17. 慧地详细解说的注释·有轮注释
17. 慧地释注 · 53 段
有轮注释
Bhavacakkakathāvaṇṇanā
652不只是生仅为忧等之缘,而且由于生是忧等之缘,故生亦为无明之缘。为了说明这一点,便开始了“然而由于……”等话。这里“在此”是指在缘起的教说中。“aviditādi midanti”中的“ma”是连音字。“恒常”指一切时,直到证得最高的道。“集合”指结合,意思是没有间断。
652. Na kevalaṃ sokādīnaṃyeva jāti paccayo hoti, sokādīnaṃ pana paccayattā avijjāyapi paccayo evāti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti paṭiccasamuppādadesanāyaṃ. Aviditādi midanti ma-kāro padasandhikaro. Satatanti sabbakālaṃ yāva aggamaggādhigamā. Samitanti saṅgataṃ, abbocchinnanti attho.
关于“其中”,是指忧等这些。“已成就”是指正在获得、现前存在。因为无明与它们不相分离,所以无明也就成为已成就的。
Tesūti sokādīsu. Siddhesūti labbhamānesu. Siddhā hoti avijjā avinābhāvato.
“欲乘者”是指怀有欲求的人;或者说,欲就是他的乘具,所以叫“欲乘者”,意思是依着欲而前行的人。“已生欲者”是指已经生起渴爱之欲的人。“退失”是指消失。“被恼害”是指被忧愁等扰乱。
Kāmayānassāti kāmayamānassa, kāmo vā yānaṃ etassāti kāmayāno, tassa kāmavasena yāyamānassāti attho. Chandajātassāti jātataṇhāchandassa. Parihāyantīti vigacchanti. Ruppatīti sokādinā kuppati.
以缠缚性而安住,其习性为安住,即住于缠缚者。或者读作“住于缠缚者”。其中,能缠覆故为缠覆,即邪见缠覆;依它而住,故为住于缠覆者,应当这样理解其含义。
Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo pariyuṭṭhānaṭṭhāyī. ‘‘Pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’ti vā pāṭho. Tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ, tena tiṭṭhatīti pariyuṭṭhaṭṭhāyīti attho daṭṭhabbo.
五种前兆,是指《如是语》83 所说“花环枯萎,衣服沾污,腋下流汗,身体变色,天子在自己的天座上不再安乐”这五种死前预兆。因为看见了这些前兆,天人们便凭对存在的贪欲之力,对那称为业所生蕴的投生存在,生起强烈的忧愁。
Pañca pubbanimittānīti ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (itivu. 83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho. Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavacchandabalena devānaṃ balavasoko uppajjatīti.
“愚者”就是无知的人。这句话是在说明无明是它的原因。三种苦:是指听到不合自己心意的话、目睹受刑罚折磨、临死时业现前,由这些原因产生的忧愁等苦。
Bāloti avidvā. Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti. Tividhaṃ dukkhanti tassāruppakathāsavana, kammakāraṇādassana, maraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ.
令诸漏达成,意思是令诸漏运行、令它们被觉知。
Āsave sādhentīti āsave gamenti bodhentīti attho.
如此存在时:当轮回以不知其开端而处于无始的状态时。说初始性:指依无明而说一切存在都有开端。此有初始,所以叫有初始,即轮回。它的状态就是初始性,对此的讲述就是说初始性。或者,唯这个词是用来排除差别的:如果处于无始状态,无明可能在初、中、后一切阶段都存在,那么说无明是初始性的说法就与之矛盾,这就是它的意思。说了无明为首要之后,为了显示它的首要性,便以以执取无明等语开始。其中,以执取无明是指以无明的生起,或以不捨断,或以令其于自身相续中现前存在,这就是它的意思。业等:指业与异熟之轮。障碍:指在充满种种痛苦的轮回牢狱中障碍、阻止。以那些:指以烦恼、业、异熟之轮。无明以是轮回之因故为首要,所以被称为首要法。
Evaṃsatīti evaṃ bhavacakkassa aviditāditāya anādibhāve sati. Ādimattakathananti avijjāvasena ādisabbhāvakathanaṃ. Ādi etassa atthīti hi ādimaṃ, bhavacakkaṃ. Tassa bhāvo ādimattaṃ, tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ. Visesanivattiattho vā mattasaddo, sati anādibhāve avijjā ādimhi, majjhe, pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho. ‘‘Avijjā padhānā’’ti vatvā tassā padhānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘avijjāggahaṇenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha avijjāggahaṇenāti avijjāya uppādanena, appahānena vā, attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho. Kammādīnīti kammavipākavaṭṭāni. Palibodhentīti nānādukkhaparibyūḷhe saṃsāracārake nirodhenti. Tehīti kilesakammavipākavaṭṭehi. Vaṭṭassa kāraṇabhāvena padhānattā ‘‘padhānadhammo’’ti avijjā kathitā.
从无明等开始。“梵天神等”这个说法里,“等”字把生主、自在天、原人这一类都包括进来了。“说者”就是能说的人,意思是让各种有利或有害的事情发生。“感受者”就是感受,或者被感受,指体验苦乐等,或者了知一切对象;通过“快乐的人、痛苦的人”等等,自己知道,也被别人知道、被了知,这就是它的含义。“或由梵天神等,或由自己”中的“或”字是“和”的意思。因此说“没有作者和受者”,这是把“和”义的复合词取来用。
Tato avijjādito. Brahmādināti ādi-saddena pajāpatissarapurisādike saṅgaṇhāti. Vadatīti vado, taṃ taṃ hitāhitaṃ pavattāti attho. Vedeti, vediyatīti vā vedeyyo, sukhādiṃ anubhavati, sabbavisaye vā jānāti, ‘‘sukhito dukkhito’’tiādinā attanā, parehi ca jānāti, ñāyati cāti attho. Brahmādinā vā attanā vāti vā-saddo ca-saddattho. Tenāha ‘‘kārakavedakarahita’’nti ca-saddatthasamāsaṃ.
十二种空性空是指:无明等十二种本性为空的法,因为空性而空,所以是十二种空性空。或者,把常性等四种空合为一种,因为它属于十二支,所以成为十二种,以这十二种空来说空,这就是它的含义。
Dvādasavidhasuññatāsuññanti avijjādīnaṃ dvādasannaṃ suññasabhāvānaṃ suññatāya suññaṃ dvādasavidhasuññatāsuññaṃ, dhuvabhāvādisuññatāya vā catubbidhampi suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgagatattā dvādasavidhāti tāya dvādasasuññatāya suññanti attho.
653“从过去引来”是指从过去、从过去的部分引来现在的果。以受为终点,就划定为一个有轮。因为一个有轮的一部分也被称为有轮。或者说,受是伴随渴爱的无明的缘,所以从受到无明,从无明到行,这样连接起来,以受为终点的有轮就是圆满的,应当这样理解。或者,通过执取无明,由于不相离的关系,也执取了渴爱和取;通过执取行,执取了有;通过执取识等,执取了生、老死以及忧等,这样一来,以受为终点的有轮也是合理的。以渴爱为根本的方面也应当这样连接。因为两者互相摄入。无明遮盖了法的自性,使人产生颠倒的执著,引导见行者走向轮回,或者引导他们的轮回,也就是行等的运转,所以被称为轮回的引导者。至于渴爱引导爱行者走向轮回,那更不必说了。
653.Pubbantāharaṇatoti pubbantato atītakoṭṭhāsato paccuppannavipākassa āharaṇato. Vedanāvasānaṃ paricchinnaṃ ekaṃ bhavacakkaṃ hoti. Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati. Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā, avijjāto saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkaṃ paripuṇṇamevāti daṭṭhabbaṃ. Avijjāggahaṇena vā taṇhupādānāni tadavinābhāvato. Saṅkhāraggahaṇena bhavo, viññāṇādiggahaṇena jātijarāmaraṇāni, sokādayo ca gahitāti evampi vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttamevetaṃ. Evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ. Dvinnampi hi aññamaññānuppaveso hotīti. Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ kārentī diṭṭhicarite saṃsāre nayati, tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti saṃsāranāyikā vuttā. Taṇhāya taṇhācaritānaṃ saṃsāranāyikābhāve vattabbameva natthi.
第一个有轮。“为了果的生起”一语,是在“作者”之义上使用具格,或者正是在“工具”之义上使用具格。因为此处所见的是识等当下果的生起,它说明的是:那些未见的、前世中属于自己的因——无明与行——虽未生果,却也未被切断;或者说,它成为这种说明的手段。又或者,前一个有轮通过与第二个有轮相关联而被讲述,即为了说明被称为“受”的果的生起,爱等因没有断绝;因此,意思是:为了果的生起,作为其手段的前一个有轮的因被说明为没有断绝。又或者,第一个有轮所说明的,只是为了行等果的生起,无明等因未生果而只是没有断绝;或者说,只是识等因的行等持续不断——不像第二个有轮那样连终结也加以说明。因此说“为了果的生起而说明因的不断绝”。“说明次第转起”:通过“行缘识,识缘名色”等语句,说明诸法按次第转起。因为在“识缘名色”这里,先说了处尚未圆满的羯罗蓝色,此后又说“名色缘六处”,说明了六处的转起。“说明俱时生起”:通过“取缘有,有缘生”等语句,说明投生诸蕴同时生起。因为在这里,不像第一个有轮那样按次第说明处的生起。
Paṭhamaṃ bhavacakkaṃ. Phaluppattiyāti kattuatthe karaṇavacanaṃ, karaṇatthe eva vā. Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā, adiṭṭhānaṃ purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ anuppādetvā anupacchijjanaṃ pakāseti, pakāsanassa vā karaṇaṃ hotīti. Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti, tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho. Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva, viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anuppabandhameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ, na dutiyaṃ viya pariyosānampīti ‘‘phaluppattiyā hetūnaṃanupacchedappakāsanato’’ti vuttaṃ. Anupubbapavattidīpanatoti ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’ntiādinā (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) dhammānaṃ anupubbato pavattiyā dīpanato. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti hi ettha aparipuṇṇāyatanaṃ kalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti saḷāyatanappavatti vuttā. Sahuppattidīpanatoti ‘‘upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti vā upapattikkhandhānaṃ ekajjhaṃ uppattiyā dīpanato. Na hi ettha paṭhame viya bhavacakke āyatanānaṃ kamena uppatti vuttā.
654以因等为前导的三种连结属于此有轮,所以叫“因果因前导三连结”,也就是有轮。按因、果、因、果分成四种,是诸支的摄集,所以叫“四部分摄集”。虽然没有直接按它们自身的体性说出来,但在各自的摄集里都被散入,通过无明、行等的列举而得以说明,这就是“行相”。或者,过去因等的类别就是行相。烦恼、业、果与果、烦恼、业互相联系,反复辗转流转,因此把“流转”这个名称安在它们上面,说为“三轮转”;又因为它们是流转的一部分,所以说为“诸轮转”。
654. Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti hetuphalahetupubbakatisandhi, bhavacakkaṃ. Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti catubhedasaṅgahaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā. Atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā. Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā ‘‘tivaṭṭa’’nti vuttaṃ, vaṭṭekadesattā vā ‘‘vaṭṭānī’’ti vuttāni.
连结的起始与终结已经确定,意思是连结的前后次第已经确定。
Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitāti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho.
“战栗”是指:以执取的方式对种种事物生起战栗,也就是渴爱的意思。“执取”是指牢牢地抓取。“前业有中”是指在前业有存在的情况下。
Paritassatīti taṃ taṃ vatthuṃ pariggahakaraṇavasena tassati, taṇhāyatīti attho. Upādiyatīti daḷhagāhaṃ gaṇhāti. Purimakammabhavasminti purimakammabhave sati.
它的实有性只是“正在被造作”而已,所以论师说“在业有中正在被造作,这就是意思”。在苦等当中,痴是指能掩盖苦等过患、尚未被断除的痴。“造作”是指能聚集、能使布施等行为转起的那些法。这些法只有一种转向,所以叫“一种转向”,即在这些法当中只有一种转向。在第七项里,思就是有。所谓“无论何种思都是有,与它相应的造作就是行”,这是依据《无碍解道》经文里按如实所见而说的法住智分别来讲述的。因为在那个分别里,是作为“思就是有”而出现的。但在解释有时,则依据《分别论》经文,在“按意义”这一项里显示“思本身就是行,而有则是与思相应的法”。因为《分别论》经文从“其中什么是福行?欲界的善思”等等开始,说到了行就是思。在那里,《无碍解道》经文说,与思相应的法由于异熟法性,由有异熟的、被称为积集的造作,即所作成的造作功能,而成为行。《分别论》经文说“一切导向有的业都是业有”,因为从有的缘的角度看,它导向有;又因为与业相杂、相伴,所以是业;由此它使生有生起,因此被称为“有”。然而,使生有生起的功能,思更为殊胜,所以《无碍解道》经文说思是“有”。造作有的功能,思更为殊胜,所以《分别论》经文从“欲界的善思”等等开始,说思是“行”。因此,从各种不同的角度,两者在两种地方都可以说,这里并没有矛盾。对它的果,也就是生有,生起欲求,就是依据“他听说四大王天的诸天神寿命长久、容貌端严、多享快乐”等所闻,对未来将要生起的生有生起欣求。“执取”一词,是就作用而说欲取;“执取著”,则是指其余的取。“造作的终点”,是指在三种意义解释中所说的造作的终点处。
Tassa ca sabbhāvo kariyamānatā evāti āha ‘‘kammabhave kariyamāneti attho’’ti. Dukkhādīsu mohoti dukkhādīnaṃ ādīnavapaṭicchādako appahīno moho. Āyūhanāti sampiṇḍanakā dānādikiriyāya pavattanakā. Ekaṃ āvajjanaṃ etesanti ekāvajjanā, tesu ekāvajjanesu. Sattame cetanā bhavo. ‘‘Yā kāci vā pana cetanā bhavo, sampayuttā āyūhanā saṅkhārā’’ti idaṃ yathādassitāya dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.45) vasena vuttaṃ. Tattha hi ‘‘cetanā bhavo’’ti āgatā. Bhavaniddese pana ‘‘sātthato’’ti ettha ‘‘cetanāva saṅkhārā, bhavo pana cetanāsampayuttāpī’’ti vibhaṅgapāḷivasena dassitaṃ. ‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo vibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 226) vutto. Tattha paṭisambhidāpāḷiyaṃ ‘‘cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā’’ti vuttā. Vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti (vibha. 234) bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato, kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti ‘‘bhavo’’ti vuttā. Upapattibhavabhāvanākiccaṃ pana cetanāya sātisayanti paṭisambhidāpāḷiyā cetanā ‘‘bhavo’’ti vuttā. Bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘kusalā cetanā’’tiādinā (vibha. 226) cetanā ‘‘saṅkhārā’’ti vuttā. Tasmā tena tena pariyāyena ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho. Tassa phale upapattibhave nikāmanāti ‘‘tassa sutaṃ hoti ‘cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti’’ādisutānusārena bhāvini upapattibhave abhikaṅkhanā. Gahaṇanti kāmupādānaṃ kiccenāha. Parāmasananti itarāni. Āyūhanāvasāneti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne.
这里,指的就是现在这一世的生命存在。所谓“有之间的连结”,就是过去世的生命存在与现在这一世的生命存在相连接;或者说是以“有之间的状态”来连接,这就是“有之间的连结”,是依这个意义来说的。那个被称为“结生”的,就是识——这是它们之间的关联。因为识确实被称为“以结生为现起”。在胎中,就是指在母胎里,或者指在处于胎的状态的阶段。
Idhāti imasmiṃ paccuppannabhave. Bhavantarassa atītabhavassa iminā paccuppannabhavena paṭisandhānaṃ bhavantarapaṭisandhānaṃ, bhavantarabhāvena vā paṭisandhānaṃ bhavantarapaṭisandhānaṃ, tassa vasena. Yaṃ paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇanti sambandho. Tathā hi viññāṇaṃ ‘‘paṭisandhānapaccupaṭṭhāna’’nti vuccati. Gabbheti mātukucchiyaṃ, gabbhāvatthāyaṃ vā.
在两种义释的说法里,说到“造作”行时,他说“它的前分”;在第三种义释的说法里,则说“与它相应”。与它相应的无明已被包含在内,这就是它们的关联。幼童的心生起时多是有分,大多数情况下没有能力造作能引生另一有的业,所以说“此处因处所相违”。通过“造业时痴被显示”这句话,显示的是作为业之条件的痴,而不只是与业相应的痴。
Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre ‘‘tassa pubbabhāgā’’ti āha, tatiye atthavikappe vutte ‘‘taṃsampayuttā’’ti. Taṃsampayuttā avijjā gahitāva hotīti sambandho. Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti ‘‘idha paṭipakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Kammakaraṇakāle sammoho dassito’’ti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti, na kammasampayuttameva.
在这里,过去生中有五种业的资粮,现在有五种果报法,现在有五种业的资粮,未来有五种果报法。这样,十法就是业,十法就是果报。因此,在两种情形中是业、是业轮转,在两种情形中是果报、是果报轮转。这就是业的概要说明和果报的概要说明,业有和果报有,业轮转和果报轮转,业的运转和果报的运转,业的相续和果报的相续,也就是作用和作用的果报。
‘‘Tattha purimabhavasmiṃ pañca kammasambhārā, etarahi pañca vipākadhammā, etarahi pañca kammasambhārā, anāgate pañca vipākadhammāti dasa dhammā kammaṃ, dasa dhammā vipāko, iti dvīsu ṭhānesu kammaṃ, kammavaṭṭaṃ, dvīsu ṭhānesu vipāko, vipākavaṭṭanti kammasaṅkhepo ca vipākasaṅkhepo ca, kammabhavo ca vipākabhavo ca kammavaṭṭañca vipākavaṭṭañca, kammapavattañca vipākapavattañca, kammasantati ca vipākasantati ca, kiriyā ceva kiriyāphalañcāti –
这样生起的这个是有因的,
苦、无常、动摇、短暂、不坚固;
诸法从诸法依因而生起。
这里根本找不到所谓的“我”,也找不到所谓的“他者”。
诸法由因与资粮为缘,而生成诸法。
为了灭尽诸因,佛陀宣说了法。
“当诸因被彻底止息,轮回就被斩断,不再流转。
这样,为了彻底终结苦,梵行就在这里存在。
众生不可得时,既不能说断灭,也不能说常住。”
‘‘Evaṃ samuppannamidaṃ sahetukaṃ, Dukkhaṃ aniccaṃ calamittaraddhuvaṃ; Dhammehi dhammā pabhavanti hetuso, Na hettha attāva parova vijjati. ‘‘Dhammā dhamme sañjanenti, hetusambhārapaccayā; Hetūnañca nirodhāya, dhammo buddhena desito. ‘‘Hetūsu uparuddhesu, chinnaṃ vaṭṭaṃ na vaṭṭati; Evaṃ dukkhantakiriyāya, brahmacariyidha vijjati; Satte ca nupalabbhante, nevucchedo na sassata’’nti. (vibha. aṭṭha. 242);
在这里,业本身积集、增长果报,所以叫业资粮;或者说,业就是行有,而资助它的无明、渴爱、取就是业资粮。或者说,能带来结生的有就是业,资助它的则是前面说过的策励行以及无明等,这些也是业资粮。应当知道,这里把“业和业资粮”合起来只说成“业资粮”,是采用省略其中一项的方式。十种法就是业:无明等因为与业相伴、类似业、又能资助业,所以也被说成“业”。在这里,无明等和识等被略摄,所以叫略说;业和果也是这样。或者说,“业和果”这样被略摄,所以叫略说,指的就是无明等和识等。不过,因为略说的体性有共通之处,所以用单数来表达,应当这样理解;或者,“略说”这个词是“部分”的同义词,因此业的部分就是业的略说。
Tattha kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti kammasambhārā, kammaṃ vā saṅkhārabhavā, tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni kammasambhārā. Paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ, tadūpakārakā yathāvuttā āyūhanasaṅkhārā, avijjādayo ca kammasambhārāti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesavasena kammasambhāraggahaṇaṃ veditabbaṃ. Dasa dhammā kammanti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā, tadūpakārā cāti ‘‘kamma’’nti vuttā. Saṅkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ, vipāko ca. ‘‘Kammaṃ vipāko’’ti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo, avijjādayo, viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo kammasaṅkhepo.
这样生起的:从业也有果报。在那里,也就是“从无明生行”这样生起的,或者按三连结等方式生起的,这就是有轮。短暂:有去性,也就是有灭性。用显示生灭的无常一词,以及显示变异的动摇一词,来说明没有显示出来的不能长久安住。不坚固:以此说明没有坚固性、没有坚实性。因本身就是资粮,所以叫因资粮。“依处、依因”这里,这样说的就是处,其他各种共同的因是资粮,不共的是因。这样:这样唯从因生起法,因灭则轮回断,并且为了那灭尽而宣说法。梵行于此:这里“梵行于此”和“众生”中的“ca”表示合集,即“这样存在梵行,常见与断见也不生起”。因为这样,当依因唯法生起时,众生不可得;如果众生可得,就会成为常或断;因为不可得,所以说其中既非断也非常。
Evaṃ samuppannanti kammatopi vipāko. Tatthāpi ‘‘avijjāto saṅkhārā’’ti evaṃ samuppannaṃ, tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho. Ittaranti gamanadhammaṃ, vinassadhammanti attho. Tena uppādavayavantatādīpakena aniccasaddena, vikārāpattidīpakena calasaddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitābhāvaṃ vibhāveti. Addhuvanti etena thirabhāvābhāvanissārataṃ. Hetu eva sambhārā hetusambhārā. ‘‘Ṭhānaso hetuso’’ti (kathā. 355; paṭi. ma. 1.44) ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ, aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sambhāro, asādhāraṇaṃ hetu. Evanti evaṃ hetuto dhammamattasambhave, hetunirodhā ca vaṭṭacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho. Brahmacariyaṃ idha brahmacariyidha satte cāti ettha ca-saddo ‘‘evaṃ brahmacariyañca vijjati, sassatucchedā ca na hontī’’ti samuccayattho. Evañhi hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati, tasmiñca upalabbhante sassato, ucchedo vā siyāti nupalabbhante tasmiṃ neva ucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti.
655从谛而生起:因为从真实而生起,或者因为从诸谛而生起。
655.Saccappabhavatoti saccato, saccānaṃ vā pabhavato ca.
善业与不善业:因为这是在轮回的教说中说的,所以应当知道它属于有漏。所谓“不加区分”,就是不去区分“思”和“与思相应”这两种情况,意思是说,这一切善业和不善业都是集谛。因为在《分别论》中说“渴爱……乃至……其余有漏善法”时,并没有区分思和与思相应,或者说,并没有区分各种圣谛,而是直接说为集谛。在《谛分别》中,一切烦恼、一切导向存在的业,都被说为“集谛”。第二谛是它的生起之源,所以叫“第二谛所生”。“取缘有”这句话,因为这里指的是生有和业有,所以说这是第一谛和第二谛两者。
Kusalākusalaṃkammanti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati. Avisesenāti ‘‘cetanā cetanāsampayuttakā’’ti visesaṃ akatvā, sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ samudayasaccanti vuttanti attho. ‘‘Taṇhā ca…pe… avasesā ca sāsavā kusalā dhammā’’ti (vibha. 208-210) hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti, ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho. Saccavibhaṅge hi sabbepi kilesā sabbampi bhavagāmikammaṃ ‘‘samudayasacca’’nti vuttaṃ. Dutiyasaccaṃ pabhavo etassāti dutiyasaccapabhavaṃ. Upādānapaccayā bhavoti upapattibhavassa, kammabhavassa ca adhippetattā vuttaṃ ‘‘paṭhamadutiyasaccadvaya’’nti.
656关于“事”:就是指所缘,或者指苦等应当被掩盖的事。所谓“迷惑”:就是不让知、不让通达法的自性,因为掩盖了它,所以叫迷惑。这里的“事”指的是所缘。又互相支持:就像两束芦苇,不能离开互相依靠而站立。所谓“于各自境中”:就是在各自的对象上,比如色处等。正在生起的诸蕴,以变异的状态而得以生起,看起来像是它们在使蕴生起,所以说“使蕴生起”。因此说“以它们现起的状态而转起”。又令住于异熟差别的状态:这里也应当按“使蕴生起”那里所说的道理来理解。也就是依异熟差别而转起的意思。被煮故为熟,被破坏故为差别,熟与差别就是异熟差别,它的状态就是被煮与被破坏,这就是意思。为愁等之所依故:因为它们是愁等的因,也就是与由它们所成的无明俱行的行,成为他世显现的缘。或者,死心是结生识的无间缘,所以说“成为他世显现的缘”。然而,那死心如果没有无明与行,就不能成为他世的缘,为了显示有伴助,所以说“为愁等之所依故”。二种:依各自的自性,以及依作为他法之缘的状态,所以成二种二种。这是以恼害、动摇略说而作的解说。
656.Vatthūsūti ārammaṇesu, dukkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu. Sammohetīti dhammasabhāvaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ adentī tassa paṭicchādanavasena sammoheti. Vatthunti idha ārammaṇaṃ adhippetaṃ. Aññamaññañca upatthambheti aññamaññasannissayena vinā ṭhātuṃ asakkontā dve naḷakalāpā viya. Savisayeti yathāsakaṃ visaye rūpāyatanādike. Jāyamānānaṃ khandhānaṃ vikārabhāvena labbhamānā jāti te janentī viya hotīti vuttaṃ ‘‘khandhe ca janetī’’ti. Tenāha ‘‘tesaṃ abhinibbattibhāvena pavattattā’’ti. Pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhatīti etthāpi ‘‘khandhe janetī’’ti ettha vuttanayeneva attho gahetabbo. Pākabhedavasena vattaticceva attho . Paccatīti pāko, bhijjatīti bhedo, pāko ca bhedo ca pākabhedaṃ, tassa bhāvaṃ paccanaṃ, bhijjanañcāti attho. Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattāti tesaṃ kāraṇattā, tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo. Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti ‘‘paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā’’ti vuttaṃ. Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti sasahāyattadassanatthamāha ‘‘sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā’’ti. Dvedhāti attano attano sarasena, dhammantarapaccayabhāvena cāti dvedhā dvedhā. Byāpanicchālopena hi niddeso.
657以“无明为缘而有行”这句话,通过显示行是依因缘而生的,就说明“到底是谁在造作”这个问题并不成立,因此这就遮止了作者见。“自我从这个存在转到另一个存在”这种见解就是自我相续见,它被“以行为缘而有识生起”这句话遮止了。把五蕴执为没有差别的单一自我,这就是密集想,它被“以识为缘而有名色,仅此而已”这句话遮止了,就像劈开双多罗树干一样。“如是遮止种种见”这句话,说的是遮止“忧愁、悲叹、痛苦”等见。因为忧愁等也是依因缘而生、不能自主的,正如“以生为缘而有老死、忧……乃至……生起”所说的那样。也由于遮止了邪见,也就是遮止了作者见等种种邪执。
657.‘‘Avijjāpaccayāsaṅkhārā’’ti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho’’ti dasseti, tenetaṃ kārakadassananivāraṇaṃ. Attā bhavato bhavantaraṃ saṅkamatīti dassanaṃ attasaṅkantidassanaṃ, taṃ saṅkhārapaccayā viññāṇuppattivacanena nivāritaṃ hoti. Pañcannaṃ khandhānaṃ abhedato eko attāti gahaṇaṃ ghanasaññā, taṃ yamakatālakandaṃ bhindantena viya ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpamattameta’’nti vacanena nivāritaṃ hoti. ‘‘Evamādidassananivāraṇa’’nti etena ‘‘socati paridevati dukkhito’’tiādidassananivāraṇamāha. Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka…pe… sambhavantī’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) etena vuttamevāti. Micchādassananivāraṇatopīti kārakadassanādinānāvidhamicchābhinivesanivāraṇatopi.
658依自相与共相这句话,是在说:若离开这两种相,就无法如实照见诸法,因为并不存在脱离这两者、还能在诸法中按胜义被观见的可能。就像绊倒,因为是苦生起的因。就像坠落,因为是跌入另一存在的悬崖。就像痈肿出现,因为与苦性的箭相连,又有烦恼不净的流漏。就像痈肿成熟时的小疮——当痈肿正在成熟时,在它上面生出的小疮;或者痈肿多处破裂时的疮。就像触击,因为触有撞击的作用。就像触击之苦——如同由撞击所生的苦,因为三种苦性中,三受都是苦。就像想求对治,这是以部分代表全体来说的。就像拿取不适宜的东西,因为它是种种灾患生起的因。就像涂敷不适宜的东西,因为把苦因安置在自己的相续中。就像痈肿变异出现,因为有身痈肿的生起变异,并由此而有肿胀等产生。肿胀、发红、生脓等,就是痈肿的变异。痈肿自然破裂,若没有成熟就不可能,所以说及破裂时,就已经包含了它的成熟,因此说如痈肿破裂,即老死。或者,痈肿的变异与破裂即痈肿破裂,其中变异就是成熟,应当这样理解。
658.‘‘Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasenā’’ti etena sabbappakārena dhammānaṃ yāthāvato adassanamāha tadubhayavinimuttassa dhammesu paramatthato passitabbabhāvassa abhāvato. Upakkhalanaṃ viya dukkhuppattihetuto. Patanaṃ viya bhavantarapapātato. Gaṇḍapātubhāvo viya dukkhatāsūlayogato, kilesāsucipaggharaṇato ca. Gaṇḍabhedapīḷakā viyāti bhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassa upari jāyamānā khuddakapīḷakā viya, gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya. Ghaṭṭanaṃ viya saṅghaṭṭanarasatāya phasso. Ghaṭṭanadukkhaṃ viyāti ghaṭṭanato jātaṃ dukkhaṃ viya tividhadukkhatāvasena tissannampi vedanānaṃ dukkhabhāvato. Paṭikārābhilāso viyāti samudāyassa ekadesanidassanabhāvenāha. Asappāyaggahaṇaṃ viya bahuvidhānatthuppattinimittato. Asappāyalepanaṃ viya dukkhahetuno sasantāne sannidhāpanato. Gaṇḍavikārapātubhāvo viya attabhāvagaṇḍassa nibbattivikārabhāvato , tannimittañcassa sūnabhāvādisambhavato. Sūnatāsarāgapubbaggahaṇādayo hi gaṇḍavikārā. Sarasato gaṇḍassa bhijjanaṃ pākena vinā na hotīti bhedaggahaṇenevassa pākopi gahitoti katvā āha ‘‘gaṇḍabhedo viya jarāmaraṇa’’nti. Gaṇḍassa vā visadisāpatti, bhijjanañca gaṇḍabhedo, tattha visadisāpatti pākoti veditabbaṃ.
用譬喻来说明有轮时,先用同一立足点的各种譬喻来说明;现在为了用不同立足点来说明,所以说“或者因为……”等。其中,眼睛被膜障住的人看不见色,即使看见一点,也是颠倒地看;同样,被无明障住的人不通达、不见苦等,或者错误地通达,所以无明就像膜。就像作茧的虫,因为茧是自己造的,而且是自己轮回转动的因,所以行就像茧的处所。没有行的摄受,识就得不到立足处,就像没有摄政王摄受就得不到立足处的王子;这里“没有摄受就得不到立足处”是譬喻和所喻的共同点。“生起之相”说的是业等所缘。“由于构想”是指由作所缘,或者由相应的寻而思惟。因为天、人、兽、鸟等各种不同种类,名色就像幻术。因为所依的差别而有增长的差别,六处就像丛林。诸处作为所缘和能缘,彼此相对的状态就是处的触击。由于这个处的触击,生起两种撞击,而且是受之苦因,所以触就像火。有热恼,所以受就像灼热。因为不断增长渴爱,享受诸境就像喝盐水。因为对境没有满足,渴爱就像渴。“彼之取”是指令其渴望的——对渴爱和邪见的欢喜,属于具有它的人;或者,那可能就是取。因为带来灾祸而不觉知,有取就像鱼吞钩。这里应当知道,对于行等,与茧的处所、摄政王等,各以两种相似性,说了两种譬喻。
Upamāhi bhavacakkaṃ viññāpentena ekādhiṭṭhānehi upamāvisesehi taṃ viññāpetvā idāni nānādhiṭṭhānehi viññāpetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati, kiñci passantopi viparītaṃ passati, evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati, micchā vā paṭipajjatīti paṭalaṃ viya avijjā. Kosakārakimi viya attanāva katattā, vaṭṭassa attano eva paribbhamanakāraṇattā ca kosappadesā viya saṅkhārā. Saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ viññāṇaṃ pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno rājakumāro viyāti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha upamopameyyasāmaññaṃ. Upapattinimittanti kammādiārammaṇamāha. Parikappanatoti ārammaṇakaraṇato, sampayuttena vā vitakkena vitakkanato. Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya māyā viya nāmarūpaṃ. Patiṭṭhāvisesena vuddhivisesāpattito vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ. Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvo āyatanaghaṭṭanaṃ. Tato āyatanaghaṭṭanato dvayasaṅghaṭṭanuppattito, vedanādukkhahetuto ca aggi viya phasso. Sapariḷāhato dāho viya vedanā. Uparūpari taṇhāpavaḍḍhanato loṇūdakapānaṃ viya visayānubhavanaṃ. Ārammaṇe pātukamyatābhāvato pipāsā viya taṇhā. Tadassupādānanti taṃ abhilāsakaraṇaṃ taṇhādiṭṭhābhinandanaṃ assa taṃsamaṅgino puggalassa, tadassa vā bhaveyya upādānaṃ. Byasanāvahatāya ajānanato bhavupādānaṃ macchassa baḷisupādānaṃ viya. Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti veditabbā.
659有些事物本身很浅,看起来却好像很深,就像山谷里积满枯草败叶的水池。但这里说的法并不是这样。它本身就是深的,同时又能照耀、显现、清清楚楚地被人看到,所以叫“深奥而显耀”。“如其所应”,就是按照义理等方面,与之相应。
659. Koci agambhīro eva gambhīro viya khāyati purāṇatiṇapaṇṇādibharito pabbatasaṅkhepe jalāsayo viya, na evamayaṃ. Ayaṃ pana gambhīrova hutvā obhāsati pakāsati dissatīti gambhīrāvabhāso. Yathārahanti atthādivasena yathānurūpaṃ.
老死不是不从生而有,而是一定从生而有。这个确定义成立之后,为了消除“老死到底是从生而有,还是从其他而有”的疑惑,就说了“并不是离开生而从其他而有”。这里说的“其他”,是指与生相对的范围,不是泛指其他,因为说的是“离开生”。因此,这并没有否定生之外还有其他助缘的作用。接下来的几支也是同样的道理。“如是”,指的是这种方式,也就是以这种方式的意思。“以生为缘所生、所集起之义”:就是以生为缘而生起之后,与自身相应的缘一层一层向上而来,也就是相续生起的意思。或者,“所生之义”和“所集起之义”合起来就是“所生所集起之义”。因为“老死不是不从生而有,也不是离开生而从其他而有”,这就说明了以生为缘所生之义;而“如是,从生而集起”,则是以生为缘所集起之义。意思是:无论哪一种生、以怎样的方式作为缘,它就随着那样的缘而显现。
Jātito jarāmaraṇaṃ na na hoti, hoti evāti avadhāraṇe siddhe ‘‘siyā nu kho jarāmaraṇaṃ jātito, aññatopī’’ti āsaṅkāyaṃ tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘na ca jātiṃ vinā aññato hotī’’ti vuttaṃ. Tattha aññaggahaṇaṃ jātiyā paṭiyogīvisayaṃ, na aññamattavisayaṃ ‘‘jātiṃ vinā’’ti vacanato. Tenassa nāññaṃ jātiyā sahakārīkāraṇabhūtaṃ nivattitaṃ hoti. Esa nayo ito paresupi. Itthanti idaṃ pakāraṃ, iminā pakārenāti attho. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayasambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anuppavattaṭṭhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto. Itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho.
用“老死并非不从生而有”这句话,显示老死以生为缘这一点是不虚妄的;用“离开生,老死不会从别处而来”这句话,显示它不会变成别的样子;用“如此,它从生而集起”这句话,显示它的如实性。通过这几点,他显示:正如缘法对于由自己所生的缘所生法,处于缘的状态时是不虚妄、不变异的,同样,缘所生法也处于那种状态。其余各支也是同样的道理。那么,通过“于因果的智即是义无碍解”这句话,怎么知道“义”具有因果的性质呢?因为在对“义无碍解”这个复合词解释其各组成部分的含义时,说了“于因果的智”。在这里,为了显示“于义”这个词的含义而说了“于因果”,为了显示“无碍解”这个词的含义而说了“智”。因此,说“义”和“因果”是同义词,“智”和“无碍解”也是同义词,这样就成立了“义”具有因果的性质。
Tattha ‘‘na jātito jarāmaraṇaṃ na hotī’’ti iminā jarāmaraṇassa jātipaccayatāya avitathataṃ dasseti, ‘‘na jātiṃ vinā aññato jarāmaraṇaṃ hotī’’ti iminā anaññathattaṃ, ‘‘itthañca jātito samudāgacchatī’’ti iminā tathataṃ. Tena ca yathā paccayadhammā attano paccayuppannānaṃ paccayabhāve, tathā avitathā anaññathā, evaṃ paccayuppannadhammāpi tabbhāveti dasseti. Esa nayo sesesupi. ‘‘Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti etena vacanena atthassa hetuphalabhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Atthapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetuphale ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Atthe paṭisambhidā atthapaṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘atthe’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetuphale’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetuphalaatthasaddā ekatthā, ñāṇapaṭisambhidā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito atthassa hetuphalabhāvo.
“以什么方式”是指以什么现起方式。诸法确实依着由缘的差别所成立的现起方式,而各有其特殊的样貌。所以经文说:“一切法都以一切方式,出现在佛陀世尊的智面前。”
“以什么状态”是指安住在什么状态。诸法具有种种状态的差别,因此能依各种不同的状态差别,完成各自不同的意义和作用。这样的现起方式与状态差别,对无明者、对未曾积累善法资粮者尚且难以了知,智慧也无从获得立足处,因此说“那……甚深”——也就是那方式与状态甚深。
“对因的智”这里,“因”是“法”的同义词,应当按前面所说的方式理解。
Yenākārenāti yena pavattiākārena. Sabhāvadhammā hi paccayavisesasiddhena pavattiākārena visiṭṭhākārā honti. Tenāha ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85). Yadavatthāti yāya avatthāya avatthitā. Avatthāvisesavanto hi dhammā tena tena avatthāvisesena taṃ taṃ atthakiccaṃ sādhetuṃ samatthā honti. Svāyaṃ pavattiākāro, avatthāviseso ca avijjāyapi anupacitakusalasambhārehi duravabodhato eva ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho cāti āha ‘‘tassa…pe… gambhīro’’ti. Tassa ākārassa, avatthāya ca. Hetumhi ñāṇanti ettha hetuno dhammapariyāyatā vuttanayeneva veditabbā.
“它的”:指缘起的。“以种种理由”:指以种种适合所化众生觉悟的、被称为理由的因由。“在那里”:指在那种说法方式中。“顺逆”:这里并不是说缘生起、缘所生法生起叫顺,缘灭、缘所生法灭叫逆,而是说从开头到结尾为顺,从结尾到开头为逆。从开头开始的顺说,以及从结尾开始的逆说,有三连接、四简略。又如“这四种食以什么为因”等,是从中间开始的逆说;如“缘眼与色而生起眼识,三者相合为触,缘触而有受”等,是顺说,有二连接、三简略。又如“诸比丘,对可被结缚的法随观乐味而住时,渴爱增长,缘渴爱而有取”等,有一连接、二简略。有时缘起也被说为一支,这已在“诸比丘,在这里,多闻圣弟子”等处显示出来。
Assāti paṭiccasamuppādassa. Tena tena kāraṇenāti tena tena veneyyānaṃ bujjhanānuguṇatāsaṅkhātena kāraṇena. Tatthāti tasmiṃ desanappakāre. Anulomapaṭilomatoti nayidha paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhātañca paṭilomamāha. Ādito pana antagamanamanulomaṃ, antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāha. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhicatusaṅkhepaṃ. ‘‘Ime cattāro āhārā kiṃnidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467) anulomadesanāya ca dvisandhitisaṅkhepaṃ. ‘‘Saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhidvisaṅkhepaṃ. Katthaci ekaṅgopi ca paṭiccasamuppādo desito, so ‘‘tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako’’tiādinā (saṃ. ni. 2.62) dassito eva.
无明等的自性被通达,这就是通达。注释书里已经这样说过:“对于那些、那些法,在那些、那些地方所说的,应当被通达的、称为自相的不颠倒自性,就是通达。”与具有了知特相的智相对立的,是无明的无智之义。与以现前为所缘而具有见之特相的智相对立的,是不见之义。然而,这个无明不让苦等的真实自性被通达,它覆盖、缠绕而住,这就是它不证悟诸谛之义。非福行的一部分是有贪的,另一部分是无贪的。或者,因为非福行对贪没有对治性,所以增长贪的一切非福行都是有贪的;另一部分因为是贪的对立面,所以是无贪的。“诸比丘,无闻凡夫长久以来,对此执取、执为我所、执著‘这是我的,我是这个,这是我的我’”——因为识特别被说为执我的事,所以识的空义甚深。“我认知、我轮回”——由于对“我认知、我轮回”即有造作与转生的执著力强,所以无造作之义、不转生之义、结生显现之义甚深。名色在结生刹那同时生起,在转起时则各自分别、随应俱生;名与色不相结合,所以可分离;名与名、色与色,某些与某些不可分离,应当这样配合。因为当说同时生起、同时灭去时,就是指不可分离,这适用于色的一聚。或者,在一蕴有与四蕴有中,名色不同时存在,所以相互可分离;在五蕴有中,因为同时存在,所以应知为不可分离。
Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttaṃ hetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yena panesā dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti, chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo, añño virāgo. Rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato rāgapavaḍḍhako apuññābhisaṅkhāro sabbopi sarāgo, itaro tappaṭipakkhabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkanti abhinivesabalavatāya abyāpāraṭṭhaasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo, nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo, nāmassa nāmena, rūpassa ca rūpena, ekaccassa ekaccena avinibbhogo yojetabbo. Ekuppādekanirodhe hi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpavuttino labbhati. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.
这里说的“增上义”,就是指根的缘力。眼等五根应当配合《法集论》(Dhs 598-599)所说的“世间、门、田”等义来理解。意处也因为会坏灭,意触等也有门和田的性质,所以这些义同样成立。对于出现在面前的颜色等对象,能够显现、适合了知的特相就是“照明”,这是眼等根的境性;而意处则是了知。撞击义特别适用于眼触等五种,其余六种也可以配合。触的自性是碰触,作用是撞击,其余的是现起的方式。领受所缘的作用,是就“味”来说的;感受义则是就特相来说的。苦、乐、不苦不乐这三种受,依次是就各自的自性来说的。因为“我感受”这种执著力量很强,所以受的无我义很深。或者说,无我的受,它所感受的就是无我的感受,无我的感受本身就是这个义,也就是无我感受义。带有喜的渴爱是“欢喜”义;更强的渴爱把对象吞下并彻底完成,是“执著”义。其余的可以按共通的方式来理解。执取、执持、执著这些义,四种取都一样;而执取义只就见取等来说,难超越义也是这样。因为经中说“见的荒漠”(Dhs 392),所以见有难超越性;或者因为执取坚固,四种取的难超越义也可以配合。因为难超越,渴爱也被说为海洋义。在“生处、趣、住、居、乐”这些复合词中,应当看作处格词形没有消失。这样,它就和“积集”“造作”这些词构成复合词。在老死支中,以死为主,所以坏灭等义被显示为死义中的深义。因为新新之法坏灭,破坏等已经成熟而相续生起,这就是老;或者,坏灭义应当看作就老而说。因为新性离去,适合称为坏灭。变易义通于两者。或者依相续来说,老有坏灭和消亡的性质;依世俗和刹那来说,死有破坏和变易的性质,应当这样配合。
Adhipatiyaṭṭho nāma idha indriyapaccayabhāvo. ‘‘Lokopeso dvārāpesā khettampeta’’nti (dha. sa. 598-599) vuttā lokādiatthā cakkhādīsu pañcasu yojetabbā. Manāyatanassāpi lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanti eva. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo, saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhamajjhattabhāvā yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vuttā. Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, nijjīvavedayitameva attho nijjīvavedayitaṭṭho. Sappītikataṇhāya abhinanditaṭṭho, balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itaro sādhāraṇavasena veditabbo. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho vutto diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā, daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Duratikkamatāyapi hi taṇhāya samuddaṭṭho vutto. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Navanavānañhi khayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti, khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti. Vipariṇāmaṭṭho dvinnampi. Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā.
660“义的方法”是指诸义的方法。藉由无明等义,以单一性等自身的状态引导、使前进,所以称为单一性等;它们的方法,就叫做义的方法。因为被引导,所以叫方法。或者,诸义本身以单一性等状态被引导、被了知,所以称为义的方法。又或者,通过这些被引导,所以是方法;以单一性等,诸义被引导为“一”等,因此单一性等就是诸义的方法,也就是义的方法。
660.Atthanayāti atthānaṃ nayā, avijjādiatthehi ekattādī sakena bhāvena nayanti gamentīti ekattādayo, tesaṃ nayāti vuttā. Nīyantīti hi nayāti. Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā atthanayāti vuttā. Nīyanti etehīti vā nayā, ekattādīhi ca atthā ‘‘eka’’ntiādinā nīyanti, tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti atthanayā.
“以芽等状态”是说:把芽、叶、茎、干、枝、小枝、嫩叶等状态中正在现行的各个部分合在一起,由于相续没有中断,种子达到了树的状态,并以树的状态持续存在,这也被称为“一性”。相续不断就像这样成为单一性;这里也同样显示:以无明、行等为因、由因缘所生的那些法的相续没有中断,落入同一相续,就是单一性的方法。“以因果关联”这句话说明了相续不断。因为,即使因果在胜义上确实是各别的,但在这里,它们以因的身份和果的身份而存在的关联性本身,就是相续不断;由于在哪一相续中业被造作,果就在那里生起,所以既没有已作之法的毁灭,也没有未作之法的来临。由于执取单一性,是不观察因果的差异,把因和果合为无别,以执取二者为一性、无差别。“那同一识流转、轮回”等语,是执取常见。
Aṅkurādibhāvenāti aṅkurapattanāḷakhandhasākhāpallavapalāsādibhāvena pavattamāne avayave ekajjhaṃ gahetvā santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattaṃ tañca ekattena vuccatīti santānānupacchedo yathā ekattaṃ, evaṃ idhāpi avijjāsaṅkhārādihetuhetusamuppannānaṃ santānānupacchedo ekasantatipatitatā ekattanayoti dasseti. ‘‘Hetuphalasambandhenā’’ti etena santānānupacchedaṃ vibhāveti. Satipi hi hetuphalānaṃ paramatthato bhede hetubhāvena, phalabhāvena ca tesaṃ sambandhabhāvoyevettha santānānupacchedo, yato yasmiṃ santāne kammaṃ nibbattaṃ, tattheva phaluppattīti katassa vināso, akatassa abbhāgamo ca natthīti. Ekattaggahaṇatoti hetuphalānaṃ bhedaṃ anupadhāretvā hetuṃ, phalañca abhinnaṃ katvā ubhinnaṃ ekabhāvassa abhedassa gahaṇena. ‘‘Tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī’’tiādinā sassatadiṭṭhiṃ upādiyati.
特相确定,指的是确定自性,也就是清楚了解因和果各有不同的自性。所谓“不同的相续”,是因为执取毫无关联的差异性,便认为“另一个死了,另一个生了”,于是执取“一个有情断灭了,另一个有情生起了”,这样就抓住了断见。
Lakkhaṇavavatthānanti sabhāvavavatthānaṃ hetuno, phalassa ca bhinnasabhāvatāvabodho. Bhinnasantānassevāti sambandharahitassa nānattassa gahaṇato añño mato, añño jāto, tasmā ‘‘sattantaro ucchinno, sattantaro uppanno’’ti gaṇhanto ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati.
“应当由我们生起”,把这句话接过来理解就是:由我们来使之生起。没有作用,就是没有意图、没有参与。所谓“正确地看见”,就是看见“没有造作者、没有生命、只是诸法而已”。自性本身就是规律,这叫自性规律,就像“有燃料的火向上燃烧,有燃料的风横向吹动”这类例子一样。由此成立:缘所生之法各自作为因。若执取“因为没有造作者,所以没有任何业能带来果报”,这就是执持无作见。
Amhehi uppādetabbanti ānetvā sambandho. Byāpārābhāvo anabhisandhitāya abyāvaṭatā. Sammā passantoti ‘‘nirīhā nijjīvā dhammamattā’’ti passanto. Sabhāvo eva niyamo sabhāvaniyamo ‘‘sasambhāraggino uddhamukhatā, sasambhāravāyuno tiriyagamana’’nti evamādi viya. Tena siddho yathāsakaṃ paccayuppannassa hetubhāvo. ‘‘Kassaci kattuno abhāvā na kāci kiriyā phalapabandhinī’’ti akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati.
从乳出酪,不是从水出;从芝麻出油,不是从沙出。通过这样显示一切并非从一切生起,他舍断了无因见;看见果只与因相应,就舍断了无作见。所谓“从某处从某处”,意思是:如果一法能从另一法生起,那么为什么不从沙出油、从甘蔗出乳呢?因此,他认为根本没有谁是谁的因,就执取了无因见。虽然无因见并不存在,但由于决定性的作用,从芝麻、牛、精血等当中,仍然会生出油、乳、身体等,所以他也执取了决定论。应当按适当的情形这样理解。
‘‘Khīrato dadhi, na udakato, tilato telaṃ, na vālikato’’ti sabbato sabbasambhavābhāvadassanena ahetukadiṭṭhiṃ hetuanurūpameva phalaṃ passanto akiriyadiṭṭhiṃ pajahati. Yato kutocīti yadi aññasmā aññassa uppatti siyā, vālikato telassa, ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā, tasmā na koci kassaci hetu atthīti ahetukadiṭṭhiṃ, avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ.
661为什么?因为,砸碎这有轮而超越轮回之怖的人,哪怕在梦里也不存在一人。这就是其中的关联。它没有底,没有立足处,极难渡过,极难越过。就像雷电之轮一样,如同雷电形成的圆盘。那雷电之轮只有粉碎一切,不粉碎就不能运转;同样,有轮也只是在产生纯粹的苦,所以被称为“恒常粉碎”。
661. Kasmā? Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho. Agādhaṃ appatiṭṭhaṃ duratiyānaṃ duratikkamaṃ. Asanivicakkamivāti asanimaṇḍalamiva. Tañhi nimmathanameva, nānimmathanaṃ pavattati, evaṃ bhavacakkampi ekantadukkhuppādanatova ‘‘niccanimmathana’’nti vuttaṃ.
为了说明“以智慧之剑不劈开、未超越轮回怖畏的人根本不存在”这一点的佐证经典,而说了“这也是(世尊)说过的”等话。线的纠缠叫“线乱”,像线乱一样生起,就叫“线乱生”,意思是烦恼、业和果报把它缠得极其厉害。有一种叫kulī的雌鸟,它的巢叫kulika,像那个巢一样生起,就叫“kulikuṇḍika生”。像文若草和芦草一样存在、生起,就叫“文若芦草生”。据说这两种草纠缠在一起生长。因为没有增长,所以叫“无幸处”;因为是苦的去处,所以叫“恶趣”;因为从安乐的积聚处坠落,所以叫“堕落”——这四种无幸处,以及“诸蕴相续”等(《清净道论》等)所说的轮回,他都无法超越。或者说,这里所说的整个轮回,依增长、离去等含义而被称为无幸处等,因为它纯粹就是苦蕴。
Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayamatīto natthīti etassa sādhakasuttaṃ dassento ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā tantākulakajātā, kilesakammavipākehi ativiya jaṭitāti attho. Kuliyā sakuṇiyā nīḍaṃ kulikaṃ, taṃ viya jātā kulikuṇḍikajātā. Muñcā viya, pabbajā viya ca bhūtā jātā muñjapabbajabhūtā. Tadubhayaṃ kira tiṇaṃ ākulaṃ jaṭitaṃ hutvā vaḍḍhati. Vaḍḍhiyā abhāvato apāyaṃ, dukkhagatibhāvato duggatiṃ, sukhasamussayato vinipatitattā vinipātañca, catubbidhaṃ apāyaṃ ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95 āpasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; cūḷani. aṭṭha. 6; bu. vaṃ. aṭṭha. 2.58) vuttaṃ saṃsārañca nātivattati. Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādiatthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato.