第2品·地品·人品释义终
2. 大地品解释 · 170 段
人品释义终。巴利
4. Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā
332 以相续为边际的种族。kula为相续、亲属义,bhūvādi类,ṇo,kulaṃ,vana为恭敬义,so。saṃtanu为扩展义,ṇo。对面而生者为祖先,ṇo。go被称为名称与智慧,护持那些者为氏族。亦为gotraṃ。或护持牛之声者为氏族,tā为护持义。anupubbo为i去义,于作具为a。由此扩展者为相续,na消失,阴性。巴利
332.Santatipariyantaṃ vaṃse. Kula santānabandhūsu, bhūvādi, ṇo, kulaṃ, vana sambhattiyaṃ, so. Saṃtanu vitthāre, ṇo. Abhimukhaṃ janetīti abhijano, ṇo. Go vuccati abhidhānaṃ, buddhi ca, te tāyatīti gottaṃ. Gotrampi. Gavaṃ saddaṃ tāyatīti vā gottaṃ, tā pālane. Anupubbo i gatiyaṃ, karaṇe a. Tanotismāti, santati, nalopo, itthiyaṃ.
在传承、谱系与氏族方面,诗人们认为这便是“相续”。
在存在中也是次第相承,于儿女之中则称为“相续”。巴利
Santati pantivitthāra-gottesu kavibhī matā; Paramparā bhave cāpi, puttakaññāsu santati.
刹帝利等,即刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗这四种姓,成为诸家族。由于这些种姓彼此不相混杂,故应当被描述、应当被安立,由此称为“种姓”。这便是种姓的安立。巴利
Khattiyādayo khattiyabrāhmaṇavessasuddā cattāro vaṇṇā kulāni bhavanti, ete hi aññamaññamasaṅkarato vaṇṇetabbato ṭhapetabbato vaṇṇāti vuccante. Vaṇṇa ṭhapane.
333-334 六种关于良家子弟。良家子弟是良家的后代,‘ino’(后缀)表示后代。贤善之人是善人。‘sādhu’(善)意为成就自己与他人的义利,‘sādha’(成就)在成就义中,后缀‘u’。在集会中为善者,是‘sabhya’(适合集会者)。在善义中用‘ya’后缀。‘aya’(去)是去往之义。应被前往、应被亲近者,是‘ayya’(尊者),业处中用‘ya’后缀。大良家的后代是‘mahākula’(大良家子弟),用‘ṇa’后缀。巴利
333-334. Chakkaṃ kulīne. Kulassāpaccaṃ kulino, ino apacce. Sobhano jano sajjano. Saparatthaṃ sādhetīti sādhu, sādha saṃsiddhimhi, u. Sabhāyaṃ sādhu sabhyo. Sādhvatthe yo. Aya gatiyaṃ. Ayitabbo upagantabboti ayyo, kammani yo. Mahākulassāpaccaṃ mahākulo, ṇo.
‘bhūbhuja’(受用大地者)是国王的通称。因具有超胜的威力而特别地照耀、被称为天,故为‘rājā’(王),‘rāja’(照耀)在光辉义中。大地的丈夫是‘bhūpati’(地夫),或保护大地者也是‘bhūpati’,‘pā’(保护)加‘ti’后缀,缩短元音。大地的自在者是‘pathavī issara’(地自在者),加‘ṇa’后缀,双辅音,以及‘itta’(后缀)。保护世间大地者是‘jagatipāla’(世间护),业处中用‘ṇa’后缀。诸方的丈夫是‘disampati’(方夫),或保护诸方者也是‘disampati’,缩短元音,并插入随韵。受用大地者是‘bhūbhuja’(受用大地者),‘bhuja’(受用)在保护和吞咽义中,此处为保护义,属‘rudhādi’(词类)。‘mahīkhita’(住于大地者)也在此处。‘khi’(居住、去),已去、已住于大地者是‘mahīkhita’。巴利
Bhūbhujantaṃ rājasāmaññe. Atitejavantatāya visesena rājate dibbateti rājā, rāja dittiyaṃ. Bhuyā bhūmiyā pati bhūpati, bhuṃ pāletīti vā bhūpati, pā rakkhaṇe,ti, rasso. Pathaviyā issaro patthivo, ṇo, dvittaṃ, ittañca. Jagatiṃ bhūmiṃ pāletīti jagatipālo, kammani ṇo. Disānaṃ pati disampati, disā, disaṭṭhe vā pāletīti disampati, rassattaṃ, niggahītāgamo ca. Bhuṃ bhūmiṃ bhuñjatīti bhūbhujo, bhuja pālanajjhoharaṇesu, idha pālane, rudhādi. Mahikhitopyatra. Khi nivāsagatīsu, mahiṃ akhi gatavā mahīkhito.
335 ‘pajjaddha’(半句)用于灌顶的种姓刹帝利,因为说‘在王家种姓和刹帝利中’。王的刹帝利后代是‘rājañña’(王家子),‘ñña’(后缀)表示后代。‘刹帝利即英雄、刹土,王家子、再生族相’——这是《罗婆沙》和《宝箧》中的同义词。刹土的后代是‘khattiya’(刹帝利),后代义中可见‘iya’后缀,或因为他们是田地的统治者,故最初造世主称为刹帝利,由于从此而生,灌顶者也用此名称,变为‘essa’。刹土的后代是‘khatta’(刹土),用‘ṇa’后缀。在灌顶登位时,由刹帝利少女等用右旋螺水、取自恒河的水灌于头顶,故为‘muddhābhisitta’(灌顶者),最初的刹帝利。由于从此而生,未灌顶者也称为灌顶者,例如:生于梵天臂种姓者也称为梵天臂子。因为从梵天臂而生,故为‘bāhuja’(臂生),这是诸部派的见解。然而,若某位国王令一切邻邦皆归伏,他称为‘adhissara’(上主)。‘samantā’(周围)是其中众生附着、系著者,即自己领土相邻的土地,这些是‘sāmantā’(邻邦)巴利
335. Pajjaddhaṃ muddhābhisitte jātikhattiye, ‘‘rājajacce ca khattiye’’ti vacanato. Rañño khattiyassāpaccaṃ rājañño, ñño apacce. ‘‘Khattiyo tu virā khattaṃ, rājaññadvijaliṅgano’’ti rabhasa, ratanakosesu pariyāyā. Khattassāpaccaṃ khattiyo, apacce iyapaccayo dissate, khettānaṃ adhipatibhūtattā vā khattiyotiādikappikarājā vuccati, tappabhavattā pana muddhābhisittesvapi taṃsamaññā, essattaṃ. Khattassāpaccaṃ khattaṃ, ṇo. Rajjāropanasamaye dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhodakena gaṅgānītena muddhani khattiyakaññādīhi abhisittattā muddhābhisitto, paṭhamakhattiyo. Tappabhavatāya pana anabhisittā ca muddhābhisittākhyā, yathā – brahmabāhujassa vaṃse jātassāpi brahmabāhujo. Brahmabāhuto jātattā bāhujoti hi nikāyantarikānaṃ laddhi. Yasmiṃ pana rājini asesā sāmantā paṇamanti, so adhissarākhyo . Saṃ satto laggo anto yassā sā samantā, savisayānantarā bhūmi, samantāya ime sāmantā, anantararājāno.
“转轮王”有二义。一切大地的自在者,名为“全地王”(sabbabhumma),用ṇya后缀。由福业所引的轮宝而运转,遵行调伏恶人等王事者,名为“转轮王”(cakkavattī),用ṇī后缀;或指令轮宝在空中行于自己前方者,亦名“转轮王”;或指令福轮、四轮在众生中运转,或众生在此中运转者,亦名“转轮王”;或指为生起轮宝而修十二年行、具足十王法者,亦名“转轮王”。其中,对内宫、军队如法安排保护、防范与守护;对刹帝利、随从、婆罗门居士、城镇乡村民、沙门婆罗门、鸟兽等,遮止非法行;对无财者施财;亲近沙门婆罗门而请问——此即十种转轮王事。若将居士与鸟类各别开示,在诸岛中则为十二种。于四洲中令教令法轮在众生中运转者,亦名“转轮王”。另一种并非全地王、无此可能者,是邻邦王、地王,名为“分洲主”(maṇḍalissara)。仅以自己命令所行之处为界而成为洲分自在者,非一切洲分之自在者,故亦为“分洲主”。在此,“全地王”。巴利
Dvayaṃ cakkavattini. Sabbabhūmiyā issaro sabbabhummo, ṇyo. Puññopanītena cakkaratanena vattate asādhudamanikādirājavattaṃ anutiṭṭhatīti cakkavattī, ṇī, cakkaratanaṃ vatteti ākāse attano purato gamayatīti vā cakkavattī, puññacakkaṃ, catucakkaṃ vā sattesu vatteti, te vā asmiṃ vattetīti cakkavattī, cakkaratanuppādanatthaṃ dvādasavassacaritaṃ dasarājadhammaṃ vattametassatthīti vā cakkavattī. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikārakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyuttesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammakārapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanuppādanaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ, idameva ca gahapatike, pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhampi dīpesu. Catūsvapi dīpesu āṇādhammacakkāni sattesu pavattetīti vā cakkavattī. Añño asabbabhummo anavakāso sāmanto bhūpo maṇḍalissaro nāma. Sayamāṇāpavattiṭṭhānavasena paricchinnasseva maṇḍalassa issaro, na sabbamaṇḍalassāti maṇḍalissarotipi. Ettha ca ‘‘sabbabhummo, cakkavattī’’ti dvīhi nāmehi catudīpissaro rājā dīpito, idhānāgatepi saṅgahetvā kathitena adhissarapadena ekadīpissaro rājā, maṇḍalissarapadena padesissaro rājā dīpito. Atha vā maṇḍalissarapadena ekadīpissaro rājā, sesehi rājarājaññādīhi bāhujapariyantehi padesissaro dīpito.
336 两种关于王种之别。因皮肤细腻而隐伏、不明显者,他们是‘licchavino’(离车族)。离车族和跋耆族,是相违释。两种关于正自觉者家族中的王。因生于先前的释迦族,故为‘sakya’(释迦),用‘ṇa’后缀。也是‘sakka’(释迦)。在释迦族中出生的,是‘sākiya’(释迦族子),用‘iya’后缀,删除‘ya’,并延长元音。巴利
336. Dvayaṃ rājabhede. Sukhumatāya līnā apākaṭā chaviyo yesaṃ te licchavino. Licchavī ca vajjī cāti dvando. Dvayaṃ sammāsambuddhakule rājini. Purimatarasambhūte sakyakule sañjātattā sakyo, ṇo. Sakkopi. Sakye bhavo sākiyo, iyo, yalopo, dīgho ca.
五种关于佛子具寿罗睺罗的母亲。‘bhaddā’(贤善)在善美和安乐义中。由于族姓、行仪、容貌等善美,故为‘bhaddā’(跋陀)。迦旃延的后代是‘kaccānā’(迦旃延女),此后缀‘apacca’(后代)常通中性子,亦用于女。‘如罗睺捉月,此子欲得我出离,故应名为罗睺罗’——如此作意后,父亲说‘罗睺已生,系缚已生’,此欲学之具寿即是此处罗睺罗,其母为‘rāhulamātā’(罗睺罗母)。‘bimba’(像)指身体,因具有超胜色泽的身体,故为‘bimbā’(频婆),或从‘vami’(吐)词根加‘ba’,‘vassa battaṃ’。‘yaso’(称誉)指随从和名声,她持有这些,故为‘yasodharā’(耶输陀罗),因令意悦,故为‘manādittā asso’。巴利
Pañcakaṃ buddhaputtassāyasmato rāhulassa mātari. Bhadda kalyāṇe, sokhye ca. Kulācārarūpādivasena kalyāṇattā bhaddā. Kaccassāpaccaṃ kaccānā, apaccasaddoyaṃ niccaṃ napuṃsake putte, puttiyañca bhavatīti. ‘‘Rāhu viya candaṃ mama nikkhamanaṃ lātukāmo cāyaṃ me puttoti rāhuloti nāmena bhavitabba’’nti manasi katvā ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti pitarā vutto sikkhākāmo āyasmā rāhuloyevettha rāhulo, tassa mātā rāhulamātā, bimbaṃ vuccati sarīraṃ, atisayavaṇṇasarīrayuttatāya bimbā, vamidhātumhā vā bo, vassa battaṃ. Yaso vuccati parivāro, kitti ca, te dhāretīti yasodharā, manādittā asso.
337-339 那些拥有百数之财的刹帝利,其财富是怎样的?是藏于地中等处、以宝藏形式存续的。他们的百数之财,乃是百俱胝的迦诃波那,以最低部分、最低份额,或最低限量计算,即为百俱胝。日常所用、每日所需的迦诃波那,其量约有二十安摩那。这些刹帝利被称为“刹帝利大富者”。因拥有大财之核心,故称“大富者”,加后缀“la”。一安摩那约十一斗。巴利
337-339. Yesaṃ khattiyānaṃ dhanaṃ sataṃ hoti, kīdisaṃ taṃ dhanaṃ? Nidhānagaṃ pathavādīsu nidhānavasena gataṃ pavattaṃ, tesaṃ dhanānaṃ sataṃ kahāpaṇānaṃ, kittakappamāṇānaṃ? Koṭīnaṃ sataṃ. Kena paricchedena? Heṭṭhimantena heṭṭhimakoṭṭhāsena, heṭṭhimaparicchedena vā koṭīnaṃ sataṃ hoti. Divasavaḷañjo divase divase vaḷañjitabbo pana kahāpaṇo vīsatambaṇamattaṃ hoti, te khattiyā ‘‘khattiyamahāsālā’’tyuccante. Mahanto dhanasāro yesante mahāsālā, lattaṃ, ambaṇamatra ekādasadoṇamattaṃ.
某些两生族(婆罗门),其财富以宝藏形式存续,有八十俱胝,而日常所用的迦诃波那,约合十摩班多。他们被称为“两生族大富者”。巴利
Yesaṃ dvijānaṃ brāhmaṇānaṃ nidhānagāni nidhānavasena pavattāni asītikoṭidhanāni honti, divasavaḷañjo pana kahāpaṇo dasambaṇamattaṃ hoti, te dvijā ‘‘dvijamahāsālā’’tyuccante.
在宝藏财富与日常所用财富中,若这些两生族大富者的财富达到一半,便名为居士大富者。两者皆以最低数额作为财富的界定。巴利
Nidhānage, vaḷañje ca dhane tadupaḍḍhe tesaṃ dvijamahāsālānaṃ dhanassa upaḍḍhabhāge sati gahapatimahāsālā nāma siyuṃ, ubhayatrāpi heṭṭhimanteneva dhanaparicchedo.
340 彼非卑劣,亦非极恶,安立于中等权位,如王子、将军、大官等,即名为大臣。所谓大臣,即拥有广大衡量之界限者;‘paṭṭhānaṃ’一词依词形差别而为中性。巴利
340. Yo na hīno, na cukkaṭṭho, majjhimādhikārabyavaṭṭhito rājaputtasenāpatimahākaṇittharādi, so mahāmatto. Mahatī mattā paricchedo yassa mahāmatto, rūpabhedena paṭṭhānaṃ klīvaṃ.
“ 本性、大臣、智慧、最高我诸义中,此词为中性,而为主导;
于单数时,则恒为最胜。”巴利
‘‘Pakatiyaṃ mahāmatte, paññāyaṃ paramattani; Napuṃsakaṃ padhānaṃ taṃ, ekatte tu’ttame sadā’’ti.
Rabhaso一词亦然。“大臣”与“起立”二词,优波离说,被收入阳性篇。于显然处站立,故名paṭṭhānaṃ,加后缀yu。巴利
Rabhaso ca. ‘‘Mahāmatto, paṭṭhāno cā’’ti tu puṃsakaṇḍe vopālito. Pakaṭṭhe tiṭṭhatīti paṭṭhānaṃ, yu .
五词属于mantinī(女谋臣)。以慧为主导的同伴、同僚。“应如是作”的决定,称为manto(谋议),与之结合,故为mantinī。Inī表“此乃是”之义;或者说,以谋议引导,故称mantinī;又或者说,由谋议结合而名manti,引导名nī,合manti与nī,而成mantinī。“Matisacivamantinī”亦是异读,若此,则为二词或三词的复合词。与王同活,故为sajīva。契合、随行,故为saciva。于saca(契合)加vo,插入i音。一切事上,与王以谋议不离左右,故为amacca;amā(不私)乃不变词,加赋予自义的ca后缀。sajīva与amatte亦收作amacca。二词属于senāpati(将军):引导军队,故为senānī;为军队之主,故为camūpati。巴利
Pañcakaṃ mantinimhi. Matippadhāno sacivo sahāyo. Itikattabbatāvadhāraṇaṃ manto, taṃyogā mantinī. Assatthyatthe inī, atha vā mantena nayatīti mantinī, atha vā mantayogā manti, netīti nī, manti ca nī cāti mantinī. ‘‘Matisacivamantinī’’tipi pāṭho, tadā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dvando. Raññā saha jīvatīti sajīvo. Sacate samaveto bhavatīti sacivo. Saca samavāye, vo, ikārāgamo ca. Sabbakiccesu raññā mantena amā saha bhavatīti amacco, amāsaddoyaṃ nipāto sahatthe ccapaccayo. Sajīvamatte cāmaccasaddo vattati. Dvayaṃ senāpatimhi. Senaṃ nayatīti senānī. Camūnaṃ senānaṃ pati camūpati.
341 对寄存、借贷、赠与及分配等争议,于诉讼中指示者,即akkhadasso(明示者);因于诉讼中见故,名akkhadasso,加后缀ṇo,指dhammādhikaraṇiyo(法诤裁判者)。Pucchāvivāko(决疑者),此处亦有异读作pañhavivāko。巴利
341.Nyāsādīnaṃ iṇādānadāyavibhāgādīnaṃ vivādānaṃ vohārānaṃ upadaṭṭhari upadassite akkhadasso, akkhe vohāre passatīti akkhadasso, ṇo, dhammādhikaraṇiyo. Pucchāvivāko, pañhavivākopyatra.
Pajjaḍḍhaṃ 用于 paṭihāre(通报者)。守门者称为 dovāriko,由 ṇika 后缀加插入 o 音而成。Paṭihāro 则因“由此得以辨认、通报”而得名,加 ṇo 后缀。Dvāraṭṭho 意为“立于门者”,依自义而加 ka 后缀,即 dvārapālako(守门者)。Dvāraṭṭhito、dassako 亦是异读。巴利
Pajjaḍḍhaṃ paṭihāre. Dvāre niyutto dovāriko, ṇiko, okārāgamo. Paṭiharati viññāyati tenāti paṭihāro, ṇo. Dvāre tiṭṭhatīti dvāraṭṭho, sakatthe ko. Dvārapālako. Dvāraṭṭhito, dassakopyatra.
342 诸王的贴身侍卫众,称为 anīkaṭṭho(阵军住者)。《字汇》中亦说:“诸王之护卫队,彼即名为阵军住者。”因以军队、以众聚而住立,故为 anīkaṭṭho,加 ṇo 后缀。巴利
342. Rājūnaṃ aṅgarakkhagaṇo anīkaṭṭhoti mato. ‘‘Rakkhivaggo tu yo raññaṃ, so’nīkaṭṭho’bhidhīyate’’ti amaramālāyañca, anīkena samūhena tiṭṭhatīti anīkaṭṭho, ṇo.
此二词属 mahallake(长者):Kañcukaṃ(外衣)即 coḷaṃ(衣),依此结合而有 kañcukī(着外衣者)。因感受忧苦,故有 sovidallo。Vida 为贪求,加 lo、kalopo 后缀。Thāpati、sovido 亦是异读。此二词属 sevake(侍者):于主人之后而活者,为 anujīvī(随活者),加 ṇī 后缀。词根 seva(侍奉),加 bhū、ṇvu 后缀。Atthī 亦是异读。此处 attha 为乞求义;atthanama 即 attho(利益、祈愿),依此结合而有 atthī(求利者)。巴利
Dvayaṃ mahallake. Kañcukaṃ coḷaṃ, taṃyogā kañcukī. Sokaṃ vindatīti sovidallo. Vida lobhe, lo, kalopo. Thāpati, sovidopyatra. Dvayaṃ sevake. Pabhuno pacchā jīvatīti anujīvī, ṇī. Seva sevane, bhū, ṇvu. Atthīpyatra. Attha yācanāyaṃ. Atthanamattho, āsīso, taṃyogā atthī.
343 这两词皆指“长官”。于村中行使主宰,故称 adhikā;加上 ikkhā(看护、受用),合为 ajjhakkho(村主),即行使主权者。行使主宰者,称为 adhikato(长官)。这两个词是 thāyuka 与 gopāna 的称谓。其中,主管一村者称为 thāyuko,主管多村者称为 gopo。《字汇》中也说:“村中的长官为 thāyuko,多村的长官为 gopo。” 鲁德也说:“主管多村者为 gopo,主管牧场者亦为 vallabho。”巴利
343. Dvayaṃ adhikamatte. Gāmesu adhikattā adhikā ikkhā anubhavanametassa ajjhakkho, issattaṃ. Adhikaṃ karotīti adhikato. Idaṃ dvayaṃ thāyukagopānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Tatra ekagāme adhikato thāyuko, bahūsu gāmesvadhikato gopo. Vuttañcāmarakose ‘‘thāyukodhikato gāme, gopo gāmesu bhūrisū’’ti. Ruddenāpi vuttaṃ ‘‘gāmesvadhikate gopo, goṭṭhajjhakkhepi vallabho’’ti .
这两个词是金监查者与银监查者的共用名称。金,是指未加工的金等,从事与此者称为 heraññiko(金匠)。于“kana”(光泽、行、欲)义中,前加 ni,构成 nikkho,指金等的制品,从事与此者称为 nikkhiko。特别地,金监查者亦称为 bhoriko。“bhūri”一词用于金,因与此关联而称 bhoriko。银监查者称为 nikkhiko,因此,这两者在通称中皆可称为 heraññiko。如此说——巴利
Dvayaṃ suvaṇṇarajatajjhakkhānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Hiraññaṃ vuccati akatasuvaṇṇādi, tatra niyutto heraññiko. Kana dittigatikantīsu, nipubbo, kho, nikkho, suvaṇṇādivikāro, tatra niyogo nikkhiko. Visesato pana suvaṇṇajjhakkhe bhoriko. Bhūrisaddo suvaṇṇe, taṃyogā bhoriko. Rūpyājjhakkhenikkhiko, tasmā’ya’mubhayatrāpi heraññikoti sāmaññasmiṃyeva. Vuttañca –
“ 金监查者称为 bhoriko,
‘ 银监查者’即是‘nikkhiko’。”巴利
‘‘Bhoriko kanakājjhakkho, Rūpyā’jjhakkho tu nikkhiko’’ti .
对于自身作为征服者(vijigīsa)的国王,与其国土相邻、四周环绕成圈的国王,因专注同一目标而被称为“敌人”(sattu)。更往外,与征服者国土相隔一国的,是“盟友”(mitta),因其为同一目标行事而作利益。而在敌人、征服者、盟友之圈以外,处于远方圈层者,与征服者国土极为隔绝,即使力量强大也不作损害或利益,此即“中立者”(udāsīna),因其处于远方圈层而不作利益,故而得名。其构词为:前缀“upa”加“ās”(侍奉),后缀“yu”,再以“assi”结尾,并有增音“dā”。当征服者攻击敌人时,为敌人利益而从后方抓住脚跟、跟随其后的人,称为“脚跟抓住者”(paṇhiggāha)。《宝箧》中说:“脚跟是征服者的后步。”《三章余论》中说:“脚跟位于脚、军阵后部。”《多义集》中说:“脚跟亦在后部、足跟、见解中,亦在军阵后部、陶罐中。”巴利
Sassa attano vijigīsabhūtassa desānantaro samantato maṇḍalībhūto rājā satturuccate ekatthābhinivesitattā. Tato paraṃ vijigīsabhūmyekantariko mitto ekatthakārittanopakārattā. Arivijigīsamittānaṃ pana maṇḍalānaṃ bahibhūto dūramaṇḍalaṭṭho vijigīsabhūmiyā accantabyavahito balādhikopi yo nāpakarotyupakāroti vā, sa udāsīno dūramaṇḍalattenopakārattā. Dūramaṇḍale āsatīti udāsīno, upubbo āsa upasevane, yu, assi, dāgamo ca. Sattumabhiyuñjamānassa vijigīsassa sattuhitāya yo paṇhiṃ gaṇhati piṭṭhito vattati, so paṇhiggāho. ‘‘Paṇhi pacchā padaṃ vijigīsassā’’ti ratanakose. ‘‘Paṇhipāde byūhapiṭṭhe’’ti tikaṇḍaseso. ‘‘Paṇhi pacchimabhāge ca, pādamūlomadiṭṭhisu. Senāpiṭṭhe kumbhiyañce’’ti tu nānatthasaṅgahe.
344-345 以敌人为例。因与朋友对立,故称“非友”(amitta)。“rapa”词根加“tya”变化成“rajata”,意为银色;或者,“rapa, lapa, japa, jappa”为言说义,由此构成“ripu”(敌人)。有怨仇(vera)者,加后缀“ī”,称为“verī”(怨敌)。因为是苦因,如同竞争者,故加“iva”义的后缀“aka”,成为“sapatta”(竞争者)。“ara”为行走义,加“ti”,因属“bhū”类词根而有增音。“sada”为摧坏义,加“tu”,属“bhū”类,构成“sattu”(敌人),此词亦见于“yava”等粉末中。“ara”为行走义,“vera”为怨仇,“arati”为不乐,由此构成“ari”(敌人),词末的“i”缩短。将“sapatta”等四个词并列复合,依“辅音与分离”经中引用“ca”字的规则,省略一个“t”。“pati”为反向,“atthana”为行进,故“paccattho”意为敌对者,与此关联者为“paccatthiko”(敌对者),“patiyaṃ”表示反向而行。“pantha”为行走义,属“cur”类。故“paripantho”意为障碍处,与此关联者为“paripanthī”(障碍者)。敌对的一方或友伴称为“paṭipakkha”(反对者),同样称为“vipakkha”(怨敌)。非利益者为“ahita”(非益)。以害为乐者,加“kvi”后缀,称为“paro”(敌)。以反对者身份而行,故称“paccāmitta”(对抗之敌),“ama”为行走义,加“to”,有双写。无此等灾祸者,称为“anīta”(无患),其友为“mitta”(友),其反对者为“paccanīta”(对抗者),此即“paccanīka”(敌对者),加“ka”后缀,如“niyaka”。有怨仇者,加“ī”,称为“virodhī”(敌对者)。“disa, dusa”为不喜义,属“div”类。因有憎恶之性,故称“viddesī”(憎恨者),有双写及“issa”变化。憎恶者为“diso”(敌),加“a”。加“ta”后缀时,“diṭṭho”与词根末尾一起作“ṭṭhā”替代。“dvesaṇo”(憎恨者)、“duhadayo”(恶心者)、“dassu”(恶徒)、“sāttavo”(有怨者)、“abhighātī”(伤害者)亦在此列。巴利
344-345.Diṭṭhantaṃ ripumhi. Mittapaṭipakkhattā amitto, rapatyavaṇṇaṃ rajateti ripu, u, ittaṃ, rapa, lapa, japa, jappa vacane vā. Veraṃ virodho yassatthīti verī, ī, dukkhahetuttā sapatti iva sapatto, ivatthe akārapaccayo. Ara gamane,ti, bhūvādittā āgamo. Sada sādane, tu, bhūvādi, sattu, yavādicuṇṇepi. Ara gamane, veramaratīti ari, rassanto i. Sapattādīnaṃ catunnaṃ dvando, ‘‘byañjano ca visaṃyogo’’ti sutte caggahaṇena ekatakārassa lopo ca. Patiyamatthanaṃ paccattho, taṃyogā paccatthiko, patiyaṃ viparītagamanaṃ. Pantha gatiyaṃ, curādi. Paripantho parissavaṭṭhānaṃ, taṃyogā paripanthī. Paṭiviruddho pakkho sahāyo paṭipakkho, tathā vipakkho. Na hito ahito. Hiṃsāyaṃ ramatīti paro, kvi. Paṭipakkhabhāvena amati gacchatīti paccāmitto, ama gamane, to, dvittaṃ. Natthi etasmā īti upaddavoti anīto , mitto, tappaṭipakkho paccanīto, so eva paccanīko, tassa ko, yathā niyako. Virodhossatthīti virodhī, ī. Disa, dusa appītiyaṃ, divādi. Vidussanasīlatāya viddesī, dvittaṃ, issettaṃ. Dussatīti diso, a. Tapaccaye diṭṭho, dhātvantena saha ṭṭhādeso. Dvesaṇo, duhadayo, dassu, sāttavo, abhighātīpyatra.
二者属随顺之类。“anurodhana”为随顺,加后缀ṇa构成名词。“rudha”为障碍义。随顺而行者名为“anuvattana”,“vatu”为运行、持续义,属于bhū类动词词根,加后缀yu构成。巴利
Dvayaṃ anukūlane. Anurodhanaṃ anurodho, ṇo. Rudha āvaraṇe. Anurūpaṃ pavattanaṃ anuvattanaṃ, vatu vattane, bhū, yu.
346 五种属朋友的通称。“mida”为爱恋、柔软义,属于bhūvādi类动词语基,词干加后缀to;年龄相仿者名为“vayaso”,是在“mūla, vayas”等词根后加后缀sa构成专名;或与一切事务共行伴随者亦名“vayaso”,“vaya”为行义,“saha”的“sa”发生音变。于诸事务中共同行进者名为“sahāyo”(同伴),“aya”为行进义,“saha”的音节变为“sā”,如“sahadhammiko”(法随者)的构词。又或“sahāyo”指有损有益、同甘共苦者,此为三词组合的多财释,如“parakkamādhigatasampadā”的构词。又或“hāni”(损)与“āyo”(益)合为“hāyā”,省略其中“ni”的音节,具足此损益者,即名为“sahāyo”,如“sapakkhako, salomako”等词中,“sa”词头表具备、共存之义。心意贤善美好者名为“suhadayo”,此处词形完整未省略,其中“dya”转变为“ja”,即成“suhajjo”。“saha”为忍耐义。能忍耐即无嗔,加后缀“kha”,省略“ha”的音节,成为“sakhā”,属于“rājādi”类名词变格;同等、著称或喜悦者亦名为“sakhā”,省略“ya”的音节,“samāna”的“sa”亦表同等之义。亲密、润泽者,于此亦名为“savaya”。以“sakhya”等词,于友谊中运作。于朋友中存在的名为“sakhya”。以七步而得知者名为“sattapadina”,加后缀“in”。巴利
346. Pañcakaṃ mittasāmaññe. Mida snehe, bhūvādi, to, vayasā tulyo vayaso, mūlavayosaddehi saññāyaṃ sapaccayo , sabbakāriyesu saha vayatīti vā vayaso, vaya gamane, sahassa so vaṇṇavipariyayo. Saha ayati kiccesūti sahāyo, aya gamane, sahassa sābhāvo, yathā sahadhammiko. Saha vā hāni, ayo vā vuḍḍhi yassa sahāyo, tipadabahubbīhi, yathā parakkamādhigatasampadā. Atha vā hāni ca āyo ca hāyā, nilopo, te yassa atthi, so sahāyo, ‘‘sapakkhako, salomako’’tyādīsu viya sasaddassa vijjamānatthattā. Sundaraṃ hadayametassāti suhadayo, alopo, dyassa jo, sova suhajjo. Saha parisahane. Parisahanaṃ adussanaṃ, kho, halopo, sakhā, rājādi, samāno khyāto patīto vā sakhā, yalopo, samānassa ca sabhāvo. Siniddho, sniddho, savayopyatra. Sakhyasattapadinā pana mettiyaṃ vattanti. Sakhimhi bhavaṃ sakhyaṃ. Sattahi padehi avagamyateti sattapadinaṃ, ino.
二者属不可破之友。于一切时皆亲近侍奉者名为“sambhatto”,“bhaja”为亲近、侍奉义,属于bhūvādi类动词词根。坚固、稳定之友名为“daḷhamitto”。二者属仅一面之缘的朋友。于某些时节应被接见者名为“sandiṭṭho”。此处的“saṃ”前缀表“少许”之义。“disa”为观见义,所观见者为“diṭṭhaṃ”,仅以此一见作为衡量交情之标准者,即名为“diṭṭhamattako”,于自义加后缀ka构成。巴利
Dvayaṃ abhejjamitte. Sabbakālaṃ bhajatīti sambhatto, bhaja sevāyaṃ, bhūvādi. Daḷho thiro mitto daḷhamitto. Dvayaṃ diṭṭhamattamitte. Kiñci kālaṃ passitabboti sandiṭṭho. Saṃsaddoyamappattho. Disa pekkhane, dassanaṃ diṭṭhaṃ, taṃ mattā pamāṇametassa diṭṭhamattako, sakatthe ko.
347 二种:指间谍。以苦行者等形象游走者。“carati”为探知敌情而行,故称“caro”(间谍),加“a”词缀,亦有“cāro”的形态,加“ṇa”词缀。“guḷhapuriso”指密使。“yathārahavaṇṇo”(随宜之貌)、“paṇidhi”(愿求)、“appasapo”(伪信者)、“phasso”(触)亦摄在此类。其中前二者以商人、农夫、猎人、比丘、迦旃延弟子等形象住立游走。其余与此处所说义同。“vaṇṇo”指种类,“yathārahavaṇṇo”即随其合宜之种类。以此种类能探知敌情,此为欲表达之义。“paṇidhiyyate”指安置于所知之境,故称“paṇidhi”,加“i”词缀。偏离正道而行者,为“apasappo”,加“a”词缀。“phusa”有障碍、触之义,加“a”词缀,成“phasso”。巴利
347. Dvayaṃ carapurise tāpasādirūpena caramatte. Carati jānāti paracakkanti caro, a, cāropi, ṇo. Guḷhapuriso guttapuriso. Yathārahavaṇṇo, paṇidhi, appasapo, phassopyatra. Tatrādidvayaṃ vāṇijakasibalaliṅgabhikkhukaccāyanādilesena thāyinicare. Itare idhāgatasadisatthe. Vaṇṇo pakāro, yathārahavaṇṇo yathārahappakāro. Yena paracakkaṃ sakkā ñātuṃ tappakāravā iccattho. Paṇidhiyyate ñeyyamasmiṃ paṇidhi, i. Apakaṭṭhaṃ sappati caratīti apasappo, a. Phusa bādhanaphusanesu, a, phasso.
三种:指旅人。行于道中者,为“pathāvī”,加“vī”词缀,长音。加“ika”词缀,为“pathiko”。以持戒而行远路者,为“addhagū”。亦有“addhago”的形态。巴利
Tikaṃ pathike. Pathe gacchatīti pathāvī, vī, dīgho. Iko, pathiko. Addhani magge gacchati sīlenāti addhagū. Addhagopyatra.
二种:指使者。“du”有热恼之义,加“to”词缀。凭此传递口信,故称“dūto”(使者)。巴利
Dvayaṃ dūte. Du paritāpe, to. Sandesaṃ vācikaṃ haratyaneneti .
关于星相家,有两个词。“gaṇako”(计算者),由字根加“ṇvu”构成。“muhuttiko”,意为了知“muhutta”(时分差别)者,因引用了“vā”之故,不作元音增长。“saṃvaccharo”“jotisiko”“devaññū”“mohutto”“ñāṇiko”“kātantiko”亦属此类。其中,“katanto”指星宿的度量,了知此者即“kātantiko”。巴利
Dvayaṃ jotisike. Gaṇayatīti gaṇako, ṇvu. Muhuttaṃ kālavisesaṃ jānātīti muhuttiko, vāggahaṇena na vuddhi. Saṃvaccharo, jotisiko, devaññū, mohutto, ñāṇiko, kātantikopyatra. Katanto devamattaṃ, taṃ jānātīti kātantiko.
348 关于书写者,有两个词。词根“likha”(书写),加上“bhū”和“ṇvu”。所谓“lipi”(文字),是由凭借“lipa”(脂膏,即墨)之教导而成,加“i”词缀,意为字母的形态;制作此者,即“lipikāra”(写字者)。此外,“akkharacaṇo”和“akkharacuñcu”亦见于此处。词根“cana”(赐予),加“bhū”。词根“cañcu”(行进)。巴利
348. Dvayaṃ lekhake. Likha lekhane, bhū, ṇvu. Lipena masyopadesena bhavatīti lipi, i, vaṇṇasaṇṭhāno, taṃ karotīti lipikāro. Akkharacaṇo, akkharacuñcupyatra. Cana dāne, bhū. Cañcu gatiyaṃ.
墨喜、墨珠、墨井、色瓶,此四名皆墨池之异称;
墨汁、墨液及叶眼药,而“masi”一字兼摄墨与眼药二义。
书写笔、彩绘棉束、彩绘粗刷;
文字使者、传吉使者、书札、口信使者。
或为轻微附着之物,或为与之相连之物。
书写之处、藏书之室,或用作凭信的印鉴。巴利
Melānandā masimaṇi, melandhu vaṇṇakūpikā; Masijalantu melā ca, pattañjanaṃ masi dvisu. Lekhanī vaṇṇatūlī ca, vaṇṇakakkharatūlikā; Vaṇṇadūto sotthimukho, lekho vācikahārako. Kācanakitaliko ca, kācanaṃ tannibandhanaṃ; Lekhyaṭṭhānaṃ ganthakuṭi, muddā paccayakārinī .
此二皆归于色。能显现、阐明其义者,即名为色。不粗涩、不坏失者,故名为字。书写、文字、笔迹,皆依色的形态而安立。执笔书写文字者,即是书写者。巴利
Dvayaṃ vaṇṇe. Vaṇṇīyati pakāsīyati attho yena, so vaṇṇo, vaṇṇa pakāsane. Na kharati na khīyatīti akkharo, khara vināse, khi khaye vā, tadā aro. Likhanaṃ, lipi, likhi ime vaṇṇasaṇṭhāne vattanti. Lipilikhiyo itthiyaṃ.
区别等这四种方法是克敌的因缘。依凭这些方法而能克敌,故称为方法。令彼此有别,即是分异。巴利
Bhedādayo ime caturo upāyā sattuvijayakāraṇāni. Sattuvijayamupagacchanti etehīti upāyā. Parasmā visilesanaṃ bhedo.
除去情爱与贪染,及令其心生愉悦;
以及令其畏惧——“分异”之法,智者许为三类。巴利
Sneharāgāpanayanaṃ , saṃhāsoppādanaṃ tathā; Santajjanañca bhedoyaṃ, viññūhi tividho mato .
此中,因随你而行而滋长,如同殿树将自断其命,由此生起怖畏,并除去爱著与忠诚,且产生征服。而对于其他随行者和敌对者的摄受,唯以死亡为终结——像这样种种的威逼恐吓,即是威吓。巴利
Tatrāyaṃ tavānuggatena pavuddho pāsādataravo viya attānañcocchindissatīti saṅkāyaṃ janitāyaṃ snehabhattiñcāpanayati. Abhibhavanañcopādayati . Aññassa ca pariyapaccāmittānuggahaṇassa maraṇamevanto bhavissatītyevaṃpakāramabhibhayanaṃ santajjanaṃ.
杀害、没收财产与苦刑折磨,
如是知刑类者,说刑罚共有三种。巴利
Vadhotthaggahaṇañceva, parikleso tatheva ca; Iti daṇḍavidhaññūhi, daṇḍopi tividho mato .
烦恼,即指束缚、击打等。巴利
Parikleso bandhanatāḷanādi.
展现相互帮助,即是称扬功德;
阐明关联,昭示未来;
以柔和之言为善,以及自称“我是您的”。
如是,了知柔和类别者,认为柔和有五种。巴利
Aññamaññopakārānaṃ, dassanaṃ guṇakittanaṃ; Sambandhassa samakkhānaṃ, āyatiṃ sampakāsanaṃ. Vācā pesalayā sādhu, tavāhamiti cappaṇaṃ; Iti sāmavidhaññūhi, sāmaṃ pañcavidhaṃ mataṃ .
“这样做时,这将成为我们的”——如此期待之见,是对未来的阐明。归附即是肢体的奉献。巴利
‘‘Asmiṃ evaṃ kate idaṃ amhākaṃ bhavissatī’’ti āsādassanaṃ āyatisampakāsanaṃ. Appaṇamityaṅgassa dānaṃ.
布施有五种:有实质物与无实质物的布施,对所执取之物的交付,对所执取之物的随喜,前所未行的布施,以“取此物,亦将如此”令他人自行执取,以及债务的解除。如所说:巴利
Dānañca pañcadhā sārassāsārassa ca dabbassa gahitassa samappaṇaṃ, tathāgahitassānumodanaṃ, tathā apubbadānaṃ, tathā ‘‘amussa dabbaṃ gaṇhāhi, tatheva bhavissatī’’ti parasesu sayaṃ gāhappavattanaṃ, tathā iṇappamocanañceti. Yathāha –
“ 舍已得之财,有上、中、下三品;
如是,对其回施与对所取之随喜。
财物之施与未曾有施,亲手施与并相续而行;
应施之物欣然授与,如是名为五种布施。”巴利
‘‘Yo sampattadhanossaggo, uttamamajjhimādhamo; Patidānaṃ tathā tassa, gahitassānumodanaṃ. Dabbadāna’mapubbañca , sayaṃ gāhappavattanaṃ; Deyyassa paṭimokkho ca, dānaṃ pañcavidhaṃ mata’’nti .
这四种方便即摄于幻术等之中。也就是说,幻术与舍置摄于惩罚,因陀罗网摄于离间。然而有些人说:巴利
Ete cattāro upāyā māyādīsvevantogadhā, tathā hi māyopekkhā ca daṇḍantogadhā. Indajālañca bhede antogadhaṃ. Keci panāhu
“ 安抚、布施、离间、刑罚,此即四种;
幻术、舍、因陀罗网,是谓七种方便。”巴利
‘‘Sāmaṃ dānañca bhedo ca, daṇḍo ceti catukkakaṃ; Māyopekkhindajālañca, sattopāyā pakittitā’’ti .
349 现在以名称说示前文所述离间等的同义词。其中,离间有两种。Japa 指念诵与意,词根 bhū,加语尾 ṇo;Bhidi 指分成两份,词根 bhid,加语尾 ṇo。巴利
349. Nāmamattena vuttānaṃ bhedādīnamidāni pariyāyānyāha. Tatra dvayaṃ bhede. Japa mānase ca , bhū, ṇo. Bhidi dvidhākaraṇe, ṇo.
惩罚有三种。Daṇḍa 意为击落,属 curādi 组。Saho 被称为力量,由此而生的是 sāhasa(强力)。Damana 是调伏,damo,抑制长音。巴利
Tikaṃ daṇḍe. Daṇḍa nipātane, curādi. Saho vuccati balaṃ, tabbhavaṃ sāhasaṃ. Damanaṃ damo, dīghapaṭisedho.
350 Sāmaṃ 将在净品中解说,dānaṃ 将在婆罗门品中解说。依师说,Sāmya 等共有七种。由于辗转饶益,故为王国之支分。他们显著地行饶益,故称为 prakṛti(根本),或称他们令喜悦。在《迦曼陀迦》中也说:巴利
350. Sāmaṃ suddavagge, dānañca brāhmaṇavagge kathessati. Sāmyādayo sattarevācariyamate. Paramparopakārittā rajjassaṅgāni. Pakaṭṭhamupakubbanti rajjanti pakatiyoti coccante. Vuttañca kāmandakīye –
“ 盟友、大臣、国土、要塞、国库、军队、盟友;
这辗转饶益的七支,即称为王权。”
大臣、国土、要塞、国库,刑罚为第五;
这些是欲求胜利的国王所依的根本。
这五种同样,盟友为第六,大地之主为第七。
“ 这是由七种要素组成的王国。”受天神崇敬者这样说。巴利
‘‘Sāmya’maccañca raṭṭhañca, duggaṃ koso balaṃ sakhā; Paramparopakārīdaṃ, sattaṅgaṃ rajjamuccate . Amaccaraṭṭhaduggāni , koso daṇḍo ca pañcamo; Etā pakatiyo vuttā, vijigīsassa rājino. Etā pañca tathā mittaṃ, sattamo pathavīpati; Sattappakatikaṃ rajjaṃ, iccāha sūrapūjito’’ti.
在此,即使有古代行会首领作为主导的情形,由于以“国家”或“军队”的摄受即可成立,故此处未单独列出摄受;但在《不死藏》中,虽依两种摄受已得成立,为表明其主导性而单独列出。正如其中所说:巴利
Tatra poraseṇīnaṃ padhānabhāvepi sati raṭṭhaggahaṇena, balaggahaṇena vā gahaṇasiddhanti neha visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, amarakose pana dvīhi gahaṇe siddhepi padhānattākhyāpanatthaṃ visuṃ gahitā. Vuttañhi tatra –
“ 君主、大臣、盟友、国库,王土、要塞与军力;
此皆王政之支分要素,古昔行会亦在其中。”巴利
‘‘Sāmya’macco sakhā koso, rajjaduggabalāni ca; Rajjaṅgāni pakatayo, porānaṃ seṇiyopi ce’’ti .
当知于平等者、大臣、王国、要塞、国库、军队、盟友之中,前者更为重要;然于此处,在名为《名色教示》的辞典中并不适用,故不按次第说其重要性,而以交错的方式列出了五十颂。巴利
Esañca sāmyamaccaraṭṭhaduggakosabalasakhīnaṃ pubbatarassa garuttaṃ viññeyyaṃ, iha tu nāmaliṅgānusāsane abhidhānasatthe anupayogato yathākkamaṃ garuttaṃ na vattumicchatīti byatikkamenopaññāso kato.
由金银等所造的宝库,称为“国库”;以山、水、树木等难以通行的城镇,称为“要塞”;已征服、有村落的地域,称为“国土”;军队称为“轮”,此轮又分为根本兵、佣兵、行会兵、盟友、敌人、林居者六种。其中,依世系相传而来的即为根本兵,与薪饷相关的即为佣兵,古代征召的力量即为行会兵,作为助伴的即是盟友,作为敌对者的即是敌人,林居之民即是林居者。此轮又分为俱生轮、显了轮、假立轮三种。如《鲁达》所说:“于性别中为自性、为要素,依古代大臣等起源;于三性中亦为功德平等。”巴利
Suvaṇṇādimayabhaṇḍāgāraṃ koso, pabbatodakarukkhādīhi duggamaṃ puraṃ duggaṃ, vijitaṃ janapadavatī bhūmi, balaṃ cakkaṃ, tañca molabhataseṇisahāyāmittāṭavikabhedena chabbidhaṃ. Tatra kamāgataṃ molaṃ, vetanasambandhaṃ bhataṃ, poraṃ balaṃ seṇī, sahāyabhūtaṃ sahāyo, amittabhūtaṃ amittaṃ, aṭavikaṃ aṭavisahāyo mittaṃ. Tadapi sahajjaṃ, pākataṃ, kittimañceti tividhaṃ. ‘‘Liṅge sabhāve pakati, porāmaccādiyonisu. Tiliṅgaṃ guṇasāmyepī’’ti ruddo.
351 依威力等差别,有三种能力,即自能力等。其中,对和合与分裂等如实确立者,是智能力,也就是策谋能力;于自身祥瑞生起之时,国库与刑罚即是威势能力——以此能成办他们;故说:“国库与刑罚之力为威势能力。”强盛的精进努力是精进能力,也说:“勇猛之力为精进能力。”巴利
351. Pabhāvādīnaṃ vasā sattiyo nāma tisso bhavanti. Saka sattiyaṃ,ti. Tatra yaṃ sandhādīnaṃ, bhedādīnañca yāthāvato avaṭṭhāpanaṃ, taṃ ñāṇabalaṃ mantasatti, sakasampattuppattiyaṃ kosadaṇḍā pabhūsatti, tesaṃyeva pabhuttasampādane sāmatthiyato. Vuttañca ‘‘kosadaṇḍabalaṃ pabhūsatti’’riti . Balavatī ussāhaceṭṭhā ussāhasatti. Vuttañca ‘‘vikkamabalamussāhasatti’’riti .
为显示“威力”等各自的因与自性,而宣说“威力”等。调伏即是刑罚,有助于此目的的军队也称为刑罚。由此所生的威光,即是威力。此威光,也应以阳性词“威力”来结合。由“因而成为具威光者”得名威力,加接尾词ṇa。或说殊胜的状态即为威力。国库是财富,由此所生的威光,也名为威力。同样,由国库所生的威光,即以财富资助敌人。由“此而具威光者炽盛”,故称炽盛,亦加接尾词ṇa。巴利
Pabhāvādīnaṃ sakāraṇaṃ sarūpaṃ dassetumāha ‘‘pabhāvo’’ccādi. Damanaṃ daṇḍo, tadatthiyā balampi daṇḍo. Tato jātaṃ yaṃ tejo, taṃ pabhāvo. Tato jāto yo tejo, so ‘‘pabhāvo’’tipi pulliṅgena yojanīyaṃ. Pabhavanti tejassino aneneti pabhāvo, ṇo. Pakaṭṭho vā bhāvo pabhāvo. Koso dhanaṃ, tato jāto yo tejo, so pabhāvo nāma. Tathā kosajo tejo dhanena sattūnamupakaraṇaṃ. Patapanti tejassino bhavantyaneneti patāpo, ṇo.
352 ‘曼陀’有二义。曼陀,即智慧,此智慧存于彼中,或因彼智慧而应成就,故称‘曼陀’;又,‘mant’为守护言说义,于状态义加后缀 ṇa。余处则于状态义加后缀 yu。巴利
352. Dvayaṃ mante. Mantā vuccati paññā, sā etasmiṃ vijjati tāya nipphādetabbattāti manto, atha vā manta guttabhāsane, bhāve ṇo. Itaratra bhāve yu.
此曼陀有二种行境:若为二人所行境者,名为“四耳”——此处具四耳,故称“四耳”。若彼曼陀有三种行境,为三人所行境者,名为“六耳”。曼陀唯应作四耳或六耳,不可过此,故此处唯取二种。然而,《不死藏》中亦遮止六耳。如彼有云:“非六耳者,属第三等之行境。”巴利
So manto dvigocaro dvinnaṃ janānaṃ visayabhūto catukkaṇṇo nāma. Cattāro kaṇṇā ettha catukkaṇṇo. So manto tigocaro tiṇṇaṃ janānaṃ visayabhūto chakkaṇṇo nāma. Manto nāma catukkaṇṇo vā chakkaṇṇo vā kattabbo, na tato paranti dvinnamevettha gahaṇaṃ. Amarakose pana chakkaṇṇopi paṭikkhitto. Vuttañhi tattha ‘‘achakkaṇṇo, yo tatiyādyagocaro’’ti .
为一切会众故,且为令语法于诸听众中——乃至于他宗之际——亦得明现,此处虽未至,亦可引来“六德”等而为解说。正如所云:巴利
Sabbapārisadattā byākaraṇassa sotūnaṃ samayantaresvapi paṭubhāvajananatthaṃ idhānāgatāpi chagguṇādayo ānetvā kathetabbā. Vuttañhi –
“ 此实为一切大众所共,为一切论典所尊崇;
不依止于任何事物,此处一切论者皆然。”巴利
‘‘Sabbapārisadaṃ hidaṃ, sabbasattha’mato mataṃ; Nissīyate kvaci kiñci, sabbesa’matra vādina’’nti.
所谓六德者,即:和合、离间、行军、驻军、两面策略、依止。其中,和合以给予为相,依财施、武力、割地而分为三种;离间以夺取为相,亦分为三种:公开战、诡诈战、沉默战。巴利
Yathā chagguṇā sandhi viggahayānāsanadvedhāsayā . Tatra sandhi upahāralakkhaṇo tividho kosadaṇḍabhūmippadānahetuko. Apahāralakkhaṇo viggaho, sopi tividho pakāsayuddhaṃ kūṭayuddhaṃ tuṇhiyuddhanti.
欲胜者依凭他方的灾祸、怨仇、处所、时机、过度兴盛或衰败等,随顺对方所行而成就功德,其所进取称为“行军”。此行有五种:离间行军、和合行军、联合行军、随缘行军、舍置行军。对接受方采取抑制、和合或舍置而行,即是离间行军等。若无法如此而行,便与邻邦联合而行,是为联合行军。当须前往他处时,借他事之便顺道而往,是为随缘行军。巴利
Parabyasanatāsapattidesakālātyudayāvāpayānamattena sāddhe parasmiṃ katācarassa guṇānurattapakatissa vijigīsassa yātrā yānaṃ, tañca viggayhayānaṃ sandhāyayānaṃ sambhūyayānaṃ pasaṅgayānaṃ upekkhiyayānamiti pañcavidhaṃ. Patiggāhīnaṃ niggayha, sandhāya, upekkhiya vā yaṃ yānaṃ, taṃ viggayhayānādi. Yadā na sakkoti, tadā sāmantehi sahekībhūya yānaṃ sambhūyayānaṃ. Aññatra gantabbe aññasmiṃ pasaṅgato gamanaṃ pasaṅgayānaṃ.
认为“他人不能杀我,我亦不能杀他人”,欲胜者如是观察时机等后,修筑堡垒等,其驻留称为“驻军”。此驻军也依离间驻军、和合驻军等差别而有五种。置身强敌之间,如乌鸦之眼不为人所察觉,以双方之辞令自我献出,是为两面策略。与某一强者和合,而与某一弱者离间,亦属两面策略。或依敌方之本性先与之和合,而后离间;或仅作为与敌方和合、离间的集合因缘,运作有关堡垒依止之事,此亦属两面策略。对于他人之财产,使双方皆感苦痛,于双方中运作,也称为两面策略。巴利
‘‘Na maṃ paro hantuṃ samattho, nāhampi para’’miti kālādike parikkhitvā vijigīsassa duggādīni vaḍḍhayato ṭhiti āsanaṃ, tadapi viggayhāsanasandhāyāsanādibhedena pañcavidhaṃ. Balīnaṃ sattūnaṃ majjhe kākakkhivā’lakkhitasso’bhayatra vacanenattano samappaṇaṃ dvedhaṃ. Aññatarena vā balavatarena sandhi, aññatarena abalena viggaho dvedhaṃ. Sattuno vā pakatīhi sandhāya yo tena viggaho, sattuneva vā yo sandhiviggahasamudāyahetuko duggāsayassa byāpāro, sopi dvedhaṃ. Parasantānamapyobhayavedanānaṃ ubhayato vutti dvedhamuccate.
“当被敌人摧毁,无策可施,丧失武力时,便寻求归附。”以弱者归附另一更强的正法征服者,是为归附;或给予彼强者财宝等以求依附,称为依止。此即六种功德。巴利
‘‘Ucchijjamāno ripunā nirupāya patikriyo. Sattihīno samāsiyate’’ti hīnenāññassa balavatarassa dhammavijayino samāsayanaṃ , tasseva vā balino sattuno kosādippadānena āsayanaṃ āsayo vuccate. Ete chagguṇā.
若怀求胜之心者安住于某种功德,能令自身八类事业运转,并能毁损他人之事业,他便应依止此功德;这即是增长。巴利
Yasmiñca guṇe ṭhito vijigīso sakkotyattano aṭṭhavaggiyakammāni pavattayituṃ, parassa cetānyupahantuṃ, guṇamādhiṭṭheyya, sā vuḍḍhi.
农耕、贸易、道路、险隘、桥梁、缚象、
矿山、取财,以及空宅的安置。巴利
Kasi vaṇijjaṃ patho duggaṃ, setu kuñjarabandhanaṃ; Khanyākaradhanādānaṃ, suññānañca nivesanaṃ .
如此,即是八类。巴利
Ityeso aṭṭhavaggo.
若安住于某种功德,不见自己事业的增长或衰减,此为停滞;若安住于某种功德,见自己事业有损害,则不应住于其中,此为衰减。这是知政策者的三德。其余是求法求利者的三德。巴利
Yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānaṃ vuḍḍhi, khayaṃ vā nābhipassati, taṃ ṭhānaṃ, yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānamupaghātaṃ passati, tasmiṃ na tiṭṭheyya, so khayo, ayaṃ nītivedīnaṃ tivaggo . Itaresaṃ dhammatthakāmā tivaggo.
秘密有两种:于隐秘处所成者为秘密,或于秘密中所成者为秘密。“guh”为覆藏义,加业后缀“ya”。此二词通三性:秘密的谋划、秘密的言语、秘密的商议。巴利
Dvayaṃ guyhe. Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, so, rahe vā bhavaṃ rahassaṃ. Guha saṃvaraṇe, kammani yo. Idaṃ dvayaṃ tīsu. Rahasso manto, rahassā vācā, rahassaṃ mantanaṃ.
353 “无人群处”(vijana)有五种解释。“viji”为分离义,加后缀“bhū”与“to”。“vici”为分别、分离义。或者说,“vivitta”通三性,用于空旷处、未混杂处、清净处。无人之处即无人群处。覆盖者即隐蔽,“chada”为覆藏义。应受隐蔽者为秘密,“raha”为舍弃义,或言于此中娱乐者,有音变。“raho”也指交会处,于秘密义上为中性,此为罗婆沙之说。第二个“raho”词为不变词。无闩者、近侍者;“nissalākā”为阴性词,“upāsu”为不变词。巴利
353. Pañcakaṃ vijane. Viji puthabhāve, bhū, to ca. Vici vivecane, puthubhāve ca vā. ‘‘Vivittaṃ tīsu vijane, asaṃpakkapavittesū’’ti ruddo. Vigato jano asmāti vijano. Chādetīti channo. Chada saṃvaraṇe. Vittamarahatīti raho, raha cāge, ramante asminti vā raho, vaṇṇavikāro. ‘‘Raho nidhuvane cāpi, raho guyhe napuṃsaka’’nti rabhaso. Dutiyo rahosaddo abyayaṃ. Nissalākā, upāsupyatra. Nissalākā thī, upāsu abyayaṃ.
“vissāsa”一词兼具信赖与隐秘二义。词根“sas”表守护,加“ṇo”。“sambha”表信赖。如释义所言:“在嬉戏与争论中有信赖,若引入信赖则被斥责。”“vissāsa”(隐秘)即隐秘者,与遮蔽相对。遮蔽即掩盖,掩盖即保护之义。“vissāsa”(隐秘)又有“秘密”“隐蔽”之义,如隐蔽林中,或指秘密中无男子之处,称为“秘密”。“秘密”二字有不变常义。在隐密之地,无有显露,是不可灭的隐匿。巴利
Dvayaṃ vissāse. Sasa pālane, ṇo. Sambha vissāse. ‘‘Vissambho kelikalahe, vissāse’paṇayepi ce’’ti ruddo.
“nyāya”一词兼具理法与随顺二义。词根“yuj”表等持(samādhi),等持即进入、随顺(abhyupagama),加后缀“to”。因应当进入故,名为“upāyika”(方便、对治法)。从“upāya”在自义上加“iko”,成“opāyika”;“opāyika”亦即可得(labbhaṃ)、受用(bhajamānaṃ)、引导(abhinītaṃ)、理法(nyāya)、随顺(ñāya)等义。巴利
Dvayaṃ nyāye. Yuja samādhimhi, samādhi abhyupagamo, to. Upagantabbattā upāyikaṃ. Upāyā sakatthe iko, opāyikaṃ, opayikampi , labbhaṃ, bhajamānaṃ, abhinītaṃ, nyāyaṃ, ñāyaṃpyatra.
354 偈颂用于‘ovāde’(劝诫)。词根‘vada’在‘viyattiyaṃ vācāyaṃ’(明辨之言)中前加‘ava’,在‘bhāve’(状态)中加‘ṇo’。于‘anusiṭṭhi’(教诫)处加‘sāsa’,亦即‘āssi’,指‘anusiṭṭhi’。 ‘anusāsate’(他教诫)故成‘anusāsaṇa’(教诫)。除阳性外,转为阴性;于中性亦然。此处,同一事物以三种不同性别加以称呼,并非仅是说明词语音声层面的语法性别,更在于表明表达性别亦有其义,乃为明确指出此理。巴利
354. Silokaṃ ovāde. Avapubbo vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāve ṇo. Sāsa anusiṭṭhimhi,ti, āssi, anusiṭṭhi. Anusāsate anusāsanaṃ. Pumavajje itthiyaṃ, napuṃsake ca. Ettha ca ekassevatthassa bhinnaliṅgehi tīhi nāmehi kathanaṃ na kevalaṃ vāccaliṅgoyeva saddo, atha kho vācakaliṅgopyatthīti dīpanatthaṃ.
两种情形意为‘āṇā’(命令)。词根‘āṇa’用于‘pesane’(派遣)之义,表状态时加‘a’,成阴性词‘āṇā’。亦即‘avavāda’(规劝)、‘niddesa’(指示)、‘siṭṭhi’(指正)。两种情形意为‘bandhana’(束缚)。词根‘dā’于‘dāne’(给予)之义,表状态时加‘yu’;或于‘avakhaṇḍane’(切断)之义,由于离别给予,故为‘uddāna’(摄颂)。巴利
Dvayaṃ āṇāyaṃ. Āṇa pesane, bhāve a, āṇā, itthī. Avavādo, niddeso, siṭṭhipyatra. Dvayaṃ bandhane. Dā dāne, bhāve yu, dā avakhaṇḍane vā, viyogadānato uddānaṃ.
355-356 两种情形意为‘aparādha’(罪过)。因借此而离去,故为‘āgu’(罪),加‘ṇu’,为‘palopa’(舍弃),短音变为长音,于中性为‘āgu’。因成就过去,故为‘aparādha’(罪过),‘rādha’用于‘saṃsiddhi’(成就)之义。两种情形意为‘rājagaha’(王舍城)。词根‘kira’用于‘vikiraṇe’(散开)之义,作格加‘a’,成‘attaṃ’。 ‘bala’用于‘pāṇane’(执掌)之义,加‘i’。由于与‘kara’(作、奴仆)相伴而行,故‘bali’为阳性。此处亦即‘bhāgadheyya’(应得之份)。‘bhāga’用于‘sakatthe’(自义)时加‘dheyyo’,或因依其部分而立,故为‘bhāgadheyyo’,加‘iyo’。巴利
355-356. Dvayaṃ aparādhe. Apagacchantyanenāti āgu, ṇu, palopo, rassassa dīghatā, napuṃsake āgu. Apagato rādho yena aparādho, rādha saṃsiddhimhi. Dvayaṃ rājagayhe. Kira vikiraṇe, kattari a, attaṃ. Bala pāṇane, i. Karasāhacariyato bali pulliṅge. Bhāgadheyyopyatra. Bhāgāsakatthe dheyyo , bhāgattena tiṭṭhatīti vā bhāgadheyyo, iyo.
这两者称为“tuṭṭhidāya”(满足之施)。因心愿圆满而应得的部分,名为“puṇṇapatto”(圆满分)。tussanaṃ(欢喜)即 tuṭṭho(满足),有“即将满足”之义故为 tuṭṭhi(满足),依此应作之布施即 tuṭṭhidāya(满足之施),为 ā 音结尾词的变化形式。巴利
Dvayaṃ tuṭṭhidāye. Manorathapuṇṇattā pattabbo bhāgo puṇṇapatto. Tussanaṃ tuṭṭho, sossatthīti tuṭṭhī, tena dātabbo dāyo tuṭṭhidāyo, ākārantānamāyo.
六种为“pābhata”(所呈献)。正如是言——巴利
Chakkaṃ pābhate. Tathā hi –
“ 黄金狮子座,称为庄严座,亦名吉祥座;
献礼、赍奉、馈赠、贡物,皆是礼品之名。”巴利
‘‘Hemaṃ sīhāsanaṃ vesaṃ, vuttaṃ bhaddāsanaṃ tathā; Upāyana’mupaggayhaṃ, pābhatañco’padā thiya’’nti.
双行诗句称为不死花环。巴利
Silokāddhaṃ nāma amaramālā.
“前往后应给予”故称upadā,加上阴性后缀a;由希求该义者持来,故称pābhataṃ,此词即表希求之义。“所应亲近”故称upāyanaṃ,由此加后缀yu;或说“前往某处”故,亦称upāyanaṃ。词根√kuc意为“收缩”,加后缀ṇa,构成koca(欺诳);离于欺诳者,即ukkoca(无欺)。由书信与刀叶一同持来,故称paṇṇākāra(信物),除用作隐喻之外。因由此遣送故,称为paheṇakaṃ:词根√hi意为“行走”,加后缀yu,再于自义加ka,即成paheṇaka。也就是说:padesanaṃ(派遣)、upaggayhaṃ(持来)、upahāro(赠予)。巴利
Upagantvādātabbāti upadā, a, itthī, taṃ tamatthaṃ patthentehi ābharīyate ānīyateti pābhataṃ, patthanatthajotakoyaṃ pasaddo. Upeyyateti upāyanaṃ, ito yu, upagacchati yenāti vā upāyanaṃ. Kuca saṅkocane, ṇo, vigato koco yena ukkoco. Paṇṇena satthapaṇṇena saddhiṃ ākarīyate ānīyateti paṇṇākāro, aññatra upacārā. Pahiṇantyaneneti paheṇakaṃ, hi gatiyaṃ, yu, sakatthe ko. Padesanaṃ, upaggayhaṃ, upahāropyatra.
所谓“林丛等”(gumbādi)之所应给,即林丛税等(gumbaghaṭādika)的应缴税金。“林丛”(gumbo,非阴性词)指在水、陆、道路等处应得的份额,“ghaṭṭo”也是如此,二者同义。加上“等”字,也包含了“持来”(pābhata)之义。“税”(suṅka)源于“行走”义,由“课税”(suṅkati)而得名。词根 √gam 取“行走”义,加 bo,加 assu,构成 gumbo。此二者皆指从村落、国邑等处应得的份额。词根 √aya 取“行走”义,加 ṇo,成为 āyo;在不变(apaccaya)条件下则为 ayo。在财富成就时,因“来”(āgama)而得名“财来”(dhanāgamo)。巴利
Gumbādideyyo gumbaghaṭādiko deyyosuṅkaṃ, anitthī, gumbo nāma jalathalamaggādīsu laddhabbabhāgo, tathā ghaṭṭopi, samānatthā hete. Ādinā pābhatampi saṅgaṇhāti. Suṅka gamane, suṅkati yena, taṃ suṅkaṃ. Gamu gamane, bo, assu, gumbo. Dvayaṃ gāmajanapadādito laddhabbabhāge. Aya gamane, ṇo, āyo. Apaccaye ayo. Dhanānaṃ sampattakāle āgamo dhanāgamo.
357 伞盖有两种含义。因能防护炎热与阳光,故称“遮阳具”(ātapatta)。因能覆盖,故称“伞”(chatta),词根为 √chad(覆盖),加后缀 -ta,在 -traṇa 条件下变为 chatra。由黄金、镶嵌宝石而成,属于诸王、国王们的座席,称为“狮子座”。因以狮子形象为殊胜,故“以狮子形象为殊胜之座”,此为词解。巴利
357. Dvayaṃ chattasāmaññe. Ātapato sūriyālokato tāyatīti ātapattaṃ, to. Chādayatīti chattaṃ, chada apavāraṇe, to, traṇapaccaye chatraṃ, hemaṃ suvaṇṇakhacitaṃ raññaṃ rājūnaṃ āsanaṃ sīhāsanākhyaṃ. Sīhākatippadhānattā sīhākatippadhānaṃ āsananti viggaho.
拂尘有两义。用尾毛制成的扇子,称为“尾毛扇”(vālabījanī)。名为 camara 的鹿,其尾毛所制之物称为“cāmarī”。“Cāmarā、cāmaraṃ romaṃ、gucchakañca avacūlakaṃ”等,为《三集》余部所载。此处还有“杂类”(pakiṇṇaka)之义。凡被制作、散布者,即称为“杂类”,附以同义后缀 -ka。巴利
Dvayaṃ cāmare. Vālena katā bījanī vālabījanī. Camaro migo tassedaṃ cāmarī. ‘‘Cāmarā cāmaraṃ romaṃ, gucchakañcāvacūlaka’’nti tikaṇḍaseso. Pakiṇṇakaṃpyatra. Pakarīyate vikkhipate pakiṇṇakaṃ, sakatthe ko.
358 剑等此五物,名为诸王之“王权标帜物”(kakudhabhaṇḍa)。词根√kuk为执取之义,加后缀-dha,有音变。因国王出行时常须执持,故称“kakudha”;又因他们是国王的财富,故称“bhaṇḍa”,合称为“kakudhabhaṇḍa”。巴利
358. Khaggādayo ime pañca rājūnaṃ kakudhabhaṇḍāni bhavanti. Kuka ādāne, dho, vaṇṇavipariyayo. Rañño gamanakāle sadā ādātabbato kakudhāni ca tāni rājadhanattā bhaṇḍāni ceti kakudhabhaṇḍāni.
359 “puṇṇaghaṭa”(满瓶)一词有二义:因盛满水而成为吉祥、善妙之瓶,称为“吉祥瓶”(bhaddakumbha)。“hemabhājana”(金器)一词亦有二义。词根√bhar为承载之义,bharaṇa意为承载、持守、养育;为表持守义,bharati之词干变为bhiṅga等形,能承载并持水者,即称为“bhiṅgāra”(水瓶),后缀为-āra。此处另有“karaka”(小水壶)、“kuṇḍikā”(净瓶)之称。巴利
359. Dvayaṃ puṇṇaghaṭe. Jalapuṇṇattā bhaddo kalyāṇo kumbho bhaddakumbho. Dvayaṃ hemabhājane. Bhara bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati dadhāti udakanti bhiṅgāro, āro. Karako, kuṇḍikāpyatra.
象、马、车、步兵之集合,称为“象马车步四军”(hatthissarathapatti caturaṅginī senā)。因他们为军队的组成部分,此复合词为集合相违释。凡具备四种组成部分者,即称为“四军”,后缀作-ī、-inī。巴利
Hatthī ca asso ca ratho ca patti ca, tesaṃ samūho hatthissarathapatti caturaṅginī senātyuccate, senaṅgattā samāhāradvandoyaṃ. Cattāri aṅgāni yassaṃ saṃvijjanti, sā caturaṅginī, ī, inī.
360 象的名称中,有以‘牙’为结尾者。kuñja 意为颚,亦指牙,因与牙相关,故称‘kuñjara’(象),加表殊胜的后缀 -ra;或意为‘使大地衰老者’,故称 kuñjara,此为不变格复合词;或因其在山巅(kuñja)嬉戏,或发出 koñca 鸟之声而行,或以足击使大地衰老,故称 kuñjara。能阻挡敌军者,称为‘vāraṇa’(象),加 nandādi 词组的 -yu 后缀。因与手相关,故称‘hatthī’(象)。仙人 Mataṅga 的后代,称为‘mātaṅga’;或因其身体有庞大的肢体,故称 mātaṅga,省略 ha 并变为 ā。有两颗长牙者,称为‘dvirada’(双牙象),‘rada’意为挖掘、牙,此据多义汇集。词根 √gaj(发声)加后缀 -a,发出声音者,故称‘gaja’(象)。山名为 naga,似山者加后缀 -ṇa,故称‘nāga’(象)。以鼻与口两者饮水者,称为‘dvipa’(象)。词根 √i(行)加后缀 -bha。因与牙相关,故称‘dantī’(象)。六十岁象(saṭṭhihāyana)、dantāval。巴利
360.Dantyantaṃ hatthini. Kuñjo hanu, danto ca, taṃyogā kuñjaro, atisaye ro, kuṃ pathaviṃ jarāpetīti vā kuñjaro, aluttasamāso, kuñje vā girikūṭe ramati, koñcanādaṃ nadanto vā carati, kuṃ vā pathaviṃ tadāghātena jarayatīti kuñjaro. Vārayati parabalaṃ vāraṇo, nandādīhi yu. Hatthayogā hatthī. Mataṅgassa isino apaccaṃ mātaṅgo, mahantaṃ aṅgaṃ sarīrametassāti vā mātaṅgo, ha nalopo, assākāro ca. Dve radā dantā yassa dvirado, ‘‘rada vilekhane dante’’ti hi nānatthasaṅgahe. Gaja sadde, gajatīti, a. Nago pabbato, so viya dissatīti nāgo, ṇo. Karena, mukhena cāti dvīhi pivatīti dvipo. I gamane, bho. Dantayogā dantī. Saṭṭhihāyano, dantāvalo, anekapo, mataṅgajo, karī, thambheramo, padmī, mahāmigo, pīlu, sindhuro, dīghamāruto, rājīvo, jalakakkho, nilluro, karaṭī, varaṅgo, suppakaṇṇo iccādīnipi hatthino nāmāni. Saṭṭhivassikattā, jātiyā saṭṭhivassakāle thāmena hāyanato vā saṭṭhihāyano.
林栖的象群中,凡为群首者,因是自群之首,故称‘群首’(yūthajeṭṭha);能守护自群者,亦称为‘群主’(yūthapati)。巴利
Vanakarīnaṃ yo yūthajeṭṭho, so sayūthānaṃ jeṭṭhattā yūthajeṭṭho. Sayūthe pāti rakkhatīti yūthapoti coccate.
361 黑耳族等,这些是象王的种姓。因发出隆隆声,故称‘黑耳’(kāḷāvaka),加后缀 -ṇvu,省略 m。生于恒河者,称为‘恒河生’(gaṅgeyya),此名依处所而立。因白色,故称‘白’(paṇḍara)。依颜色,因铜色,故称‘铜’(tamba)。因黄褐色,故称‘黄褐’(piṅgala)。因具香气,故称‘香’(gandha)。词根 √maṅg(行),因具善妙之行,故称‘吉祥’(maṅgala),加表殊胜或赞叹的后缀 -la。因金色,故称‘金’(hema)。因生于布萨族,故称‘布萨’(uposatha);或近前而燃烧烦恼者,故称 uposatha,加后缀 -tha,词根 √us(燃烧)加前缀 upa-;或 upa- 加 √vas(居住),变体为 vassa、uposatha,亦指特定斋日。因有六色牙,故称‘六牙’(chaddanta)。其中,黑耳象具十人之力,恒河生象具十黑耳象之力,如此类推乃至六牙象;而正自觉者具足十六象之力。因此,世尊若以黑耳象计数,则具一百亿之力;若以人计数,则具十亿人之力。巴利
361. Kāḷāvakādīni etāni hatthirājānaṃ kulāni. Kalambate saddāyateti kāḷāvako, ṇvu, malopo. Gaṅgāyaṃ jāto gaṅgeyyo, ṭhānavasena sā saññā. Paṇḍaravaṇṇatāya paṇḍaro. Vaṇṇavasena tambavaṇṇatāya tambo. Piṅgalavaṇṇatāya piṅgalo. Gandhayuttatāya gandho. Maṅga gamanattho, sobhanagamanayuttatāya maṅgalo, atisāyane, pasaṃsāyaṃ vā lo. Hemavaṇṇatāya hemo. Uposathakule jātattā uposatho, upagantvā arayo usatīti vā uposatho, tho, usa dāhe, upapubbo vasa nivāse vā, vasso, uposatho, tithīviseso ca. Chabbaṇṇadantatāya chaddanto. Etesañca kāḷāvako dasannaṃ purisānaṃ balaṃ dhāreti, gaṅgeyyo dasannaṃ kāḷāvakānaṃ, evaṃ yāvachaddantā netabbo, sammāsambuddho pana dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ dhāreti, teneva bhagavā kāḷāvakahatthigaṇanāya koṭisahassabalaṃ dhāreti, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ.
362 (此段)一偈足,关于象幼崽。五岁以内的幼象称‘kalabha’(幼象),词根√kal(计数)加后缀-abha,亦作kaḷabha;因须由父母养育,故称‘bhiṅka’,即由bharati词干所成。此处亦名‘karisāvaka’(象崽)。一偈足,关于醉象。流液之象,称‘流液象’(pabhinna)。沉醉之象,称‘醉象’(matta),源自词根√mad(迷醉)。于象中生起之液,称‘象之醉液’(gajja),加后缀-ṇya,即mada。已生此液者,称‘已生醉液者’(gajjita)。巴利
362. Pādo karipote. Pañcavassāni yāva kalabho, kala saṅkhyāne, abho, kalabho, ḷatte kaḷabho, mātāpitūhi bharitabbattā bhiṅko, bharatissa bhiṅko. Karisāvakopyatra. Pādo mattamātaṅge. Dānaṃ pabhinno yassa pabhinno. Majjatīti matto, mada ummāde. Gaje jāyatīti gajjo, ṇyo, mado. So sañjāto yassa gajjito.
象群的称谓有两类。诸象之集会,称‘象群’(hatthighaṭā)。诸象之集会,亦称为‘gajatā’,附加与gāma、jana、bandhu、sahāya等词相同的后缀-tā。母象,称‘pāda’。因与手(动作)相关,故称‘母象’(hatthinī),加后缀-ī、-inī。词根√kaṇ(发声),加后缀-iru,再添同义后缀-ka,故得‘kareṇukā’(母象);或亦因与手相关,加后缀-iṇu而称kareṇukā。此处还有‘kariṇī’、‘dhenukā’、‘vasā’、‘kareṇu’等母象名称。巴利
Dvayaṃ hatthisamūhe. Hatthīnaṃ samūho hatthighaṭā. Gajānaṃ samūho gajatā, gāmajanabandhusahāyādīhi tā. Pādo hatthiniyaṃ. Hatthayogā hatthinī, ī, inī. Kaṇa sadde, iru, sakatthe ko. Kareṇukātipi, tadā karayogā kareṇukā, iṇu. Kariṇī, dhenukā, vasā, kareṇupyatra.
363 象头上方有块状隆起,名为‘象头瘤’(hatthisiropiṇḍa),即象头上两个名为‘kumbha’的隆起。因为长在头上,故称‘kumbha’,加后缀-assu并增入随韵。两瘤之间的部位,称为‘vidu’。因能承受钩杖的聚合(打击),故称‘vidu’,属阳性,后缀-u。耳根之处有两个。词根√cūḷ(沉入),加后缀-ṇvu,故称‘cūḷikā’(小髻毛);或词根√cud(驱使),加后缀-ṇvu,因在此处以钩等驱使未驯之象,故亦称cūḷikā,其中d变为ḷ。巴利
363.Hatthisiropiṇḍā hatthino sirasi dve piṇḍā kumbhākhyā. Ke sirasi bhavatīti kumbho, assu, niggahītāgamo ca. Dvinnaṃ pana kumbhānaṃ majjhimaṃ vidu nāma . Aṅkusasaṅghātaṃ vindatyasminti vidu, pume, u. Dvayaṃ kaṇṇamūle. Cūḷa nimajjane, ṇvu, cūḷikā, cuda sañcodane vā, codenti ettha aṅkusādīhi adantanti cūḷikā, dassa ḷo, ṇvu.
于其上而坐,故称‘座’(āsana),即肩部区域。肩部本身即是区域,故称‘肩部区域’(khandhadesa),此处是依处格。尾根处有两义:尾之根部,即下部。巴利
Āsate asminti āsanaṃ, khandhadeso. Khandho eva deso khandhadeso, tasmiṃ. Dvayaṃ pucchamūle. Pucchassa mūlaṃ heṭṭhimabhāgo.
364 三词,指系缚大象的柱子。‘ālāna’:于此处系缚,或以此系缚,故称 ālāna,加词缀 yu;前缀为 ā,词根 lā 意为系缚。‘āḷhako’:于此处击打、系缚,或以此击打、系缚,故称 āḷhako;词根 han(击打),n 变为 ḷ,且字母顺序调换,加词缀 ṇvu。词根 thambha,意为阻碍、系缚。此处 bandho 亦为系缚义。巴利
364. Tikaṃ gajabandhanathambhe. Ālantyasmiṃ, anena vā bandhanti ālānaṃ, yu. Āpubbo bandhanattho lādhātu. Āhananti bandhantyasmiṃ, anena vā āḷhako, hanadhātu, nassa ḷo, vaṇṇavipariyayo ca, ṇvu. Thambha paṭibandhane. Bandhopyatra.
三性词,指锁链。‘anitthī’以 ti 结尾,为中性词。词根 gala 意为流下。‘nigaḷo’:以此吞咽、系缚,故称 nigaḷo,加词缀 a,或为作具释义。词根 adi 意为系缚,andati 意为系缚,故称 anduko,加词缀 ṇvu,形为 assu。‘saṅkhalaṃ’:以此剧烈摇动,故称,亦用于腰带束物。如 rabhaso 所言:‘thīkaṭī 腰带束物、锁链,saṅkhalaṃ 三性。’此处亦为 saṅkhalikā。巴利
Tikaṃ saṅkhale. Anitthī tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Gala secane. Nigaḷati bandhati yenāti nigaḷo, a, kattusādhanaṃ vā. Adi bandhane, andatīti anduko. Ṇvu, assu. Bhusaṃ khalatyanena saṅkhalaṃ, kaṭi vatthabandhanepi, ‘‘thīkaṭīvatthabandhepi, nigaḷe saṅkhalaṃ tisū’’ti rabhaso. Saṅkhalikāpyatra.
二性词,指象之颞颥。gaṇḍa指颜面一部分;非词根亦列于词根表中,因词根表以动作为义故。gaṇḍo亦通称面颊。kaṭa,降雨、覆盖义,加后缀a。二性词,又指象之颞颥液。dīyate谓给予,故称dāna。mada,迷醉义,加具格后缀a。巴利
Dvayaṃ gajagaṇḍe. Gaṇḍa vadanekadese, adhātūnampi dhātūsu pāṭho, dhātu hi kriyattho. Gaṇḍo kapolasāmaññepi. Kaṭa vassāvaraṇesu, a. Dvayaṃ karimadajale. Dīyateti dānaṃ. Mada ummāde, karaṇe a.
365 二性词,指象鼻。soṇa,色彩、运动义,加后缀ḍo;或作soḍa,幼崽义,插入随韵且变为ṇo。于二者中,此二词皆表‘二’。巴利
365. Dvayaṃ hatthikare. Soṇa vaṇṇagatīsu, ḍo, soḍa gabbe vā, niggahītāgamo, ṇo ca. Dvīsu dvepi.
二性词,指象鼻端。即‘手’(象鼻)之端。pusa,滋养义。kharo中,s变为ko,ussotta;或pusa为增长义,bhū;或pusa为亲情流露、灌注、充满义,属kiyādi类;或pusa为持握义,属curādi类。巴利
Dvayaṃ soṇḍagge. Karassa soṇḍassa aggaṃ. Pusa posane. Kharo, sassa ko, ussottaṃ, pusa vuḍḍhimhi vā, bhū, pusa snehasecanapūraṇesu vā, kiyādi, pusa dhāraṇe vā, curādi.
系于象身中段的系缚绳索,名为kacchā。词根kaca,意为“系缚”,加词缀cho构成。dūsā、varatrā也是此义。名为kutho者,是指铺在象背上的彩绘毯,以此为首的一类铺设物称为kuthādayo。kuthādayo也就是kappano。词根kappa,意为“能力”“准备”,加表工具格之词缀yu,也构成kappanā。词根kaca,意为“准备”,加词缀tho,构成kutho,通三性。如vopālito所说:“中性词为铺盖物,阴性词为paveṇī,kuthaṃ一词通三性。”paveṇī、铺盖物、颜色、罩布,都是kutha的同义词。巴利
Hatthissa kāyamajjhamhi bandhanarajju kacchā nāma. Kaca bandhane, cho. Dūsā, varatrāpyatra. Kutho nāma hatthipiṭṭhattharitacitrakambalaṃ, so ādi yesante kuthādayo. Kuthādayo eva kappano nāma bhavanti. Kappa sāmatthiye, sajjanāyañca , karaṇe yu. Kappanāpi. Kaca sajjanāyaṃ, tho, kutho, tīsu. ‘‘Napuṃsakamattharaṇaṃ, thī paveṇī kuthaṃ tisū’’ti hi vopālito. Paveṇī, attharaṇaṃ, vaṇṇo, paritthomoti ete kuthapariyāyā.
366 此为二性词,指适合国王骑乘的象。“能亲赴国王之前而承载其重”,故称opavayho,于“值得”之义加词缀ṇyo。“能承载国王”,故称rājavayho,加词缀ṇyo。此为二性词,指已受调御的象。其中,sajjā(准备)即sajjanā(准备),谓已生起此准备状态者,故称sajjito。kappā(调御)即kappanā(调御),谓已生起此调御状态者,故称kappito。由此段文字可知,sajja与kappā分别是sajjanā与kappanā的同义词。巴利
366. Dvayaṃ rājārahe hatthini. Rājānamupagantvā vahitumarahatīti opavayho, arahatthe ṇyo. Rājānaṃ vahituṃ arahatīti rājavayho, ṇyo. Dvayaṃ kappitahatthini. Sajjā sajjanā sañjātā yasmiṃ sajjito. Kappā kappanā sañjātā yasmiṃ kappito. Etasmāyeva pāṭhā sajjakappā sajjanākappanānaṃ pariyāyāti ñeyyā.
刺入象足的刺棒,称为tomaro。“以此物刺戳故”,故称tomaro。词根tuda,意为“刺痛”,加词缀aro,d音转为m,并发生元音变化。亦作veṇukaṃ,某些版本中也有读作veḷukaṃ的情况。巴利
Hatthino pāde vijjhanakaṇṭako ‘‘tomaro’’tyuccate. Tujjateneneti tomaro, tuda byathane, aro, dassa mo, ottaṃ. Veṇukaṃpyatra , kvaci veḷukantipi pāṭho.
367 刺入象耳根的刺棒,称为tuttaṃ。因其用以刺戳,故称tuttaṃ,词缀为to。刺入象额头的刺棒,称为aṅkuso。因其用以作标记,故称aṅkuso,源自词根aṅka(标记),词缀so,a音变为u。巴利
367. Hatthino kaṇṇamūlamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘tutta’’mityuccate. Tujjateneneti tuttaṃ, to. Hatthino matthakamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘aṅkuso’’tyuccate. Aṅkate aneneti aṅkuso, aṅka lakkhaṇe, so, assu.
pajjaddha一词,意指象骑师。maḍi意为装饰:装饰、守护大象者,称为hatthimaṇḍo,亦即hatthimeṇḍo;或源自词根mi(意为伤害),加词缀ḍo,并插入随韵。守护大象者,称为hatthipo,此为业格词缀ṇo。保护、守护大象者,称为hatthigopako;gupa意为守护,加自义词缀ko。此处亦指ādhoraṇo与nisādino。巴利
Pajjaddhaṃ hatthārohe. Maḍi bhūsāyaṃ, hatthiṃ maṇḍayati rakkhatīti hatthimaṇḍo, sova hatthimeṇḍo, mi hiṃsāyaṃ vā, ḍo, niggahītāgamo. Hatthiṃ pāti rakkhatīti hatthipo, kammani ṇo. Hatthiṃ gopayati rakkhatīti hatthigopako. Gupa rakkhaṇe, sakatthe ko. Ādhoraṇo, nisādinopyatra.
368 训练大象、马匹等行走及相关技艺的老师,称为gāmaṇīyo。行走称为gāma,取状态义,加词缀ṇa(ṇo)。大象等的行走行为名为gāma,引导、教授此行者,故称gāmaṇīyo;亦引申为教授其他种种技艺者。又,引导象群等群体者,称gāmaṇīyo;或教授行走者,称gāmaṇīyo。以上所有情况中,n皆变为ṇ。巴利
368. Mātaṅgahayādīnaṃ gamanādikriyāsikkhāpako ācariyo ‘‘gāmaṇīyo’’tyuccate. Gamanaṃ gāmo, bhāve ṇo. Hatthādīnaṃ gamanakriyā gāmo, taṃ neti sikkhāpetīti gāmaṇīyo, aññakriyāsikkhāpanetūpacārā, gāmaṃ vā hatthādisamūhaṃ netīti gāmaṇīyo, gamanaṃ vā sikkhāpetīti gāmaṇīyo, sabbatra nassa ṇattaṃ.
此词为二性词,指马。‘haya’一词,意为行走,词缀a。迅速行走者,故称‘turaṅgo’,加词缀kvi,省略binda音后成‘turago’。‘vāha’意为努力,词缀a。‘asa’意为吃,词缀a。靠近信度河的的地区亦名‘sindhava’,生于该地者亦名‘sindhava’,因处于复合词尾故无元音增长。‘ghoṭako’、‘pīti’、‘turaṅgamo’、‘vājī’、‘gandhabbo’、‘sattiricca’等词亦指马。‘ghuṭa’意为转动,加词缀ṇvu。‘pā’意为饮,加词缀ti。如Ruddo所言:‘饮者,阴性为pīti,阳性为马。’因与风相连,故称‘vājī’,加词缀ī。据其他部派传说:‘此者从前有翼,因与天女有染,被化为稻米的牟尼召请帝释天神,以金刚杵切断其翼。’‘sapa’意为集合,加词缀ti,得‘satti’,亦指能力。巴利
Pādadvayaṃ asse. Haya gatiyaṃ, a. Turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo, kvi, bindālopo, lope sati turago. Vāha payatane, a. Asa bhakkhane, a. Sindhūnamadūrabhavo janapadopi sindhavo, tatra bhavo sindhavo, saṃyogantattā na vuddhi. Ghoṭako, pīti, turaṅgamo, vājī, gandhabbo, sattiriccādīnipi asse. Ghuṭa parivattane, ṇvu. Pā pāne,ti. ‘‘Pāne thī pīti asse so’’ti ruddo. Vājayogā vājī, ī. ‘‘Esañca pubbaṃ pakkho āsi, sa tu devetyatyatthitena sālībhūtamuninā sakkaṃ payojetvā vajirachedito’’ti nikāyantariyā. Sapa samavāye,ti, satti, sāmatthiyepi.
369 此马的分类差别如下:马中殊胜者称为‘assataro’(骡),谓其能超越其他马,故称assataro;‘tara’意为超越,以tara词缀亦可成就此义。作为精勤之基础、出身良善、不变异、种姓纯良的马,名为‘ājānīyo’(良骏),意为‘能充分了知应作与不应作’,以anīya或ṇya词缀构成,此时依‘kiyādito nā’而有n的增音及ī的增音。生于良家者称‘kulīnako’,以īno词缀,并加sakatthe ko。至于在战场上遭重兵器打击、却仍不舍亲爱主人而乐于负载的马,则用‘vinīta’一词称之;特别能令调伏者,也称为‘vinīta’。巴利
369.Tassa assassa bhedo viseso assataro, assaṃ taratīti assataro, tara atikkamane, tarapaccayenāpi siddhaṃ. Padhānassabhūmibhavo sujātiko avikārī kulīnako asso ājānīyo nāma, ā bhuso kāraṇākāraṇaṃ jānātīti ājānīyo, anīyo, ṇyapaccayena vā siddhaṃ, tadā ‘‘kiyādito nā’’ti nāgamo, īkārāgamo ca . Kule sambhūto kulīnako, īno, sakatthe ko. Saṅgāme garusatthappahārena nihato santo piyo sāmikaṃ na jahati sukhaṃ vahanasīlo yo asso, so vinītasaddenoccate. Visesena dammataṃ neti yanti vinīto.
幼马有二词。‘kasa’意为行走,加oro词缀,得‘kisoro’(幼马);或谓‘能稍作忆念者’亦名‘kisoro’,有bindulopa(省略)。又,‘asso’与‘hayo’因年幼而称‘hayapotako’(幼马),以appatthe ko词缀构成。巴利
Dvayaṃ assapote. Kasa gamane, oro, assi, kiñci saratīti vā kisoro, bindulopo, asso ca, hayo eva bālattā hayapotako, appatthe ko.
370 关于“非马”有二词。‘ghuṭa’为旋转义,加ṇvu词缀,成ghoṭako(马),此亦为马的通称。‘奔走于旷野者’名为khaluṅgo;此词亦作khaḷuṅko,即将ga改为ka、ra变为la,并可附加ḷa尾,亦有khaḷuko之说。‘以速度胜于一切者’名为javano(骏马),用yu词缀。巴利
370. Dvayaṃ athāmasse. Ghuṭa parivattane, ṇvu, ghoṭako, assasāmaññepyayaṃ, kharaṃ gacchatīti khaluṅgo, so eva khaḷuṅko, gakārassa kakāraṃ katvā, rassa lo, ḷattamuttañca, khaḷukotipi. Javena sabbesamadhiko asso javano, yu.
关于口中束缚,名为kavīti者,有二词。置于口部者,名mukhāṭhānaṃ;藏于口腔内者,名khalīno。Rabhaso云:‘kavikā tu khalīnoti, kaviyaṃ kathanaṃtyapī’ti。此处亦作kavi、kavikā。‘ku’为声音义,加i与ī,并加sakatthe ko。以vā音表示中性。据《阿摩罗笈多》亦说:‘kavikā tu khalīno’nitthī。巴利
Dvayaṃ kavītikhyāte mukhabandhane. Mukhamātiṭṭhatīti mukhāṭhānaṃ. Khe mukhavivare līno khalīno. ‘‘Kavikā tu khalīnoti , kaviyaṃ kathanaṃtyapī’’ti rabhaso. Kavi, kavikāpyatra. Ku sadde. I, ī ca, sakatthe ko. Vāsaddena napuṃsakattaṃ samuccinoti. Vuttañca amarakose ‘‘kavikā tu khalīno’nitthī’’ti .
用以击打马匹的藤条等物,名为kasā(鞭)。‘kasa’为行走义,加a词缀,表工具格。巴利
Assābhitāḷinī vettavikatādi kasā nāma. Kasa gamane, a, karaṇasādhanaṃ.
371 关于穿入马鼻的绳子有二词:kusā(草绳),词根‘kusa’意为系缚。关于母马有二词:‘vala’意为防护,加vo词缀转为ḷa,再加ā,成vaḷavā(母马)。因不存在,故称assā(母马),依‘itthiyamatiyavo vā’加a与ā,亦作assā。此处又作vāmī。关于蹄有二词:‘khura’意为切割。‘以之舒适触地者’为saphaṃ(蹄),依词源说。《阿摩罗笈多》云:‘saphaṃ为中性,khura为阳性。’巴利
371. Assassa nāsāgatarajjumhi kusā, kusa silesane. Dvayaṃ assāyaṃ. Vala saṃvaraṇe, vo, ḷattaṃ, ā, vaḷavā. Asatīti assā, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā ca, assā. Vāmīpyatra. Dvayaṃ khure. Khura chedane. Saṃ sukhaṃ pharatyanena saphaṃ, nerutto. ‘‘Saphaṃ klīve khuro pumā’’ti amarakoso.
关于尾部有二词:‘puccha’(尾部),词根有放逸之训。‘不去者’称naṅguṭṭho(尾),‘aṅga’意为行走,加ṭho词缀,此二词皆非阴性。此处也作lūmaṃ。关于具毛之尾有二词,非单指象尾。因尾毛聚集而称vālahattho,如同kesahattho用于毛聚,此处同理。‘尾毛安置于其中者’称vāladhi(尾),加i词缀。巴利
Dvayaṃ pucchamatte. Puccha pamāde. Na gacchatīti naṅguṭṭho, aṅga gamane, ṭho, assu, dvepi anitthiyaṃ. Lūmaṃpyatra. Dvayaṃ kesavati naṅguṭṭhamatte, na tu hatthino eva. Vālasamūhayogā vālahattho, yathā kesahattho caye, tathātrāpi. Vālo dhiyyate asminti vāladhi, i.
此处还应说明马的五种名为dhārā的步伐,即:巴利
Etthānāgatāpi assassa dhārākhyā pañca gatiyo kathetabbā. Yathā –
akkanditaṃ(平稳行)、dhoritakaṃ(四步行)、recitaṃ(绕圈行)、vaggitaṃ(疾速行)、plutaṃ(快速平稳行)。
智者认为,马有这五种步伐。巴利
Akkanditaṃ dhoritakaṃ, recitaṃ vaggitaṃ plutaṃ; Gatiyome pañca dhārā , assānaṃ viññunā matā .
其中,平稳而均匀的行进为akkanditaṃ,字根“kandi”意为行走与干涸,加to词缀。比之更胜的四步法为dhoritakaṃ,字根“dhora”意为步法熟练,加to词缀,并加sakatthe ko。绕圈而行为recitaṃ,字根“rica”意为分离与混合,混合即结合。以速度环绕而行为vaggitaṃ,字根“vagga”意为行走。快速而平稳的行进为plutaṃ,字根“plu”意为行走。马匹论中亦云:“samo'dhiko layo vegī, turitasso bhave kamā”ti。巴利
Tattha vitthambhā samāvagati akkanditaṃ, kandi gatisosanesu, to. Tato adhikā caturāgati dhoritakaṃ, dhora gaticāturiye, to, sakatthe ko. Maṇḍalikāyānena gamanaṃ recitaṃ, rica viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ. Vegena parikkhitto paricaraṇaṃ vaggitaṃ, vagga gamanattho. Turaṃ samena gamanaṃ plutaṃ, plu gatiyaṃ. Ta’dutta’massasatthe ‘‘samo’dhiko layo vegī, turitasso bhave kamā’’ti.
372 关于用于战斗的轮辐车,有二词。‘sanda’意为行,‘以之行’故名sandano(战车),加yu词缀。‘以之而乐’故名ratho(车),加tho词缀,有音省。此处亦作sataṅgo,意为具有百种部件者。巴利
372. Dvayaṃ yuddhatthe cakkayuttayāne. Sanda gamane, sandate gamyateneneti sandano, yu. Ramateneneti ratho, tho, malopo. Sataṅgopyatra. Satamaṅgānyassa.
若非为战争、战斗之用而装轮的车,而是为嬉戏、游乐等目的所作者,即称普萨车(pussaratha)。《阿摩罗笈多》中亦云:“此普萨车,乃非为战斗之轮车。”“pusa”意为投掷、击打,装备了名为“普萨”的特定果实的车,称为普萨车;或由普萨星宿所造、所庄严的车,亦名普萨车。巴利
Yaṃ na raṇāya yuddhatthaṃ cakkayuttaṃ yānaṃ, api tu kīḷābhamanādyatthaṃ, so pussaratho. Vuttañca amarakose ‘‘ayaṃ pussaratho cakka-yānaṃ na samarāya ya’’nti . Pusa pāsane, so, pusanāmakena phalavisesena yutto ratho pussaratho, pussanakkhattena kato, sajjito vā rathoti pussaratho.
以虎皮覆裹、围绕的车,名为“威虎车”(veyyaggha)。虎的衍生物即虎皮,称为“威虎皮”(veyyaggha),加后缀ṇa;以此覆盖的车,即称“威虎车”,亦加后缀ṇa,两处皆有插入音(vuḍḍhāgama)。从词源解释:“各自前来、去往者,称为缘(paccaya)”,故“各自”(paccatta)本身即是缘,恰如依作者(payojaka)而有种种所作缘(kāritapaccaya)。以豹皮覆盖的车,名为“灯车”(dīpa)。豹的衍生物即豹皮,称为“灯皮”(dīpa),加后缀ṇa;以此覆盖的车,称“灯车”,亦加后缀ṇa。巴利
Byagghassa cammāvuto parikkhitto ratho veyyaggho nāma, byagghassa vikāro cammaṃ veyyagghaṃ, ṇo, tena parivuto ratho veyyaggho, ṇo, ubhayatrāpi vuḍḍhāgamo. ‘‘Paccattaṃ ayanti gacchantīti paccayā’’ti vacanatthato paccattameva paccayā bhavanti, yathā kāritantasmāpi payojakavasena anekakāritapaccayā. Dīpino cammāvuto ratho dīpo nāma, dīpino vikāro cammaṃ dīpaṃ, ṇo, tena parivuto ratho dīpo, ṇo.
373 两者是关于人力的车辆。“si”意为“服务”。求安乐者所用、所乘坐的,故称“sivikā”(轿子),加后缀ṇvu,插入音v,变为阴性词尾ittam。因为kit后缀大多也用于表达业等意义,kicca后缀也可表达作者,例如“vinayo(律)、nissayo(依止)、tapanīyā dhammā(应炽然之法)”等。又或者依大原则,当知kit与kicca后缀亦可表达作者、业等意义。或可说,“sivikā”意为“令得安乐者”,加后缀ika。由卑贱、下劣之人所乘、所驾驭的,称为“yāpyayāna”(劣乘)。因为“yāpya”一词在《多义集》中,亦列于“饮者、应谴责者”等义项之中。巴利
373. Dvayaṃ purisayuttayāne. Si sevāyaṃ. Sukhatthikehi sevīyateti sivikā, ṇvu, vāgamo, ittaṃ, kitapaccayā hi yebhuyyena kammādīsupi vattanti, kiccapaccayā ca kattaripi, yathā ‘‘vinayo, nissayo, tapanīyā dhammā’’tyādīsu, mahāpadesena vā kitakiccapaccayānaṃ kattukammādīsvapi pavatti veditabbā, sivaṃ karotīti vā sivikā, iko. Yāpyehi adhamehi yāyate niyyateti yāpyayānaṃ. ‘‘Yāpya pānīyake nindye’’ti hi nānatthasaṅgahe.
两者是关于货车(sakaṭa)。《阿摩罗笈多》中说:“非阴性,以t为词尾之性别词。”“saka”意为“能力”,加后缀aṭa。“ana”意为“呼吸、生命”,作工具格释义;或作“无鼻者”解,即无鼻子,有音节省略与短化。中性词“anaṃ”,合成“sakaṭa”,非阴性。巴利
Dvayaṃ sakaṭe. Anitthī tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Saka sattiyaṃ, aṭo. Ana pāṇane, karaṇasādhanaṃ, natthi nāsā yassāti vā anaṃ, sālopo, rasso ca. Klīve’naṃ, sakaṭo, nitthītyamarakoso.
两者是关于车轮(cakka)。“以此令行、令动,故为车轮(cakka)”,有辅音重叠,属cakkādi类。车身之部件,称为“车分”(rathaṅga)。该车轮的边际、末端,称为“轮辋”(nemi),此为阴性词。能引导车轮者,是“nemi”。触地者,词根“nī”意为“引导”,加后缀mi,于ī后缀下亦成“nemī”。此处亦提及“padhi”(轮辋的别称)。巴利
Dvayaṃ cakke. Karoti gamanamaneneti cakkaṃ, dvittaṃ, cakkādi. Rathassa aṅgaṃ rathaṅgaṃ. Tassa cakkassa anto avasānaṃ nemi, sā nāriyaṃ itthiyaṃ. Nayati cakkaṃ nemi. Yā bhūmiṃ phusati, nī naye, mi, īpaccaye nemī ca. Padhipyatra.
374 其中央:即该车或车轮的中央,呈车轮形状者为轮毂,所有辐条皆汇集于此。与轮毂相伴者为轮脐,系阴性词,加后缀ī亦作“nābhī”。聚集所有辐条,故名为轮毂,“piṇḍa”为“聚集”义,加后缀a,再于其自有义上加ka。亦作“piṇḍī”。如同肚脐,故为轮脐。巴利
374.Tammajjhe tassa rathassa, cakkassa vā majjhe cakkākāro piṇḍikā, yassaṃ sabbāni kaṭṭhāni āsajjante. Piṇḍikāsāhacariyā nābhi itthī, īpaccaye nābhī ca. Sabbāni kaṭṭhāni piṇḍetīti piṇḍikā, piṇḍa saṅghāte, a, sakatthe ko. Piṇḍīpi, nābhi viyāti nābhi.
车的轭木,即轭所附着之处,称为轭持。“kuṃ”意为大地,“覆盖、遮蔽大地者”,故为轭木,词根“vu”为“遮蔽”义,加后缀ro,转为ussa音。能持轭者,故为轭持,于专名中加a,依辞典有所短化。巴利
Rathassa yugakaṭṭhaṃ yatra āsajjate, sa yugandharo. Kuṃ pathaviṃ vuṇoti acchādayatīti kubbaro, vu saṃvaraṇe, ro, ussattaṃ. Yugaṃ dhāretīti yugandharo, saññāyaṃ a, abhidhānā rasso.
车轴即货车,或其组成部分。同样,Āhājayācariya师亦如是云:巴利
Akkho sakaṭaṃ, tadavayavo vā, tathā cāhājayācariyo –
“ akkha一字,可指毗梨勒与苦楝,亦指货车及世俗交易;
复指车之构件、迦洒权衡,并骰子与感官根。”巴利
‘‘Akkho vibhīṭake nimbe, sakaṭe ca byavahāre; Rathassāvayave kasse, pāsakepya’kkha’mindriye’’ti.
位于其(车轴)顶端的楔子,称为“āṇī”,是阴性词。亦作“aṇī”。根据Rudra之说,有两种读法:“在边界、剑、车轴顶端楔子中,有aṇī与āṇī此二。”《多义集》亦云:“aṇī与āṇī,被用于车轴顶端楔子、边界、剑等义。”“assi”意为“角”。“aṇa”意为“声音”,加后缀ṇi。前分无增长音;或从“ana”(呼吸、生命)派生,加ṇatta。为防护荆棘等物而作的车之覆盖物,称为“varutho”(车护),即俗称的“rathagutti”(车护)。词根“vara”意为“防护”,此处有覆盖物,即是防护;如同保护车使其坚固、稳固者,故为“rathagutti”,阴性词。《多义集》云:“gutti”用于指监狱、地下穴室、防护、阎魔。巴利
Tassaggagate kīle āṇī, itthī. Aṇipi, ‘‘sīmāssikkhaggakīlesu, aṇī āṇī ime dvisū’’ti hi ruddo dvidhā paṭhati. ‘‘Aṇī āṇī ca akkhaggakīle sīmāssisu matā’’ti ca nānatthasaṅgahopi. Assi koṇo. Aṇa sadde, ṇi. Pubbapakkhe na vuḍḍhi, ana pāṇane vā, ṇattaṃ. Kaṇḍakādisatthehi parirakkhaṇatthaṃ kato rathāvaraṇo varutho, yo ‘‘rathaguttī’’ti khyāto. Vara varaṇe, varaṇametthāvaraṇaṃ, yathā rathaṃ thiratthaṃ taṭṭhañca gopatīti rathagutti, itthī, ‘‘gutti kārāgāre vuttā, bhūgate rakkhaṇe yame’’ti nānatthasaṅgahe.
375 车等的前部,名为“dhuro”(轭、车前部)。词根“dhara”意为“持”,加后缀assu;此处也指车前部。车轴、轴盖等,称为车的组成部分(aṅga)。“aka”意为“行走”,加后缀kho,成“akkho”(车轴),即位于两车轮之间的特定木件。置于上方者,故为“upakkharo”(轴盖),即车轴上方的特定木件。然而在《阿摩罗笈多》中,则说“upakkharo”一词可指所有车的组成部分:“rathaṅgaṃ tu upakkharo”。也有读作“apakkharo”的。巴利
375. Rathādīnaṃ purobhāgasaṅkhāte mukhe dhuro. Dhara dhāraṇe, assu, yānamukhaṃpyatra. Akkhopakkharādayo rathassa aṅgā nāma. Aka gamane, kho, akkho, dvinnaṃ rathacakkānaṃ antaragato kaṭṭhaviseso. Upari karīyateti upakkharo, akkhassopari kaṭṭhaviseso. Amarakose pana upakkharasaddassa sabbarathāvayavavācakattaṃ vuttaṃ ‘‘rathaṅgantu upakkharo’’ti . ‘‘Apakkharo’’tipi pāṭho.
在一切象等乘具、车舆等三类的语境中,各处皆为作具格(karaṇasādhana)。应被套轭者,借由它而套轭,故称yogga(轭具),加ṇyo语尾。此处还有patta(得达)与dhoraṇa(运载)。pata为行去之义。dhora为行去与善巧之义,此处亦为作具格。巴利
Sabbasmiṃ hatthādike vāhane yānādittayaṃ, sabbatra karaṇasādhanaṃ. Yojanīyaṃ yujjatenenāti yoggaṃ, ṇyo. Pattaṃ dhoraṇañcātra. Pata gatiyaṃ. Dhora gaticāturiye, etthāpi karaṇasādhanaṃ.
376 四偈一组,关于车夫(sārathi)。以车而行、以此为习惯者,为rathacārī(车行者)。他催动、驱使者,为sūto(车夫),sū为催动之义,加to语尾。aja为行去之义。他驱赶者,为pājitā(驱使者),加ritu语尾,有长音等变化。sara为行去之义,加thi语尾;或与车一同而行者,为sārathi(车夫),加iṇa语尾,依别处之用例。niyantā(制驭者)、yantā(驾驭者)、khattā(御者)、sabyaṭṭho(左位者)、dakkhiṇattho(右位者)、rathakuṭumbī(车家族成员)亦在此列。巴利
376. Catukkaṃ sārathimhi. Rathena carati sīlenāti rathacārī. Savati perayatīti sūto, sū peraṇe, to. Aja gamane. Pājetīti pājitā, ritu, dīghādi. Sara gatiyaṃ, thi, rathena saha gacchatīti vā sārathi, iṇa, aññatropacārā. Niyantā, yantā, khattā, sabyaṭṭho, dakkhiṇattho, rathakuṭumbīpyatra.
“ 制御者、驱驰者、驭者,车夫、侍从与执辔者;
左立者与右立者,皆为车乘家属之名称。”巴利
‘‘Niyantā pājitā yantā, sūto khattā ca sārathi; Sabyaṭṭho dakkhiṇattho ca, saññā rathakuṭumbino’’ti . –
如所说。从词义而言,这是指车夫与车家族成员的名称。至于车乘的领导者,将在后文中说:“rathāroho ca rathiko rathī”(乘战车者、车乘者、车乘士)。其中,“khudi”义为传送,加tu语尾后,“dassa”变为to,再经ussatta变化,而成为“khattā”。巴利
Vuttaṃ . Atthato sārathino rathakuṭumbī ca nāmaṃ. Rathanāyake tu ‘‘rathāroho ca rathiko rathī’’ti pacchā vakkhati. Khudi saṃpesane, tu, dassa to, ussattañca, khattā.
三偈一组,关于那些在战车上胜于其他战士的驱使者,此处他们亦称“车乘领导者”。登上车乘者,称为rathiko(车乘者)与rathī(车乘士)。或与车乘相轭合者,亦为rathiko与rathī。rathino(车乘士)、sandanāroho(战车骑者)亦在此处。二偈一组,关于战士(yodha)。yudha为交战之义,加语尾ṇo。受薪而战斗者,称为bhaṭo(战士),加语尾a。某些地方亦作yoddho(战士)。巴利
Tikaṃ rathe pājitatarā aññe yodhā, atra ye ‘‘rathanāyakā’’tipyuccante. Rathamārohatīti rathiko, rathī ca. Rathena yujjatīti vā rathiko, rathī ca. Rathino, sandanārohopyatra. Dvayaṃ yodhe. Yudha sampahāre, ṇo. Bhaṭati yujjatīti bhaṭo, a. Kvaci yoddhopi.
377-379 第377至379颂。四偈一组,关于步行者(padātika)。以足行走、前进者,称为padāti(步行者),ata意为持续而行,加语尾i。pada意为行走。他步行者,称为patti(步卒),加语尾i,有双辅音。或以足而行者,亦作patti,无元音省略,dassa变为to。此二词以及将说的二词,皆为阳性。以足而行者,为padago(足行者)、padiko(足行者)。pādātiko(步行者)、padājayi(足生者)亦在此处。巴利
377-379. Catukkaṃ padātike. Padehi atati ajatīti padāti, ata sātaccagamane, i. Pada gamane. Padatīti patti, i, dvittaṃ. Padena adatīti vā patti, alopo, dassa to, ime dve, vakkhamānā dve ca pume. Padehi gacchatīti padago, padiko. Pādātiko, padājayopyatra .
六偈一组,关于铠甲(kavaca)。naha意为系缚,加工具格语尾ṇo。kaṅka意为行进,加语尾aṭo。被防护之物,称为vammaṃ(铠甲),vara为防护之义,或为希求之义,加语尾mo,有短音变化。kaca意为系缚,加语尾a,其间增入vakāra音。用以覆盖胸部者,称为uracchado(胸甲)。vāsa一词统摄二者,兼为男性和中性。jala意为光辉,加语尾ṇvu。亦有tanutta(细薄)、daṃsana(可见)、jagaro(警觉者)在此处。“jagaro kaṅkaṭo yogo, sannāho ca uracchado”(警觉者、甲壳、轭合、束装与胸甲),此为vopālito所说。巴利
Chakkaṃ kavace. Naha bandhane, karaṇe ṇo. Kaṅka gatyattho, aṭo. Varīyate tanti vammaṃ, vara varaṇe, vara icchāyaṃ vā, mo, rassa mo. Kaca bandhane, a, vakāravaṇṇāgamo. Uro chādayantyanenāti uracchado. Vāsaddo dvinnaṃ punnapuṃsakattaṃ sampiṇḍeti. Jala dittiyaṃ, ṇvu. Tanuttaṃ, daṃsanaṃ, jagaropyatra. ‘‘Jagaro kaṅkaṭo yogo, sannāho ca uracchado’’ti vopālito.
以下三偈为一组,解说“已着铠甲”(katasannāha)之义。以皮妥善缝缀者,称sannaddho(善缝者),于此添加语尾dho。sajju意为“行走”,加语尾a。以铠甲缝缀者,为vammiko(铠甲者)。此外,daṃsito(着甲者)、uracchadiko(胸甲者)、byūḷhakaṅkaṭo(编甲者)、jagariko(警觉者)亦在此列。巴利
Tikaṃ katasannāhe. Cammena sammā naddhavāti sannaddho, dho. Sajju gatiyaṃ, a. Vammena naddhavā vammiko. Daṃsito, uracchadiko, byūḷhakaṅkaṭo, jagarikopyatra.
以下二偈为一组,解说“穿着衣物等”(paridahita vatthādi)之义。前缀āpati加词根muc,表“穿着”义;两处皆附加语尾to,属bhūjādi类。另一情形中,依经句“susapacasakato kkhakkā ce”,由cakāra所表,tapaccaya变为kko,并省略词根末音。pinaddho(系着者)、apinaddho(系着者)亦属此处。于前一种情形,api的ā音被省略。巴利
Dvayaṃ paridahite vatthādo. Āpatipubbo mucadhātu paridahane, ubhayattha to, bhūjādi. Pakkhe ‘‘susapacasakato kkhakkā ce’’ti sutte cakārena tapaccayassa kko, dhātvantalopo ca. Pinaddho, apinaddhopyatra. Pubbapakkhe apissākāralopo.
以下四偈为一组,解说“前行步兵”(abhicārapadāti)之义。“以前导而行”为常习者,两处第七格皆无元音省略。前者附加语尾ṇī。另一方则加语尾a;谓“向前方而行”或“先行”者,即pubbaṅgamo(前行者),其中第二格语尾省略。此外,purogo(前导者)、aggesaro(先驱者)、paṭṭho(居前者)、aggatosaro(从前方动者)、purassaro(前动者)、purogamo(前行者)亦在此列。巴利
Catukkaṃ abhicārapadātimhi. Pure caraṇasīlo, sattamiyā alopo ubhayatrāpi. Pubbe ṇī. Parapakkhe a, pubbaṃ, pubbe vā gacchatīti pubbaṅgamo, dutiyāyālopo. Purogo, aggesaro, paṭṭho, aggatosaro, purassaro, purogamopyatra.
有两偈是说明“非速行者”的:缓慢而行、以此为习惯者,称为 mandagāmī(缓行者),加语尾 ṇī。mantha 是搅拌之义,因一词多义,也指杂染。受杂染者,称为 mantharo(迟缓者),加语尾 aro。巴利
Dvayaṃ asīghagāmini. Mandaṃ gacchati sīlenāti mandagāmī, ṇī. Mantha viloḷane, anekatthattā saṃkilese ca. Saṃkilissateti mantharo, aro.
有三者是迅速者。“迅速行走”即快速地走,称为 turito(迅速者),源自词根“i”(去),加后缀 to。turassi(迅速者)、pajavī(快捷者)、java(急速者)在此处亦然。二者仅仅表示适合战胜之义。词根“ji”(胜利),加后缀 tabbo,即应被战胜的;加后缀 ṇya,则为 jeyyaṃ(应被战胜的)。巴利
Tikaṃ vegini. Turameti gacchatīti turito, i gatiyaṃ, to. Turassi, pajavī, javopyatra. Dvayaṃ jetuyoggatāmatte. Ji jaye, tabbo, jetabbaṃ, ṇyapaccaye jeyyaṃ.
380 有三者是勇健者。sura、vīra、vikkanta 属于 curādi 组词根。surayati、vīrayati 意为勇健、英雄,加后缀 a,有长音等变化;kanta 意为斩断;vikkanta 意为勇健。二者是同伴、朋友的意义。“一起行走”即同伴,各处加后缀 a。anu 词缀表示“后”义。此二者意义相同。anuplapa、abhisara 也是如此。以 sannaddha 为首的词汇等,随行于三性。巴利
380. Tikaṃ sūre. Sura vīra vikkanteti curādidhātu. Surayati, vīrayatīti sūro, vīro ca, a, dīghādi, kanta chedane. Vikkanto. Dvayaṃ sahāyamatte. Saha eti gacchatīti sahāyo, sabbatra kattari ca a. Anusaddo pacchāttho. Samāti ete dve tulyatthā. Anuplapo, abhisaropi. Sannaddhappabhutī sannaddhasaddādayo anucarantā tīsu.
1 2 3 4 5 6 7 8 9