17. 慧地详细解说的注释·无明缘行这一句的注释
17. 慧地释注 · 26 段
无明缘行这一句的注释
Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathāvaṇṇanā
616“于诸缘中”是简别中的处格。两种,即按两种方式。多种,即依所缘缘等分为十七种。
616.Paccayesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Duvidhā dvippakārena. Anekadhāti sattarasadhā ārammaṇapaccayādivasena.
以神通心,是指与被称为他心智、宿住随念智、未来分智这些神通共同生起的心。在了知有痴心的时候,是指了知他人和自己的有痴之心的时候。凡是以无明为先导的不善活动,一切灾祸,全都以痴为根源;通过显示无明的过患,为了超越无明而希求还灭,这就是这里的意思。对于那两种福行,因被无明所迷惑,是指被遮蔽了生存过患的无明所迷惑。那些福,就是前面所说的欲界福和色界福。它们以亲依止缘为缘,这就是其中的关联。
Abhiññācittenāti cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇasaṅkhātāhi abhiññāhi sahagatacittena. Samohacittajānanakāleti paresaṃ, attano ca samohassa cittassa jānanakāle. Avijjāpubbaṅgamā akusalappavattiyo yā kāci vipattiyo, sabbā tā mohamūlikāti ca avijjāya ādīnavadassanena avijjāsamatikkamatthāya vivaṭṭābhipatthanāyāti attho. Dvinnampi tesaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ. Avijjāsammūḷhattāti bhavādīnavappaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā. Tāneva puññānīti tāneva yathāvuttāni kāmāvacararūpāvacarapuññāni. Upanissayapaccayena paccayo hotīti sambandho.
“贪等”是指贪、见、疑、掉举、忧。因为与无明相应,所以应当知道:在贪等令人贪著味染的时候,贪等的生起是以无明为所缘而发生的。若把味染看得重要,就应当把它和与贪、见相应的无明连接起来理解。味染就是贪,与它不相离的就是见;因此应当知道,单凭“味染”这个说法,就已经说明了把上述无明看得重要的见。再者,经典中以贪等本身的具体内容来说时,就显示了与它们相应的行以无明为所缘等。“不见过患者”,就是在杀生等事上不见过患的人。为了统摄无明之无所缘者、第一速行,以及所缘、增上、无间等缘语中未说到的和已说到的一切,所以经文说“任何”。
Rāgādīnanti rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ. Avijjāsampayuttattā rāgādīnaṃ rāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā. Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ. Assādanañca rāgo, tadaviyuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā. Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpato vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti. Anādīnavadassāvinoti pāṇātipātādīsu na ādīnavadassino. Avijjāya anārammaṇassa, paṭhamajavanassa ca ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa, vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti āha.
所谓“按照前面所说的方式”,是指在福行中,依希求超越有的角度所说的那样。
Vuttanayenāti samatikkamabhavapatthanāvasena puññābhisaṅkhāre vuttanayena.
617“然而,这又怎么说呢?”等等,提问者的意思是:在“以无明为缘,诸行生起”这句话里,如果认定“确实生起”,这不合理,因为如果其他诸缘没有和合,诸行就不会生起。同样,如果认定“唯是诸行”,也不合理。为什么?因为也应该期望其他缘所生之法由此生起。由于这句话本身含有确定之意,即使采取“唯以无明为缘,诸行生起”这种确定说法,也同样有这个过失。为什么?因为贪等、业、因、取、依处、所缘、作意等其他诸缘也确实可得。其中,“单一”是指无伴,也就是不依赖其他因。其他诸缘也是共作因。想在此指出过失的提问者问难,阿阇梨知道后说“然而,这又怎么说呢?”在此,关于无明离缘与具缘这两种情况,究竟该说什么呢?那些责难是不圆满的,你先把剩下的说出来吧。堕入单一因论,这是所说的过失的牵连。因为单一因论是所不喜欢的,由于一切处一切时都能生起,以及成为同一类无差别,所以(有此过失)。
617.Kiṃ panāyantiādinā codakassa ayamadhippāyo – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’ti ettha sambhavanti evāti avadhāraṇaṃ na yujjati , avasesapaccayasamavāyābhāve saṅkhārānaṃ sambhavābhāvato. Tathā saṅkhārā evāti avadhāraṇampi na yujjati. Kasmā? Aññesañca paccayuppannadhammānaṃ sambhavassa tato icchitabbattā. Vākyassa avadhāraṇaphalattā avijjāpaccayā eva saṅkhārā sambhavantīti avadhāraṇe gayhamānepi ayaṃ doso. Kasmā? Yasmā lobhādikammanidānaupādānavatthārammaṇamanasikārādayo aññepi paccayā labbhantiyevāti. Tattha ekāti asahāyā, kāraṇantaranirapekkhāti attho. Aññepi paccayā sahakārikāraṇabhūtā. Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘kiṃ panetthā’’ti. Ettha avijjāya paccayantarena rahitabhāve ca sahitabhāve ca kiṃ pana vattabbaṃ, asamattā te codanā, avasiṭṭhañca tāva kathehīti vuttaṃ hoti. Ekakāraṇavādo āpajjatīti dosappasaṅgo vutto. Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbattha sabbakālaṃ sambhavāpattito, ekasadisāsabhāvāpattito ca.
因为“一非一”等三种情形都不成立,所以按照剩下的可能,只有在“非一非多”这第四种情形成立时,说明一因一果才有意义,因此并非不合理,而是完全合理。一果不能从一因产生,多果也不能从一因产生;从多因也不能产生一果——这就是这里的关联。
Yasmā ekaṃ na ekatotiādīsu tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena anekato anekamevāti etasmiṃ catutthe eva pakāre vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi, tasmā na nupapajjati upapajjatiyeva. Ekaṃ phalaṃ ekato natthi, anekampi ekato natthi. Anekatopi ekaṃ phalaṃ no atthīti sambandho.
开示一一因与一一果:所谓“以无明为缘而有诸行”,这是开示单一因;“以行为缘而有识”,这是开示单一果。如此,在各处都作了一一因与一一果的开示。
Ekekahetuphaladīpananti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekahetudīpanaṃ, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ekaphaladīpananti evaṃ tattha tattha ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ.
随顺所化者,就是随顺所化者的意乐。开示单一之因与单一之果,或是出于大师说法的善巧,或是出于所化众生的意乐。而这两者的原因,在于各处所应说的义理是最胜、明显且不共的。诸佛世尊达到了说法的善巧,对于应说的义理,即使有多种法门可以宣说,也随自己的意乐选取一种来说法,这就是随顺说法善巧。而在其中,用哪种法门能让哪些所化者觉悟,就用那种法门使他们觉悟,这就是随顺所化者的意乐。
Veneyyānaṃ anurūpatoti veneyyānaṃ ajjhāsayassa anurūpato. Ekasseva hetuno, phalassa ca dīpanā satthu desanāvilāsato vā veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayato vā. Tadubhayassa panettha kāraṇaṃ tattha tattha desetabbassa atthassa padhānatā, pākaṭatā, asādhāraṇatā ca. Desanāvilāsappattā ca buddhā bhagavanto te desetabbe atthe bahūsupi pariyāyesu labbhamānesu yathārucitaṃ gahetvā dhammaṃ desenti, sā desanāvilāsānurūpatā. Tattha pana yena pariyāyena ye veneyyā bujjhanti, teneva tesaṃ bodhanaṃ, sā veneyyajjhāsayānurūpatā.
依触而确定受,意思是:就像经文里说的“比丘们,缘于乐受之触,生起乐受”等等,以及“缘于眼和诸色而生起眼识,三者和合就是触,以触为缘而有受”等等。也就是说,随顺于乐受之触等、眼触等,来确定乐受等、眼触所生受等。
这段话的意思是:即使眼和诸色等条件相同,但因为触不同,乐受等就不会颠倒错乱;即使诸色和作意等条件相同,但因为眼等接触的不同,眼触所生受等也不会颠倒错乱;即使其他缘都相同,但因为眼触不同,乐受等和眼触所生受等的粗显与微细等就不会混淆。
对于上面所说的触,乐受等作为果报的不颠倒的缘性,就是依受而确定触。或者,通过因和果的差别,来确定果和因的差别,因此在这两方面都有决定性的运作。这就是这里所说的意思。
Yathāphassaṃvedanāvavatthānatoti ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 4.129), ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60; kathā. 465, 467) ca sukhavedanīyaphassādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato. Samānesupi hi cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato, samānesu rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato, aññapaccayasāmaññepi cakkhusamphassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho. Yathāvuttaphassassa sukhādīnaṃ aviparīto paccayabhāvo eva yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ. Kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo pavatthānanti vutto.
“业等”是指业食、时节等,它们是不明显的,因为以痰(药)平息疾病为喻。而痰的稀薄等状态,才是痰本身明显的因。这里要说明的是:无明被显示为诸行的因,这就是上下文的关系。由于经中说“随观乐味者,渴爱增长”,也就是《相应部》所说:“诸比丘,对于会成为结缚的诸法,随观乐味者,渴爱增长;以渴爱为缘有取,以取为缘有有。”这部经已经说到渴爱是行的因,这就是它的意思。再者,为了显示无明也是它的因,所以又说“也由于‘无明集则漏集’的说法”。或者说,作为四种取的渴爱,以及欲漏和见漏,是行的因,它们以无明为因,这已经很明显;但为了显示无明也是行的因,所以通过这两部经来显示无明是诸行的明显之因。“随观乐味者”这句话,显示的是:具有覆藏有的过患这一作用的无明,是渴爱的因。因为无明,所以才造作福行等;由于无明是行的因这一点很明显,所以就说无明的状态本身就是行的因。又因为漏尽者没有诸行,而且福行等的共同因是所依、所缘等,所以应当这样理解:覆藏福有之过患的无明,是福行等的不共因。正是由于这一点,在“无明缘行,行缘识”等处,是以主要性、明显性、不共性这三项原则来说明一一对应的因果关系;而在一切“触缘受,受缘爱”等处,则应当理解为:根据所化众生的意乐,教示正法之目的。
Kammādayoti kammaāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamanato. Semhassa mandabhāvādinā ca semhaṃyeva pākaṭaṃ kāraṇaṃ. Ayamidha avijjā saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti sambandho. Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatīti vacanatoti ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti (saṃ. ni. 2.53) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho. Puna tassāpi avijjāya kāraṇanti dassanatthaṃ ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayoti ca vacanato’’ti āha . Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmāsavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā avijjāhetukāti suttadvayenāpi avijjāya pākaṭaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvameva dasseti. ‘‘Assādānupassino’’ti (saṃ. ni. 2.53) hi vacanena bhavādīnavappaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hoti. Yasmā avidvā, tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa pākaṭattā aviddasubhāvova saṅkhārakāraṇabhāvena vutto. Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato, asādhāraṇattā ca puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇāni vatthārammaṇādīnīti puññabhavādīnavappaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo. Eteneva ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1; mahāva. 1; netti. 24) ettha pana padhānattā, pākaṭattā, asādhāraṇattāti ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ‘‘phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā’’tiādīsu bodhaneyyajjhāsayavasena dhammassa bodhanasaṅkhātaṃ payojanaṃ veditabbaṃ.
618“一向不可爱果”这句话,是用来说明它与无明相违;“有过失”这句话,则是用来说明它与无明不同类。因为福行和不动行具有可爱异熟和无可指责的本性,所以与无明相违,并且与它不同类。接着“怎么会不合理”等话是回应,用来说明所谓“一向不可爱果”等作为原因的教示并不是绝对的。这里的意思是:你用“既然如此”等话提出的责难,就异熟来说是对的,因为带来不可爱异熟的因不会产生可爱之果,带来可爱异熟的因也不会产生不可爱之果。然而,这里说的是缘所生法与缘性相法之间的法性决定,而在这一点上,由于这种决定性有多种多样,并没有固定不变的规则,所以说“相违”等。
618.‘‘Ekantāniṭṭhaphalāyā’’ti etena viruddhabhāvaṃ, ‘‘sāvajjāyā’’ti etena vijātiyabhāvaṃ avijjāya joteti. Puññāneñjābhisaṅkhārā hi iṭṭhavipākatāya, anavajjasabhāvatāya ca tassā viruddhā, vijātiyā cāti. Kathaṃ na yujjissatītiādi samādhānaṃ, tena yvāyaṃ ekantāniṭṭhaphalatādihetupadeso, tassa anekantikataṃ dasseti. Ayaṃ hettha adhippāyo – yāyaṃ tayā codanā ‘‘evaṃ santepī’’tiādinā katā, sā yuttā vipākaṃ pati. Na hi aniṭṭhavepakkaṃ kāraṇaṃ iṭṭhaṃ phalati, iṭṭhavepakkaṃ vā aniṭṭhaṃ. Yasmā panettha paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvalakkhaṇadhammānaṃ dhammatā adhippetā, tatra cāyaṃ niyamo natthi vicittarūpattā tassāti. Tenāha ‘‘viruddho cā’’tiādi.
这里,“诸法”指具有自性之法。“处”指状态。因此,“处相违”就是与存在性相违。不过有些论师说是“结生等之处”。若这样,那么“前心是后心的处相违缘”这句话就不能一概成立了。因为对有分来说,有分也是无间缘;对速行来说,速行也是无间缘;而工巧等心并没有结生等之处,所以那不是这里所要表达的意思。业对色是自性相违缘,因为名与色相违,有所缘与无所缘等也相违。乳等对酪等,是因为甘味、酸味等自性相违。光明以不识别的作用,对具有识别作用的识,是自性相违缘。糖等以不迷醉的作用,对具有迷醉作用的漏,也是自性相违缘。
Tattha dhammānanti sabhāvadhammānaṃ. Ṭhānanti avaṭṭhānaṃ. Tasmā ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho. Keci pana ‘‘paṭisandhiādīniṭhānānī’’ti vadanti. Evaṃ sati ‘‘purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayo’’ti nayidaṃ ekantikaṃ siyā. Bhavaṅgampi hi bhavaṅgassa anantarapaccayo, javanaṃ javanassa, na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭṭhānaṃ atthi, tasmā na taṃ idha adhippetaṃ. Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā, sārammaṇānārammaṇādivirodhā ca sabhāvaviruddho paccayo . Khīrādīni dadhiādīnaṃ madhurambilarasādisabhāvavirodhā. Avijānanakicco āloko vijānanakiccassa viññāṇassa. Amadanakiccā ca guḷādayo madanakiccassa āsavassa.
“牛毛、羊毛顺逆等”里面,说到“牛毛、羊毛顺逆”时,应当知道是指草,而“绵羊”是指红色的母山羊。“角”是指芦苇。“酪、芝麻粉、糖球”是指药草。“苔藓”是指稻秧。“母骡”是指驴骡。像这样等等,都由“等”这个字涵盖进去。因为无明并不只是果报,所以,即使是有苦果报的无明,作为有不苦果报的福行、不动行的缘,也并非不合理。这就是其中的意思。
Golomāvilomādītiādīsu golomāvilomāni dubbāya, avīti ca rattā eḷakā veditabbā. Visāṇaṃ sarassa. Dadhitilapiṭṭhaguḷāni bhūtiṇakassa. Sevālaṃ taṇḍuleyyakassa, kharavaḷavā assatarassāti evamādi ādi-saddena saṅgahito. Yasmā vipākā eva na, tasmā dukkhavipākāyapi avijjāya adukkhavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho.
即使无明并非那些行的异熟,但由于它本身带有过失,所以它只作为与它不相违、与它相似的非福行的缘,而不是其他行的缘。为了阻止这种责难,所以说:“相违与不相违,相似与不相似,诸法的缘已成立。”因此,为了使这个含义清楚明了,便说出了“如是此无明”等话。
Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ, taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo, na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā. Dhammānaṃ paccayo siddho’’ti vuttaṃ. Tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘iti ayaṃ avijjā’’tiādimāha.
619不取“在一切处,诸蕴的坏灭就是死”这句话为死没。这里所说的“死”,是指在各个存在处等当中,色等诸蕴那被称为“死”的最终坏灭,而不能如实了知这一点。有情的、存在的、正存在的。转移到另一个身体,就是与另一个身体结合。
619.Sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇanti cutiṃ aggaṇhantoti idha cuti nāma tattha tattha bhavādīsu rūpādīnaṃ khandhānaṃ maraṇasaññito carimo bhedoti yāthāvato ajānanto. Sattassa sato vijjamānasseva. Dehantarasaṅkamanaṃ aññena kāyena samāgamo.
“在一切处诸蕴的显现”,是指在各个存在处等当中,诸蕴最初生起。“新身体的显现”,这里是指舍弃衰老的身体之后,属于来世的新身体生起。就像有些人所说的那样:
Sabbattha khandhānaṃ pātubhāvoti tattha tattha bhavādīsu khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti. Navasarīrapātubhāvoti idha jiṇṇassa sarīrassa nikkhepe paralokapariyāpannassa navakāyassa uppādo. Yatheke vadanti –
“就像人扔掉破旧的衣服,
人会去拿其他新衣;
求乐者于此弃舍衰老之身,
如是执取崭新之自体。”
‘‘Vatthāni jiṇṇāni yathā pahāya, Navāni gaṇhāti naro parāni; Nikkhippa dehaṃ idha jiṇṇamevaṃ, Gaṇhāti attābhinavaṃ sukhesī’’ti.
这个“有情”,指的就是这个“我”——被认定为所有者、居住者、造作者和感受者。“有情死去”“有情投生”也是同样的道理。在这三个地方,“等”这个字涵盖了自在天所造、梵天所造等各种说法。
Ayaṃ sattoti ayamattā, yo sāmī, nivāsī, kārako, vedako cāti adhippeto. Sattomarati, satto upapajjatīti etthāpi eseva nayo. Tīsupi ṭhānesu ādi-saddena issarakuttabrahmakuttādivikappanaṃ saṅgaṇhāti.
自性相,就是恼坏、领纳等作用,或者就是坚硬、触碰等自身的性质。共相,就是无常等。在诸行中执取我、我所,意思是在色等诸法里,把其中一部分执取为我,把另一部分执取为我所。
Sabhāvalakkhaṇanti’ruppanānubhavanādiṃ, kakkhaḷaphusanādisabhāvameva vā. Sāmaññalakkhaṇanti aniccatādiṃ. Saṅkhāre attato attaniyatoti rūpādīsu ekaccaṃ attato, tadaññaṃ attaniyato.
有人认为“我”能知,就像迦毗罗派等所主张的那样;有人认为“我”不能知,就像迦那陀派和邪命外道等所主张的那样。因为迦那陀派也认为,从自性上说,“我”并不能知;只有当它与觉性这一功德结合时,才能知。所谓“他自己做,也让别人做”,意思是:那个在别处感受苦乐的就是他本人,他自己造作福业和非福业,也让别人去造作,而不是另有一个人在做。所谓“使成就”,是指通过产生二微尘等,以及随意愿使之圆满。所谓“他”,就是指被执为自我的有情。所谓“具根者”,就是具备眼等诸根,以此说明六处的生起运作。这一切都是为了让执持邪见的人明白:依缘而起的无明等法,各自完成自己的作用后,他便迷惑了——正是从这个角度才这样说。就像用不可切断的线穿过不可破坏的摩尼宝珠一样,前后确定不移,这就是“决定”;由决定,或者说决定本身就是“结合”“会合”,称为“决定结合”。依这种决定结合,在诸有中成熟,达到人、天、鸟等状态,就是“决定结合之有成熟”。他们又解释说:依决定、结合,以及被称为“有”的自性而成熟,达到种种不同的状态,这就是“决定结合之有成熟”的意思。
Attā jānāti vāti vikappeti kāpilādayo viya. Na jānāti vāti kāṇādājīvikādayo viya. Kāṇādopi hi attā sabhāvena na jānāti. Yadā buddhiguṇena saṃyujjati, tadā jānātīti icchati. So eva karoti ca kāreti cāti yo parattha sukhadukkhaṃ anubhavati, so eva puññāpuññaṃ sayaṃ karoti, aññañca kāreti, na aññoti adhippāyo . Saṇṭhapentāti dviaṇukādiuppādanavasena, icchāvasena ca sampādentā. Soti attasaññito satto. Indriyasampannoti cakkhādīhi indriyehi samannāgato, tena saḷāyatanappavattiṃ dasseti. Sabbañhetaṃ yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ avijjādīnaṃ kiccaṃ attano byāpāraṃ katvā diṭṭhigatiko vimuyhatīti dassanavasena vuttaṃ. Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati, niyatiyā, niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati, tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā. Niyatiyā, saṅgatiyā, bhāvasaṅkhātena sabhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ca atthaṃ vadanti.
为了说明这个意思——凭借这些分别,无明使心成为不善,并让众生在福行等种种行当中的任何一处生起活动——所以才说“他被无明所蒙蔽”等等。“行道”就是靠近、前往。
Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā satte puññādīsu saṅkhāresu yattha katthaci pavattetīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘so avijjāya andhīkato’’tiādi. Paṭipajjatīti upasaṅkamati.
“没有引导者”,是指缺少能帮助自己证得阿拉汉道的善友;或者说,以阿拉汉道智为终结的智慧,能清楚地展示什么是正道、什么是邪道,引导众生走向涅槃,所以叫“引导者”。离开了这种引导,就是“没有引导者”。“了知法”,是指依靠亲近善人,了知能开示四圣谛的经典等法;或者也可以说,是以道智了知一切法中最殊胜的涅槃法。不过,另外三谛的现观虽然与这道智同时发生,但因为它是依于那了知而有的,所以这里把它说成像先前一样。“寂静而行”:由证得最上道,无明完全止息而成为寂静者,住于有余涅槃界,直至证得无余涅槃界,为利益有情而维持其身、游行,以现法乐住而住。
Apariṇāyakoti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahito, arahattamaggañāṇāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā satte nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakaṃ, tena rahito apariṇāyako. Dhammaṃ ñatvāti sappurisūpassayena catusaccappakāsakaṃ suttādidhammaṃ ñatvā, maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānadhammaṃ ñatvā. Taṃjānanāyattaṃ pana sesasaccattayābhisamayaṃ samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ. Upasanto carissatīti aggamaggādhigamena sabbaso avijjūpasamā upasanto saupādisesanibbānadhātuyaṃ ṭhito yāva anupādisesanibbānadhātupatti, tāva sattānaṃ hitacariyāya attabhāvaṃ pavattento carissati, diṭṭhadhammasukhavihārehi viharissatīti attho.