghāṭinti tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ. Tīṇipi hi cīvarāni saṅghaṭitattā ‘‘saṅghāṭī’’ti vuccanti. Mahagghaṃ cīvaraṃ, bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇampi mahicchatādinaye aṭṭhatvā yathāsāruppanaye eva ṭhitattā na santosavirodhīti āha ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Yathāsāruppanayena yathāladdhaṃ vissajjetvā tadaññagahaṇampi na tāva santosavirodhī, pageva anaññagahaṇena yathāladdhasseva yathāsāruppaṃ paribhogeti sambhāvitassa atthassa dassanatthañhettha api-saddaggahaṇaṃ, evaṃ sesapaccayesupi yathābalayathāsāruppaniddesesu api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo.
“违逆本性”是指从本质上就不适合。为了说明:以修沙门法为名义去寻求适当的资具并受用,这一点尤其更为合理,所以不说“即使度日”,而说“即使修沙门法”。“杂食”是指把米、绿豆等各种谷物、豆类混在一起做成的食物。巴利
Pakativiruddhanti sabhāveneva asappāyaṃ. Samaṇadhammakaraṇasīsena sappāyapaccayapariyesanaṃ, paribhuñjanañca visesato yuttataranti atthantaraṃ viññāpetuṃ ‘‘yāpentopī’’ti avatvā ‘‘samaṇadhammaṃ karontopī’’ti vuttaṃ. Missakāhāranti taṇḍulamuggādīhi nānāvidhapubbaṇṇāparaṇṇehi missetvā kataṃ āhāraṃ.
为了说明在住处方面还有另一种随宜知足,又说“因为那位……”等。在第一种方式中,是通过舍弃所获得的东西来说明随宜知足;而在第二种方式中,则是通过不接受所得到的东西来说明随宜知足,这就是两者的差别。这里“hi”这个词是表示指出另一个方面。但在《中部注》中看到的是“pi”这个词。说了“上等住处是放逸之处”之后,为了显示它本身就是如此,便说了“在那里坐着的……”等。“被睡眠所征服”是指由于昏沉睡眠侵入,心与心所陷于病态,因此被称为有分相续的睡眠所征服,也就是正在睡眠者的意思。“醒来时”:以那样的另一种所缘而醒来时,由于醒来的原因,欲寻便会生起。这里“醒来时”在某些地方也见作“从醒来”。这“也是”是依第一种方式而说的。巴利
Aññampi senāsane yathāsāruppasantosaṃ dassento āha ‘‘yo hī’’tiādi. Paṭhame hi naye yathāladdhassa vissajjanena, dutiye pana yathāpattassa asampaṭicchanena yathāsāruppasantoso vuttoti ayametesaṃ viseso. Hi-saddo cettha pakkhantarajotako. Majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ pana pi-saddo dissati. ‘‘Uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhāna’’nti vatvā tabbhāvameva dassetuṃ ‘‘tattha nisinnassā’’tiādi vuttaṃ. Niddābhibhūtassāti thinamiddokkamanena cittacetasikagelaññabhāvato bhavaṅgasantatisaṅkhātāya niddāya abhibhūtassa, niddāyantassāti attho. Paṭibujjhatoti tathārūpena ārammaṇantarena paṭibujjhantassa paṭibujjhanahetu kāmavitakkā pātubhavantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Paṭibujjhanato’’tipi hi katthaci pāṭho dissati. Ayampīti paṭhamanayaṃ upādāya vuttaṃ.
“由他们带来的”:是指由那些上座等人带来的;或者也可以理解为“由他们中任何一个人所拥有的”,这样连接起来。 “牛尿诃子”:是指用牛尿浸泡过的诃子,或者是指因腐烂而被丢弃的诃子。不过现在书本里写成“牛尿诃子”,这种读法不是古本读法,因为它和相应的注释相矛盾。 “四甜”:是指《大法受持经》中所说的酪、蜜、酥油、糖浆这四种甜食;把四甜放在同一个容器里,然后说:“尊者,您想要哪一种,就拿哪一种吧。”这就是这里的意思。 从“如果他有……”等话,可以看出这两者都能使疾病平息。 “为佛等所称赞”:是指“依腐烂的牛尿药而出家”等说法,为等正觉者等所赞叹。 由于致力于具备少欲的殊胜知足,以最上、达到极点的知足而知足,所以称为“最上知足者”。巴利
Tesaṃ ābhatenāti tehi therādīhi ābhatena, tesaṃ vā yena kenaci santakenāti ajjhāharitvā sambandho. Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā mocitaṃ chaḍḍitaṃ harītakaṃ, idāni pana potthakesu ‘‘gomuttaharītaka’’nti pāṭho, so na porāṇapāṭho tabbaṇṇanāya (dī. ni. ṭī. 1.215) viruddhattā. Catumadhuranti majjhimāgamavare mahādhammasamādānasutte (ma. ni. 1.484 ādayo) vuttaṃ dadhimadhusappiphāṇitasaṅkhātaṃ catumadhuraṃ, ekasmiñca bhājane catumadhuraṃ ṭhapetvā tesu yadicchasi, taṃ gaṇhāhi bhanteti attho. ‘‘Sacassā’’tiādinā tadubhayassa rogavūpasamanabhāvaṃ dasseti. Buddhādīhi vaṇṇitanti ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā’’tiādinā (mahāva. 73, 128) sammāsambuddhādīhi pasatthaṃ. Appicchatāvisiṭṭhāya santuṭṭhiyā niyojanato paramena ukkaṃsagatena santosena santussatīti paramasantuṭṭho.
虽然按照知足的分类,比上面所说的还要更多:在衣服上有二十种知足,在钵食上有十五种,在坐卧处上有十五种,在医药资具上有二十种,但这里只是简略地说了十二种知足。至于更详细的分类,应当从《增支部·大圣种经注》中取来。因此说“但以此……”等。这样,在“大王,在这里比丘是知足者”这一句里,先用依人而施设的“知足”一词,说明了知足的分类;接着,为使所说与教法相应,又就“以护身的衣服、以护腹的钵食……”等语,说明以这种知足而知足的比丘所适合的资具分类,并说明这些资具具有护身护腹的性质;这就是这里的关联。虽然在巴利圣典中,只按顺序以护身的衣服和护腹的钵食来说明知足,但也应知道,注释中作了这样的判定:如果没有其余四种资具,游行是不合适的,而且在一切资具中都应当具有护身护腹的性质。所谓“截齿木的小刀”,只是举例,因为其他用途也可以靠它完成,所以下文说“在制作床椅的横木、支脚、衣帐杆等时……”等。古注中也说:“这句话并未见于任何巴利圣典中。”巴利
Kāmañca santosappabhedā yathāvuttatopi adhikatarā cīvare vīsati santosā, piṇḍapāte pannarasa, senāsane ca pannarasa, gilānapaccaye vīsatīti, idha pana saṅkhepena dvādasavidhoyeva santoso vutto. Tadadhikatarappabhedo pana caturaṅguttare mahāariyavaṃsasuttaṭṭhakathāya (a. ni. aṭṭha. 2.4.28) gahetabbo. Tenāha ‘‘iminā panā’’tiādi. Evaṃ ‘‘idha mahārāja bhikkhu santuṭṭho hotī’’ti ettha puggalādhiṭṭhānaniddiṭṭhena santuṭṭhapadeneva santosappabhedaṃ dassetvā idāni ‘‘kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātenā’’tiādi desanānurūpaṃ tena santosena santuṭṭhassa anucchavikaṃ paccayappabhedaṃ, tassa ca kāyakucchiparihāriyabhāvaṃ vibhāvento evamāhāti ayamettha sambandho. Kāmañcassa cīvarapiṇḍapāteheva yathākkamaṃ kāyakucchiparihāriyehi santuṭṭhatā pāḷiyaṃ vuttā, tathāpi sesaparikkhāracatukkena ca vinā vicaraṇamayuttaṃ, sabbattha ca kāyakucchiparihāriyatā laddhabbāti aṭṭhakathāyaṃ ayaṃ vinicchayo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Dantakaṭṭhacchedanavāsīti lakkhaṇamattaṃ tadaññakiccassāpi tāya sādhetabbattā, tena vakkhati ‘‘mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle cā’’tiādi. Vuttampi cetaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ‘‘na hetaṃ katthacipi pāḷiyamāgata’’nti.
“绑带”就是腰带。“连同滤水器”是说和滤水器一起,或者意思是“与它同在”。谁和那称为业处修习的轭相应,或者说轭已相应于他,那他就是“与轭相应者”,也就是指那个人。巴利
Bandhananti kāyabandhanaṃ. Parissāvanena parissāvanañca, tena sahāti vā attho. Yutto kammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhāto yogo yassa, tasmiṃ vā yogo yuttoti yuttayogo, tassa.
他们护持、滋养身体;或者说,这些资具以护持身体、仅仅滋养为目的,所以叫“护身”——这是把 ka 音变成了 ya 音。这里说的“滋养”,意思是增长,或者维持。同样,“护腹”也应该这样理解。二者的区别是:从外部对身体有帮助,所以叫“护身性”;通过吞进体内对维持身体有帮助,所以叫“护腹性”。因此说“先说三衣……”等等。“护持”就是“滋养”的意思。“iti”是表示举例的助词,意思是“按所说的方式就成为护身”,或者用来说明理由:“因为滋养,所以成为护身”。下文也是这样。“以衣角”,就是以衣服的边缘。巴利
Kāyaṃ pariharanti posenti, kāyassa vā parihāro posanamattaṃ payojanametehīti kāyaparihāriyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Posanañcettha vaḍḍhanaṃ, bharaṇaṃ vā, tathā kucchiparihāriyāpi veditabbā. Bahiddhāva kāyassa upakārakabhāvena kāyaparihāriyatā, ajjhoharaṇavasena sarīraṭṭhitiyā upakārakabhāvena kucchiparihāriyatāti ayametesaṃ viseso. Tenāha ‘‘ticīvaraṃ tāvā’’tiādi. ‘‘Pariharatī’’ti etassa posetīti atthavacanaṃ. Itīti nidassane nipāto, evaṃ vuttanayena kāyaparihāriyaṃ hotīti kāraṇajotane vā, tasmā posanato kāyaparihāriyaṃ hotīti. Evamuparipi. Cīvarakaṇṇenāti cīvarapariyantena.
在小屋四周环绕、以及涂抹并抹平小屋的时候。巴利
Kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāleti kuṭiyā samantato vilimpanena sammaṭṭhakaraṇakāle.
所谓“支分”,是指安放在床椅脚上方的一种特别的主要构件。人们在那里做板条拼接、靠背等,它也叫作“aṭanī”。巴利
Aṅgaṃ nāma mañcapīṭhānaṃ pādūpari ṭhapito padhānasambhāraviseso. Yattha padarasañcinanapiṭṭhiapassayanādīni karonti, yo ‘‘aṭanī’’tipi vuccati.
蜜树花叫作“madhuka”,或者指用蜂蜜做成的糕点。“仅资具量”就是资具的量度。“进入卧处时”这句话,是就敷具和钥匙在那时已被使用来说的。因此说“彼处立的敷具”。以自己所有的性质,通过敷具的决意而决意之后,就依那个坐卧处安住的东西,称为“彼处立者”。不过,从分派之说来看,它们之中某一个是第九种,这里也按所说的次第而有第九种,但并不是说它们就那样固定不变。为什么呢?正因为它们不被那样持有。这个道理在第十种等也是如此。油筒指储存油后携带的竹筒等。难道在见到知足的人时,只应显示知足的八资具者吗?在这样追问时,为了随宜显示他们也有知足,而说“在这些中”等。大重担是指具大资具重担者,这是现在的文本;然而因为阿阇梨护法长老见到“大象”的文本,所以说“以难养的性质如同大象,所以是大象”,并不是说他们以如此多的资具而应被称为“大欲、不知足、难养、多欲而住”。如果其他人也是知足、少欲等性质,那么为什么以他们为缘而希望此教说呢?为了澄清这一责难,而说“然而世尊”等。以八资具者为缘而希望此教说,如何得知呢?以“他确实”等排除这一追问,因为他那样已离去的缘故,以“随身受用的衣”等巴利文合适来看,以他为缘而希望,应当知道。以所说之因的显示,也显示了能说者的因。这样作之后,“如是此”等所得功德之说也就成立了。轻快的生活是轻快活命,其状态是轻快活命性,即那。以随身受用是显示以身体维持为主,或显示略去身体,以“仅以维持身体”一语说明,即以身体养育之量,是此义。同样以腹中受用在这里也是。按所说方式,这里有两种词义,但在复注中,因为第一种词义已在下面说过,所以这里只应看作说了第二种。对我所的贪爱是执著。执取的贪爱是束缚。从弓弦解脱。从象群,即从象群。三处发情破裂的醉象是醉象。森林山坡是林中的山坡。巴利
Madhuddumapupphaṃ madhukaṃ nāma, makkhikāmadhūhi katapūvaṃ vā. Parikkhāramattā parikkhārapamāṇaṃ. Seyyaṃ pavisantassāti paccattharaṇakuñcikānaṃ tādise kāle paribhuttabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇa’’nti. Attano santakabhāvena paccattharaṇādhiṭṭhānena adhiṭṭhahitvā tattheva senāsane tiṭṭhanakañhi ‘‘tatraṭṭhaka’’nti vuccati. Vikappanavacanato pana tesamaññatarassa navamatā, yathāvuttapaṭipāṭiyā cettha navamabhāvo, na tu tesaṃ tathāpatiniyatabhāvena. Kasmāti ce? Tathāyeva tesamadhāraṇato. Esa nayo dasamādīsupi. Telaṃ paṭisāmetvā haritā veḷunāḷiādikā telanāḷi. Nanu santuṭṭhapuggaladassane santuṭṭhova aṭṭhaparikkhāriko dassetabboti anuyoge yathārahaṃ tesampi santuṭṭhabhāvaṃ dassento ‘‘etesu cā’’tiādimāha. Mahanto parikkhārasaṅkhāto bhāro etesanti mahābhārā, ayaṃ adhunā pāṭho, ācariyadhammapālattherena pana ‘‘mahāgajā’’ti pāṭhassa diṭṭhattā ‘‘dupposabhāvena mahāgajā viyāti mahāgajā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.215) vuttaṃ, na te ettakehi parikkhārehi ‘‘mahicchā, asantuṭṭhā, dubbharā, bāhullavuttino’’ti ca vattabbāti adhippāyo. Yadi itarepi santuṭṭhā appicchatādisabhāvā, kimetesampi vasena ayaṃ desanā icchitāti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘bhagavā panā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhaparikkhārikassa vasena imissā desanāya icchitabhāvo kathaṃ viññāyatīti anuyogampi apaneti ‘‘so hī’’tiādinā, tasseva tathā pakkantabhāvena ‘‘kāyaparihārikena cīvarenā’’tiādi pāḷiyā yogyato tassa vasena icchitabhāvo viññāyatīti vuttaṃ hoti. Vacanīyassa hetubhāvadassanena hi vācakassāpi hetubhāvo dassitoti . Evañca katvā ‘‘iti imassā’’tiādi laddhaguṇavacanampi upapannaṃ hoti. Sallahukā vutti jīvikā yassāti sallahukavutti, tassa bhāvo sallahukavuttitā, taṃ. Kāyapārihāriyenāti bhāvappadhānaniddeso, bhāvalopaniddeso vāti dasseti ‘‘kāyaṃ pariharaṇamattakenā’’ti iminā, kāyaposanappamāṇenāti attho. Tathā kucchiparihāriyenāti etthāpi. Vuttanayena cettha dvidhā vacanattho, ṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.215) pana paṭhamassa vacanatthassa heṭṭhā vuttattā dutiyova idha vuttoti daṭṭhabbaṃ. Mamāyanataṇhāya āsaṅgo. Pariggahataṇhāya bandho. Jiyāmuttoti dhanujiyāya mutto. Yūthāti hatthigaṇato. Tidhā pabhinnamado madahatthī. Vanapabbhāranti vane pabbhāraṃ.
在四方中都能安乐而住,所以是安乐而住之处;或者按照“遍满一方”等说法(长部3.308;中部1.77, 459, 509;2.309),是修习梵住而遍满之处,因此四方属于他,所以叫“四方者”(catuddiso),他就是“四方者”(cātuddiso);或者四方就是“四方”(catuddisaṃ),按照上面所说的方式,它属于他,所以叫“四方者”(cātuddiso),就像“有信仰的人”(saddho)一样。对于这些方中的任何地方,无论对众生还是对行法,都不以恐惧去抵触,自己也不被它们所抵触,所以叫“无抵触”(appaṭigho)。“知足”(santussamāno):就是靠自己的东西知足,或者靠寂静知足,或者只是平等地知足。“随宜而得”(itarītarena):就是靠任何一种因缘,或者靠好或差的因缘。“周遍”(paricca)是指身心围绕而运转、安住,或者它们围绕并制伏身心,所以叫险难(parissayā);险难指狮子、老虎等外在的险难,以及欲贪等内在的身心灾患,这里的“cetaṃ”是依业格/宾格义而用的属格词。“堪忍”(sahitā):就是以忍耐、堪忍,以及精进等法,随其所宜地忍受、承受,这就是它的意思。因为没有导致僵硬状态的怖畏,所以叫“不惊怖”(achambhī)。“应独行”(eko care):就是能够没有同伴,独自一人行走、安住。在表示能力的场合,“eyya”这个词,就像“谁能解开这个结”(相应部1.23)一样;这里通过“犀牛角那样”来说明他是独住者,也就是“犀牛角那样的人”。所谓“犀牛”(khaggo),就是其角形状似剑(khagga)、仅一角顶生者;因为“犀牛”这个词已经包含了与它相似的角,所以是指一种像水牛那么大的特别野兽,世间称为“palāsādo”或“gaṇṭhako”;意思是说,与它的角成为一体,所以相似。另外,这也是为了说明由于独住而像犀牛角那样。不过,这个意思的详细解释,应当按照《犀牛角经》的注释(小部注1.42)和《小尼陀沙》(小尼陀沙128)中所说的方式来理解。巴利
Catūsu disāsu sukhavihāritāya sukhavihāraṭṭhānabhūtā, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā’’tiādinā (dī. ni. 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharaṇaṭṭhānabhūtā catasso disā etassāti catuddiso, so eva cātuddiso, catasso vā disā catuddisaṃ, vuttanayena tamassāti cātuddiso yathā ‘‘saddho’’ti. Tāsveva disāsu katthacipi satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihanati, sayaṃ vā tehi na paṭihaññateti appaṭigho. Santussamānoti sakena, santena vā, samameva vā tussanako. Itarītarenāti yena kenaci paccayena, uccāvacena vā. Paricca sayanti pavattanti kāyacittāni, tāni vā parisayanti abhibhavantīti parissayā, sīhabyagghādayo bāhirā, kāmacchandādayo ca ajjhattikā kāyacittupaddavā, upayogatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Sahitāti adhivāsanakhantiyā, vīriyādidhammehi ca yathārahaṃ khantā, gahantā cāti attho. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Eko careti asahāyo ekākī hutvā carituṃ viharituṃ sakkuṇeyya. Samatthane hi eyya-saddo yathā ‘‘ko imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti (saṃ. ni. 1.23) khaggavisāṇakappatāya ekavihārīti dasseti ‘‘khaggavisāṇakappo’’ti iminā. Saṇṭhānena khaggasadisaṃ ekameva matthake uṭṭhitaṃ visāṇaṃ yassāti khaggo; khaggasaddena taṃsadisavisāṇassa gahitattā, mahiṃsappamāṇo migaviseso, yo loke ‘‘palāsādo, gaṇṭhako’’ti ca vuccati, tassa visāṇena ekībhāvena sadisoti attho. Apica ekavihāritāya khaggavisāṇakappoti dassetumpi evaṃ vuttaṃ. Vitthāro panassā attho khaggavisāṇasuttavaṇṇanāyaṃ, (su. ni. aṭṭha. 1.42) cūḷaniddese (cūḷani. 128) ca vuttanayena veditabbo.
《犀牛角经》中,世尊以这样的说法所开显或赞叹的,就是“被如此赞叹”的意思。所谓“如犀角”,是说像犀牛这种野兽的角那样相似。这里的 kappa 一词,用在“相似、相当”的意思上,就像“实以与相当于导师的一位弟子共同商议”等语中那样。它的状态就是“如犀角性”,成就这个状态,就是此处文义的关联。巴利
Evaṃ vaṇṇitanti khaggavisāṇasutte bhagavatā tathā desanāya vivaritaṃ, thomitaṃ vā. Khaggassa nāma migassa visāṇena kappo sadiso tathā. Kappa-saddo hettha ‘‘satthukappena vata bho kira sāvakena saddhiṃ mantayamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.260) viya paṭibhāge vattati, tassa bhāvo khaggavisāṇakappatā, taṃ so āpajjatīti sambandho.
鸟可能因为被风吹打等原因而断了翅膀,或者翅膀还没长出来;但这里指的是有能力飞翔、有翅膀的鸟。为了显示这个区别,圣典里说的是“有翅膀的鸟”,而不是像“行于虚空、空中”等地方那样只是换个说法而已,所以说“具翅之鸟”。“飞起”就是向上飞、前往,也就是投入的意思。“摇落”就是抖落,或者摇动。“为今日”就是为了今天,“为明日”也是同样的道理。只把自己的钵当作负担,所以叫“随担”。因为没有“这是我的”这种贪爱,所以“无恋著”;因为没有执取的贪爱,所以“无希求”。“欲何处”就是自己心里喜欢哪里,就去哪里。或者这是中性副词(bhāvanapuṃsaka)的用法。所谓“随何欲而转起”,就是“随何欲”,也就是“随欲”的意思。巴利
Vātābhighātādīhi siyā sakuṇo chinnapakkho, asañjātapakkho vā, idha pana ḍetuṃ samattho sapakkhikova adhippetoti visesadassanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘pakkhī sakuṇo’’ti vuttaṃ, na tu ‘‘ākāse antalikkhe caṅkamatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 3.11) viya pariyāyamattadassanatthanti āha ‘‘pakkhayutto sakuṇo’’ti. Uppatatīti uddhaṃ patati gacchati, pakkhandatīti attho. Vidhunantāti vibhindantā, vicālentā vā. Ajjatanāyāti ajjabhāvatthāya. Tathā svātanāyāti etthāpi. Attano pattaṃ eva bhāro yassāti sapattabhāro. Mamāyanataṇhābhāvena nissaṅgo. Pariggahataṇhābhāvena nirapekkho. Yena kāmanti yattha attano ruci, tattha. Bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ. Yena yathā pavatto kāmoti hi yenakāmo, taṃ, yathākāmanti attho.
舍离五盖之说的注释巴利
Nīvaraṇappahānakathāvaṇṇanā
216 216. 前面已经说过的“义理四门”,为什么还要再归纳起来说一遍?出于这个意图,先引出追问,用“他……中略……显示什么”等语句来澄清。所谓“因缘成就”,就是资粮圆满。“这四种”,就是前面说过的林住者的四种资粮:戒律仪、根律仪、正知、知足。“不成就”,就是不成功、没有结果。不只是不成就而已,还会招来过患,所以用“与畜生或……”等语句来说明。“招致非难”,就是招来这样的话柄:“某个比丘住在林中,就像畜生、像野人一样,只是住着而已,根本没有任何与林住相称的正修行。”因为见到这个含义相违,所以不应把“saddhiṃ”(与)这个词当作古传的说法。或者也可以说,因为邪行,就会落到与林中畜生、与野人一类的人共住的地步。比如“诸比丘,不应有心住于林中,若住者,犯恶作”等(《波罗夷》223)中,“应住”一词就是“应居住”的意思。《分别论注》中也这样说:“这样的林住,就像黑猕猴、熊、豺、豹、鹿等野兽住在树林里一样。”(《分别论注》526)“居住者”,就是住着。首先,它们发出可怕的声音。对那些到那时还不逃跑的,它们就用爪子打头,做出赶走的样子。这是阿阇梨舍利弗长老所说的。这样从反面说明了因缘成就之后,现在要从正面来说明,所以说“然而,对于那……”等。怎样才算成就呢?回答说“因为他……”等。“黑斑”和“斑点”,是因为颜色变异等病而在别处使用的代称。正如所说——巴利
216. Pubbe vuttasseva atthacatukkassa puna sampiṇḍetvā kathanaṃ kimatthanti adhippāyena anuyogaṃ uddharitvā sodheti ‘‘so…pe… kiṃ dassetī’’tiādinā. Paccayasampattinti sambhārapāripūriṃ. Ime cattāroti sīlasaṃvaro indriyasaṃvaro sampajaññaṃ santosoti pubbe vuttā cattāro āraññikassa sambhārā. Na ijjhatīti na sampajjati na saphalo bhavati. Na kevalaṃ anijjhanamattaṃ, atha kho ayampi dosoti dasseti ‘‘tiracchānagatehi vā’’tiādinā. Vattabbataṃ āpajjatīti ‘‘asukassa bhikkhuno araññe tiracchānagatānaṃ viya, vanacarakānaṃ viya ca nivāsanamattameva, na pana araññavāsānucchavikā kāci sammāpaṭipatti atthī’’ti apavādavasena vacanīyabhāvamāpajjati, imassatthassa pana dassanena virujjhanato saddhiṃ-saddo na porāṇoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā āraññakehi tiracchānagatehi, vanacaravisabhāgajanehi vā saddhiṃ vippaṭipattivasena vasanīyabhāvaṃ āpajjati. ‘‘Na bhikkhave paṇidhāya araññe vatthabbaṃ, yo vaseyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādīsu (pārā. 223) viya hi vatthabba-saddo vasitabbapariyāyo. Tathā hi vibhaṅgaṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘evarūpassa hi araññavāso kāḷamakkaṭaacchataracchadīpimigānaṃ aṭavivāsasadiso hotī’’ti (vibha. aṭṭha. 526) adhivatthāti adhivasantā. Paṭhamaṃ bheravasaddaṃ sāventi. Tāvatā apalāyantassa hatthehipi sīsaṃ paharitvā palāpanākāraṃ karontīti ācariyasāriputtattherena kathitaṃ. Evaṃ byatirekato paccayasampattiyā dassitabhāvaṃ pakāsetvā idāni anvayatopi pakāsetuṃ ‘‘yassa panete’’tiādi vuttaṃ. Kathaṃ ijjhatīti āha ‘‘so hī’’tiādi. Kāḷako tilakoti vaṇṇavikārāpanarogavasena aññattha pariyāyavacanaṃ. Vuttañhi –
“ 难名之疾与痔病,呕吐、呕出诸患;
焦热、极热之苦,痣与黑痣俱陈。”巴利
‘‘Dunnāmakañca arisaṃ, chaddiko vamathūrito; Davathu paritāpotha, tilako tilakāḷako’’ti.
就像胡麻的形状一样生起,所以叫“痣”;生起时是黑色的,所以叫“黑痣”。但在这里,违越施设的粗重罪因为像黑痣,所以叫“黑痣”;违越邪行的微细罪因为像痣,所以叫“痣”,这就是它们的差别。“彼”就是指这样生起的喜。因为它以消失的方式呈现,所以依尽与衰来随观。以灭尽之义来说,“尽”就是消失;或者以变易而去之义,也称为“衰”。“圣地”就是出世间地。“如是”是说,由于趣入圣地,或者由于诸天神的称赞,在各处听到诸天神的话而名声传布;应当知道,下面所说的名声传布,也是依诸天神宣告来说的。巴利
Tilasaṇṭhānaṃ viya jāyatīti hi tilako, kāḷo hutvā jāyatīti kāḷako. Idha pana paṇṇattivītikkamasaṅkhātaṃ thullavajjaṃ kāḷakasadisattā kāḷakaṃ, micchāvītikkamasaṅkhātaṃ aṇumattavajjaṃ tilakasadisattā tilakanti ayaṃ viseso. Tanti tathā uppāditaṃ pītiṃ. Vigatabhāvena upaṭṭhānato khayavayavasena sammasanaṃ. Khīyanaṭṭhena hi khayova vigato, viparīto vā hutvā ayanaṭṭhena vayotipi vuccati. Ariyabhūmi nāma lokuttarabhūmi. Itīti ariyabhūmiokkamanato, devatānaṃ vaṇṇabhaṇanato vā, tattha tattha devatānaṃ vacanaṃ sutvā tassa yaso patthaṭoti vuttaṃ hoti, evañca katvā heṭṭhā vuttaṃ ayasapattharaṇampi devatānamārocanavasenāti gahetabbaṃ.
“远离”一词,是就“远离人群”而说的,意思就是“空”。这个“空”应当依“没有人声嘈杂”来了知,因为声音是禅那的刺;为了说明这一点,下文才说“少声、少喧闹,这就是它的含义”。因为这里正是借“人群”一词,把“人所知”也包含了进来。正如《分别论》所说:“那少喧闹的,就是那人少的。”(《分别论》533)其中,“少声”说的是没有自然的声音,“少喧闹”说的是没有城镇喧闹等声音。在这类情形下,文句似乎还有剩余,意义却已经没有剩余——注释书是这样说的。然而在《中部义释注疏》(《中部注疏》3.364)中,护法长老这样说:“因为把‘少声’当作‘少’的同义词来理解,所以才说‘文句可能还有剩余’;因此他说‘因为那不是……’等。但在这里,‘少声’也可以理解为‘无’,就像在‘我觉知少病……’等处(《中部》1.225)那样。”他随后把这个意思与《分别论》的巴利文(《分别论》528)对照,而说“就是这个……”等。“就是这个”的意思是:正是我所注释的“无声性”。“即使在附近”的意思是:即使在村庄等的附近,这样的也称为远离,更不用说在远处了。“不混杂”,即不拥挤、不逼仄。凡是住所,其周围一拘卢舍或半由旬内有山林、树林、河林,没有人能在非时前来,这即使在附近也称为不混杂。“躺”即卧。“坐”即坐。“在此”一词表明“躺”与“坐”二词具有处所之义,“与”词则表明这两个词构成“躺坐”的复合词。“因此说”等语,引用了《分别论》的巴利文。巴利
Vivitta-saddo janaviveketi āha ‘‘suñña’’nti. Taṃ pana janasaddanigghosābhāvena veditabbaṃ saddakaṇṭakattā jhānassāti dassetuṃ ‘‘appasaddaṃ appanigghosanti attho’’ti vuttaṃ. Janakaggahaṇeneva hi idha jaññaṃ gahitaṃ. Tathā hi vuttaṃ vibhaṅge ‘‘yadeva taṃ appanigghosaṃ, tadeva taṃ vijanavāta’’nti (vibha. 533). Appasaddanti ca pakatisaddābhāvamāha. Appanigghosanti nagaranigghosādisaddābhāvaṃ. Īdisesu hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravasesoti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Majjhimāgamaṭṭhakathāvaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 3.364) pana ācariyadhammapālatthero evamāha ‘‘appasaddassa parittapariyāyaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘byañjanaṃ sāvasesaṃ siyā’ti. Tenāha ‘na hi tassā’tiādi. Appasaddo panettha abhāvatthotipi sakkā viññātuṃ ‘appābādhatañca sañjānāmī’tiādīsu (ma. ni. 1.225) viyā’’ti. Tamatthaṃ vibhaṅgapāḷiyā (vibha. 528) saṃsandanto ‘‘etadevā’’tiādimāha. Etadevāti ca mayā saṃvaṇṇiyamānaṃ nissaddataṃ evāti attho. Santikepīti gāmādīnaṃ samīpepi edisaṃ vivittaṃ nāma, pageva dūreti attho. Anākiṇṇanti asaṅkiṇṇaṃ asambādhaṃ. Yassa senāsanassa samantā gāvutampi aḍḍhayojanampi pabbatagahanaṃ vanagahanaṃ nadīgahanaṃ hoti, na koci avelāya upasaṅkamituṃ sakkoti, idaṃ santikepi anākiṇṇaṃ nāma. Setīti sayati. Āsatīti nisīdati. ‘‘Etthā’’ti iminā sena-saddassa, āsana-saddassa ca adhikaraṇatthabhāvaṃ dasseti, ca-saddena ca tadubhayapadassa catthasamāsabhāvaṃ. ‘‘Tenāhā’’tiādinā vibhaṅgapāḷimeva āharati.
现在,为了通过说明住所的种种差别来阐明这同一个含义,所以说了“再者……”等话。因为在《分别论》的经文里,是以举例的方式按各类住所本身的样貌来展示的,而这里这个分类正是针对那些已经展示过的住所。其中,精舍就是由围墙围起来的整个住处。半顶屋是长殿,也有人叫它“金翅鸟形的殿”。殿堂是四方形的殿。平顶屋是平顶的殿。塔楼是为了抵御敌王之类而建的四层或五层的特殊住所。圆厅是由一个顶盖覆盖、有很多角的特殊住所。另一种解释是:精舍是长面殿堂。半顶屋是只有一侧有屋顶的房子。据说它一侧的墙比较高,另一侧比较低,因此就成了单面屋顶。殿堂是长方形的殿。平顶屋是平顶、带有月光庭院的。洞窟纯粹是山洞。岩洞是有门闩的岩阴。其余的就和前面说的一样。“凉亭是指枝叶搭成的凉亭”——这是护法长老和《增支部复注》的作者舍利弗长老说的。巴利
Idāni tassāyevatthaṃ senāsanappabhedadassanavasena vibhāvetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Vibhaṅgapāḷiyaṃ nidassananayena sarūpato dassitasenāsanasseva hi ayaṃ vibhāgo. Tattha vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogo dīghapāsādo, ‘‘garuḷasaṇṭhānapāsādo’’tipi vadanti. Pāsādo caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnaṃ paṭibāhanayoggo catupañcabhūmako patissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso. Aparo nayo – vihāro dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassachadanakagehaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā, tena taṃ ekachadanakaṃ hoti. Pāsādo āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanakaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabandhaṃ pabbhāraṃ. Sesaṃ vuttanayameva. ‘‘Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo’’ti (dī. ni. ṭī. 1.216) evaṃ ācariyadhammapālattherena, aṅguttaraṭīkākārena ca ācariyasāriputtattherena vuttaṃ.
不过在《分别论注释》里,vihāra(精舍)是指四周有回廊、并且内部设有夜间住处和日间住处的整座住所。aḍḍhayoga(半顶屋)是像金翅鸟那样弯形的屋子。pāsāda(殿堂)是取两个屋脊建成的长殿堂。aṭṭa(塔楼)是为了抵御敌王等而用砖砌成、墙壁厚实的四层或五层特殊建筑。māḷa(圆厅)是类似食堂的圆形厅堂。但《律藏注释》里说:“由单一屋顶覆盖的四方形殿堂。”leṇa(岩洞)是开凿山岩,或者在岩壁不够用的地方筑墙所建的住所。guhā(窟)指地缝,或者日夜都可以点灯的地方,说是山洞或地窟。巴利
Vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 527) pana vihāroti samantā parihārapathaṃ, antoyeva ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni dassetvā katasenāsanaṃ. Aḍḍhayogoti supaṇṇavaṅkagehaṃ. Pāsādoti dve kaṇṇikāni gahetvā kato dīghapāsādo. Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmako patissayaviseso. Māḷoti bhojanasālāsadiso maṇḍalamāḷo. Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ekakūṭasaṅgahito caturassapāsādo’’ti (pārā. aṭṭha. 2.482-487) vuttaṃ. Leṇanti pabbataṃ khaṇitvā vā pabbhārassa appahonakaṭṭhāne kuṭṭaṃ uṭṭhāpetvā vā katasenāsanaṃ. Guhāti bhūmidari vā yattha rattindivaṃ dīpaṃ laddhuṃ vaṭṭati, pabbataguhā vā bhūmiguhā vāti vuttaṃ.
这个作为住处、属于住所的卧坐具,从“应当居住”的意义和“居住之处”的意义来说,就叫作“精舍卧坐具”。床有马萨罗迦等四种。座具也一样。褥垫有羊毛褥等五种。枕头取头的大小。这里,头的大小是指宽四指加一搩手,长则与床的宽度相当。马萨罗迦等因为是床和座具,褥垫和枕头因为与床座相关联,所以是“床座卧坐具”。因为卧坐具就是床座本身以及和床座相关的东西,用总称或者省略的说法,就叫作“床座卧坐具”。阿阇梨舍利弗长老也这样说。然而阿阇梨护法长老说:“床座卧坐具,就是床座以及和床座相关的卧坐具。”(《长部注疏》1.216)西米利卡,是指在经过石灰处理的土地上,为了保持色泽,用布片等缝制而成的。皮革片,是指狮子、老虎、豹、鬣狗等皮中任何一种皮。因为在诸义注中,关于卧坐具的受用,被禁止的皮革并未出现。“草敷”,是指任何草类的敷设。叶敷也是如此。西米利卡等因为应敷在地上,所以是敷设的卧坐具。或者说,“凡诸比丘前往之处”,除了这些床等之外,凡比丘们聚集之处,这一切都叫作卧坐具。这样说的其余树根等可前往之处,由于没有加以造作,只是卧眠和坐处的空间,所以是空间卧坐具。“以卧坐具一词”,即以此“远离的卧坐具”一语,或者通过取得远离的卧坐具,或者通过言说,就已取得,因为为了表明总称,特相得以确定,而且因为特相之语应被用于特相。巴利
Taṃ āvasathabhūtaṃ patissayasenāsanaṃ viharitabbaṭṭhena, vihāraṭṭhānaṭṭhena ca vihārasenāsanaṃ nāma. Masārakādicatubbidho mañco. Tathā pīṭhaṃ. Uṇṇabhisiādipañcavidhā bhisi. Sīsappamāṇaṃ bimbohanaṃ. Vitthārato vidatthicaturaṅgulatā, dīghato mañcavitthārappamāṇatā cettha sīsappamāṇaṃ. Masārakādīni mañcapīṭhabhāvato, bhisiupadhānañca mañcapīṭhasambandhato mañcapīṭhasenāsanaṃ. Mañcapīṭhabhūtañhi senāsanaṃ, mañcapīṭhasambandhañca sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘mañcapīṭhasenāsana’’nti vuccati. Ācariyasāriputtattheropi evameva vadati. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘mañcapīṭhasenāsananti mañcapīṭhañceva mañcapīṭhasambandhasenāsanañcā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.216) vuttaṃ. Cimilikā nāma sudhāparikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ paṭakhaṇḍādīhi sibbetvā katā. Cammakhaṇḍo nāma sīhabyagghadīpitaracchacammādīsupi yaṃ kiñci cammaṃ. Aṭṭhakathāsu (pāci. aṭṭha. 112; vi. saṅga. aṭṭha. 82) hi senāsanaparibhoge paṭikkhittacammaṃ na dissati. Tiṇasanthāroti yesaṃ kesañci tiṇānaṃ santhāro. Eseva nayo paṇṇasanthārepi. Cimilikādi bhūmiyaṃ santharitabbatāya santhatasenāsanaṃ. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti ṭhapetvā vā etāni mañcādīni yattha bhikkhū sannipatanti, sabbametaṃ senāsanaṃ nāmāti evaṃ vuttaṃ avasesaṃ rukkhamūlādipaṭikkamitabbaṭṭhānaṃ abhisaṅkharaṇābhāvato kevalaṃ sayanassa, nissajjāya ca okāsabhūtattā okāsasenāsanaṃ. Senāsanaggahaṇenāti ‘‘vivittaṃ senāsana’’nti iminā senāsanasaddena vivittasenāsanassa vā ādānena, vacanena vā gahitameva sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, visesatthinā ca visesassa payujjitabbato.
既然这样,为什么又把“阿兰若”等等重新说了一遍呢?针对这个追问,就说了“但在这里,对这件事……”等等。意思是:即使对已经这样接受下来的住所,为了说明什么样的住所才适合前面所说的那位比丘,所以又这样说。“依比丘尼的情况而说”这句话,是就律藏中已经提到的内容而说的,不是指阿毗达摩。因为在律藏“离众学处”(《波逸提》691)中,已经禁止比丘尼修阿兰若头陀支,所以对她们来说,这也名为阿兰若,而不仅仅是最后那种五百弓距离的阿兰若住所;而且对她们来说,这也构成离众罪,但并不是只有五百弓等距离的阿兰若才算。正如那里所说:巴利
Yadevaṃ kasmā ‘‘arañña’’ntiādi puna vuttanti anuyogena ‘‘idha panassā’’tiādimāha. Evaṃ gahitesupi senāsanesu yathāvuttassa bhikkhuno anucchavikameva senāsanaṃ dassetukāmattā puna evaṃ vuttanti adhippāyo. ‘‘Bhikkhunīnaṃ vasena āgata’’nti idaṃ vinaye āgatameva sandhāya vuttaṃ, na abhidhamme. Vinaye hi gaṇamhāohīyanasikkhāpade (pāci. 691) bhikkhunīnaṃ āraññakadhutaṅgassa paṭikkhittattā idampi ca tāsaṃ araññaṃ nāma, na pana pañcadhanusatikaṃ pacchimaṃ araññameva senāsanaṃ, idampi ca tāsaṃ gaṇamhāohīyanāpattikaraṃ, na tu pañcadhanusatikādimeva araññaṃ. Vuttañhi tattha –
如果一位比丘尼心想“我独自从僧团落后(留下)”,而在没有村落的林中,离开另一位比丘尼的视线范围或听觉范围,就犯土喇咤亚;如果已经离开,就犯僧残。巴利
‘‘Ekā vā gaṇamhā ohīyeyyāti agāmake araññe dutiyikāya bhikkhuniyā dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijahantiyā āpatti thullaccayassa, vijahite āpatti saṅghādisesassā’’ti.
在《律藏注疏》(《波逸提》义注692)里,也是同样这样解释这个意思的。不过在阿毗达摩里则说:“所谓阿兰若,就是走出界外之后,这一切都叫阿兰若。”(《分别论》529)因为律藏和经藏两者都属于方便说,而阿毗达摩则是非方便说,所以为了以非方便的方式指出:凡是不包括在村落范围内的,就是阿兰若,才那样说。这里的意思是:走出界外之后,所存在的任何地方都叫做阿兰若。至于“阿兰若者……中略……最后的”这一段,则是按照经藏的方式,在《阿兰若学处》(《波罗夷》652)中针对住在阿兰若的比丘说的,适合这位比丘,因此《清净道论·头陀支解说》(《清净道论》1.19)里所说的它的特征是正确的。所以其意趣是:应当依照那里所说的方法来理解。巴利
Vinayaṭṭhakathāsupi (pāci. aṭṭha. 692) hi tathāva attho vuttoti. Abhidhamme pana ‘‘araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) āgataṃ. Vinayasuttantā hi ubhopi pariyāyadesanā nāma, abhidhammo pana nippariyāyadesanā, tasmā yaṃ na gāmapadesantogadhaṃ, taṃ araññanti nippariyāyena dassetuṃ tathā vuttaṃ. Indakhīlā bahi nikkhamitvā yaṃ ṭhānaṃ pavattaṃ , sabbametaṃ araññaṃ nāmāti cettha attho. Āraññakaṃ nāma…pe… pacchimanti idaṃ pana suttantanayena āraññakasikkhāpade (pārā. 652) āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttaṃ imassa bhikkhuno anurūpaṃ, tasmā visuddhimagge dhutaṅganiddese (visuddhi. 1.19) yaṃ tassa lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ yuttameva, ato tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo.
“密荫”就是清凉的树荫。因此说“因为在那里……”等等。“树下”就是树的附近。因为这样说:“在正午时分,周围到处都被树荫覆盖,无风的地方树叶落下,到这个范围就叫树下。”“山”是指纯石、纯土、石土混合这三种类型的山,并不是只指岩石形成的山。而“石”这个词,因为不加区分地作为山的同义词,所以才这样说。用“因为在那里……”等等,是显示这两者的相适性。“于诸方显现时”,就是在十个方向以面对的方式被看见时。这是说,以那样的原因,也可能有心的专一。有些人说,这是为了显示被从一切方向吹来的风所吹动的状态之因。“何”称为水,因为它能解除渴。“凡被称为河曲或河湾的,也称为山涧”——阿难长老(《分别论》根本复注530)以此显示:即使在非山岳的地方,险峻的河曲处也称为山涧。由此可知,河曲、河湾这些词是险峻河曲处的表达。所谓险峻河曲处,就是河水流出后又折返而形成的险峻之处。而说“即使在非山岳的地方”,是为了显示:在注释书中,最初只是以举例的方式说“山岳之处”,但如所说的河曲处,其实也是山涧。巴利
Sandacchāyanti sītacchāyaṃ. Tenāha ‘‘tattha hī’’tiādi. Rukkhamūlanti rukkhasamīpaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni nipatanti, ettāvatā rukkhamūla’’nti. Pabbatanti suddhapāsāṇasuddhapaṃsuubhayamissakavasena tividhopi pabbato adhippeto, na silāmayo eva. Sela-saddo pana avisesato pabbatapariyāyoti katvā evaṃ vuttaṃ. ‘‘Tattha hī’’tiādinā tadubhayassa anurūpataṃ dasseti. Disāsu khāyamānāsūti dasasu disāsu abhimukhībhāvena dissamānāsu. Tathārūpenapi kāraṇena siyā cittassa ekaggatāti etaṃ vuttaṃ, sabbadisāhi āgatena vātena bījiyamānabhāvahetudassanatthanti keci. Kaṃ vuccati udakaṃ pipāsavinodanassa kārakattā. ‘‘Yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti, taṃ kandaranti apabbatapadesepi vidugganadīnivattanapadesaṃ kandaranti dassetī’’ti (vibha. mūlaṭī. 530) ācariyānandatthero, teneva viññāyati ‘‘nadītumbanadīkuñjasaddā nadīnivattanapadesavācakā’’ti. Nadīnivattanapadeso ca nāma nadiyā nikkhamanaudakena puna nivattitvā gato viduggapadeso. ‘‘Apabbatapadesepī’’ti vadanto pana aṭṭhakathāyaṃ nidassanamattena paṭhamaṃ pabbatapadesanti vuttaṃ, yathāvutto pana nadīpadesopi kandaro evāti dasseti.
“在那里,确实……”这类说法也只是举例,用来说明它与此相应。“竖起来”就是堆成一堆。老师们说:“两座山靠得很近时,中间会出现像内室之类的空隙;如果只有一座山,那就像隧道一样。”因为只有在一座山的情况下,由于上方被遮住,里面才有像隧道一样的洞穴;两座山之间就不是这样,因为没有遮盖。所以“像隧道一样”要和“只有在一座山”连起来理解;而“大空隙”则两种情况都适用。所谓“像隧道一样”,老师也说过是“像地穴一样”(《长部》复注1.216)。因为“地穴”是地屋的别名,比如“抓住她后,那嚎叫的女夜叉把她扔进地穴”这类说法中就是这样用的。“不是人活动的地方”,就是按正常往来来说,人们不该走动的地方。因为这里是以耕作、播种等来排除正常往来,所以说“在那里不耕不种”。而“等”字则涵盖了《分别论》(531)中剩下的分别论文:“‘林野’是森林形态的住所的别名;‘林野’是恐怖处的别名;‘林野’是令人毛骨悚然处的别名;‘林野’是边缘处的别名;‘林野’是不是人活动处的住所的别名。”所谓“野”,就是山的平坦地面,也叫“山脊”,因为和它相似,所以指没有人往来的森林,因此“林野”这一复合词应理解为以后置词作修饰。对于一切众生、一切方向都现前的空旷处所,就是露地,所以说“无遮盖”,意思是不被任何遮盖物,乃至树枝所遮盖。把衣覆在杖上而作成的衣舍。“拉出”就是取出。里面像山洞石窟一样的,正是指稻草堆,否则也可能包括草叶铺席,所以说“像山洞石窟一样的住处”,意思是像山洞、像石窟。“荆棘丛等”中的“等”字,则统摄前面的方式。巴利
‘‘Tattha hī’’tiādināpi nidassanamatteneva tassānurūpabhāvamāha. Ussāpetvāti puñjaṃ katvā. ‘‘Dvinnaṃ pabbatānampi āsannatare ṭhitānaṃ ovarakādisadisaṃ vivaraṃ hoti, ekasmiṃyeva pana pabbate umaṅgasadisa’’nti vadanti ācariyā. Ekasmiṃyeva hi umaṅgasadisaṃ antoleṇaṃ hoti upari paṭicchannattā, na dvīsu tathā appaṭicchannattā, tasmā ‘‘umaṅgasadisa’’nti idaṃ ‘‘ekasmiṃ yevā’’ti iminā sambandhanīyaṃ. ‘‘Mahāvivara’’nti idaṃ pana ubhayehipi. Umaṅgasadisanti ca ‘‘suduṅgāsadisa’’nti (dī. ni. ṭī. 1.216) ācariyena vuttaṃ. Suduṅgāti hi bhūmigharassetaṃ adhivacanaṃ, ‘‘taṃ gahetvā suduṅgāya ravantaṃ yakkhinī khipī’’tiādīsu viya. Manussānaṃ anupacāraṭṭhānanti pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṃ. Kassanavappanādivasena hi pakatisañcārapaṭikkhepo idhādhippeto. Tenāha ‘‘yatthana kasanti na vapantī’’ti. Ādisaddena pana ‘‘vanapatthanti vanasaṇṭhānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ, vanapatthanti bhīsanakānametaṃ, vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ, vanapatthanti pariyantānametaṃ, vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti (vibha. 531) imaṃ vibhaṅgapāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Patthoti hi pabbatassa samānabhūmi, yo ‘‘sānū’’tipi vuccati, tassadisattā pana manussānamasañcaraṇabhūtaṃ vanaṃ, tasmā patthasadisaṃ vanaṃ vanapatthoti visesanaparanipāto daṭṭhabbo. Sabbesaṃ sabbāsu disāsu abhimukho okāso abbhokāsoti āha ‘‘acchanna’’nti, kenaci chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditanti attho. Daṇḍakānaṃ upari cīvaraṃ chādetvā katā cīvarakuṭi. Nikkaḍḍhitvāti nīharitvā. Antopabbhāraleṇasadiso palālarāsiyeva adhippeto, itarathā tiṇapaṇṇasanthārasaṅgopi siyāti vuttaṃ ‘‘pabbhāraleṇasadise ālaye’’ti, pabbhārasadise, leṇasadise vāti attho. Gacchagumbādīnampīti pi-saddena purimanayaṃ sampiṇḍeti.
“团食”这个词,是“寻求团食”省略了后半个词而形成的;从那里返回的人,就叫“团食返回者”,所以说“从寻求团食而返回”。关于“跏趺坐”:这里的前缀“pari-”是“周围”的意思,所以“周围盘结的坐具”就是跏趺坐,把r音变成l音,并且重叠,就像“palibuddho”这个词一样;所谓“周围”,就是把左大腿和右大腿平放好,让两只脚互相交结在一起。因此说“周围结缚大腿而坐”。这里的跏趺坐,是指以结缚大腿的方式坐着,而不是说用带来的猛兽皮做成的。至于“弯折后”,是指为了能按跏趺坐的方式坐下来,把两只脚弯折、蜷曲起来;这实际上就是那样把两只脚结缚起来的动作,所以说“结缚后”。关于“端正身体”:这里的“身体”一词指的是上半身,因为下半身不端正安放这一点,已经由“坐下”这个说法本身表明了,所以说是“把上半身端正安放”。而这上半身的端正安放,又用“十八”等说法来具体说明,意思就是把十八节脊椎骨的顶端与顶端一一对接起来安放。巴利
Piṇḍapātassa pariyesanaṃ piṇḍapāto uttarapadalopena, tato paṭikkanto piṇḍapātapaṭikkantoti āha ‘‘piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto’’ti. Pallaṅkanti ettha pari-saddo ‘‘samantato’’ti etasmiṃ atthe, tasmā parisamantato aṅkanaṃ āsanaṃ pallaṅko ra-kārassa la-kāraṃ, dvibhāvañca katvā yathā ‘‘palibuddho’’ti, (mi. pa. 6.3.6) samantabhāvo ca vāmoruṃ, dakkhiṇoruñca samaṃ ṭhapetvā ubhinnaṃ pādānaṃ aññamaññasambandhanakaraṇaṃ. Tenāha ‘‘samantato ūrubaddhāsana’’nti. Ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjāva idha pallaṅko, na āharimehi vāḷehi katoti vuttaṃ hoti. Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti, tathā ubho pāde ābhugge samiñjite katvā, taṃ pana ubhinnaṃ pādānaṃ tathābandhatākaraṇamevāti āha ‘‘bandhitvā’’ti. Ujuṃ kāyanti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayo heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanassa nisajjāvacaneneva viññāpitattāti vuttaṃ ‘‘uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana uparimakāyassa ujukaṃ ṭhapanaṃ sarūpato dasseti ‘‘aṭṭhārasā’’tiādinā, aṭṭhārasannaṃ piṭṭhikaṇṭakaṭṭhikānaṃ koṭiyā koṭiṃ paṭipādanameva tathā ṭhapananti adhippāyo.
现在,为了说明这样安立的用意,说了“因为这样……”等话。其中,“这样”是指在如此安立的时候,或者指以这种安立为因由。“不俯”就是不弯曲。“而他的……”等话则是显示间接的用意。“而”是指在这样不弯曲的时候。“受”是指背痛之类的感受。“不散失”是指不消失、不越出修行的路轨。正因为如此,业处由于前后阶段的殊胜而得以增长、增广、广大。这里的前缀“pari-”是“abhisadda”的同义词,是“面向”的意思,所以说“面向业处”,即从外部的种种所缘中回避,只将业处置于面前的意思。以“或者在口的附近”这句话显示前缀“pari-”有“附近”的意思,即如口的附近一样,以系于心而现起的方式而作,这样说。为了证明前缀“pari-”有“附近”的意思,说了“以那……”等话,这是依据《分别经》(vibha. 537)。于鼻端,即于鼻孔尖端。所谓“面相”,是指上唇的中间部位,即鼻风所触之处。巴利
Idāni tathā ṭhapanassa payojanaṃ dassento ‘‘evañhī’’tiādimāha. Tattha evanti tathā ṭhapane sati, iminā vā tathāṭhapanahetunā. Na paṇamantīti na onamanti. ‘‘Athassā’’tiādi pana paramparapayojanadassanaṃ. Athāti evaṃ anonamane. Vedanāti piṭṭhigilānādivedanā. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅgheti. Tato eva pubbenāparaṃ visesappattiyā kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parisaddo cettha abhisaddapariyāyo abhimukhatthoti vuttaṃ ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho. Parisaddassa samīpatthataṃ dasseti ‘‘mukhasamīpe vā katvā’’ti iminā, mukhassa samīpe viya citte nibaddhaṃ upaṭṭhāpanavasena katvāti vuttaṃ hoti. Parisaddassa samīpatthataṃ vibhaṅgapāḷiyā (vibha. 537) sādhetuṃ ‘‘tenevā’’tiādi vuttaṃ. Nāsikaggeti nāsapuṭagge. Mukhanimittaṃ nāma uttaroṭṭhassa vemajjhappadeso, yattha nāsikavāto paṭihaññati.
在这里,就像“亲近空闲的坐卧处”等经文显示了适合修习的坐卧处一样,同样,“坐下”这句显示了不昏沉、不掉举的寂静威仪,“结跏趺坐”这句显示了坐姿的稳固,“于面前安置念”这句显示了执取所缘的方法。“pari-”这个词头是执取的意思,就像在“引导者”等词中的用法一样。“mukha”这个词是出离的意思,就像在“空解脱门”等词中的用法一样。因为从对立面出离就是出离。不忘失的状态就是安置的意思。“在那里”指的是在《无碍解道》中。“已执取、已出离”的意思是:以一切方式执取、不忘失,所以是已执取;因为舍弃了不忘失的对立面,所以是出离。作念之后,安置了最上的念住——这就是上面所说的意思。这是阿阇梨护法长老和阿阇梨舍利弗长老的见解。另一种说法是:“因为于身等善安立,所以是已执取;正因为如此,才具有出离性。或者,因为与身等执取智相应,所以是已执取;正因为如此,才成为出离的安置。”这是阿阇梨阿难长老的见解。巴利
Ettha ca yathā ‘‘vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī’’tiādinā (vibha. 508) bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ dassitaṃ, evaṃ ‘‘nisīdatī’’ti iminā alīnānuddhaccapakkhiko santo iriyāpatho dassito, ‘‘pallaṅkaṃ ābhujitvā’’ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā ārammaṇapariggahaṇūpāyoti. Pari-saddo pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16) viya. Mukha-saddo niyyānaṭṭho ‘‘suññatavimokkhamukha’’ntiādīsu viya. Paṭipakkhato nikkhamanameva hi niyyānaṃ. Asammosanabhāvo upaṭṭhānaṭṭho. Tatrāti paṭisambhidānaye. Pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosatāya pariggahitaṃ, pariccattasammosapaṭipakkhatāya ca niyyānaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti vuttaṃ hoti. Ayaṃ ācariyadhammapālattherassa, ācariyasāriputtattherassa ca mati. Atha vā ‘‘kāyādīsu suṭṭhupavattiyā pariggahitaṃ, tato eva ca niyyānabhāvayuttaṃ, kāyādipariggahaṇañāṇasampayuttatāya vā pariggahitaṃ, tatoyeva ca niyyānabhūtaṃ upaṭṭhānaṃ katvāti attho’’ti ayaṃ ācariyānandattherassa (vibha. mūlaṭī. 537) mati.
217 217. 以它来贪求、贪染、渴望、希求,所以叫贪欲,也就是欲贪盖。关于“以破坏之义”,即“以碎裂之义”,也就是刹那刹那都在碎裂之义,这是阿阇梨护法长老和《增支部复注》的作者阿阇梨舍利弗长老说的。经中也可见到:“比丘,所谓‘世间’,就是破坏。破坏什么呢?比丘,眼破坏,色破坏,眼识破坏”等等。但在《阿毗达摩义注》以及这里的现今写本中,写作“以破坏与被粉碎之义”。其中,只是把“被粉碎”作为“被破坏”的同义词来加以说明。因为“lucca”这个词也有“观看”等意思,比如在“观看”等用法中,但这里取的是“碎裂、破裂”之义。不过,《Vaṃsatthapakāsinī》中说:“以刹那坏灭故,具有被破坏的自性;以死之坏灭故,具有被粉碎的自性,所以名为世间。”有些人则解释为“以碎裂与生起之义”。由于这与直接表明的词义相违,而且“lucca”这个词表示“不生起”,所以这种说法是不合理的。再者,阿阇梨们也可能只是举出“以破坏与被粉碎之义”这个文句而作了那样的解释,后来因为辗转传承、书写疏失,所以在各处看不到,应当这样理解。所谓“不被破坏、不被粉碎”,即使被执取,也并不是那样,那才是世间。或者,应当以无常随观来执取“它被破坏、碎裂、毁灭”,就是世间。对于没有这种执取的人来说,出世间法没有世间性。或者,苦谛被称为世间,如说“五取蕴就是世间”。这样,从各处的语词用法来看,某些人的那种解释是不合理的。巴利
217. Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati etāyāti abhijjhā, kāmacchandanīvaraṇaṃ. Luccanaṭṭhenāti bhijjanaṭṭhena, khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti atthoti ācariyadhammapālattherena, (dī. ni. ṭī. 1.217) aṅguttaraṭīkākārena ca ācariyasāriputtattherena vuttaṃ. Suttesu ca dissati ‘‘luccatīti kho bhikkhu lokoti vuccati. Kiñca luccati? Cakkhu kho bhikkhu luccati, rūpā luccanti, cakkhuviññāṇaṃ luccatī’’tiādi. (Saṃ. ni. 4.82) abhidhammaṭṭhakathāyaṃ, (dha. sa. aṭṭha. 7-13) pana idha ca adhunā potthake ‘‘luccanapaluccanaṭṭhenā’’ti likhitaṃ. Tattha luccanameva paluccanapariyāyena visesetvā vuttaṃ. Lucasaddo hi apekkhanādiatthopi bhavati ‘‘oloketī’’tiādīsu, bhijjanapabhijjanaṭṭhenāti attho. Vaṃsatthapakāsiniyaṃ pana vuttaṃ ‘‘khaṇabhaṅgavasena luccanasabhāvato, cutibhaṅgavasena ca paluccanasabhāvato loko nāmā’’ti (vaṃsatthapakāsiniyaṃ nāma mahāvaṃsaṭīkāyaṃ paṭhamaparicchede pañcamagāthā vaṇṇanāyaṃ) keci pana ‘‘bhijjanauppajjanaṭṭhenā’’ti atthaṃ vadanti. Āhaccabhāsitavacanatthena virujjhanato, lucasaddassa ca anuppādavācakattā ayuttamevetaṃ. Apica ācariyehipi ‘‘luccanapaluccanaṭṭhenā’’ti pāṭhameva ulliṅgetvā tathā attho vutto siyā, pacchā pana paramparābhatavasena pamādalekhattā tattha tattha na diṭṭhoti daṭṭhabbaṃ, na luccati na paluccatīti yo gahitopi tathā na hoti, sveva loko, aniccānupassanāya vā luccati bhijjati vinassatīti gahetabbova lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā, dukkhasaccaṃ vā lokoti vuttaṃ ‘‘pañcupādānakkhandhā loko’’ti. Evaṃ tattha tattha vacanatopi yathāvutto kesañci attho na yuttoti.
所以,这是就五取蕴本身作为世间来说的。关于“以镇伏的方式”:这里的镇伏,只是通过“彼分断”而使其不再生起、不再现行,并不是通过镇伏断而把对立面彻底断除了。因为说“已断”,只是就它类似于那样被断除来说的。为什么呢?因为还没有证得禅那。然而,为了表明通过前分修习而如此断除,这个心才叫做离贪欲,而不是像眼识那样自性就远离贪欲,所以说了“不是像眼识那样”。“如彼”这里的“彼”只是个虚词,或者指那个心。现在能够放下,未来也不再执取,这就叫做清净。正如这个心通过前分修习而清净,所以是离贪欲;同样也应知道它是离嗔恚、离昏沉睡眠、离掉举、离疑惑,为了说明这一点,所以说了“在‘舍断嗔恚过失’等当中,也是同样的道理”。腐粥等,是指隔夜的大麦粥等。前本性,是指清净洁白的自性,这是用来说明它发生了变异。以发生变异,就是通过舍弃先前本性而发生的变异。用“两者”等话,说明了同义复合词的情况。因为“那时心的不适业性”等话在阿毗达摩中描述的是昏沉,“那时身的不适业性”等话描述的是睡眠,所以说了“昏沉是心之病,睡眠是心所之病”。虽然昏沉和睡眠彼此不分离,但就像心与心所的轻快性等一样,它们依次是各自的不适业性等的特殊条件,这就是它们的自性,应当这样理解。所见之光,叫做所见,夜里有月光、灯光、火光等,白天有日光等。无论夜里还是白天,能够认知它的想就叫做光想,而这里所指的是这种想已经离盖、清净时的存在。为了说明这个“i”音能让人了解殊胜意义的存在,所以说了“夜里也”等话;这话是因为它是离昏沉睡眠状态的原因而说的。在诸经中,这个道理是明显的。巴利
Tasmāti pañcupādānakkhandhānameva lokabhāvato. Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ tadaṅgappahānavaseneva anuppādanaṃ appavattanaṃ, na pana vikkhambhanappahānavasena paṭipakkhānaṃ suṭṭhupahīnaṃ. ‘‘Pahīnattā’’ti hi tathāpahīnasadisataṃ eva sandhāya vuttaṃ. Kasmāti ce? Jhānassa anadhigatattā. Evaṃ pana pubbabhāgabhāvanāya tathā pahānatoyevetaṃ cittaṃ vigatābhijjhaṃ nāma, na tu cakkhuviññāṇamiva sabhāvato abhijjhāvirahitattāti dassetuṃ ‘‘na cakkhuviññāṇasadisenā’’ti vuttaṃ. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, taṃ cittaṃ vā. Adhunā muñcanassa, anāgate ca puna anādānassa karaṇaṃ parisodhanaṃ nāmāti vuttaṃ hoti. Yathā ca imassa cittassa pubbabhāgabhāvanāya parisodhitattā vigatābhijjhatā, evaṃ abyāpannatā, vigatathinamiddhatā, anuddhatatā, nibbicikicchatā ca veditabbāti nidassento ‘‘byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo’’ti āha. Pūtikummāsādayoti ābhidosikayavakummāsādayo. Purimapakatinti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṃ, iminā vikāramāpajjatīti atthaṃ dasseti. Vikārāpattiyāti purimapakativijahanasaṅkhātena vikāramāpajjanena. ‘‘Ubhaya’’ntiādinā tulyatthasamāsabhāvamāha. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akallatā’’tiādinā (dha. sa. 1162; vibha. 546) thinassa, ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa akallatā’’tiādinā ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā ‘‘thinaṃ cittagelaññaṃ, middhaṃ cetasikagelañña’’nti vuttaṃ. Satipi hi thinamiddhassa aññamaññaṃ avippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃvisesassa yā tesaṃ akallatādīnaṃ visesapaccayatā, ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Diṭṭhāloko nāma passito rattiṃ candālokadīpālokaukkālokādi, divā ca sūriyālokādi. Rattimpi divāpi tassa sañjānanasamatthā saññā ālokasaññā, tassā ca vigatanīvaraṇāya parisuddhāya atthitā idha adhippetā. Atisayatthavisiṭṭhassa hi atthiatthassa avabodhako ayamīkāroti dassento ‘‘rattimpī’’tiādimāha, vigatathinamiddhabhāvassa kāraṇattā cetaṃ vuttaṃ. Suttesu pākaṭovāyamattho.
“能忆念,所以是具念者;能完全了知,所以是正知者。”这样就是通过“具足念与智”这句话,来说明这里是对个人的解说。既然精进、定等其他法也存在,为什么只说了这两者?或者,为什么不在离贪欲等处说这两者,而偏偏在这里说?为了消除这个疑问,所以说了“此两者”等话。意思是:以个人为立足点而解说的、称为念与正知的这两者。 “超越而住”——这是说明“彼”这个词有过去的意思,而通过前分修习来舍弃,就是超越。 “这是怎样?这是怎样?”这样生起,就是疑;凡有这种疑的人,就是有疑者;没有这种疑的人,就是无疑者,也就是离疑——这是词义。不过,为了显示它的实际含义,所以说“不会这样生起:‘这是怎样?这是怎样?’所以是无疑者”。 “于善法”这句应当和“无疑者”连在一起,所以说“不疑惑、不犹豫的意思”。由于词义、特相、分类等各不相同,这里“等”这个字应当理解为也包括缘、断、能断者等的集合,因为它们也应当按分类来说明。巴利
Saratīti sato, sampajānātīti sampajānoti evaṃ puggalaniddesoti dasseti ‘‘satiyā ca ñāṇena ca samannāgato’’ti iminā. Santesupi aññesu vīriyasamādhiādīsu kasmā idameva ubhayaṃ vuttaṃ, vigatābhijjhādīsu vā idaṃ ubhayaṃ avatvā kasmā idheva vuttanti anuyogamapanetuṃ ‘‘idaṃ ubhaya’’ntiādi vuttaṃ, puggalādhiṭṭhānena niddiṭṭhasatisampajaññasaṅkhātaṃ idaṃ ubhayanti attho. Atikkamitvā ṭhitoti ta-saddassa atītatthataṃ āha, pubbabhāgabhāvanāya pajahanameva ca atikkamanaṃ. ‘‘Kathaṃ idaṃ kathaṃ ida’’nti pavattatīti kathaṃkathā, vicikicchā, sā etassa atthīti kathaṃkathī, na kathaṃkathī akathaṃkathī, nibbicikicchoti vacanattho, atthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘kathaṃ idaṃ kathaṃ ida’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī’’ti vuttaṃ. ‘‘Kusalesu dhammesū’’ti idaṃ ‘‘akathaṃkathī’’ti iminā sambajjhitabbanti āha ‘‘na vicikicchati, na kaṅkhatīti attho’’ti. Vacanatthalakkhaṇādibhedatoti ettha ādisaddena paccayapahānapahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi pabhedato vattabbāti.
218 以利息取用的财物,就叫作债务,所以说“以利息取用财物”。已经离去、已经灭尽的,就是“离尽”;具有这个的,就是“离尽者”。因此说“已离边际”,意思是:应当使它达到没有剩余应还债务的边际。“他们”指以利息取用的债务财物。所谓边际,就是此后还要偿还的债务余额。没有债务,就是“无债”;那种状态就是“无债务”。这本身就是因,所以叫“无债务因”,意思就是无债务的因、无债务的缘由。或者说,无债务本身就是因、就是缘由,所以叫“无债务因”,与“喜悦、欢喜”等相连。“我已经从债务的障碍中解脱”,由此得到强烈的喜悦;“我还有剩余的生活资具”,由此获得欢喜。巴利
218. Vaḍḍhiyā gahitaṃ dhanaṃ iṇaṃ nāmāti vuttaṃ ‘‘vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā’’ti. Vigato anto byanto, so yassāti byantī. Tenāha ‘‘vigatanta’’nti, virahitadātabbaiṇapariyantaṃ kareyyāti cetassa attho. Tesanti vaḍḍhiyā gahitānaṃ iṇadhanānaṃ. Pariyanto nāma taduttari dātabbaiṇaseso. Natthi iṇamassāti aṇaṇo. Tassa bhāvo āṇaṇyaṃ. Tameva nidānaṃ āṇaṇyanidānaṃ, āṇaṇyahetu āṇaṇyakāraṇāti attho. Āṇaṇyameva hi nidānaṃ kāraṇamassāti vā āṇaṇyanidānaṃ, ‘‘pāmojjaṃ somanassa’’nti imehi sambandho. ‘‘Iṇapalibodhato muttomhī’’ti balavapāmojjaṃ labhati. ‘‘Jīvikānimittampi me avasiṭṭhaṃ atthī’’ti somanassaṃ adhigacchati.
219 与乐受不相应的受,就是苦受。因为它在善异熟相续中生起时是相违的,所以与乐受不相应,而且乐受正是苦受生起的因。“如以锯”,就是像用锯子一样。“四威仪”,就是四种威仪。因为病人不能站立和行走,坐等也是如此。“恼害”就是折磨。由风等变异而成的不正常状态,就称为“病”。因此说“被那由此而生的苦苦所苦”,意思是:被由病所生的、名为苦受的苦所苦,也就是充满痛苦。不过,由于苦受本身具有病的性质,最初生起时就造成恼害,所以称为“病”;因此,应理解为:被名为病的根本疾病所病,又被随后不断生起的、名为苦的随行疾病所苦。这样一来,用苦受来表达的“苦”这个词,与“病”这个词之间具有限定关系,就变得清楚了——这是阿阇梨护法长老在《长部注疏》1.219中所说的方式。“过度、量、标准”,就是“过度”,意思是强烈;过度地患病,因界耗尽而身体衰损,称为“过度病者”。“被过度疾病所侵袭”,就是被过度疾病所折磨。“不会喜欢”,就是不会欢喜;这是表示被动/业态之词,因为“彼之食物”中的“彼”显示了作者。“量”字没有意义,所以说“力量之量就是力量”,或者少许的力量称为力量之量。“彼两者”,就是喜悦与欢喜。“我从病中解脱”,应得到喜悦;“我有体力”,应得到欢喜——这是经文的意思。巴利
219.Visabhāgavedanā nāma dukkhavedanā. Sā hi kusalavipākasantānassa virodhibhāvato sukhavedanāya visabhāgā, tassā uppattiyā karaṇabhūtāya. Kakacenevāti kakacena iva. Catuiriyāpathanti catubbidhampi iriyāpathaṃ. Byādhito hi yathā ṭhānagamanesu asamattho, evaṃ nisajjādīsupi. Ābādhetīti pīḷeti. Vātādīnaṃ vikārabhūtā visamāvatthāyeva ‘‘ābādho’’ti vuccati. Tenāha ‘‘taṃsamuṭṭhānena dukkhena dukkhito’’ti, ābādhasamuṭṭhānena dukkhavedanāsaṅkhātena dukkhena dukkhito dukkhasamannāgatoti attho. Dukkhavedanāya pana ābādhabhāvena ādimhi bādhatīti ābādhoti katvā ābādhasaṅkhātena mūlabyādhinā ābādhiko, aparāparaṃ sañjātadukkhasaṅkhātena anubandhabyādhinā dukkhitoti attho gahetabbo. Evañhi sati dukkhavedanāvasena vuttassa dukkhitapadassa ābādhikapadena visesitabbatā pākaṭā hotīti ayamettha ācariyadhammapālattherena (dī. ni. ṭī. 1.219) vuttanayo. Adhikaṃ mattaṃ pamāṇaṃ adhimattaṃ, bāḷhaṃ, adhimattaṃ gilāno dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīroti adhimattagilāno. Adhimattabyādhiparetatāyāti adhimattabyādhipīḷitatāya. Na rucceyyāti na ruccetha, kammatthapadañcetaṃ ‘‘bhattañcassā’’ti ettha ‘‘assā’’ti kattudassanato. Mattāsaddo anatthakoti vuttaṃ ‘‘balamattāti balamevā’’ti, appamattakaṃ vā balaṃ balamattā. Tadubhayanti pāmojjaṃ, somanassañca. Labhetha pāmojjaṃ ‘‘rogato muttomhī’’ti. Adhigaccheyya somanassaṃ ‘‘atthi me kāyabala’’nti pāḷiyā attho.
220 所谓“迦迦尼迦量”,他们说是“一古阇的量”。《律疏》里则说是“一又半毗醯的量”。另外,“迦那”这个词,意指米糠——巴利
220.Kākaṇikamattaṃ nāma ‘‘ekaguñjamatta’’nti vadanti. ‘‘Diyaḍḍhavīhimatta’’nti vinayaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Apica kaṇa-saddo kuṇḍake –
没有黑粒、没有糠麸、纯净、有妙香、唯是净米之实;
在臼里煮熟之后,然后他们吃那食物。如(dī. ni. 3.281)等处那样;巴利
‘‘Akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ, sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ; Tuṇḍikīre pacitvāna, tato bhuñjanti bhojana’’nti. (dī. ni. 3.281) ādīsu viya;
《阿毗达摩藏·杂品·四色品》第454颂中说:“Kaṇo tu kuṇḍako bhave。”而少量的kaṇo称为kākaṇa,就像说kālavaṇa那样。因此,以kākaṇa为量度的,就叫kākaṇika;kākaṇika本身就是kākaṇikamatta,意思应当理解为:仅仅只有小颗粒那么大的量。这样一来,就和《本生经注·隧道本生注释》里说的“所谓王赐,即使只有kākaṇikamatta那么一点也不合适,他给的是价值半摩沙迦的肉”这一隧道本生之说也不相违。消逝即灭尽、破坏,对于作意“我已从束缚中解脱”的人来说,那两者都会发生。因此说“得悦豫,获得喜悦”。针对言辞的剩余部分,说“其余依所说方式”等。而“依所说方式”是指在第一、第二句中所说的方式。于一切句——第三等三个部分,因为每一个譬喻的方面被称为“句”。巴利
‘‘Kaṇo tu kuṇḍako bhave’’ti (abhidhāne bhakaṇḍe catubbaṇṇavagge 454 gāthā) hi vuttaṃ. Appako pana kaṇo kākaṇoti vuccati yathā ‘‘kālavaṇa’’nti, tasmā kākaṇova pamāṇamassāti kākaṇikaṃ, kākaṇikameva kākaṇikamattaṃ, khuddakakuṇḍakappamāṇamevāti attho daṭṭhabbo. Evañhi sati ‘‘rājadāyo nāma kākaṇikamattaṃ na vaṭṭati, aḍḍhamāsagghanikaṃ maṃsaṃ detī’’ti (jā. aṭṭha. 6.umaṅgajātakavaṇṇanāya) vuttena umaṅgajātakavacanena ca aviruddhaṃ hoti. Vayoti khayo bhaṅgo, tassa ‘‘bandhanā muttomhī’’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti. Vacanāvasesaṃ sandhāya ‘‘sesaṃ vuttanayenevā’’tiādi vuttaṃ. Vuttanayenevāti ca paṭhamadutiyapadesu vuttanayeneva. Sabbapadesūti tatiyādīsu tīsu koṭṭhāsesu. Ekeko hi upamāpakkho ‘‘pada’’nti vutto.
221-222 Adhīno就是受支配、不自由的状态。所以经文说“不能按自己的意愿做任何事”。另一个词也是这样理解。“想去哪里,却不能随意去”——为了说明这种还带有剩余成分的句法关系,才说了“yena”等话。Kāmaṃ这里是中性形式,或者是由kāmena(以欲愿)通过插入尼伽低音变成kāmaṃgamo(随意而行)。在dāsabyā这个词里,用dāsabhāvā(奴役状态)来显示bya这个音有状态的含义。因为不归他人支配,就像自己的手臂一样,在自家事务中可以被人依靠、可以被人差遣,所以叫bhujisso,也就是自主——这是词源上的解释。《根本五十经疏》里说:“Bhujo指的是随自己心意使用,在这里应当被希求为isso(主人),所以叫bhujisso,也就是没有主人。”不过,只显示它的意思时就说“属于自己的”,即自己属于自己,而不是属于别人。因为没有水,人们在那里使水越过、越过(即越过无水之地),所以叫kantāro(荒野);addhāna这个词是长途的同义词,所以说“无水之长路”。巴利
221-222.Adhīnoti āyatto, na seribhāvayutto. Tenāha ‘‘attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhatī’’ti. Evamitarasmimpi. Yena gantukāmo, tena kāmaṃ gamo na hotīti sapāṭhasesayojanaṃ dassetuṃ ‘‘yenā’’tiādi vuttaṃ. Kāmanti cetaṃ bhāvanapuṃsakavacanaṃ, kāmena vā icchāya gamo kāmaṃgamo niggahītāgamena. Dāsabyāti ettha bya-saddassa bhāvatthataṃ dasseti ‘‘dāsabhāvā’’ti iminā. Aparādhīnatāya attano bhujo viya sakicce esitabbo pesitabboti bhujisso, sayaṃvasīti nibbacanaṃ. ‘‘Bhujo nāma attano yathāsukhaṃ viniyogo, so isso icchitabbo etthāti bhujisso, assāmiko’’ti mūlapaṇṇāsakaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Atthamattaṃ pana dassento ‘‘attano santako’’ti āha, attāva attano santako, na parassāti vuttaṃ hoti. Anudakatāya kaṃ pānīyaṃ tārenti etthāti kantāro, addhānasaddo ca dīghapariyāyoti vuttaṃ ‘‘nirudakaṃ dīghamagga’’nti.
223 “其余的”指嗔恚等。“在那里”指在所见中。“此”就是现在所说的相似性,依靠这种相似性,债务等才成为譬喻,欲贪等才成为所喻;应当知道,它们之间譬喻与所喻的关系就是这种相似性。“被他们”指被那些债主。“任何抗拒”指因为无力还债,所以不能拒绝任何粗恶语等。为什么这样说?因为说“是忍受之因”。意思是:因为债务是忍受之因。凡对某人以欲贪而染著:就是某个人对作为欲贪所依的人以欲贪而染著。他以与渴爱俱行的欲贪执取那所依:就是以作为渴爱的欲贪,执取那作为欲贪所依的人,认为“这是我的”。“俱行”这个词在这里只表示其本身的状态,就像“这渴爱是再有、与喜贪俱行”等说法中那样。由此,指由那作为欲贪所依的人。为什么这样说?因为说“是忍受之因”。意思是:因为欲贪是忍受之因。这里所说的“忍受”,是指与忍受相似、以贪为主的恶不善心生起,而不是像“忍辱是最高苦行、忍受”等说法中那样,指以无嗔为主的苦行体性之心生起。“被家主们”指被作为家主的翁姑和夫主们。句法关系是:妇女们的欲贪,就像是忍受之因。巴利
223.Sesānīti byāpādādīni. Tatrāti dassane. Ayanti idāni vuccamānā sadisatā, yena iṇādīnaṃ upamābhāvo, kāmacchandādīnañca upameyyabhāvo hoti, so nesaṃ upamopameyyasambandho sadisatāti daṭṭhabbaṃ. Tehīti parehi iṇasāmikehi. Kiñci paṭibāhitunti pharusavacanādikaṃ kiñcipi paṭisedhetuṃ na sakkoti iṇaṃ dātumasakkuṇattā. Kasmāti vuttaṃ ‘‘titikkhākāraṇa’’ntiādi, iṇassa titikkhākāraṇattāti attho. Yo yamhi kāmacchandena rajjatīti yo puggalo yamhi kāmacchandassa vatthubhūte puggale kāmacchandena rajjati. Taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhātīti taṇhābhūtena kāmacchandena taṃ kāmacchandassa vatthubhūtaṃ puggalaṃ ‘‘mameta’’nti gaṇhāti. Sahagatasaddo hettha tabbhāvamatto ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133, 480; 3.373; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) viya. Tenāti kāmacchandassa vatthubhūtena puggalena. Kasmāti āha ‘‘titikkhākāraṇa’’ntiādi, kāmacchandassa titikkhākāraṇattāti attho. Titikkhāsadiso cettha rāgapadhāno akusalacittuppādo ‘‘titikkhā’’ti vutto, na tu ‘‘khantī paramaṃ tapo titikkhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.91; dha. pa. 184) viya tapabhūto adosapadhāno cittuppādo. Gharasāmikehīti gharassa sāmikabhūtehi sassusasurasāmikehi. Itthīnaṃ kāmacchando titikkhākāraṇaṃ hoti viyāti sambandho.
“正如”等语句,是用来说明其余那些(烦恼)与疾病等的相似之处。其中,因为胆汁过盛而患上胆病的人,由于胆汁增盛,一切蜂蜜、糖等对他来说都变得不甜,所以说“他只会吐出‘苦的、苦的’”。“你们加害”是《疏》(《长部疏》1.223)中引用的文句,按名词动词化的方式解释为“你们造成伤害”,但现在看到的文句是“被你们加害”。“迷乱”就是到处游荡,或者退堕到低劣的状态。他尝不到、体验不到、不知道、也得不到蜂蜜、糖等的味道——这就是句法上的关系。“教味”就是教法的滋味,或者教法本身就是滋味。巴利
‘‘Yathā panā’’tiādinā sesānaṃ rogādisadisatā vuttā. Tattha pittadosakopanavasena pittarogāturo. Tassa pittakopanato sabbampi madhusakkarādikaṃ amadhurabhāvena sampajjatīti vuttaṃ ‘‘tittakaṃ tittakanti uggiratiyevā’’ti. Tumhe upaddavethāti ṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.223) uddhaṭapāṭho, ‘‘upaddavaṃ karothā’’ti nāmadhātuvasena attho, idāni pana ‘‘tumhehi upaddutā’’ti pāṭho dissati. Vibbhamatīti ito cito ca āhiṇḍati, hīnāya vā āvattati. Madhusakkarādīnaṃ rasaṃ na vindati nānubhavati na jānāti na labhati ca viyāti sambandho. Sāsanarasanti sāsanassa rasaṃ, sāsanameva vā rasaṃ.
星宿庆典就是星宿节。因此说:“啊,舞蹈!啊,歌唱!”解脱,就是从束缚中脱出来。听法,指的是应当听闻的法。巴利
Nakkhattachaṇaṃ nakkhattaṃ. Tenāha ‘‘aho naccaṃ, aho gīta’’nti. Muttoti bandhanato pamutto. Dhammassavanassāti sotabbadhammassa.
应当迅速完成的事,就是紧急的事。“迅速”的含义确实就像“杀生”等词中的“ati”那样,表示快速。在律中“不知已作者”,是指对律的次第不善巧的人。知道已作、决定、判定,就是“知已作者”;不是知已作者的人则不是这样。因为他不能如实知道什么是适宜、什么是不适宜。因此说“在某些事上”等等。“即使是适宜的肉”,比如猪肉等。“由于不适宜肉之想”,就是由于把它想成熊肉等。巴利
Sīghaṃ pavattetabbakiccaṃ accāyikaṃ. Sīghattho hi atisaddo ‘‘pāṇātipāto’’tiādīsu (ma. ni. 2.193; vibha. 968) viya. Vinaye apakataññunāti vinayakkame akusalena. Pakataṃ niṭṭhānaṃ vinicchayaṃ jānātīti pakataññū, na pakataññū tathā. So hi kappiyākappiyaṃ yāthāvato na jānāti. Tenāha ‘‘kismiñcidevā’’tiādi. Kappiyamaṃsepīti sūkaramaṃsādikepi. Akappiyamaṃsasaññāyāti acchamaṃsādisaññāya.
“以枝杖之声”也是指以树枝、木杖发出的声音。“极度疑惧而周遍疑惧”,是说既非无疑惧,又于四面八方都疑惧,这就是在说极度疑惧。显示这种状态的就是“他走”等语句。因为他只走一点点;而在行走时,由于那种极度疑惧、周遍疑惧的状态,他又会在各处停下。在这样荒野中行走时,“谁知道会发生什么”,他也会折返。因此,与他已走过的路程相比,未走的路反而更多。正因如此,他艰难困苦地到达安稳之地,或者不能到达。“艰难”与“困苦”是同义词,身体的痛苦称为“艰难”,心理的痛苦称为“困苦”。“安稳之地”是指成为安稳的土地,因为“anta”一词有“成为那样”之义;或者“安稳”即恐惧的灭尽,那安稳本身就是界限、范围,这样的土地即是“安稳之地”,意指无有怖畏的区域。在八种处所中,即在《分别论》所说的八种处所中:“在那里,什么是疑?对导师怀疑、疑惑;对法;对僧;对学处;对前际;对后际;对前后际;对此缘性、缘已生起的诸法怀疑、疑惑。”“决意后”即确定后,或相信后。“以信而执取”是说对于可信的对象,以“这就是”的方式相信而执取,不能如是信受的意思。“因此”即由于按上述方式不能信受,所以构成障碍,这是前后关联。“是有呢,还是没有呢”,这是刚进入荒野的人一开始就生起的疑、疑惑。“此后”是向四周、向上下生起的疑,即遍疑。通过这两种,显示他就在那里因疑惑而四处徘徊。因此说“不深入”,意思是不能全面地“如此深入”。“惊怖”是指因荒野想而生起的惊怖状态、心脏肌肉的颤动,这说的就是恐惧。在所喻方面,也应依照相应情况理解其义。巴利
Daṇḍakasaddenāpīti sākhādaṇḍakasaddenapi. Ussaṅkitaparisaṅkitoti avasaṅkito ceva samantato saṅkito ca, ativiya saṅkitoti vuttaṃ hoti. Tadākāradassanaṃ ‘‘gacchatipī’’tiādi. So hi thokaṃ gacchatipi. Gacchanto pana tāya ussaṅkitaparisaṅkitatāya tattha tattha tiṭṭhatipi. Īdise kantāre gate ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti nivattatipi, tasmā ca gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti, tato eva ca so kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇāti. Kicchena kasirenāti pariyāyavacanaṃ, kāyikadukkhena khedanaṃ vā kicchaṃ, cetasikadukkhena pīḷanaṃ kasiraṃ. Khemantabhūminti khemabhūtaṃ bhūmiṃ antasaddassa tabbhāvattā, bhayassa khīyanaṃ vā khemo, sova anto paricchedo yassā tathā, sā eva bhūmīti khemantabhūmi, taṃ nibbhayappadesanti attho. Aṭṭhasu ṭhānesūti ‘‘tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati. Dhamme. Saṅghe. Sikkhāya. Pubbante. Aparante. Pubbantāparante. Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchatī’’ti (vibha. 915) vibhaṅge vuttesu aṭṭhasu ṭhānesu. Adhimuccitvāti vinicchinitvā, saddahitvā vā. Saddhāya gaṇhitunti saddheyyavatthuṃ ‘‘idameva’’nti saddahanavasena gaṇhituṃ, saddahituṃ na sakkotīti attho. Itīti tasmā vuttanayena asakkuṇanato antarāyaṃ karotīti sambandho. ‘‘Atthi nu kho, natthi nu kho’’ti araññaṃ paviṭṭhassa ādimhi eva sappanaṃ saṃsayo āsappanaṃ. Tato paraṃ samantato, uparūpari vā sappanaṃ parisappanaṃ. Ubhayenapi tattheva saṃsayavasena paribbhamanaṃ dasseti. Tenāha ‘‘apariyogāhana’’nti, ‘‘evamida’’nti samantato anogāhananti attho. Chambhitattanti araññasaññāya uppannaṃ chambhitabhāvaṃ hadayamaṃsacalanaṃ, utrāsanti vuttaṃ hoti. Upameyyapakkhepi yathārahamesamattho.
224 这里,“相似性”应当依照前面“未断除阶段”所说的方式来了知:欲贪等法在多大程度上像债务一样,就在多大程度上与“欠债”等状态相似;而它们的断除在多大程度上(发生),就在多大程度上与“无债”等状态相似。下面这些只是词义不清楚的地方。“繁荣的”就是富裕。“与先前记在叶子上的利息一起存在”,所以叫“带息的”。“叶子”是指借债时作为凭证写下的叶子;又说“叶子”是指为了讨债而写的通知叶。“无染着”是因为没有财富上的关联,所以不沾染;同样也是因为不执著。这二者是同义语。或者,“无染着”依照所说的方式,以不沾染为特征,意思就是不执著。六法是指:取不净相、不净修习、守护根门、饮食知量、亲近善友、适当谈话,这六法。“修习”是指增长,或者让它在自己身上生起。因为以未生令不生、已生令断等差别方式在《大念处经》中有所说明,在经文中是有差别地传来的,所以说“将在《大念处经》中解释”。这里说“在《大念处经》中”,是指结集在这部《长部》里的那部,并不是《中部》,因为那是不同的部类。即使是从别的部类传来的义理,诸阿阇梨也大多在别处说过。这个道理在嗔害等的断除部分也是一样。“在他人事物上”是指在作为所缘的他人事物上。因为没有我执,所以不执著;因为没有摄取,所以不被系缚。看见天界的色法时,烦恼尚且不现起,更何况人间的呢——这里的“api”一词表示推测。巴利
224.Tatrāyaṃ sadisatāti ettha pana appahīnapakkhe vuttanayānusārena sadisatā veditabbā . Yadaggena hi kāmacchandādayo iṇādisadisā, tadaggena ca tesaṃ pahānaṃ āṇaṇyādisadisatāti. Idaṃ pana anuttānapadatthamattaṃ – samiddhatanti aḍḍhataṃ. Pubbe paṇṇamāropitāya vaḍḍhiyā saha vattatīti savaḍḍhikaṃ. Paṇṇanti iṇadānaggahaṇe sallakkhaṇavasena likhitapaṇṇaṃ. Puna paṇṇanti iṇayācanavasena sāsanalikhitapaṇṇaṃ. Nillepatāyāti dhanasambandhābhāvena avilimpanatāya. Tathā alaggatāya. Pariyāyavacanañhetaṃ dvayaṃ. Atha vā nillepatāyāti vuttanayena avilimpanabhāvena visesanabhūtena alaggatāyāti attho. Cha dhammeti asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Bhāvetvāti brūhetvā, attani vā uppādetvā. Anuppannaanuppādanauppannappahānādivibhāvanavasena mahāsatipaṭṭhānasutte savisesaṃ pāḷiyā āgatattā ‘‘mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāmā’’ti vuttaṃ. ‘‘Mahāsatipaṭṭhāne’’ti ca imasmiṃ dīghāgame (dī. ni. 2.372 ādayo) saṅgītamāha, na majjhimāgame nikāyantarattā. Nikāyantarāgatopi hi attho ācariyehi aññattha yebhuyyena vuttoti vadanti. Esa nayo byāpādādippahānabhāgepi. Paravatthumhīti ārammaṇabhūte parasmiṃ vatthusmiṃ. Mamāyanābhāvena neva saṅgo. Pariggahābhāvena na baddho. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati, pageva mānusiyānīti sambhāvane api-saddo.
做无益之事,就是对自己和他人都有损害。“六法”是指:执取慈心的相、持续修习慈心、相信业是自己的、多作观察思择、亲近善友、说适当的话,这六种法。“就在那里”就是指在《大念处经》里。专门为了行持戒而制定的学处,叫做“行持制定”;“等”这个字则把禁止性的制定学处也包括进来了。巴利
Anatthakaroti attano, parassa ca ahitakaro. Cha dhammeti mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Tatthevāti mahāsatipaṭṭhāneyeva. Cārittasīlameva uddissa paññattasikkhāpadaṃ ‘‘ācārapaṇṇattī’’ti vuttaṃ. Ādi-saddena vārittapaṇṇattisikkhāpadaṃ saṅgaṇhāti.
“被送进去”就是被让人送进去。因为一个人被关进牢里,享受不到星宿日的好处,就说他是“在星宿日被关进牢里的人”;或者,在星宿日当天,为了让他享受不到这个好处而把他那样处置,这样说他也可以。在“另一个”那里,是指在那之后,或者在别的星宿日。“机会”是指做事的理由,或者做事的时间。“造成大损害”是指通过剥夺现世等利益的方式,造成大的损害。“六法”是指对吃得过多的执取、变换姿势、作意光明想、住在露地、亲近善友、适当的话题,这六法。“法之节日”是指由如前所说的应闻之法所构成的庆典。因为能令善人生起喜悦,所以法也以“节日”之义被称为“星宿”。巴利
Pavesitoti pavesāpito. Bandhanāgāraṃ pavesāpitattā aladdhanakkhattānubhavano puriso hi ‘‘nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso’’ti vutto, nakkhattadivase eva vā tadananubhavanatthaṃ tathā kato puriso evaṃ vuttotipi vaṭṭati. Aparasminti tato pacchime, aññasmiṃ vā nakkhattadivase. Okāsanti kammakāraṇākāraṇaṃ, kammakāraṇakkhaṇaṃ vā. Mahānatthakaranti diṭṭhadhammikādiatthahāpanamukhena mahato anatthassa kārakaṃ. Cha dhammeti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme, dhammanakkhattassāti yathāvuttasotabbadhammasaṅkhātassa mahassa. Sādhūnaṃ ratijananato hi dhammopi chaṇasadisaṭṭhena ‘‘nakkhatta’’nti vutto.
掉举和追悔能造成重大损害,因为按照前面所说的方式,它们会带来巨大的祸患,所以说是重大损害的制造者。六法就是:多闻、善于提问、对律有透彻的了解、亲近年长者、结交善友、谈论合适的话题——这就是六法。以力量,或者用自己的力量强行做自己想做的事,就是强迫。出离之行,是指从诸盖中出离的修行,这只是近行定,而不是初禅。因为这里讲的是以近行修行为主。巴利
Uddhaccakukkucce mahānatthakaranti parāyattatāpādanena vuttanayena mahato anatthassa kārakaṃ. Cha dhammeti bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuḍḍhasevitā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Balassa, balena vā attanā icchitassa karaṇaṃ balakkāro, tena. Nekkhammapaṭipadanti nīvaraṇato nikkhamanapaṭipadaṃ upacārabhāvanameva, na paṭhamaṃ jhānaṃ. Ayañhi upacārabhāvanādhikāro.
“有力”:因为以能摧伏怨敌的力量而具足力,所以叫有力;也因为“vantu”这个词含有极喜、希求之义,能让人了解其含义。“臂力”:就是手中财宝的精华。“善武装”:就是已备好弓等武器,意思是披挂五种武器。“有随从”:因为有勇健战士等随从。“彼”:就是如上所说的那个人。由于有力、善武装、有随从,盗贼远远看见就会逃跑。“行不利者”:如前所说,因为对正修行造成障碍,所以叫行不利者。六法:多闻、善问、通达毗奈耶、胜解多、善友、适宜之论——这就是六法。就像多闻等能断除掉悔一样,对这里的疑也是如此,所以这里也取多闻等三法;而善友和适宜之论能断除五盖,因此应理解为它们随顺于各别盖的修习。“如草”:就像因为怖畏而不把草当回事。“越度恶行险道”:为了越度作为恶行方便的疑,所以越度称为恶行的险道。因为疑以不随顺正行、随顺邪行的方式滋长邪行;所以不断疑就是恶行的方便,断疑就是断除恶行的方便。巴利
Balavāti paccatthikavidhamanasamatthena balena balavā vantu-saddassa abhisayatthavisiṭṭhassa atthiyatthassa bodhanato. Hatthasāranti hatthagatadhanasāraṃ. Sajjāvudhoti sajjitadhanvādiāvudho, sannaddhapañcāvudhoti attho. Sūravīrasevakajanavasena saparivāro. Tanti yathāvuttaṃ purisaṃ. Balavantatāya, sajjāvudhatāya, saparivāratāya ca corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. Anatthakārikāti sammāpaṭipattiyā vibandhakaraṇato vuttanayena ahitakārikā. Cha dhammeti bahussutatā, paripucchakatā , vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti ime cha dhamme. Yathā bāhusaccādīni uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti, evaṃ vicikicchāyapīti idhāpi bahussutatādayo tayopi dhammā gahitā, kalyāṇamittatā, pana sappāyakathā ca pañcannampi pahānāya saṃvattanti, tasmā tāsu tassa tassa nīvaraṇassa anucchavikasevanatā daṭṭhabbā. Tiṇaṃ viyāti tiṇaṃ bhayavasena na gaṇeti viya. Duccaritakantāraṃ nittharitvāti duccaritacaraṇūpāyabhūtāya vicikicchāya nittharaṇavasena duccaritasaṅkhātaṃ kantāraṃ nittharitvā. Vicikicchā hi sammāpaṭipattiyā appaṭipajjananimittatāmukhena micchāpaṭipattimeva paribrūhetīti tassā appahānaṃ duccaritacaraṇūpāyo, pahānañca duccaritavidhūnanūpāyoti.
225 “喜之行相”这句话,是用来说明一种叫“喜悦”的微细喜。因为它还很微弱,所以在任何生起欢喜的状态里,都只是喜的行相而已。“已喜者”这句话,是在解释“已悦”的意思。复注里说,它的意思是“因为依进入状态的喜而成为已喜”。这样一来,用“喜悦”这个词,取的就是进入状态的喜。“喜生起时,令全身震动”这句话的意思是:由于自身遍满的特性,以及由自身所生的极清净色法的生起,一种以遍满为特相的喜生起,令全身震动。这样一来,用“喜”这个词,取的就是遍满的喜。不过这里的原因还需要进一步考察。在这里以及其他地方,都是依据微弱和强劲这一共通标准来说明这两个词的含义:任何一种微弱的喜就是喜悦,强劲的喜就是喜。或者说,在五种喜中,按顺序,前前因为微弱、后后因为强劲,前前是喜悦,后后是喜,也有人这样说。这就是此处相应的含义。“已喜者”:是依被称为喜悦的微细喜而成为已喜。这里的“ta”这个词表示过去的意思,否则就会有因果不相关的过失,而且已经说过具有因果关联。“令全身震动”:这句话说明这里所说的喜是强劲的喜。因为它以自身遍满的特性,以及由自身所生的极清净色法的生起,令全身震动而生起。在这里,于全身引发喜的激荡和喜的遍满,就是震动。巴利
225.‘‘Tuṭṭhākāro’’ti iminā pāmojjaṃ nāma taruṇapītiṃ dasseti. Sā hi taruṇatāya kathañcipi tuṭṭhāvatthā tuṭṭhākāramattaṃ. ‘‘Tuṭṭhassā’’ti idaṃ ‘‘pamuditassā’’ti etassa atthavacanaṃ, tassattho ‘‘okkantikabhāvappattāya pītiyā vasena tuṭṭhassā’’ti ṭīkāyaṃ vutto, evaṃ sati pāmojjapadena okkantikā pītiyeva gahitā siyā. ‘‘Sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyatī’’ti etassā cattho ‘‘attano savipphārikatāya, attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṃ khobhayamānā pharaṇalakkhaṇā pīti jāyatī’’ti vutto, evañca sati pītipadena pharaṇā pītiyeva gahitā siyā, kāraṇaṃ panettha gavesitabbaṃ. Idha, pana aññattha ca taruṇabalavatāmattasāmaññena padadvayassa atthadīpanato yā kāci taruṇā pīti pāmojjaṃ, balavatī pīti, pañcavidhāya vā pītiyā yathākkamaṃ taruṇabalavatāsambhavato purimā purimā pāmojjaṃ, pacchimā pacchimā pītītipi vadanti, ayamettha tadanucchaviko attho. Tuṭṭhassāti pāmojjasaṅkhātāya taruṇapītiyā vasena tuṭṭhassa. Ta-saddo hi atītattho, itarathā hetuphalasambandhābhāvāpattito, hetuphalasambandhabhāvassa ca vuttattā. ‘‘Sakalasarīraṃ khobhayamānā’’ti iminā pīti nāma ettha balavapītīti dasseti. Sā hi attano savipphārikatāya, attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṃ saṅkhobhayamānā jāyati. Sakalasarīre pītivegassa pītivipphārassa uppādanañcettha saṅkhobhanaṃ.
与喜结合的“喜”,是通过省略后词而形成的。那到底是什么呢?是“意”,这个意与喜结合,所以构成复合词。也可以理解为“与喜相应的意属于谁”,即属于那个人。为了显示它的确切含义,所以说“与喜相应之心的补特伽罗”。“身”在这里指的是全部的名聚,并不像“身轻安”等那样只指受等三蕴,也不像“身处”等那样指色身,而是用“名身”来表明这一点。这里以两种轻安来说明轻安,而轻安就是远离烦恼的热恼,所以说“离热恼”,意思是已断除了掉举等烦恼的热恼。依照前面所说的前分修习,在感受心乐的同时,由于由此产生的极清净色法遍满身体,也感受身乐,所以说“感受身乐和心乐”。因此,所谓“由离欲乐”:因为这样说“感受乐”,是从杂染和诸盖中脱离出来,属于初禅的一分,如理地以离欲之名,指近行乐和安止乐。这里的定也依这两者,所以说“依近行和依安止”。巴利
Pītisahitaṃ pīti uttarapadalopena. Kiṃ pana taṃ? Mano, pīti mano etassāti samāso. Pītiyā sampayuttaṃ mano yassātipi vaṭṭati, tassa. Atthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘pītisampayuttacittassa puggalassā’’ti vuttaṃ. Kāyoti idha sabbopi arūpakalāpo adhippeto, na pana kāyalahutādīsu viya vedanādikkhandhattayameva, na ca kāyāyatanādīsu viya rūpakāyampīti dasseti ‘‘nāmakāyo’’ti iminā. Passaddhidvayavaseneva hettha passambhanamadhippetaṃ, passambhanaṃ pana vigatakilesadarathatāti āha ‘‘vigatadaratho hotī’’ti, pahīnauddhaccādikilesadarathoti attho. Vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedentoyeva taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāya kāyikampi sukhaṃ paṭisaṃvedetīti vuttaṃ ‘‘kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayatī’’ti. Iminā nekkhammasukhenāti ‘‘sukhaṃ vedetī’’ti evaṃ vuttena saṃkilesanīvaraṇapakkhato nikkhantattā, paṭhamajjhānapakkhikattā ca yathārahaṃ nekkhammasaṅkhātena upacārasukhena appanāsukhena ca. Samādhānampettha tadubhayenevāti vuttaṃ ‘‘upacāravasenāpi appanāvasenāpī’’ti.
不过,这里真正的意思是:从断除欲贪开始,一直到身轻安者感受乐,这整个过程都跟前面一样,说的只是前分修习,而不是安止。正如护法长老在讲断除欲贪时说的:“所谓‘以镇伏的方式’,这里的镇伏是指不让它生起、不让它现行,并不是说以对治法把它彻底断除了;说‘已断’是因为还没证得禅那,所以是就它与真正断除相似而说的。”至于身轻安者感受乐,也是依前面所说的那种前分修习,在体验心所生的乐的同时,由于彼所生殊胜色遍满之身,也体验身乐。再说,还有什么好讲的?注释书里处处说到“修习六法”,说的正是前分修习。而在“乐者心入定”这句里,乐不仅是近行修习的因,也是安止的因;又因为“他远离诸欲”等后面将要说的安止,与前分定和安止定有因果关联,所以前分定和安止定都提到了。或者,就像前分乐一样,安止乐也是安止定的因,护法长老就是依这个因的意义而取安止乐。有些人没有好好领会这个道理,没有如实把握出离之义,结果在经文和注释书里都弄得混乱不清。巴利
Ettha panāyamadhippāyo – kāmacchandappahānato paṭṭhāya yāva passaddhakāyassa sukhapaṭisaṃvedanā, tāva yathā pubbe, tathā idhāpi pubbabhāgabhāvanāyeva vuttā, na appanā. Tathā hi kāmacchandappahāne ācariyadhammapālattherena vuttaṃ ‘‘vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ anuppādanaṃ appavattanaṃ, na paṭipakkhānaṃ suppahīnatā, pahīnattāti ca pahīnasadisataṃ sandhāya vuttaṃ jhānassa anadhigatattā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.261). Passaddhakāyassa sukhapaṭisaṃvedanāya ca vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedentoyeva taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāya kāyikampi sukhaṃ paṭisaṃvedetīti. Apica kā nāma kathā aññehi vattabbā aṭṭhakathāyameva ‘‘cha dhamme bhāvetvā’’ti tattha tattha pubbabhāgabhāvanāya vuttattā. Sukhino cittasamādhāne pana sukhassa upacārabhāvanāya viya appanāyapi kāraṇattā, ‘‘so vivicceva kāmehī’’tiādinā ca vakkhamānāya appanāya hetuphalavasena sambajjhanato pubbabhāgasamādhi , appanāsamādhi ca vutto, pubbabhāgasukhamiva vā appanāsukhampi appanāsamādhissa kāraṇamevāti tampi appanāsukhaṃ appanāsamādhino kāraṇabhāvena ācariyadhammapālattherena gahitanti imamatthamasallakkhentā nekkhammapadatthaṃ yathātathaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyampi saṃkiṇṇākulaṃ keci karontīti.
初禅论的注释巴利
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
226 如果有人这样问难:既然“快乐的人心会入定”这句话本身就已经说明,心可以通过近行定和安止定的方式入定,那么“他远离诸欲”等开示又是为了什么?对此回答说:应当知道,“他远离……”等话是为了显示(差别)而说的。其中,“已入定”这两个词要和“为了显示而说”连起来理解,意思是:因为已经入定,所以为了作这样的显示而说。“为了显示更上的殊胜”是指:为了显示从近行定、初禅等定以上所能达到的初禅、二禅等殊胜差别。因为只有证得近行定,才能证得初禅等殊胜,离开近行定就不行;而要证得二禅等时,也需要有喜悦生起等因的次第,就像证得第二道等时,需要行道智见清净的次第一样。“以安止定”是指以初禅等安止定。“那个定”是指以“快乐的人心会入定”这种共通方式所说的、具有安止特相的定,为了显示那个定的分类,也就是二禅等的区分,以及初神通等的区分。“业生身”是指由四种相续色聚合而成的四大所造之身。这个身是在胎藏中被造作的,所以从“造作”这个意义,以及从花(母血)和生起(父精)所生的角度,称为“业生”。因为“造作”是母血(称为花)和父精(称为生起)的名称,由此所生的胎生、卵生、湿生之身就是业生身。虽然化生等有因缘的众生也可能证得上面所说的定,但因为大多数情况和显著的原因,所以只说这个身。造作、生出儿子者为karo即精血,由karo所生故称karojo,也有人这样说。巴利
226. Yadevaṃ ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti eteneva upacāravasenapi appanāvasenapi cittassa samādhānaṃ kathitaṃ siyā, evaṃ sante ‘‘so vivicceva kāmehī’’tiādikā desanā kimatthiyāti codanāya ‘‘so vivicceva…pe… vuttanti veditabba’’nti vuttaṃ. Tattha ‘‘samāhite’’ti padadvayaṃ ‘‘dassanatthaṃ vutta’’nti imehi sambandhitvā samāhitattā tathā dassanatthaṃ vuttanti adhippāyo veditabbo. Uparivisesadassanatthanti upacārasamādhito, paṭhamajjhānādisamādhito ca upari pattabbassa paṭhamadutiyajjhānādivisesassa dassanatthaṃ. Upacārasamādhisamadhigameneva hi paṭhamajjhānādiviseso samadhigantuṃ sakkā, na pana tena vinā, dutiyajjhānādisamadhigamepi pāmojjuppādādikāraṇaparamparā icchitabbā, dutiyamaggādisamadhigame paṭipadāñāṇadassanavisuddhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Appanāsamādhināti paṭhamajjhānādiappanāsamādhinā. Tassa samādhinoti yo appanālakkhaṇo samādhi ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti sabbasādhāraṇavasena vutto, tassa samādhino. Pabhedadassanatthanti dutiyajjhānādivibhāgassa ceva paṭhamābhiññādivibhāgassa ca pabhedadassanatthaṃ. Karajakāyanti catusantatirūpasamudāyabhūtaṃ cātumahābhūtikakāyaṃ. So hi gabbhāsaye karīyatīti katvā karasaṅkhātato pupphasambhavato jātattā karajoti vuccati. Karoti hi mātu soṇitasaṅkhātapupphassa, pitu sukkasaṅkhātasambhavassa ca nāmaṃ, tato jāto pana aṇḍajajalābujavasena gabbhaseyyakakāyova. Kāmaṃ opapātikādīnampi hetusampannānaṃ yathāvuttasamādhisamadhigamo sambhavati, tathāpi yebhuyyattā, pākaṭattā ca sveva kāyo vuttoti. Karoti putte nibbattetīti karo, sukkasoṇitaṃ, karena jāto karajotipi vadanti.
难道名身不也一样是由远离所生的喜乐所资助的吗?那为什么这里只取了前面所说的色身呢?因为是通过词句之间的关联来了知的。从“灌注”等词句的关联来看,可以认定世尊在这里说的正是色身,因为只有色身才适合做灌注这类动作。“灌注”就是做灌注,这里依据分别说和整体与部分的关系,只是一种施设而成立的动作。这种灌注是用禅那所生的喜乐让业生身变得湿润,并且普遍去除粗糙,所以说“浸湿、润滑”,意思是让它变成湿润、滋润的。从意义上看,所谓灌注应理解为:由如前所说的喜乐所等起的殊胜色法遍满身体。因此说“令遍起的喜乐遍满一切处”。正是因为以彼等所等起色法遍满的方式,才有一切处遍起的喜乐性。在“遍流”等语中也是同样的道理。“袋”就是皮囊。“遍满”是纯粹动词。因此说“周遍触”,意思是他以远离所生的喜乐周遍触这个身体。这里适合的是触的动作,而不是遍及的动作,因为比丘只是纯粹的作者。“一切”:彼具有一切,如“具德者”,即具一切者。然而依照“部分与具有部分者相关联时,于具有部分者用属格”这一语法规则,此“一切”词因与“某些”这一部分相连接,故其对象正是具有部分者;显示以皮肤、肉等部分所称的部分性,所以说“具有一切部分的身体”。“某些”一词的意义是“住立处……等”。在执受相续生起的住立处,即业生色相续生起的住立处,没有不被触及的,这是关联。随皮肤、肉、血而行,即随皮肤、肉、血等业生色而行。凡是业生色所在之处,心生色也遍及彼处,因此就彼身体被触的状态说“没有不被触及的”。巴利
Nanu ca nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathā laddhūpakārova siyā, atha kasmā yathāvutto rūpakāyova idha gahitoti? Saddantarābhisambandhena adhigatattā. ‘‘Abhisandetī’’tiādisaddantarābhisambandhato hi rūpakāyo eva idha bhagavatā vuttoti adhigamīyati tasseva abhisandanādikiriyāyogyattāti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti, so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhenāti hi bhedavasena, samudāyāvayavavasena ca parikappanāmattasiddhā hetukiriyā ettha labbhati, abhisandanaṃ panetaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ, sabbatthakameva ca lūkhabhāvassāpanayananti āha ‘‘temeti snehetī’’ti, avassutabhāvaṃ, allabhāvañca karotīti attho. Atthato pana abhisandanaṃ nāma yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘sabbattha pavattapīti sukhaṃ karotī’’ti. Taṃsamuṭṭhānarūpapharaṇavaseneva hi sabbattha pavattapītisukhatā. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Bhastaṃ nāma cammapasibbakaṃ. Parippharatīti suddhakiriyāpadaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘samantato phusatī’’ti, so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena samantato phuṭṭho bhavatīti attho. Phusanakiriyāyevettha upapannā, na byāpanakiriyā bhikkhusseva suddhakattubhāvato. Sabbaṃ etassa atthīti sabbavā yathā ‘‘guṇavā’’ti, tassa sabbavato, ‘‘avayavāvayavīsambandhe avayavini sāmivacana’’nti saddalakkhaṇena panetassa ‘‘kiñcī’’ti avayavena sambajjhanato avayavīvisayoyevesa sabbasaddoti mantvā chavimaṃsādikoṭṭhāsasaṅkhātena avayavena avayavībhāvaṃ dassento āha ‘‘sabbakoṭṭhāsavato kāyassā’’ti. ‘‘Kiñcī’’ti etassa ‘‘upā…pe… ṭhāna’’nti atthavacanaṃ. Upādinnakasantatipavattiṭṭhāneti kammajarūpasantatiyā pavattiṭṭhāne aphuṭaṃ nāma na hotīti sambandho. Chavimaṃsalohitānugatanti chavimaṃsalohitādikammajarūpamanugataṃ. Yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassāpi byāpanato tena tassa kāyassa phuṭabhāvaṃ sandhāya ‘‘aphuṭaṃ nāma na hotī’’ti vuttaṃ.
227 “善巧”是指有能力。不过,这种善巧应当从“把沐浴粉撒进铜盘”等语句中不同词语并置的关联,以及从上下文来理解:它在制作沐浴粉、使用沐浴粉、把沐浴粉捏成团等方面,都表现为有能力。因此,论师用“有能力”等说法来显示这一点。
“铜”这个词,在“用大铜钵”等语句里指黄金,在“犹如损坏的铜器”等语句里指合金,在“名叫优波铜的国王是大铜王之子”等语句里只是概念名称。但在这里,它指任何一种金属,所以说“用任何一种金属做成的器皿”。
难道这里只是一个比喻吗?那为什么要特别举出铜盘呢?为了排除这个疑问,论师用“陶器”等说法来回答。
“正在捏合者”,是指正在揉搓、正在做成团块的人。就在这样做的时候,器皿会破裂,而不能承受捏合。这里的属格表示轻视。因为当一个动作正在进行时,另一个动作也在发生,这就是轻视的表现。
“洒了又洒”这个说法,用“洒了又洒”来表明“paripphosakaṃ paripphosakaṃ”是表动作的副词性中性词。这里的“phusa”一词表示洒水,就像在风雨时说“天正一点一点地下着毛毛雨”那样。因此,意思是:从各处的沐浴粉上方,用水遍洒、洒了又洒。
即使没有前缀,这个词也能像有前缀一样,根据上下文显示它所表达的意思。而“洒了又洒”这个说法,是为了说明“paripphosakaṃ paripphosakaṃ”在“应捏合”那里是修饰成分。在其他类似地方也是这样。
在“应捏合”这里,“sanda”这个词表示做成团块,所以说“应做成团块”。
“随行”是指以进入的方式而去、而到。“遍摄”是指从四周抓住、完全接触。巴利
227.Chekoti kusalo, taṃ pana kosallaṃ ‘‘kaṃsathāle nhāniyacuṇṇāni ākiritvā’’tiādisaddantarasannidhānato, pakaraṇato ca nhāniyacuṇṇānaṃ karaṇe, payojane, piṇḍane ca samatthatāvasena veditabbanti dasseti ‘‘paṭibalo’’tiādinā. Kaṃsasaddo pana ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato, ‘‘kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe, ‘‘upakaṃso nāma rājā mahākaṃsassa atrajo’’tiādīsu [jā. aṭṭha. 4.10.164 (atthato samānaṃ)] paṇṇattimatte. Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Nanu upamākaraṇamattamevidaṃ, atha kasmā kaṃsathālakassa savisesassa gahaṇaṃ katanti anuyogaṃ pariharati ‘‘mattikābhājana’’ntiādinā. ‘‘Sandentassā’’ti parimaddetvā piṇḍaṃ karontasseva bhijjati, na pana sandanakkhamaṃ hoti, anādaralakkhaṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Kiriyantarassa pavattanakkhaṇeyeva kiriyantarassa pavattanañhi anādaralakkhaṇaṃ. ‘‘Paripphosakaṃ paripphosaka’’nti idaṃ bhāvanapuṃsakanti dasseti ‘‘siñcitvā siñcitvā’’ti iminā. Phusasaddo cettha parisiñcane yathā taṃ vātavuṭṭhisamaye ‘‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’ti, (pāci. 362) tasmā tato tato nhāniyacuṇṇato upari udakena byāpanakaraṇavasena parisiñcitvā parisiñcitvāti attho. Anupasaggopi hi saddo saupasaggo viya pakaraṇādhigatassa atthassa dīpako, ‘‘siñcitvā siñcitvā’’ti pana vacanaṃ ‘‘paripphosakaṃ paripphosaka’’nti etassa ‘‘sandeyyā’’ti ettha visesanabhāvaviññāpanatthaṃ. Evamīdisesu. ‘‘Sandeyyā’’ti ettha sanda-saddo piṇḍakaraṇeti vuttaṃ ‘‘piṇḍaṃ kareyyā’’ti. Anugatāti anupavisanavasena gatā upagatā. Pariggahitāti parito gahitā samantato phuṭṭhā.
内部和外部的地方,与它们一起存在,所以叫“有内有外”,也就是沐浴粉团。也有写成“samantarabāhirā”的读法,那个“ma”是为了连音而加进来的增音。正因为按照上面所说的方式被遍取,沐浴粉团内外都被水汽触及,所以说“确实处处都被水汽触及”。“sabbatthakaṃ”的意思是存在于一切处,这也是中性名词,意思是确实在一切处都被触及。用“内外都被触及”这句话,说明沐浴粉团完全被水浸湿了;而用“又不滴落”这句话,说明它虽然湿了,却是坚实硬挺的。因此说“不会一滴一滴地”等等。意思是不会一滴一滴地滴水,也不会滴流而下。有的地方读作“binduṃ udakaṃ”,意思是称为水滴的水珠。因为“bindu”这个词,就像在“悬挂的云滴”等说法里一样,是指水流的一部分。正因为这样不滴落,所以用手、用两根或三根手指也能拿起来,或者也能做成团块。因为如果它是滴水的,那么水分离后变干变硬,就不能那样拿取或做成了——这就是所说的意思。“做成团块”是指通过搓圆的方式,能把它做成丸状。巴利
Antaro ca bāhiro ca padeso, tehi saha pavattatīti santarabāhirā, nhāniyapiṇḍi, ‘‘samantarabāhirā’’tipi pāṭho, ma-kāro padasandhivasena āgamo. Yathāvuttena pariggahitatākāraṇeneva santarabāhiro nhāniyapiṇḍi phuṭā udakasnehenāti āha ‘‘sabbatthakameva udakasinehena phuṭā’’ti. Sabbattha pavattanaṃ sabbatthakaṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ, sabbapadese hutvā eva phuṭāti attho. ‘‘Santarabāhirā phuṭā’’ti ca iminā nhāniyapiṇḍiyā sabbaso udakena temitabhāvamāha, ‘‘na ca paggharaṇī’’ti pana iminā tintāyapi tāya ghanathaddhabhāvaṃ. Tenāha ‘‘na ca binduṃ bindu’’ntiādi. Udakassa phusitaṃ phusitaṃ, na ca paggharaṇī sūdanīti attho, ‘‘binduṃ udakaṃ’’ tipi katthaci pāṭho, udakasaṅkhātaṃ bindunti tassattho. Bindusaddo hi ‘‘byālambambudharabindū’’tiādīsu viya dhārāvayave. Evaṃ pana apaggharaṇato hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulehi gahetuṃ, ovaṭṭikāya vā kātuṃ sakkā. Yadi hi sā paggharaṇī assa, evaṃ sati snehavigamanena sukkhattā thaddhā hutvā tathā gahetuṃ, kātuṃ vā na sakkāti vuttaṃ hoti. Ovaṭṭikāyāti parivaṭṭulavasena, guḷikāvasena sā piṇḍi kātuṃ sakkāti attho.
1 2 3 4 5 6 7 8