2. 前品注释
2. Puravaggavaṇṇanā
2. 大地品解释 · 64 段
198城中的六种。
198. Chakkaṃ nagare.
“埠头与依止处,都城与市镇;
此中阴性词:妇女、城、城邑;处所、聚落、市集。”
‘‘Paṭṭanañca adhiṭṭhānaṃ, nagaraṃ puṭabhedanaṃ; Thiyo pū nagarī pūriyo, ṭhānīyaṃ kabbaṭaṃ puṭa’’nti.
因为关于偈颂的同义词,语法家已有阐述。
Hi silokapariyāyesu vopālito.
“智者当示此城邑:种种天居与宫殿,商铺殿堂,
王道庄严。”
‘‘Vicittadevāyatanaṃ , pāsādāpaṇamandiraṃ; Nagaraṃ dassaye vidvā, rājamaggopasobhita’’nti . –
这是‘城’的词源解析。‘Pu’义为守护,‘pura’亦为守护;又‘punāti’意味净化,‘pureti’意味保护——即保护他人免于敌国与恶趣,故称为‘pura’(城),其词根为‘ro’,加词缀‘a’。同时,‘pura’也有‘最先前往’的词根义。因有殿堂等,故称为‘nagara’(城),词根同样为‘ro’。通过‘vā’音,诸师认为‘nagara’一词属阳性,‘pura’一词亦同。因无畏之故,对住处有益者称为‘ṭhānīya’(驻节地),加词缀‘īyo’。商人们的货物在此被分拆集散,故称为‘puṭabhedana’(货物集散地)。
Nagaralakkhaṇaṃ. Pu pālane, pura pālaneti ca, punāti pureti ca rakkhati paracakkā duggatāyāti puraṃ, ro, a ca, pura aggagamanetipi dhātvattho. Nagā pāsādādayo assa santi nagaraṃ, ro. Vākārena nagarasaddassa pulliṅgattaṃ samuccinoti , purasaddassāpītyācariyā. Akutobhayattā ṭhānāya hitaṃ ṭhānīyaṃ, īyo. Paṇikānaṃ puṭā bhijjante atrāti puṭabhedanaṃ.
在说明了常住处之后,为说明其他的情况,而说‘thiya’等。国王居住于此,故称为‘rājaṭhānī’(王驻处),加词缀‘yu’,属‘nadādi’类;即使说常住处,也有‘八万四千都城,以拘舍婆提王驻处为首’等说法。以木柱等从周围环绕、并在此被围起,故称为‘khandhāvāro’(营寨),词根‘var’有‘希求’义,由于前缀‘ā’而具有‘围绕’之义。‘城’共有五种,但‘khandhāvāro’只是非久住处的名称。
Niccanivāsanaṭṭhānaṃ dassetvā itaraṃ dassetumāha ‘‘thiya’’miccādi. Rājā tiṭṭhati etthāti rājaṭhānī, yu, nadādi, niccanivāsanaṭṭhānepi ‘‘caturāsītinagarasahassāni kusavatīrājaṭhānīpamukhānī’’tyādīsu . Dārukkhandhādīhi ā samantato varanti parikkhipīyanti etthāti khandhāvāro, patthanattho varadhātu āpubbattā parikkhipanattho hoti. Pañcakaṃ nagare, ‘‘khandhāvāro’’ti pana ekameva aciranivāsanaṭṭhānassa nāmaṃ.
199除去根本城之外,若有其他城,为宽达一由旬的城墙等所围绕,因其如同根本城这一幼枝驻节地的枝条,故称为“枝城”。
199.Mūlapurā aññatra mūlapuraṃ vajjetvā yaṃ puramatthi yojanavitthiṇṇapākārādiparikkhittaṃ, taṃ mūlapurassa taruṭṭhāniyassa sākhāsadisattā sākhānagaraṃ nāma.
200-201由两个半偈颂说明根本城的名称。此处有一岩石,形状如猴头,或此岩石即猴头状,故应说为“vānarasīsa”,经音变、字母转换、长音、颚化及删除“s”后,便说为“bārāṇasī”(波罗奈城)。因是萨婆多仙人的住处,故称“舍卫城”;或说一切财富皆在此,故称“舍卫城”,其中“sāva”意为一切,“attha”意为财富,并加词缀“i”。因三次增长而变得广大,故称“毗舍离”,词缀“ī”表“具有”之义。“math”意为伤害,加词缀“ilo”(无喷射),即成“弥梯罗”。此处有庄严之物,故称“阿罗毗”,词缀“vī”,且有“ḷ”的音变。“kus”意为呼唤,于此以“吃吧、喝吧”等十种声音呼唤,故称“憍赏弥”,词缀“bo”,属“nadādi”类;或因有憍赏弥树而称“憍赏弥”;又一说,因建于拘睒婆仙人的净修林附近而得名。能降伏强敌之处,为“优禅尼”,词缀“yu”,属“nadādi”类。“takka”意为思择,思择即增减,思择为“takk”
200-201. Sāddhapajjadvayena mūlapurassa nāmāni. Vānarasīsaṃ, taṃsaṇṭhāno vā pāsāṇo ettha atthīti ‘‘vānarasīsa’’nti vattabbe vassa battaṃ, vaṇṇavipariyayaṃ, dīghaṃ, ṇattaṃ, sassa lopañca katvā ‘‘bārāṇasī’’ti vuttaṃ. Savatthassa isino nivāsanaṭṭhānattā sāvatthi, sabbaṃ dhanamettha atthīti vā sāvatthi, sabbassa sāvo, dhanavācako atthasaddo, i. Tikkhattuṃ visālībhūtattā vesālī, assatthutthe ī. Mathi hiṃsāyaṃ, ilo, assittaṃ, mithilā. Alaṃ bhūsanametthāti āḷavī, vī, ḷattañca. Kusa avhāne, ‘‘khādatha pivathā’’tyādīhi dasahi saddehi kosanti etthāti kosambī, bo, nadādi, kusambarukkhavantatāya vā kosambī, kusambassa isino assamato avidūre māpitattāti eke . Uggaṃ ripuṃ jayati yattha, sā ujjenī, yu, nadādi. Takka ūhe, ūho ūnapūraṇaṃ, takkanaṃ takko, so sīlaṃ sabhāvo yattha sā takkasīlā, yo hi purisakārena ūno, so tattha gantvā tamūnaṃ pūretīti. Cama adane, po, campā. Sānaṃ dhanānaṃ ākaraṃ uppattiṭṭhānaṃ sākaro, so eva sāgalaṃ. Saṃsumārasaṇṭhāno giri etthāti saṃsumāragiraṃ, saṃsumāro gāyati etassa māpitakāleti vā saṃsumāragiraṃ, ge sadde, iro. Rājūnameva ādhipaccavasena pariggahitabbattā rājagahaṃ. Ādikāle kapilanāmassa isino nivāsanaṭṭhānattā kapilavatthu, pumanapuṃsake.
萨咖特:因诸王在战争等中于此生起武力,故名为萨咖特。如《多义摄》所说:“sāka意为武力、国王,或树与洲渚之间”。加表“生起”义的词缀“ito”;或说因一位名叫萨咖的国王,或最初有树于此生起,故称萨咖特。因于此达到因陀罗(主宰)之自在状态,故称因陀帕塔;或因陀罗即帝释天王,他于此成就,故称因陀帕塔。建城时高举火炬,故称乌卡塔,此为音变。建城处有一棵名为帕塔利的幼树,故称帕塔利普塔卡;或说,一位名叫帕塔利的村长,其子最初在此居住等,故称帕塔利普塔卡。在支提国中因最胜而称支提乌塔拉;若读作“jetuttara”,则为音变,因战胜敌人故为“jeta”,又以最胜故为“uttara”,合为杰图塔拉。建城时点亮了灯,故称桑卡萨;“kāsa”意为发光,“dvitta”意为点燃;或说于此善加耕作,故称桑卡萨,“kasa”意为犁耕。
Sāko rājūnaṃ yuddhādīsu satti sañjātā etthāti sāketaṃ, ‘‘sāko sattimhi bhūpāle, dumadīpantaresu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Sañjātatthe ito, sāko nāma rājā, dumo vā ettha ādikāle sañjātoti vā sāketaṃ. Indaṃ paramissariyabhāvaṃ pāpuṇanti etthāti indapattaṃ, indo vā sakko devarājā, so patto etthāti indapattaṃ. Ukkaṃ dhārayati etassa māpitakāleti ukkaṭṭhā, vaṇṇavikāro. Yassa māpitaṭṭhāne pāṭalīnāmako eko taruṇarukkho atthīti taṃ pāṭaliputtakaṃ, atha vā paṭali nāma eko gāmaṇī, tassa putto ettha vasatiādikāleti pāṭaliputtakaṃ. Cetiyaraṭṭhe uttamattā cetuttaraṃ, ‘‘jetuttara’’nti pāṭhe pana vaṇṇavikāro, verijayaṭṭhānattā jetañca taṃ uttamattā uttarañceti vā jetuttaraṃ. Yassa māpitakāle dīpo dippati, taṃ saṅkassaṃ, kāsa dittiyaṃ, dvittaṃ, sammā kasanti etthāti vā saṅkassaṃ, kasa vilekhane, yassa māpitakāle nimittamolokentā brāhmaṇā kusahatthaṃ naraṃ passitvā māpenti, taṃ kusināraṃ. Ādinā mathura pāsāṇapurasoṇikādayopyanekapuravisesā saṅgahitā.
202四衢(catukkaṃ)指村落内部的道路。对车乘有益者,为车道(racchā),如出家等(道路)。在其上将物品通过售卖展示于边界者,为街道(visikhā);“vi”为前缀,“si”意为服务,“kho”为词缀;或人们进入其中,故为街道,“visa”意为进入,“kho”为词缀。对车乘有益者,为车路(rathikā),“iko”为词缀。“vī”意为行走,“thi”为词缀,为路(vīthi)。
202. Catukkaṃ abbhantaragāmamagge. Rathassa hitā racchā, pabbajjādi. Visayante pakāsayante vikkayena dabbāni yassaṃ, sā visikhā, vipubbo si sevāyaṃ, kho, visanti etthāti vā visikhā, visa pavesane, kho. Rathassa hitā rathikā, iko. Vī gamane, thi, vīthi.
位于中央、未被巷道贯穿的通路,名为营垒(byūha)。因其阻碍众人、令其聚集而不能往他处,故称营垒;“ūha”意为聚集,加“vi”前缀。不被巷道所贯穿,故为不被贯穿的(anibbiddha);“vidha”意为打击,加“a”词缀。被巷道所贯穿的通路,称为道路(patha)或路径(addhi)。“patha”意为行走,故为道路。“ada”意为行走,加“ti”词缀,故为路径。
Anibbiddhā racchantarena majjhe anibbiddhā racchā byūho nāma. Byūheti sampiṇḍeti jane aññatra gantumappadānavasenāti byūho, ūha sampiṇḍane vipubbattā. Na nibbijjhate racchantarenāti anibbiddho, vidha sampahāre, a. Nibbiddhā racchantarena racchā patho, addhīti ca vuccati. Patha gamane, patho. Ada gamane,ti, addhi.
203四衢(catukkaṃ)即广场(caccara)。四条道路的汇合为四衢;“cara”意为行走、食用,由“caro”加“rassa co”而成“caccara”,此词亦指庭院。两条或四条道路的交汇处,为道路汇口(maggasandhi)。“siṅgha”意为嗅闻,加“āṭako”词缀。
203. Catukkaṃ caccare. Catunnaṃ pathānaṃ samāhāro catukkaṃ, cara gatibhakkhanesu, caro, rassa co, caccaraṃ, aṅgaṇavācako cāyaṃ. Dvinnaṃ, catunnaṃ vā maggānaṃ sandhi maggasandhi. Siṅgha ghāyane, āṭako.
二者,指在土垒(vappa)之上以砖等建造的围墙。所谓土垒,是在难攻之城,将护城河挖出的泥土堆成堆,用牛和象踩踏坚实,作为三十肘量的城墙底部;然后再取土堆至百肘高,筑成土垒,于其上筑成城墙,故称城墙(pākāra);也因周匝建造而得名,在非主动与主动的名称中加“ṇa”词缀,短音变长。“vu”意为防护,能防护者名为栏栅(varaṇa),加“yu”词缀,并插入“ra”增音。城墙亦名为“sāla”。
Dvayaṃ vappassopari iṭṭhakādiracite veṭhane. Vappaṃ nāma dugganagare parikhāmattikaṃ kūṭaṃ katvā gohi, hatthīhi ca vimaddāpetvā tiṃsahatthappamāṇaṃ pākārassa heṭṭhimatalaṃ, tathā hatthasataṃ tato uddharitvā paṃsunā vappaṃ kāraye, tassopari pākāranti, pakubbanti tanti pākāro, samantato karīyateti vā pākāro, akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo, rassassa dīghatā. Vu saṃvaraṇe, vuṇotīti varaṇo, yu, rāgamo ca. ‘‘Sālo’’tipi pākārassa nāmaṃ.
以下两词均为王宫的通称。因特别显露一切家宅,故称宫殿(uddāpo);“dīpa”意为照亮,“īssākāro”为词缀。集合而建造,故称附属建筑(upakārikā),“ṇvu”为词缀。在“ke”缘中,指女性词缀前的“a”音变为长音,因为“a”音亦被称为“ko”,如称Devadatto为“datto”;或为“ka”缘。
Dvayaṃ rājabhavanasāmaññe. Sabbagehānaṃ visesena pakāsanato uddāpo, dīpa pakāsane, īssākāro. Saṅgamma karonti tanti upakārikā, ṇvu. Ke paccaye thīkatākārapare pubbo akāro dīghaṃ , akādesopi hi ‘‘ko’’ti vuccati, yathā devadatto ‘‘datto’’ti. Kapaccayo vā.
204两者指家宅等以土、砖等构成的墙壁。“kuṭa”意为砍断,能砍断道路者,故称墙(kuṭṭaṃ)。“bhidi”意为分裂,加“ti”词缀,成壁(bhitti)。“牛群之语”(或“诸语之牛”)的前方,故称城门(gopuraṃ)。建于门附近的塔楼为门塔(dvārakoṭṭhako),“kusa”意为呵责,“ṭhako”为词缀;koṭṭhako指一种特殊的房屋。
204. Dvayaṃ gehādino mattikeṭṭhakādimayabhittiyaṃ. Kuṭa chedane, kuṭati chindati magganti kuṭṭaṃ. Bhidi dvidhākaraṇe,ti, bhitti. Gunnaṃ vācānaṃ puraṃ gopuraṃ. Dvārasamīpe kato koṭṭhako dvārakoṭṭhako, kusa akkose, ṭhako, koṭṭhakoti gehaviseso.
以下两者是关于门槛(indakhīla)的。“isa”意为希求,或“esa”意为寻找,“iko”为词缀。因陀罗(Inda)即帝释天神(Sakka)的柱子、荆棘,故为门槛(indakhīlo)。以下两者指门侧的厅堂及背后的风舍(vātakuṭikā)。“aḍḍa”意为超越、伤害,加“a”词缀。加上“āḷaka”缘则为望楼(aṭṭālako)。
Dvayaṃ indakhīle. Isa icchāyaṃ, esa gavesane vā, iko. Indassa sakkassa khīlo kaṇṭako indakhīlo. Dvayaṃ dvārapassopasālāyaṃ’hamyādipiṭṭhe ca vātakuṭikāyaṃ. Aḍḍa atikkamahiṃsāsu, a. Ālakapaccaye aṭṭālako.
205于上方装饰花鬘等,在两侧竖立两根华美的柱子,其间安立的外门,即是牌楼(toraṇaṃ)。‘tura’意为阻挡,‘yu’为词缀;或谓此处有赞叹之声,故称牌楼,‘tu’意为赞叹,‘raṇa’意为声,此为音变。门之外即外门(bahidvāraṃ)。周匝被挖掘的是护城河(parikhā)。因其形长而为长池(dīghikā)。
205. Upari mālādiyuttaṃ sobhanathambhadvayamubhayato nikhanitvā yaṃ bahidvāraṃ kappīyate, taṃ toraṇaṃ. Tura vāraṇe, yu, thavantā vā raṇantyatrāti toraṇaṃ, tu abhitthave. Raṇa saddattho, vaṇṇavikāro. Dvārassa bahi bahidvāraṃ. Pari samantato khaññateti parikhā. Dīghabhāvena yuttā dīghikā.
206-207有顶盖的房屋,称为sadumaṃ。‘manda’有喜悦、赞叹、愚钝等义,人们在其中喜悦,故为殿堂(mandiraṃ),加‘ira’词缀。人们在其中安住,故为住所(sadanaṃ),加‘yu’词缀。‘sada’意为散逸、行走、止息。不移动者为非行走者(agā),指柱子等;它们执受(保护),故为家宅(agāraṃ);短音变为长音则成āgāraṃ。‘ci’意为积聚,被积聚、被覆盖者为聚集(nikāyo),其中‘ci’变为‘kā’是约定俗成的音变。‘lī’意为附着,加‘ṇa’词缀,为巢窟(nilayo)及住处(ālayo)。‘vasa’意为居住,人们居于其中,故为住所(āvāso),加‘ṇa’词缀。‘bhū’意为存在,人们存在于其中,故为楼阁(bhavanaṃ)。人们进入其中,故为宅舍(vesmaṃ),加‘ma’词缀。‘kita’意为居住,于处所中加‘yu’词缀,为居所(niketanaṃ)。人们安住或居住之处,为住处(nivesanaṃ)。‘ghara’意为浇洒,于其中烦恼被浇灭,故为房屋(gharaṃ)。
206-207.Sadumantaṃ gehe. Manda modanathutijaḷattesu, mandante yatthāti mandiraṃ, iro. Sīdanti tatthāti sadanaṃ, yu. Sada visaraṇagatyāvasānesu. Na gacchantīti agā, thambhādayo, te rāti gaṇhātīti agāraṃ. Rassassa dīghatte āgāraṃ. Ci caye, nicīyate chādīyateti nikāyo, yamhi cissa kādeso nipātanā. Lī silesane, ṇo, nilayo, ālayo ca. Vasa nivāse, āvasantyatrāti āvāso, ṇo. Bhū sattāyaṃ, bhavantyatrāti bhavanaṃ. Visanti tanti vesmaṃ, mo. Kita nivāse, adhikaraṇe yu, niketanaṃ. Nivisanti, nivasanti vā yatra, taṃ nivesanaṃ. Ghara secane, gharati kilesametthāti gharaṃ, gayhatīti vā gharaṃ, ṇo. Gahassa gharādeso. Gaṇhāti purisena ānītaṃ dhananti gahaṃ. Adhikaraṇe tho, āvasatho. Sara gaticintāhiṃsāsu, saranti cintenti ettha subhāsubhakammāni, sarati vā sūriyasantāpādikanti saraṇaṃ. Si sevāyaṃ, ṇo, patissayo. Uca samavāye, okaṃ. Sala gamane, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, sālā, saradhātumhi sati lattameva viseso. Ci caye, kammani ṇo, cayo. Kuṭa chedane, i. Vasa nivāse,ti. Upadhassa ette gehaṃ. Sadadhātumhā umo, sadumaṃ.
二者(指天神与国王)在如同无喧闹天宫的祭祀场中。此为崇敬的积集,于业中为尊。于此处,有所趋向与努力,故为‘处’(āyatana),即希求果者;或说‘来’(āyamī)为‘来者’(āyani),能扩展(tanoti)他们,故为‘处’,即造作果之义。此处,‘tusa’之音是表示结合二者的前后行进之义。亦有读作‘支提处’的异读。
Dvayaṃ mukharahitadevakulasadise yaññāyatane. Cita pūjāyaṃ, kammani iyo. Yata yatane, āyatanti vāyamanti ettha phalakāmāti āyatanaṃ, atha vā āyantīti āyāni, tāni tanotīti āyatanaṃ, phalakārakantyattho. Ettha tusaddo samāgatānaṃ dvinnaṃ pubbāparagamanattho. ‘‘Cetiyāyatanāni cā’’tipi pāṭho.
208两类:天神与国王的砖瓦等所造之宫殿。其他类似者亦然。眼与意于此清净喜悦,故称“楼阁”(pāsāda)。“yu”为混合义,“po”为长,且因能作长远安排而无退缩。
208. Dvayaṃ devānaṃ, narapatīnañca iṭṭhakādimaye bhavane. Aññassāpi sādisyā. Pasīdanti nayanamanānyatrāti pāsādo. Yu missane, po, dīgho ca, dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo.
两类:国王以外的其他富人,如商人等的宅邸。这些建筑的顶盖光秃,不如楼阁之有顶盖,故称“秃顶屋”(muṇḍacchado),为辅音重叠。“hara”是“取”义,加“yo”,此处复有mi-āgama。
Dvayaṃ rājato aññesaṃ dhanīnaṃ byavahārakādīnaṃ bhavane. Muṇḍo chadanametassa, na pāsādassa viyāti muṇḍacchado, dvittaṃ. Hara haraṇe, yo, yamhi miāgamo ca.
于险城门处,或于某处泥等所造的象额处,立有柱或楼阁者,名为“象爪”,即如象之爪故为“象爪”,或以“爪”音亦摄持附有爪之楼阁。
Duggapuradvāre vā, yattha katthaci vā mattikādimaye gajakumbhamhi yo yūpo pāsādo patiṭṭhito, so hatthinakho nāma, hatthisseva nakho yassāti hatthinakho, nakhasaddena vā nakhasahito pāsādo gayhate.
209如金翅鸟弯翅般的顶盖房屋,称为“金弯顶盖”。“vaṅka”为行走。仅单侧有顶盖,故称半结合。
209. Supaṇṇassa garuḷassa vaṅkena pakkhena sadisachadanaṃ gehaṃ suvaṇṇavaṅkacchadanaṃ. Vaṅka gamane. Ekapasseyeva chadanato aḍḍhayogo.
仅以一道脊檩相连、具有多角的特殊层叠建筑,名为“māḷo”;也有人说是圆形座席。“mā”为量,“ḷo”,故称māḷo。
Ekeneva kūṭena yutto anekakoṇo patissayaviseso māḷo nāma, vaṭṭākārena katasenāsananti keci. Mā māne, ḷo, māḷo.
四方形的特殊层叠建筑,名为“楼阁”(pāsāda);也有人说是长方形楼阁。
Caturasso patissayaviseso pāsādo nāma, āyatacaturassapāsādoti keci.
210“会堂”(sabhā)因贤者于此照耀而得名,其中“santehi”(由贤者)为缘,贤者之欲求亦俱于此二者之中。“maṇḍā”意为日轮,以其能饮灭日光,故名“棚”(maṇḍapa);由“vā”音可断定maṇḍapa一词为阳性。众人依止、集会之处,名为“人依处”(janālaya)。为供坐而造的堂舍,称为“坐堂”(āsanasālā)。于此退还,故称“退处”(paṭikkamanaṃ),其中词根“kamu”表投掷,“yu”则用于诤论。
210. Santehi bhāti dibbatīti sabhāyaṃ, sabhā ca, purime yapaccayo, santassa sādeso tūbhayatra. Maṇḍā raviraṃsayo, te pivati nāsayatīti maṇḍapo, vāsaddena maṇḍapapadassa pulliṅgattaṃ samuccinoti, janānaṃ ālayo sannipātaṭṭhānaṃ janālayo. Āsanatthāya katā sālā āsanasālā. Paṭikkamanti etthāti paṭikkamanaṃ, kamu padavikkhepe, adhikaraṇe yu.
211胜者所居之屋舍,名为“香室”(gandhakuṭi),即由天香所遍熏之室,故称香室。
211. Jinassa vāsabhūtaṃ bhavanaṃ gandhakuṭi nāma, dibbagandhehi paribhāvitā kuṭi gandhakuṭi.
烹调处有三义。具诸味者,名为“具味者”(rasavatī);烹调名为“烹”(pāka),其处即是“烹处”(pākaṭṭhāna)。众多大份应食之物备办于此,故为“大厨”(mahānasa);其中“asa”为食,“yu”为作,并伴有音变。
Tikaṃ pākaṭṭhāne. Rasāni santyassaṃ rasavatī, pacanaṃ pāko, tassa ṭhānaṃ pākaṭṭhānaṃ. Mahantāni bahūni asitabbāni santettha mahānasaṃ, asa bhakkhane, yu, vaṇṇavipariyayo.
212金匠等工匠的作业之堂称为“作坊”(āvesana)。‘āvesana’者,意为进入其中,以‘yu’后缀构成。为饮酒所造之舍名为“酒馆”(pānamandira),亦称“soṇḍā”。所谓soṇḍā,指思择应作与不应作之后,随己所欲,施予一切应施财物者;‘sana’即施与,‘tanādi’等,‘ḍo’代替‘assottaṃ’,并发生音变,他们住处即称soṇḍā。此处因‘饮’(pāna)音显现,故取酒馆之义。排泄粪秽之处为“厕处”(vaccaṭṭhāna)。排泄粪秽之小屋为“茅厕”(vaccakuṭi)。牟尼、仙人住止之处名为“阿兰若”(assama),因于此平息诸恶,或于此极平息贪等烦恼,故称阿兰若。
212. Suvaṇṇakārādisippīnaṃ kammasālā āvesanaṃ. Āvisantyasmiṃ āvesanaṃ, yu. Pānamandiraṃ surāpānatthaṃ katamandiraṃ soṇḍā nāma, kattabbākattabbaṃ vicāretvā attanā icchitavatthukāraṇā sabbaṃ deyyadhammaṃ sanontīti soṇḍā, sana dāne, tanādi. Ḍo, assottaṃ, vaṇṇavikāro ca, tesaṃ esā vasati soṇḍā. Pānasaddasannidhānā surāsoṇḍāyevidha gahitā. Vaccassa gūthassa visajjanaṭṭhānaṃ vaccaṭṭhānaṃ. Vaccassa visajjanaṭṭhānā kuṭi vaccakuṭi. Munīnaṃ isīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ assamo nāma, ā kodhaṃ samenti etthāti assamo, ā bhuso samenti ettha rāgādayoti vā assamo.
213第三类为卖物堂(paṇyavikkayasālā)。‘paṇa’指交易,所应卖者故为“货物”(paṇyā),即衣服等;他们在此卖出,故称“卖物”(paṇyavikkaya);‘kī’指物物交换;此即堂舍,故为卖物堂。于中进行交易买卖,故称“商店”(āpaṇa),以‘ṇa’后缀。为卖货物而携往的街道称为“商街”(paṇyavīthikā)。‘vasa’为覆盖义,加‘to’,水被覆盖,以此作覆盖,故称“有顶棚处”(udosita),发生‘vassottaṃ’音变。放置货物的堂舍为“货堂”(bhaṇḍasālā)。‘kamu’有踏步(经行)词义,于此经行,故为“经行处”(caṅkamana),既指经行也指经行之地,此为双释等。
213. Tikaṃ paṇyavikkayasālāyaṃ. Paṇa byavahāre, paṇitabbāti paṇyā, vatthādayo, te ettha vikkiṇantīti paṇyavikkayo, kī dabbavinimaye, so eva sālā gehanti paṇyavikkayasālā. Āpaṇayante byavaharante asminti āpaṇo, ṇo. Paṇyānaṃ vikkayāya nīyamānānaṃ vīthi pantho paṇyavīthikā. Vasa acchādane, to, udakaṃ vasitaṃ acchādanaṃ katamanenāti udosito, vassottaṃ, bhaṇḍaṭṭhapanassa sālā bhaṇḍasālā. Kamu padavikkhepe, caṅkamatyatrāti caṅkamanaṃ, caṅkamo ca, dvittādi.
214在此处燃烧,故称“火室”(jantā)。‘jala’为燃烧义,词根加后缀‘a’,元音转为‘ā’,尾音‘la’脱落;或从‘jana’(产生)而来,谓此处产生火,故为火室。火之屋即火堂(aggisālā)。‘pā’为饮义,众人来此饮用,故称“饮水处”(papā),加后缀‘a’。饮水处之堂舍即饮水堂(pānīyasālā),其本身也称小饮水堂(pānīyasālikā)。
214. Jalanti etthāti jantā, jala dittiyaṃ, anto, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā, lalopo, janetyatra agginti vā jantā, jana janane, anto, sā eva gharaṃ jantāgharaṃ. Aggino sālā aggisālā. Pā pivane, papivantyassanti papā, a. Pānīyaṭṭhā sālā pānīyasālā, sā eva pānīyasālikā.
“gasa”是行走义,词根“gasa”加后缀“bho”,变成“sassa bo”。保护、守护者,故称内室(ovarako),由词根“ava”加后缀“ara”,再加表自身义的“ka”,并发生音变。居住即住所(vāso),为此目的而设的屋舍即住屋(vāsāgāraṃ)。此处躺卧,故称卧具(sayanī),词根“saya”加后缀“yu”,属于“nadādi”类,其本身即为卧具之屋(sayaniggahaṃ)。
Gasa gamane, bho, sassa bo. Avati rakkhatīti ovarako, aro, sakatthe ko, assottañca. Vasanaṃ vāso, tadatthaṃ agāraṃ vāsāgāraṃ. Sayati etthāti sayanī, yu, nadādi, sā eva gahaṃ sayaniggahaṃ.
215四方院落(catukkaṃ)用于王后宫室,依其用途也引申指王后妃嫔。王后妃嫔之屋即后宫(itthāgāraṃ)。王后妃嫔由此被隔离守护,故称内宫(orodho),词根“rudha”为遮蔽、障碍义。因远离欲乐而清净,守护者在其附近边界,故称净内(suddhanto)。边界即是内部,城邑的屋舍为内城(antepuraṃ),或因是城邑的内部而称内城。亦有“antopura”的异读。
215. Catukkaṃ rājitthāgāre, tadatthiyato upacārena rājitthīsupi. Rājitthīnamagāraṃ itthāgāraṃ. Avarundhīyante rājitthiyo anenāti orodho, rudha āvaraṇe. Suddhā kāmāpagamattā parisuddhā rakkhakā ante samīpe yassāti suddhanto. Ante abbhantare puraṃ gehaṃ antepuraṃ, purassa anteti vā antepuraṃ. ‘‘Antopura’’ntipi pāṭho.
诸王、国王的不共区域,却是人所共知之处,称为“kacchantara”,也就是所谓“乐苑”(pamadavana)。此乐苑或在近侍楼阁附近,或在城邑附近,属于内宫范围,国王唯与内宫眷属在此居住,他人不得进入。乐女之林即乐苑(pamadavana)。通过词形变化,阴性词中的“yā”变为“i”,有时缩短。间隔(kaccha)即围墙,其内部即间隔内(kacchantara)。围墙即内门。
Raññaṃ rājūnaṃ asabbavisayaṭṭhānaṃ sabbehyasādhāraṇaṭṭhānaṃ ‘‘kacchantara’’nti mataṃ kathitaṃ, yaṃ ‘‘pamadavana’’nti vuccati, pamadavanaṃ nāma upakārikāsannihitaṃ vā purasannihitaṃ vā antepurocitaṃ, yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso . Pamadānaṃ vanaṃ pamadavanaṃ. Nipātanā yākārānaṃ itthigatānaṃ rasso kvacītirasso. Kacchassa pakoṭṭhassa antaraṃ abbhantaraṃ kacchantaraṃ. Pakoṭṭhaṃ nāma abbhantaradvāraṃ.
216二者,指由砖等砌成的升登处。与阶沿(upāna)一起运作,故称阶梯(sopāno),或作中性词sopānaṃ。由此而上,故称升登处(ārohanaṃ),词根“ruha”为生起之义,加后缀“yu”。
216. Dvayaṃ iṭṭhakādiracite ārohane. Upānena saha vattateti sopāno, sopānaṃ vā napuṃsakepi. Ārūyhate yena taṃ ārohanaṃ, yu, ruha janane.
二者,指以木等建造的梯子。城墙等倚之而得以稳固建立,故称梯(nisseṇī),词根“si”为服务之义,加后缀“ṇī”,属“nadādi”一类。由此向上攀登,故称上升梯(adhirohiṇī),词中的“sā”音显示二者皆为阴性。
Dvayaṃ kaṭṭhādiracitāyaṃ. Nicchayena sayanti pākārādikametāyāti nisseṇī, si sevāyaṃ, ṇī, nadādi. Uddhamārohate etāyāti adhirohiṇī, sāsaddo dvinnampi itthiliṅgattaṃ joteti.
217五种,关于网状物。饮风者,故称风窗(vātapānaṃ)。牛之眼,即牛眼窗(gavakkho),因复合词末尾故而变为“a”音,据名称音则为阳性,或依“眼”音而解析为:牛之眼即牛眼窗(gavakkhī)。辉耀为义,故称网(jālaṃ)。附有狮形的笼,即狮笼(sīhapañjaraṃ)。光明与热量的进入处,即缝隙、孔洞,故称光隙(ālokasandhi);或由此而被照亮,故称光(āloko),其自体即是缝隙,故为光隙。
217. Pañcakaṃ jālake. Vātaṃ pivatīti vātapānaṃ. Gavaṃ akkhi gavakkho, samāsantattā a, saññāsaddato pulliṅgattaṃ, akkhi sadde vā, gavaṃ akkhi gavakkhīti viggaho. Jala dittiyaṃ, jālaṃ. Sīharūpayuttaṃ pañjaraṃ sīhapañjaraṃ. Ālokānaṃ ātapānaṃ pavisanaṭṭhānaṃ sandhi chiddanti ālokasandhi, ālokīyanti etenāti āloko, so eva sandhīti vā ālokasandhi.
关于门闩,有两种说法。词根“lagi”表去/行走义,加后缀“a”,属于“nadādi”类。因反复来去、出入而形成阻碍,故称门闩(paligho),加后缀“ṇo”。因顶端形态如猴头,故称猴头柱(kapisīso)。门板(aggaḷaṃ)指小门扇,其柱称为门板柱(aggaḷatthambho)。据《rabhasa》词典,“aggaḷaṃ”一词用于波浪、杖及内门扇三义,其阴性形式加后缀“ā”,构成“aggaḷā”。从檐槽流出雨水,故称檐槽(nibbaṃ),词根“abba”为流动、伤害义。屋顶(chaddassa)指覆盖物,其末端即下缘,故称屋顶缘(chaddakoṭi),位于其上。
Dvayaṃ laṅgiyaṃ. Lagi gatyattho, a, nadādi. Pari punappunaṃ gamanāgamanavasena hantīti paligho, ṇo. Kapirūpamatthakattā kapisīso. Aggaḷaṃ nāma kavāṭako , tassa thambho aggaḷatthambho, ‘‘aggaḷaṃ tīsu kallole, daṇḍe cāntakavāṭesū’’ti rabhaso, itthiyamato āpaccayo, aggaḷā. Nissesato abbati vassodakamanenāti nibbaṃ, abba gatihiṃsāsu. Chaddassa chadanassa koṭi heṭṭhimāvasānaṃ chaddakoṭi, tassaṃ.
218关于屋顶覆盖,有三种解释。以之覆盖,故称覆盖物(chadanaṃ),词根“chada”表遮蔽义,属于“curādi”类。词根“paṭa”表行走义,依“paṭyādīhyala”规则加后缀“ala”。以之覆盖,故称屋顶(chaddaṃ),有双重形式等。
218. Tikaṃ gehacchadane. Chādeti etenāti chadanaṃ, chada saṃvaraṇe, curādi. Paṭagamane, ‘‘paṭyādīhyala’’nti alo. Chādeti etenāti chaddaṃ, dvittādi.
关于屋院,有三种解释。词根“aja”表行走义,加后缀“ira”,构成“ajira”(院)。词根“cara”表行走、食用义,加后缀“a”,构成“cara”(行走处)。词根“aṅga”表行走义,加后缀“yu”表示工具或处所,伴随音变,构成“aṅgaṇa”(院)。
Tikaṃ gehaṅgaṇe. Aja gatimhi, iro, ajiraṃ. Cara gatibhakkhanesu, caro. Aṅga gamane, karaṇādhikaraṇesu yu, vaṇṇavikāro, ṇattaṃ.
五种:指屋门外的外院、街道上的门廊,以及门廊亦用于其他门廊处。由于人们首先由此行走、前往,故称前庭(paghāṇo),亦作paghaṇo,其中“han”变为“ghaṇa”。“ali”意为树枝,“indo”意为月亮,合为门廊(alindo),据《Amaramālā》词典:“屋之一隅为门廊,前庭即paghaṇo”。ālindo为长音形式。主要之面即正面(pamukhaṃ),屋舍四面中,此面为主,善士及访客皆于此安坐。门由此关闭、遮蔽,故称门闭装置(dvārabandhanaṃ)。
Pañcakaṃ gehadvārato bahipakoṭṭhake, vīthiyaṃ dvārapiṇḍake ca. Alindo tvaññapiṇḍakepicchate. Paṭhamaṃ hananti gacchanti etthāti paghāṇo, paghaṇo ca, hanassa ghaṇādeso. Ali sakhā indo etthāti alindo, ‘‘gehekadese alindo, paghāṇo paghaṇobhave’’ti amaramālāyaṃ. Ālindo, dīghādi. Padhānaṃ mukhaṃ pamukhaṃ, gehassa hi catūsu mukhesu tadeva padhānaṃ, yattha sādhujanāpi āgantukāpi nisīdanti. Dvāraṃ bandhati pidahati etthāti dvārabandhanaṃ.
219两者是关于门臂的。凳子等物以铁制品等在此组合,故称凳组(pīṭhasaṅghāṭakaṃ);或以凳子组合,故称凳组,词根“ghaṭa”为组合之义。因两部分与手臂相似,故称臂(bāhā),门之臂即门臂(dvārabāhā)。“kapāṭaṃ、kavāṭaṃ”亦是门臂的名称,意为驱散风或遮挡风,加表对象的词缀“ṇa”,阴性形式为kapāṭī。
219. Dvayaṃ dvārabāhāyaṃ. Pīṭhāni lohavikatiādīhi saṅghaṭīyanti etthāti pīṭhasaṅghāṭakaṃ, pīṭhehi saṅghaṭīyatīti vā pīṭhasaṅghāṭakaṃ, ghaṭa ghaṭane. Dvibhāgena bāhāsadisattā bāhā, dvārassa bāhā dvārabāhā. ‘‘Kapāṭaṃ, kavāṭa’’ntipi dvārabāhāya nāmāni, kaṃ vātaṃ pāṭayati, vāṭayati ceti kammani ṇo, itthiyaṃ kapāṭī.
两者是关于房屋等的尖顶。“kuṭa”(尖顶)源自词根“kuṭa”(切割),加表动作对象的词缀“ṇa”。“naya”为引领之义,在顶端处引领,故称椽尖(kaṇṇīkā),加词缀“ṇvu”、“itta”及“ṇatta”。
Dvayaṃ gehādīnaṃ kūṭe. Kuṭa chedane, kammani ṇo. Naya gamanattho, ke sīse nayatīti kaṇṇīkā, ṇvu, ittaṃ, ṇattañca.
220这两词都是关于门的。‘dvāraṃ’(门):两人(dve)于此通行(aranti),故名;或者,因其能阻挡(vārayanti)恶人(dujjane),守护者(rakkhakā)以此为门,故又名为‘ulopa’(门)。‘paṭiharo’(门闩):守护者凭此(etasmā)推开、移开(paṭiharanti, apanenti)陌生人(aññāta),故名;又或凭此(etasmā)向对手(paṭipakkhe)夺取(harati),故名。短音变为长音,即成‘paṭihāro’。
220. Dvayaṃ dvāre. Dve arantyatrāti dvāraṃ, dujjane vārayantyasmā rakkhakāti vā dvāraṃ, ulopo. Paṭiharanti apanenti etasmā rakkhakā aññātanti paṭiharo, paṭipakkhe harati etasmāti vā paṭiharo, rassassa dīghatte paṭihāro.
这四个词都是关于门槛的,即所谓‘门基’(dvārapiṇḍikā)。‘ura’是‘运行’义,‘māra’是‘造作’义。‘dehanī’(门槛):引导(neti)身体(dehaṃ)进入(pavesena),故为门槛;亦读作‘dehalī’,意为摄取(lāti)身体(dehaṃ)进入(pavesena),故为门槛。‘ila’是‘运行’义,加词缀‘ṇvu’。‘indakhīlo’(门柱):因陀罗(indo)即脚(pādaṃ)投掷(khipati)于此(ettha),故为门柱,‘khipa’是‘投掷’义,省略‘passa’;或‘inda’(因陀罗)给予(dadāti)运行(iṃ gamanaṃ),故为因陀罗,也就是门(dvāraṃ),于此处安立之柱(khīlo)、如刺(kaṇṭako),因其能迅速撞击(vegagabhighātanato),故犹如刺(khīlo)一般,名为门柱。
Catukkaṃ ummāre, yaṃ ‘‘dvārapiṇḍikā’’ti vuccati. Ura gatimhi, māro karaṇe. Dehaṃ neti pavesenāti dehanī, ‘‘dehalī’’tipi pāṭho, dehaṃ lāti pavesenāti dehalī. Ila gatimhi, ṇvu. Indo eva pādaṃ khipati etthāti indakhīlo, khipa peraṇe. Passa lopo, atha vā iṃ gamanaṃ dadātīti indo, dvāraṃ, tattha ṭhapito khīlo kaṇṭakoti indakhīlo, vegagabhighātanato hi so khīlo viya hoti.
‘thambha’是‘系缚’义;‘thambho’(柱),或因其支撑(dhāreti)故为柱,‘dhara’是‘支撑’义,加词缀‘rambha’并有音变而成。‘thu’是‘赞叹’义,加词缀‘uṇa’或‘yu’;又或‘thūṇo’(柱)是支撑(dhāreti)故,加词缀‘yu’,省略‘ra’,变为‘ū’,故成此词。
Thambha paṭibandhane, thambho, dhāretīti vā thambho, dhara dharaṇe, rambhapaccayo, vaṇṇavikāro ca. Thu abhitthave, uṇo, yu vā, dhāretīti vā thūṇo, yu, ralopo, assū.
关于半月形石头:“addhacandākāre pāsāṇe”(半月形石头)中,“paṭikā”一词适用。“paṭa”是“运行”义,加词缀“ṇvu”。在表示女性形貌者时,加词缀“assitta”。“gaji”是“声音”义,加词缀“ṇvu”、“assitta”,并增入“binda”音。“isa”是“欲望”义,加词缀“ṭhaka”。
Aḍḍhendupāsāṇe addhacandākāre pāsāṇe paṭikāsaddo vattati. Paṭa gatiyaṃ, ṇvu. Itthikatākārapare ke assittaṃ. Gaji sadde, ṇvu, assittaṃ, bindāgamo ca. Isa icchāyaṃ, ṭhako.
221“valabhī”即顶髻(cūḷā),如“sikhāyaṃ valabhī cūḷe”(于顶髻中,valabhī即顶髻)所说。在覆盖所用的木材中,木料被称为“gopānasī”(椽)。“vaṅke”指某种特定的木材。“gopānā”(覆盖物):因为能饮(pivanti)——即消灭(vināsayanti)——雨水(gaṃ vassodakaṃ)以及阳光等光线(sūriyādikiraṇañca),令其不进入内部(abbhantaramappavesanavasena),故为覆盖物,即砖瓦等;“gopānasī”(椽):于彼处(ettha)系缚(sinonti)、捆绑(bandhanti)那些覆盖物(tāni),故为椽。
221.Valabhīti cūḷā, ‘‘sikhāyaṃ valabhī cūḷe’’ti ruddo. Tacchādane dārumhi kaṭṭhe gopānasī matā. Vaṅketi dāruvisesanaṃ. Gaṃ vassodakaṃ, sūriyādikiraṇañca pivanti vināsayanti abbhantaramappavesanavasenāti gopānā, iṭṭhakādayo, tāni sinonti bandhanti etthāti gopānasī.
在净饭王等宅邸中,为善巧者(cheka)居住(pakkhāvāsatthaṃ)而于外部(bahi)建造(kariya)后安立(ṭhapīyate)的木材部分(kaṭṭhekadeso),此即“viṭaṅko”(阳台/棚架)。“kapotapālikā”(鸽檐):因保护(pālayati)鸽子(kapote)而得此名,加业处词缀“ṇvu”。“ṭaki”是“居住、运行”义。“viṭaṅko”:鸟类(vino pakkhino)于此(ettha)居住(ṭaṅkanti),故为阳台/棚架,加词缀“ṇa”。
Sodhādigehesu chekapakkhāvāsatthaṃ yo bahi kariya kaṭṭhekadeso ṭhapīyate, so viṭaṅko. Kapote pālayatīti kapotapālikā, kammani ṇvu. Ṭaki nivāsagatīsu. Vino pakkhino ṭaṅkanti etthāti viṭaṅko. Ṇo.
222以下二者是关于钥匙孔。“kuñcikāvivaraṃ”:钥匙的开口、孔洞,即钥匙孔。“tāḷacchiggaḷo”:作为锁插入处的孔洞、缝隙,即锁孔。
222. Dvayaṃ kuñcikāchidde. Kuñcikāya vivaraṃ chiddaṃ kuñcikāvivaraṃ. Tāḷassa pavesanaṭṭhānabhūto chiggaḷo chiddaṃ tāḷacchiggaḷo.
以下三者是关于钥匙。“kuñca”为“弯曲”义,加后缀ṇvu构成。“tālo”:保护故为锁;或依之而站立故为锁,“tala”为“站立”义。“avāpuraṇaṃ”:依此而打开、开启故为钥匙,“vara”为“防护”义,加后缀yu,va变为pa,加utta,前缀元音延长;或根据“apārutā tesaṃ amatassa dvārā”之说,pura、pāra亦作“防护”义之词根。若取前缀ava加vu之根义,则va变为ra,前缀元音延长;而于“apārutā, saṅghāṭiṃ pārupitvā”等中,则依“方式”之音增益而成就。“vida”为“获得”义,如“vedikā”,加ka于自义。其余处亦然。
Tikaṃ kuñcikāyaṃ. Kuñca koṭilye, ṇvu. Tāyati rakkhatīti tālo. Alo, talati tiṭṭhati etenāti vā tālo, tala patiṭṭhāyaṃ. Avāpurati vivarati yenāti avāpuraṇaṃ, vara saṃvaraṇe, yu, vassa po, uttaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā tesaṃ amatassa dvārā’’ti vacanato pura, pāra saṃvaraṇetipi dhātvatthaṃ paṭhanti. Avapubbo vu saṃvaraṇetipi dhātvatthe pana sati vassa rattaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā, saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu pana pakāravaṇṇāgamena siddho. Vida lābhe, imhi vedikā, sakatthe ko. Itarattha iyeva.
223“saṅghāṭādayo”等是殿堂的组成部分,即房屋的特定构件。“saṅghāṭo”:于此,椽等构件正确接合故为横梁,即依东西、南北走向而安于柱上方的特定木材;彼东西走向者有三根木材,南北走向者下限为三根,上限则有五、七、九根等。“pakkhapāso”:为令两翼不坠落而系缚,犹如索套,故为翼索。“tulā”:于接合构件中衡量、安立故为秤梁,“tala”为“安立”义,加assutta;或因令两翼均衡,依此而衡量,故为秤梁。
223.Saṅghāṭādayo mandiraṅgā gehaṅgavisesā. Sammā ghaṭenti ettha gopānasyādayoti saṅghāṭo, pubbapacchimadakkhiṇuttarāyāmavasena thambhānamupari ṭhito kaṭṭhaviseso, te pana pubbapacchimayāmā tayo kaṭṭhā, dakkhiṇuttarayāmā pana heṭṭhimaparicchedato tayo kaṭṭhā, ukkaṭṭhaparicchedena pana pañcasattanavādayopi. Dvinnaṃ pakkhānaṃ apatanatthaṃ bandhanato pāso viyāti pakkhapāso. Tulati saṅghāṭesu patiṭṭhatīti tulā, tala patiṭṭhāyaṃ, assuttaṃ, pakkhānaṃ vā samavāhitabhāvakaraṇato tulayati mināti etāyāti tulā, tula ummāne.
三者,是关于扫帚的释词。“muji”,是“清洁”义,加词缀“yu”;“majja”,是“清净”义,加词缀“yu”;“sudha”,是“清净”义,一切处加作具词缀“yu”。
Tikaṃ sammajjaniyaṃ. Muji sodhane, yu. Majja saṃsuddhiyaṃ, yu. Sudha suddhiyaṃ, sabbatra karaṇe yu.
224三者,是关于垃圾丢弃处的释词。“kaṭa”,是“丢弃、踩踏”义。于此丢弃,故为垃圾堆,称为“saṅkaṭīraṃ”,加词缀“īra”;或说,“垃圾”称为“saṅkaṭo”,于彼处丢弃彼,故为“saṅkaṭīraṃ”,“īra”是“丢弃”义。“saṅkāraṭṭhānaṃ”:垃圾之处所,即垃圾处。“saṅkārakūṭaṃ”:于此丢弃垃圾,故为垃圾堆,加“assū”,于自义加“ka”。
224. Tikaṃ saṅkārachaḍḍanappadese. Kaṭa chaḍḍanamaddanesu, saṅkaṭanti etthāti saṅkaṭīraṃ, īro, ‘‘saṅkaṭo’’ti vā saṅkāro vuccati, taṃ īrayanti khipanti etthāti saṅkaṭīraṃ, īra khepe. Saṅkārassa ṭhānaṃ saṅkāraṭṭhānaṃ. Saṅkāraṃ kaṭati chaḍḍeti etthāti saṅkārakūṭaṃ, assū, sakatthe ko.
扫帚把谷壳之类清除干净之后,对种种垃圾以堆积的方式收集、捆束,因此名为“kaca”(收集);此处所希求的,即是“kacavara”,“vara”意为希求。残羹、束、聚集、污秽,称为“uklāpa”,其中有字母的省略。由种种草等物混合、掺杂在一起,故称为“saṅkāra”(垃圾),词根加后缀“ṇa”。此处也作“avakara”。因被丢弃、被抛弃,故有此称,词根加后缀“a”。哈拉优陀说:“‘sammajja’(扫帚)、‘majjanī’(扫帚)以及‘saṅkāra’(垃圾)、‘avakara’(垃圾),被认为是同义词。”“kasa”,意为犁划,水。
Catukkaṃ sammajjaniyā nirākate thusādimhi. Nānāvidhe saṅkāre rāsīkaraṇavasena kacati bandhati etenāti kaco, so ettha icchitabboti kacavaro, vara icchāyaṃ. Ucchiṭṭho kalāpo samūho uklāpo, kassākāralopo. Nānāvidhehi tiṇādīhi saṅkarīyate missīkarīyateti saṅkāro, ṇo. Avakarotipyatra. Avakarīyate nirassateti, a. ‘‘Sammajjo majjanī ceva, saṅkāro’vakaro mato’’ti halāyudho. Kasa vilekhane, ambu.
225房屋等的地基:房屋、田地、寺院等所处的那片土地,名为‘vatthu’(地基),该词为中性;众生在此居住,故称‘vatthu’,词根加后缀ratthu。‘gasa’意为迷醉;众生在此聚集,故称‘gāma’(村庄),词根加后缀ma。人们在此共同居住,故称‘saṃvasatha’(共居处),词根加后缀atha。
225.Gharādibhūmi gharakhettavihārādīnaṃ yo bhūmippadeso vatthu nāma, taṃ napuṃsake, vasanti etthāti vatthu, ratthu. Gasa madane, gasanti etthāti gāmo, mo. Saṃvasantyatrāti saṃvasatho, atho.
一个显著、著名的村庄,称为‘nigama’(聚落);比一般村庄更大的聚落也称‘nigama’,‘ni’前缀表示强化义;因为是约定俗成的名称,故元音缩短。
Pākaṭo khyāto gāmo, so nigamo nāma, atireko gāmo nigamo, bhusattho ni, saññāsaddattā rasso.
由于可受用的财物、人民等而增长、增广的村庄,比聚落更为增上,故被宣说、被称为‘adhibhū’(主地);意为‘成为增上者’,故称adhibhū。
Upabhuñjitabbabhogamanussādīhi ( ) vaḍḍhito adhiko gāmo nigamatopi adhikatarattā ‘‘adhibhū’’ti īrito kathito, adhiko bhavatīti adhibhū.
226此二词指村庄等之边际部分。“si”意为系缚,词根加后缀“ma”。划分而执取之,故称“mariyādā”(界限),其后缀为“ma”。
226. Dvayaṃ gāmādipariyantabhāge. Si bandhane, mo. Paricchinditvā ādīyateti mariyādā, passa mo.
此二词指牧牛者的小屋。“ghu”意为发声,于此发出声响,故称“ghosa”(声响)。牧牛者之村,即为“gopālagāmaka”(牧牛村),“ka”为同义后缀。
Dvayaṃ ābhīrakuṭiyaṃ . Ghu sadde, ghosantyatrāti ghoso. Gopālānaṃ gāmo gopālagāmako, sakatthe ko.