17. 慧地详细解说的注释·行缘识句的详细展开注释
17. 慧地释注 · 85 段
行缘识句的详细展开注释
Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathāvaṇṇanā
620对于前面所说的“以行为缘而生起”的那个识,它只应该是业所生的,所以说“包含了三十二种世间果报识”。但在《界论》里,在“不相应所摄、非所摄”的句目解说中这样说:“那些与以行为缘的识不相应的法,那些与以六处为缘的触不相应的法,那些与以触为缘的受不相应的法,这些法被多少蕴……所摄?这些法撇开无为法(就蕴方面而言),被一蕴、十一处、十一界所摄。不被多少所摄?不被四蕴、一处、七界所摄。”(界论466)根据这段话,就把一切识、触、受都收摄进来了。如果在这里识、触、受是有分的,那么回答就应该像“果报法”(法集论·三法母论3)那样来回答。所以应当知道,那里的意趣是:按照阿毗达摩分别的方式,收摄了以行为缘的识等。无明缘行在阿毗达摩分别(分别论243)中被说为四地的善行和不善行,因此应当看出,这里所收摄的正是那个。至于有,在《界论》中为了显示业有和生有的差别,并没有按照阿毗达摩分别的方式来收摄;这样做了之后,在那里没有举出“以取为缘而有”,而是按照“业有”等的方式(界论66)举出了有。
620. Yathāvuttasaṅkhārapaccayā uppajjamānaṃ taṃ kammanibbattameva bhavituṃ arahatīti ‘‘bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitānī’’ti āha. Dhātukathāyaṃ pana vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇena ye dhammā, saḷāyatanapaccayā phassena ye dhammā, phassapaccayā vedanāya ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… saṅgahitā? Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ekena khandhena, ekādasahi āyatanehi, ekādasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Catūhi khandhehi, ekenāyatanena, sattahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti (dhātu. 466) vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato. Yadi hi ettha viññāṇaphassavedanā sappadesā siyuṃ, ‘‘vipākā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 3) imassa viya visajjanaṃ siyā. Tasmā tattha abhidhammabhājanīyavasena saṅkhārapaccayā viññāṇādayo gahitāti adhippāyo veditabbo. Avijjāpaccayā saṅkhāro ca abhidhammabhājanīye (vibha. 243) catubhūmakakusalasaṅkhāro, akusalasaṅkhāro ca vuttoti eso eva dhātukathāyaṃ gahitoti daṭṭhabbo. Bhavo pana dhātukathāyaṃ kammūpapattibhavavisesadassanatthaṃ na abhidhammabhājanīyavasena gahito, evañca katvā tattha ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti anuddharitvā ‘‘kammabhavo’’tiādinā (dhātu. 66) nayena bhavo uddhaṭo.
这里只是针对世间异熟意识而说“有二十二种”。“以六识”:就是按照所强调的眼识等六识。那么,为什么这里只取世间异熟识呢?回答说:“因为出世间异熟识在流转的讨论中不适用。”如果是这样,那为什么在《界论》中,在“由行缘识,那些与识不相应的法”等(界论362)里,也取了出世间异熟识呢?那是由于随顺法的教导,在阿毗达摩的教说中,像异熟三法(法集论·三法论母3)那样,以无余地统摄一切异熟法的方式来说的。而经教的教导则是随顺性的教导,所以应当在那里把流转和还灭无混杂地显示出来。因此,作为对此义的解释,在流转的讨论中只取了世间异熟识。正因如此,才说“在流转的讨论中不适用,所以没有取”。
Lokiyavipākamanoviññāṇameva sandhāyāha ‘‘bāvīsatividhaṃ hotī’’ti. Chahi viññāṇehīti yathāadhikatehi cakkhuviññāṇādīhi chahi viññāṇehi. Kasmā panettha lokiyavipākaviññāṇasseva gahaṇaṃ katanti āha ‘‘lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantī’’ti. Yadi evaṃ kasmā dhātukathāyaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇena ye dhammā vippayuttā’’tiādīsu (dhātu. 362) lokuttaravipākānampi gahaṇaṃ katanti? Taṃ yathādhammasāsanattā abhidhammadesanāya vipākattike (dha. sa. tikamātikā 3) viya anavasesavipākadhammasaṅgaṇhanavasena vuttaṃ. Suttantadesanā pana yathānulomadesanāti tattha pavattinivattiyo asaṅkarato dassetabbā. Tasmā tadatthasaṃvaṇṇanāti katvā pavattikathāyaṃ lokiyavipākaviññāṇāniyeva gahitāni. Tenevāha ‘‘vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitānī’’ti.
业以怎样的方式造作,才能够在产生果报时起作用,就以那样的方式造作,才被称为“已积集”。这里是在取那种能够产生异熟的诸行,所以说“在已积集业不存在时”。所谓“因”,是以排除对立面为主的表达,因此这里取的是“不存在”这一面,意思是:业存在时它才存在,业不存在时它就不存在——这就是这段话的用意。然而,正如识以行为缘这一点还没有成立,它的异熟性并非如此(并非没有成立)。但异熟性是已经成立的,所以说“因为是异熟”。他就是通过识的异熟性来成立识以行为缘这一点。为了成立这一点,才说“在已积集业不存在时,异熟也不存在”,为了展开说明这个意思,又说了“又,异熟……”等话。如果异熟能够不依赖业就生起,那么一切众生即使已经投生到梵天,在各自异熟没有生起机会的地方,鼻识等以及大异熟识也应该生起。所谓“异熟”,是随顺“识”这个词而用的中性表达,意思是“一切异熟识”。
Yathā kataṃ kammaṃ phaladāne samatthaṃ hoti, tathā kataṃ ‘‘upacita’’nti vuccatīti vipākadānayogyameva saṅkhāraṃ gaṇhanto ‘‘upacitakammābhāve’’ti āha. Hetu nāma byatirekappadhānanti abhāva-ggahaṇaṃ, tena kamme sati bhāvato, asati abhāvatoti ayamettha adhippāyo . Yathā panassa viññāṇassa saṅkhārapaccayatā na siddhā, na evaṃ vipākabhāvo. So pana siddhoti katvā āha ‘‘vipākaṃheta’’nti. Tena viññāṇassa vipākabhāvena saṅkhārapaccayattaṃ sādheti. Tassa pana sādhanatthaṃ ‘‘upacitakammābhāve vipākābhāvato’’ti vuttanti taṃ vivaranto ‘‘vipākañcā’’tiādimāha. Yadi uppajjeyyāti yadi kammanirapekkho vipāko uppajjeyya. Sabbesaṃ sattānaṃ brahmattaṃ upagatānaṃ ghānādiviññāṇāni mahāvipākaviññāṇānīti tassa tassa vipākassa anokāse ṭhitānampi. Vipākānīti viññāṇāpekkhāya napuṃsakaniddeso, sabbavipākaviññāṇānīti attho.
行有多种,按二十九种思的差别来分;识也有多种,因为有三十二种。并不是一切行都能作为一切识的缘,所以说“以哪种行为缘,生起哪种识?”这里说的“识”,是取识的共同含义来说的。虽然在蕴的解说中也已经列举了这些识,但那太简略了,而且在那里也没有说明它们以行为缘的关系。因此,为了详细说明它们在转起、结生以及各种存在中的运作方式,就开始说“以欲界福行为缘……”等。“意识”这个词中,处格表示限定。“大果报”是中性词,是就识而说的。如果读作“大果报”,那就应当联系“意识界”来理解。
Saṅkhārā bahū ekūnatiṃsacetanābhedato, viññāṇāni ca bahūni bāttiṃsavidhattā, na ca sabbato sabbānīti āha ‘‘katarasaṅkhārapaccayā kataraviññāṇanti ce’’ti. ‘‘Viññāṇa’’nti ca idaṃ viññāṇasāmaññaṃ gahetvā vuttaṃ. Kāmaṃ khandhaniddesepi (visuddhi. 2.451 ādayo) imāni viññāṇāni niddiṭṭhāni, taṃ pana atisaṃkhittaṃ, na ca tattha nesaṃ saṅkhārapaccayatā vibhāvitāti taṃ pavattiyaṃ, paṭisandhiyañca bhavādīsu pavattanākāravasena vitthārato dassetuṃ ‘‘kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā’’tiādi āraddhaṃ. Manoviññāṇeti niddhāraṇe bhūmmaṃ. Mahāvipākānīti viññāṇāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Mahāvipākāti pana pāṭhe manoviññāṇadhātuyoti ānetvā sambandhitabbaṃ.
621以行蕴为缘,是指以某种行蕴作为缘的方式。“某种识”就是“种种识”,这两处都应当理解为省略了重复的词。“生起”这个说法,只是表明识在因缘条件下的存在,并不是指生起的特殊方式。为了说明这一点,就说“应当知道它是这样生起的”。即使在梵天,当不悦意的色等境界出现时,不善果报的眼识等有时也会生起,所以说“这十三种……生起”。其中,五蕴的展开在这里详细展开,所以叫“五蕴”,它就是“有”,即在五蕴有之中。确实,即使所指的事物不同,也可以构成别义复合词,比如“胸毛”。或者,由依缘而生起的五蕴所构成,所以叫“五蕴”,它就是“有”,其余和前面一样。
621.Yaṃsaṅkhārapaccayāti yassa yassa saṅkhārassa paccayabhāvena. Yaṃ viññāṇanti ‘‘yaṃ yaṃ viññāṇa’’nti evaṃ ubhayattha āmeḍitalopo daṭṭhabbo. ‘‘Hotī’’ti iminā kāraṇabhāve viññāṇassa sabbhāvamattaṃ paveditaṃ, na pavattivisesoti taṃ dassento ‘‘evaṃ pavatti veditabbā’’ti āha . Brahmānampi aniṭṭharūpādiāpāthagamane akusalavipākacakkhuviññāṇādīni kadāci uppajjantīti ‘‘imāni terasa…pe… pavattantī’’ti vuttaṃ. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vokāro vitthāro etthāti pañcavokāro, so eva bhavo, etasmiṃ pañcavokārabhave. Hoti hi bhinnādhikaraṇānampi aññapadatthasamāso yathā ‘‘urasilomo’’ti. Atha vā yathāpaccayaṃ pavattamānehi pañcahi khandhehi vokarīyatīti pañcavokāro, so eva bhavoti sabbaṃ pubbe viya.
为了详细解释“只在转起时转起”这个简要说法的含义,就开始说“如何……”等等。
‘‘Pavattiyaññeva pavattantī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘katha’’ntiādi āraddhaṃ.
有人说,“大多数情况下,是在与贪相应的速行结束时”——这是指在与嗔、疑、掉举相应的(速行)之后,不会生起与喜俱行的心。这种说法不应采纳。因为经中说:“他贪著于眼、欢喜于眼,缘于此而生起贪、生起见……生起疑、生起掉举;当不善(心)灭去后,果报彼所缘便生起。”如果所缘是可意的,喜俱彼所缘并非不会生起。另一些人说,在速行中关于彼所缘的确定,是就喜俱之后唯生起喜俱而说的,这需要进一步考察,因为在舍俱善、不善速行之后,也应当承认有喜俱彼所缘。实际上,他们只是不承认在舍俱唯作速行之后会有喜俱彼所缘。
‘‘Yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne’’ti idaṃ paṭighavicikicchuddhaccasampayuttānantaraṃ somanassasahagatassa anuppajjanatoti keci, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Cakkhuṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati…pe… vicikicchā uppajjati, uddhaccaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vacanato. Iṭṭhaṃ ce ārammaṇaṃ, somanassatadārammaṇaṃ na na uppajjatīti. Javanena tadārammaṇaniyame somanassasahagatānantaraṃ somanassasahagatāneva sandhāya vuttanti apare, taṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassatadārammaṇassa icchitabbattā. Upekkhāsahagatakiriyājavanānantarameva hi somanassatadārammaṇaṃ na icchanti.
然而,因为三因速行结束时,有时候彼所缘是无因的,所以才说“大多数”。有些人认为:速行的所缘只存在一个心识刹那,那时彼所缘只生起一次,因此说“一次或”。另一些人则认为:彼所缘的作用是领受速行的所缘,当所缘只存在一个心识刹那、接近坏灭时,彼所缘就不生起。因此应当知道,这里说“一次或”就像说“二夜三夜”一样,只是随顺语句的表达方式,实际上彼所缘只生起两次。在“二夜三夜”(《波逸提》50)那句话里,因为没有“或”字,仅仅为了语句顺畅而取“二夜”,这是说得通的。但这里“无间三夜之见或”的“或”字表示选择的意思,所以“一次或”是就偶尔只生起一次的情况而说的,应当这样理解。正因为如此,《破愚暗》为了说明彼所缘只生起一次的情况需要审察,才说:“然而在心路计算中,于一切门,在彼所缘方面只出现两个心路。”(《分别义注》227)
Yasmā pana tihetukajavanāvasāne ca kadāci ahetukaṃ tadārammaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. Yasmā ekacittakkhaṇāyukaṃ javanārammaṇaṃ hoti, tadā tattha ekameva tadārammaṇaṃ hotīti katvā ‘‘sakiṃ vā’’ti vuttanti keci. Apare pana tadārammaṇaṃ nāma javanārammaṇānubhavanakiccaṃ, taṃ ekacittakkhaṇike tathā āsannabhede ārammaṇe nuppajjati. Tasmā ‘‘sakiṃ vā’’ti idaṃ dirattatirattādi viya vacanasiliṭṭhatāvasena vuttanti veditabbaṃ, dvikkhattumeva pana uppajjatīti. ‘‘Dirattatiratta’’nti (pāci. 50) ettha hi vā-saddassa abhāvā vacanasiliṭṭhatāmattena dirattaggahaṇaṃ katanti yujjati. ‘‘Nirantaraṃ tirattadassanatthaṃ vā’’ti idha pana vā-saddo vikappattho vuttoti sakiṃ eva ca kadāci pavattiṃ sandhāya ‘‘sakiṃ vā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva hi sammohavinodaniyaṃ sakiṃ tadārammaṇappavattiyā vicāretabbataṃ dassentena ‘‘cittappavattigaṇanāyaṃ pana sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā’’ti (vibha. aṭṭha. 227) vuttaṃ.
在这里,“在心路生起的计算中”这句话,是针对果报的讨论里,就强力色等所缘而说的心路生起的计算。因为在那个讨论中,确实只说了两种彼所缘生起的心路。正是针对这一点,这里也说“然而在阿毗达摩注疏中,关于彼所缘,提到了两个心路”。在阿毗达摩注疏中说“以不确定的所缘、处、作用而生起”,这是没有提及门而直接说的;这是为了对紧接着后面所说的有因异熟识作同样的说明,才这样说的。因为无因的两种等作为有分,本身就有门;而作为死心和结生心,则被称为有分,且不从其他门生起,所以不能说它们有确定或不确定的门。
Tattha cittappavattigaṇanāyanti vipākakathāyaṃ balavarūpādiārammaṇe vuttaṃ cittappavattigaṇanaṃ sandhāyāha. Tattha hi dveva tadārammaṇuppattivārā vuttā . Tadeva hi sandhāya idhāpi vuttaṃ ‘‘abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana tadārammaṇe dve cittavārā āgatā’’ti. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ aniyatārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattantīti (vibha. aṭṭha. 227) dvāraṃ anāmasitvā eva vuttaṃ, taṃ anantaraṃ parato vuttasahetukavipākaviññāṇānaṃ sadisasaṃvaṇṇanaṃ kātukāmatādhippāyena vuttaṃ. Ahetukadvayādīnañhi bhavaṅgabhūtānaṃ sayameva dvārattā, cutipaṭisandhibhūtānañca bhavaṅgasaṅkhātena, aññena ca dvārena anuppattito niyataṃ, aniyataṃ vā dvāraṃ etesanti na sakkā vattunti.
无因的两种(心)——即作为推度和彼所缘的——是有门可得的,而且那门是不确定的。因此,在涵盖它们时说:“以不确定的门、所缘、处、作用而转起。”正因为如此,在这里,对于作为彼所缘的大果报(心),也有门可得,所以在那里也取了门。
Ahetukadvayassa pana santīraṇatadārammaṇabhūtassa dvāraṃ labbhati, tañca aniyatanti tampi gaṇhanto ‘‘aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattantī’’ti āha. Teneva cettha mahāvipākānampi tadārammaṇabhūtānaṃ dvāraṃ labbhatīti tatthāpi dvāraggahaṇaṃ kataṃ.
一个有情所生起的色界果报,是在地遍等某个所缘上生起的,它不会在别的所缘上生起,所以说色界果报有固定的所缘。其余那些是无色界果报识。固定地没有依处,所以叫固定无依处。因为只在破除遍相后的虚空等所缘上生起,所以是固定所缘。“其中”是指在转起之中。“它的”是指三十二种果报识的。那些种种行,就是前面所说的福行等行。以业缘,是指异刹那业缘;以亲依止缘,是指自然亲依止缘。
Ekassa sattassa pavatto rūpāvacaravipāko pathavīkasiṇādīsu yasmiṃ ārammaṇe pavatto, tato aññasmiṃ tassa pavatti natthīti rūpāvacarānaṃ niyatārammaṇatā vuttā. Itarāni āruppavipākaviññāṇāni. Niyataṃ avatthukānīti niyatāvatthukāni. Kasiṇugghāṭimākāsādīsuyeva ārammaṇesu pavattanato niyatārammaṇāni. Tatrāti pavattiyaṃ. Assāti bāttiṃsavidhassa vipākaviññāṇassa. Te te saṅkhārāti yathāvuttā puññābhisaṅkhārādisaṅkhārā. Kammapaccayenāti nānākkhaṇikakammapaccayena. Upanissayapaccayenāti pakatūpanissayapaccayena.
622622. 这样显示了在转起中的识转起之后,为了显示结生中的识转起,而说了“然而所说的”等话。其中,“以相应的结生”是指以相应的结生作用。而那相应的性质,他之后自己会说明。由一有连接另一有,在这里就叫结生。考虑到它即使没有心也仍然存在,所以问了“有多少结生”之后,又问“有多少结生心”。“以何心、于何处”是指以什么心、在什么有中。
622. Evaṃ pavattiyaṃ viññāṇappavattiṃ dassetvā paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ pana vutta’’ntiādimāha. Tattha anurūpāya paṭisandhiyāti anurūpena paṭisandhikiccena. Taṃ pana anurūpataṃ sayameva vakkhati. Bhavantarena bhavantarassa sandhānaṃ idha paṭisandhīti taṃ acittakampi atthevāti katvā ‘‘kati paṭisandhiyo’’ti pucchaṃ katvāpi ‘‘kati paṭisandhicittānī’’ti pucchā katā. ‘‘Kena katthā’’ti kena cittena kasmiṃ bhave.
这里说的“其中”,是指在十九种结生心里。“与善果报的无因意识界”是连接关系。天界里没有无因结生,所以用“人间”来限定。“非男等”的“等”字,把mamma等也包括进去了。不过有些论师说:某些无因结生者虽然诸根完具,却也稍微有审察的习性,所以这一类也被这里的“等”字所包含。“简略而言”就是概括地说,意思是:不区分“某某结生以某某为所缘”。
Tatthāti tesu ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu. Kusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyāti sambandho. Natthi devesu ahetukā paṭisandhīti ‘‘manussaloke’’ti visesanaṃ. Napuṃsakādīnanti ādisaddena mammādīnaṃ saṅgaho. Keci pana ekacce ahetukapaṭisandhikā avikalindriyā hutvā thokaṃ vicāraṇapakatikāpi hontiyeva, tasmā tādisānampi idha ādisaddena saṅgahoti vadanti. Saṅkhepatoti samāsato, asukāya paṭisandhiyā asukaṃ ārammaṇanti vibhāgaṃ akatvāti attho.
“其余的”是指:五种色界结生,以及初无色界和第三无色界这两种,也就是除了前面所说的之外,剩下这七种结生。以现在为所缘的死亡心并不存在,因为它只在结生的所缘上生起。“于两种所缘中”是指依过去所缘和不可说所缘这两种所缘。
Sesānanti rūpāvacarā pañca, paṭhamatatiyāruppā dveti imāsaṃ vuttāvasesānaṃ sattannaṃ paṭisandhīnaṃ. Paccuppannārammaṇaṃ cuticittaṃ nāma natthi paṭisandhiārammaṇe eva pavattanato. Dvīsu ārammaṇesūti atītanavattabbavasena dvīsu ārammaṇesu.
623“那些”是指过去所造的业。“他的”是指临近死亡的人。“悬现”是说,就像傍晚时分大山峰的影子落在地面上一样,在他的心里悬现、显现出来。“当它灭尽时”是指当那个死亡心灭尽时,就在它灭尽的紧接着的刹那。“即彼”是指前面所说的速行心路中作为所缘的那个。在无明、渴爱等烦恼还没有被断除的情况下,业等才会显现;由于这个原因,心相续就倾向于、朝向另一个存在,所以说“由未断烦恼之力所牵引转变”。因为当相续被牵引转变时,作为其中一部分的结生心也同样被牵引转变了,但若没有一部分被牵引转变,相续的被牵引转变也不存在。不过在一切情况下都可以判定:倾向于恶趣结生的死亡前的速行是不善的,倾向于善趣结生的则是善的。经中说:“比丘们,如果识住立时执着于相的滋味,或执着于随相的滋味,假如在那时命终,就有这种可能:他会投生到两种趣中的某一种,或是地狱,或是畜生趣。”因此,不善是恶趣结生的亲依止缘,善则是善趣结生的亲依止缘。至于阿拉汉,因为一切烦恼都已彻底断除,一切对存在的关切都已止息,所以业等的相不再显现。因此,即使业还存在,也因为得不到助缘而不产生结生。
623.Tānīti pubbe katāni kammāni. Assāti āsannamaraṇassa puggalassa. Olambantīti sāyanhe mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā viya bhūmiyaṃ tassa citte avalambanti upatiṭṭhanti. Tasmiṃ niruddheti tasmiṃ cuticitte niruddhamatte tassa nirodhasamanantarameva. Tadevāti taṃyeva yathāvuttajavanavīthiyā ārammaṇabhūtaṃ. Avijjātaṇhādīsu kilesesu anupacchinnesveva kammādino upaṭṭhānaṃ, tañca ārabbha cittasantānassa bhavantaraninnapoṇapabbhāratā hotīti āha ‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’nti. Santāne hi vināmite tadekadesabhūtaṃ paṭisandhicittañca vināmitameva hoti, na ca ekadesavināmitabhāvena vinā santānassa vināmitatā atthīti. Sabbattha pana duggatipaṭisandhininnāya cutiyā purimajavanāni akusalāni, itarāya ca kusalānīti nicchinanti. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, anubyañjanassādagadhitaṃ vā, tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235) hi vuttaṃ, tasmā akusalaṃ duggatiyaṃ, kusalañca sugatiyaṃ paṭisandhiyā upanissayo hotīti. Arahato pana sabbaso kilesānaṃ upacchinnattā paṭippassaddhasabbabhavussukkatāya kammādinimittaṃ na upaṭṭhahati, tato vijjamānampi kammaṃ aladdhasahāyattā paṭisandhiṃ na janeti.
所谓“依所说的那种业”,是指依恶业的力量;意思是“由那业所呈现出来的”。说“地狱等处的火焰色等”,是就与那些景象相似来说的。因为那时并不是那地狱火的色等本身出现在他面前。其中,“火焰色等”的“等”字,包含了灰河、辛波利林、剑叶林等的色。“地狱等”的“等”字,则包含了饿鬼、畜生经常活动的处所所摄的色。它出现在意门中,意思是:由业力所呈现的色处,就像做梦的人所见的那样,也像天眼所见的那样,只在意门中成为所缘。一次转向、五次速行、两次彼所缘,这就是三种路心。
Vuttappakārakammavasenāti pāpakammavasena, tadupaṭṭhāpitanti adhippāyo. ‘‘Narakādīsu aggijālavaṇṇādika’’nti idaṃ taṃsadisatāvasena vuttaṃ. Na hi so eva nirayaggivaṇṇādi tadā tassa āpāthaṃ āgacchati. Tattha aggijālavaṇṇādikanti ādi-saddena vettaraṇīsimbaliasipattavanādivaṇṇaṃ saṅgaṇhāti. Narakādīsūti pana ādi-saddena petatiracchānānaṃ nibaddhasañcaraṇaṭṭhānapariyāpannavaṇṇaṃ. Manodvāre āpāthamāgacchatīti kammabalena upaṭṭhāpitavaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya, dibbacakkhussa viya ca manodvāre eva gocarabhāvaṃ gacchati. Ekaṃ āvajjanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni.
成为贪等之因的低劣所缘,这里指的是适合作为不善果报之所缘的不可爱所缘。因为那个所缘也能通过思惟的力量而成为贪的因。或者说,对于能产生不善果报的业所俱生的贪等,以及与那些相似的临终速行思所俱生的贪等来说,它们作为因的性质本身就是低劣性。因为那个所缘成为能产生事后追悔的业的所缘,从业力的角度来说是不可爱的,所以它应当是不善果报的所缘。如果不是这样,那么在可爱所缘上生起的不善业的果报,就不会以不善业相为所缘了。因为不善果报不应该成为具有可爱所缘者。
Rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇanti akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ aniṭṭhamārammaṇamāha. Tampi hi saṅkappanavasena rāgassāpi hetu hotīti. Akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā taṃsadisāsannacutijavanacetanāsahajātānañca rāgādīnaṃ hetubhāvo eva hīnatā. Tañhi pacchānutāpajanakakammānamārammaṇaṃ kammavasena aniṭṭhaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhaveyya. Aññathā ca iṭṭhārammaṇe pavattassa akusalakammassa vipāko akusalakammanimittārammaṇo na bhaveyya. Na hi akusalavipāko iṭṭhārammaṇo bhavituṃ arahatīti.
在五门中,现在来到境前的、属于现在的业相,是在临近所造业所缘的相续中生起的,应当看作与它相似。如果不是这样,那同一个业相就会成为令结生所缘现起的东西,它本身也会成为能结生的。可是,临终速行并不像结生的近行那样,不能说它们既不让结生所缘生起,又能成为能结生的。因为经中说“由已作、已积集故”(《法集论》431)。而且那时,它们如果像在同一路心中那样运转,怎么能算是已作、已积集呢?那时它们并没有被享受。世间速行也不像出世间速行那样,具有同一路心的果报。经中在“或者他先前造过能感苦受的恶业,或者后来造过能感苦受的恶业,或者临命终时成就、执取了邪见。因此,他身坏命终之后,投生到苦界、恶趣、堕处、地狱”(《中部》3.303)等文中说到:临命终时已成就、已执取的邪见,以及与正见俱生的思,能给予结生;而不是说微弱的五门速行能使邪见或正见被成就、被执取。正如《迷惑冰消》中所说:“因为这一切了知善不善法乃至临终的作用,都只是意门心所做,不是五门心所做,所以在执行这一切作用时,俱生速行的路心是被否定的。”
Pañcadvāre ca āpāthaṃ āgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ, taṃsadisañca daṭṭhabbaṃ. Aññathā tadeva paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakaṃ, tadeva ca paṭisandhijanakaṃ bhaveyya. Na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya, etasmiṃ tayā pavattitabbanti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anuppādentāni viya ca pavattāni cutiāsannāni javanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vuttaṃ. Tadā ca taṃsamānavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ? Tadā na assāditāni. Na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni honti. ‘‘Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā hoti samādinnā. Tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.303) sutte maraṇakāle samattāya samādinnāya micchādiṭṭhiyā, sammādiṭṭhiyā ca sahajātacetanāya paṭisandhidānaṃ vuttaṃ, na ca dubbalehi pañcadvārikajavanehi micchādiṭṭhi, sammādiṭṭhi vā samattā hoti samādinnā. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ‘‘sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādicavanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti, na pañcadvārikenāti sabbassapetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittānī’’ti (vibha. aṭṭha. 766).
在这里,因为五门心识不能了知任何法,所以说“诸法以意为前导”(《法句经》1-2),也就是说它连一个善法或不善法都不能了知。对于那些随着详细认知过程的展开而有乐受或苦受跟随的心路过程,这些过程在五门中是被排除的。善业和不善业的执取也是如此。然而,在彼所缘之后命终,以及紧接着结生,只属于意门,并不包含在俱生速行路心之中——应当知道,正是基于这个用意,这里才说五门彼所缘之后命终、紧接着结生。其中,对于在色法等所缘中、还剩五个心刹那寿命时生起的结生,说“以现在为所缘的结生心,对以现在为所缘的有分,以无间缘为缘”;对于还剩一个心刹那寿命时生起的结生,则说“以现在为所缘的结生心,对以过去为所缘的有分,以无间缘为缘”。
Tattha hi na kiñci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātīti ca vuttaṃ. Yesaṃ paṭivibhāvanappavattiyā sukhaṃ vā dukkhaṃ vā anveti, tesaṃ sā pavatti pañcadvāre paṭikkhittā. Kusalākusalakammasamādānañca tādisamevāti. Tadārammaṇānantaraṃ pana cavanaṃ, tadanantarā ca upapatti manodvārikā eva hoti, na sahajavanakavīthicittapariyāpannāti iminā adhippāyena idha pañcadvārikatadārammaṇānantarā cuti, tadanantarā paṭisandhi ca vuttāti daṭṭhabbā. Tattha avasesapañcacittakkhaṇāyuke rūpādimhi uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, avasesaekacittakkhaṇāyuke ca uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ atītārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca vuttanti veditabbaṃ.
624在黑分里安立白分:这里,就像先前说“恶业或业相”的黑分时,说了“无过失业或业相”的白分一样;同样,在说“属于恶趣的结生心,以及地狱等处火焰色等的恶趣相”的黑分时,就应安立白分:“属于善趣的结生心,以及在人间称为如红毯般的母胎色,在天界称为如花园、宫殿、如意树等色的善趣相”。这样安立白分之后,其余一切都应依照前面的方式来了知。“以过去、现在为所缘”:依业与业相,是以过去为所缘;依母胎色等善趣相,是以现在为所缘。
624.Kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvāti ettha yathā pubbe ‘‘pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti vutte kaṇhapakkhe ‘‘anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti sukkapakkho vutto, evaṃ ‘‘duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ, narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimitta’’nti ca vutte kaṇhapakkhe ‘‘sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ, manussaloke rattakambalasadisamātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ, devaloke vā uyyānavimānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ sugatinimitta’’nti evaṃ sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sesaṃ sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Atītapaccuppannārammaṇāyāti kammakammanimittavasena atītārammaṇāya, mātukucchivaṇṇādisugatinimittavasena paccuppannārammaṇāya.
625关于“而那确实”:前面说到“无过失业或业相”时,作了一种不确定的表述,那就是“而那确实”。对于广大果报来说,由于其以自身的业为所缘,只有业相会必然地现前。关于“或纯粹的”:是指以广大业相为所缘的速行路心,它没有彼所缘,这就是它的意思。不过,这个速行路心应当看作像是广大果报的近行。有些人则说这个路心是以广大(果报)为终结的。关于“或以不可说为所缘”:这是就色界结生,以及无色界的第一和第三结生而说的。第二和第四(无色结生)则已经被“以过去为所缘”的说法涵盖进去了。
625.Tañca khoti yadetaṃ ‘‘anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti aniyamanaṃ kataṃ, tañca kho. Kammanimittameva āpāthamāgacchati ekantato attano kammārammaṇatāya mahaggatavipākassa. Suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā, tadārammaṇarahitāyāti attho, sā pana javanavīthi mahaggatavipākassa upacāro viya daṭṭhabbā. Keci pana tañca vīthiṃ mahaggatāvasānaṃ vadanti. ‘‘Navattabbārammaṇā vā’’ti idaṃ rūpāvacarapaṭisandhiṃ, āruppesu ca paṭhamaṃ, tatiyañca sandhāya vuttaṃ. Dutiyacatutthā pana atītārammaṇavacaneneva gahitā.
所谓“母胎色等”,是指色本身以趣相的方式出现。其中,声音首先因为是未执取的,又属于善趣,所以没有在注疏中以趣相的方式出现,这样说是合理的;但香等为什么没有被提到,则需要进一步考察。
Mātukucchivaṇṇasaṅkhātantiādinā vaṇṇo eva gatinimittabhāvena āgato. Tattha saddo tāva anupādinnabhāvena sugatipariyāpannatāya gatinimittabhāvena aṭṭhakathāsu nāgatoti yuttametaṃ, gandhādīnaṃ pana anāgamane kāraṇaṃ vīmaṃsitabbaṃ.
在“亲爱的孩子,这是为了你而作佛供养”这类情形里,是依前思而成为功德。他们说,即使是在最后一个速行中现起的,也是如此。
Ayaṃ tāta tavatthāya buddhapūjā karīyatītiādīsu pubbacetanāvasena puññaṃ hoti. Sabbantimajavane vattamānassāpīti vadanti.
626“依照这一理路,从无色界命终后的无间结生也应了知”:为什么这样说呢?难道在“依地遍禅那等而获得广大心、住于善趣者”这类说法中,这种结生不已经被包含了吗?不是的,因为那里只说了色界命终后的无间结生。因为在那一说法中,通过“地遍等相或广大心现在意门,或现在眼门、耳门”等语句,可以知道只说了色界命终后的无间结生。或者,即使按照随应的方式去配属,这种结生在那里也被包含了,可是无色界命终之后无间,并不会有色界结生。而且在无色界中,从上地命终之后无间,不会有更下、更下的结生,所以从第四无色界命终,不会有以不可说为所缘的结生。因此,从那里命终,就在那里有以过去为所缘的结生;而在欲界,则有以过去、现在为所缘的结生。其他的结生则应随应配属:无色界结生以过去、不可说为所缘,欲界结生以过去、现在为所缘。为了显示这一差别,才单独把它举出来。
626.‘‘Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā’’ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassā’’ti evamādike eva naye ayampi paṭisandhi avaruddhāti? Na, tattha rūpāvacaracutianantarāya eva paṭisandhiyā vuttattā. Tattha hi ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthaṃ āgacchati, cakkhusotānaṃ vā’’tiādinā tena vacanena rūpāvacaracutiyā eva anantarā paṭisandhi vuttāti viññāyati. Athāpi yathāsambhavayojanāya ayampi paṭisandhi tattheva avaruddhā, arūpāvacaracutianantarā pana rūpāvacarapaṭisandhi natthi. Arūpāvacare ca uparūpari cutiyā anantarā heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhi natthīti catutthāruppacutiyā navattabbārammaṇapaṭisandhi natthi. Tena tato tattheva atītārammaṇā, kāmāvacare ca atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi. Itarāhi ca yathāsambhavaṃ atītanavattabbārammaṇā āruppapaṭisandhi, atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhi yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ.
627627. 这样,依所缘来说:一种欲界善趣的死,有两种恶趣结生;恶趣的死,有两种善趣结生;欲界善趣的死,依两种、一种、两种的差别——也就是依欲界、色界、无色界——共有五种善趣结生;色界的死,同样有五种;无色界的两种死,各自依欲界与无色界的两种,共有八种结生,这些都已被显示出来。然而,一种恶趣死的恶趣结生,并没有被显示为有两种,为了显示这一点,才说了“然而,对于住于恶趣者”等话。
627. Evaṃ ārammaṇavasena ekavidhāya kāmāvacarasugaticutiyā duvidhā duggatipaṭisandhi, duggaticutiyā duvidhā sugatipaṭisandhi, kāmāvacarasugaticutiyā dviekadvippakārānaṃ kāmarūpārūpānaṃ vasena pañcavidhā sugatipaṭisandhi , rūpāvacaracutiyā tatheva pañcavidhā, duvidhāya āruppacutiyā paccekaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānaṃ vasena aṭṭhavidhā ca paṭisandhi dassitā. Duggaticutiyā pana ekavidhāya duggatipaṭisandhi duvidhā na dassitā, taṃ dassetuṃ ‘‘duggatiyaṃ ṭhitassa panā’’tiādi vuttaṃ. Yathā vuttā pana –
二、二、五、五、八、二,依有与所缘之别而分;
此诸结生与死心同类,都计二十四种。
Dve dve pañcātha pañcaṭṭha, dve bhavālambabhedato; Cutiyā tādisāyetā, catuvīsati sandhiyo. (vibha. mūlaṭī. 227);
628由“已作欲界善业故”等语(《法集论》431)可知,异刹那业缘的状态就是前面已经说明的那种;为了显示它其实就是亲依止缘,所以接着说“已说”等语。
628. ‘‘Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā’’tiādinā (dha. sa. 431) nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo heṭṭhā dassitappakāroti upanissayabhāvameva dassento ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha.
在这里,识与作为依止缘的色同时生起,所以识与那色是混合的;没有那色,就是不混合。这里,众生因为同属一种生类而互相混合,所以叫“生”。因为依善行和恶行而应当去、应当到达,所以叫“趣”。在这里安住,就是“住”;识的安住,就是“识住”。“异身异想”等,就是住处,因为那是众生应当居住的地方,所以叫“众生居”。由于无想众生居在这里不可能存在,所以说“依众生居来说有八种”。
Nissayapaccayabhūtena rūpena sahapavattiyevettha viññāṇassa tena missitā, tadabhāvo amissitā. Yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññamissitā hontīti yoniyo. Sucaritaduccaritavasena gantabbā pāpuṇitabbāti gatiyo. Tiṭṭhati etthāti ṭhiti, viññāṇassa ṭhiti viññāṇaṭṭhiti. Nānattakāyanānattasaññītiādiāvāso eva sattehi āvasitabbato sattāvāso. Asaññasattāvāsassa idha asambhavato ‘‘sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hotī’’ti vuttaṃ.
629在“除了天生黄门的结生”这里,还应当说“除了初劫的结生”。因为那种结生确实也是在没有性的情况下生起的。
629.Aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyāti ettha paṭhamakappikapaṭisandhiyāpīti vattabbaṃ. Sāpi hi bhāvena vināva uppajjatīti.
“Omatoti”的意思是卑下、低劣,也就是“avakaṃsa”(下贱)的意思。“Ādinā”指的是在“混合、不混合”这一对中最初说到的“混合识”。说“最少有二个或三个十法聚生起”,这是就胎生者的情况说的。但在别的地方,则有许多色聚同时生起。即使在梵天的身体里,也有许多色聚同时生起,其范围可达好几俱卢舍,所以色法超过三十种。有些人认为,出生当天的山羊的毛是“生羊毛”;另一些人认为,生在雪山地区的良种山羊的毛是“生羊毛”;还有人认为,从胎中剖取出来的山羊毛是“生羊毛”。在这些趣中,这些生是可能有的;在那些趣中,则不可能有。这样,就是依照诸趣来说明生之可能性的差别。
Omatoti avamato, avakaṃsatoti attho. Ādināti ‘‘missaṃ amissa’’nti etasmiṃ duke ādimhi vuttena missaviññāṇena. Omato dve vā tayo vā dasakā uppajjantīti gabbhaseyyakānaṃ vasena vuttaṃ. Aññattha pana aneke kalāpā saha uppajjanti. Brahmattabhāvepi hi anekagāvutappamāṇena aneke kalāpā saha uppajjantīti tiṃsato adhikāneva rūpāni honti. Tadahujātaeḷakassa lomaṃ jātiuṇṇāti keci. Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ jātiuṇṇāti apare. Gabbhaṃ phāletvā gahitaeḷakalomaṃ jātiuṇṇāti aññe. Imāsu gatīsu imā yoniyo sambhavanti, imāsu na sambhavantīti evaṃ yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo.
630“除了地居天”这一句,是针对投生方式(胎的类别)的区分来说的,因为地居天和人类相似。由于前面说“前三种生类并非存在”,通过否定三种生类,就认可了最后一种生类,所以从义理上说,这已经是自然成立的。“三种趣”是指人、饿鬼、畜生这三种趣,因为这一点在前面还没有提到过。
630.Bhummavajjesūti bhummadevānaṃ vajjanaṃ yonivibhāgaṃ pati tesaṃ manussasadisattā. Yoniyotisso purimikā na hontīti yonittayapaṭikkhepena pacchimā yoni anuññātāti atthato āpannameva hoti. Gatittayeti manussapetatiracchānasaññite gatittaye. Tañhi ettha pubbe anāmaṭṭhaṃ.
“ca”这个词有“集合未说之义”,为了说明这一点,才说了“以ca字”等话。那么,为什么在烧渴饿鬼当中,不存在卵生、胎生、湿生这三种生呢?因为不可能。由于他们恒常处于病苦之中,所以没有淫欲,因此他们不是卵生等。有人说,因为他们的子宫中有火焰,胎儿无法在母胎中安住。又说,他们出生时身体被火焰烧灼,所以在湿润之处以及花等当中没有出生的可能,因此他们也没有湿生。因此说“他们确实只有化生”。
Ca-saddo avuttasamuccayatthoti dassetuṃ ‘‘ca-saddenā’’tiādi vuttaṃ. Kasmā pana nijjhāmataṇhikapetesu purimikā tisso yoniyo na santīti? Asambhavato. Tāsañhi niccāturabhāvato kāmasevā natthīti na tā aṇḍajādayo honti. Kucchiyaṃ tāsaṃ gabbho nāvatiṭṭhati jālasabbhāvatoti keci. Aggijālāya santappamānasarīrā etā nibbattantīti allaṭṭhānesu, pupphādīsu ca sambhavābhāvato saṃsedajatāpi tāsaṃ natthevāti vadanti. Tenāha ‘‘opapātikā eva hi te hontī’’ti.
在色界梵天中,先说“化生类”这一表达,是用“化生类”来限定色界梵天。“在色界梵天中”是依处格,“在化生者中”是限定格。因此,通过“在化生类中”这一通称所说,再用“在色界梵天中”这一特称来限定其中的一部分。
关于“眼十法、耳十法、心所依十法以及命九法”这里,有些人这样说:以眼七法、耳七法、心所依七法以及命六法这四种色聚来计算,在色界结生识生起时,有二十七种色法生起,因为在色界中,香、味、食被否定。为了证明这一点,他们说:巴利圣典中确实说过“在色界投生的刹那,除了其他众生之外,诸天神的五处显现,五种界显现”(《分别论》1015-1016)。同样,又说“色界有六处、九界”,这是为了从总摄一切的角度,显示那里存在的处与界。而在《论事》中,像鼻处等一样,香处等在那里也被否定,说“那里有鼻处吗?是的。那里有香处吗?不应这样说”(《论事》520)。而且,不能像地界等与触处无关那样,说香、味与香处、味处无关,因为如同地等自性脱离可触性一样,香、味的自性也脱离香处、味处的状态,所以不存在。如果因为不是鼻触等的因,就不叫它们“处”,那么“界”这个词是表示无众生、无命的,所以以“香界”“味界”称之,并无不可。而且,它们的法之状态是必须承认的,因为除了持自性等相之外,别无其他判准。诸法的处之状态是决定性的,正如《双论》中说:“法是处吗?是的。”(《双论》1.处双论.13)因此,即使它们没有香处、味处的状态,也应说它们具有某种处的状态。如果它们具有异于香、味自性的其他自性,就如地等的自性异于所触之性那样,那么它们便应归摄于法处。然而,既然它们具有香、味的自性以及处的状态,“既是香又是处,即为香处;既是味又是处,即为味处”这一结论便无可避免,因此不能否定它们具有香处、味处的状态。而由“三食”之说,可知那里并无段食。因此,应以不违背巴利圣典的方式计算色法的数目。如此一来,法性才不致被违逆。有人如是说。
Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesūti opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāreti. Rūpībrahmesūti hi adhikaraṇe bhummaṃ, opapātikesūti niddhāraṇe. Tena ‘‘opapātikayonikesū’’ti sāmaññato vuttarāsito ‘‘rūpībrahmesū’’ti visesena tadekadesaṃ niddhāreti. Cakkhusotavatthudasakānaṃ, jīvitanavakassa cāti ettha keci ‘‘cakkhusotavatthusattakānaṃ, jīvitachakkassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena rūpabhave paṭisandhiviññāṇena saha sattavīsati rūpāni uppajjanti, tattha gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā’’ti kāraṇaṃ vatvā taṃ samatthentā ‘‘pāḷiyañhi ‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā aññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti, pañca dhātuyo pātubhavantī’ti (vibha. 1015-1016) vuttaṃ, tathā ‘rūpadhātuyā cha āyatanāni, nava dhātuyo’ti sabbasaṅgahakavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ. Kathāvatthumhi ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘atthi tattha ghānāyatananti? Āmantā. Atthi tattha gandhāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’tiādinā (kathā. 520). Na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ, phusituṃ sakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasāyatanabhāvavinimuttassa gandharasasabhāvassa abhāvā. Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti ‘āyatanānī’ti te na vucceyyuṃ, dhātusaddo pana nissattanijjīvavācakoti ‘gandhadhātu rasadhātū’ti avacane kāraṇaṃ natthi, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā. Dhammānañca āyatanabhāvo ekantiko yamake vutto ‘dhammo āyatananti? Āmantā’ti (yama. 1.āyatanayamaka.13). Tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanabhāvo vattabbo. Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā, tesaṃ dhammāyatanasaṅgaho. Gandharasabhāve pana āyatanabhāve ca sati ‘gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ, raso ca so āyatanañca rasāyatana’nti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ. ‘Tayo āhārā’ti ca vacanato kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā rūpagaṇanā kātabbā. Evañhi dhammatā na vilomitā hotī’’ti vadanti.
这里要说明:色界众生因为没有鼻处和舌处,所以香和味虽然存在,却不执行“处”的作用。因此,经典中没有提到它们,而说“五处出现”(《分别论》1015)、“六处”(《分别论》992)等;又说“三食”,是因为没有可吞咽的食物,所以不执行被称为食素第八色生起的、称为“食”的作用,但并不是完全没有香、味和食素。这样一来,由于能缘者和作用都不存在,所缘和具有作用的法就没有被宣说。因为在任何存在界中,如果没有能缘者,那么即使所缘存在,它也不能在究竟意义上成为“处”,所以不被宣说,就像在色界中,地界、火界、风界虽然存在,却不以触处的方式被宣说一样。反之,如果某处有所宣说,那是因为那里有能缘者,所以在究竟意义上宣说它作为处的状态,就像在色界中宣说色处一样。
Ettha vuccate – rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontīti te anāmasitvā pāḷiyaṃ ‘‘pañcāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1015), ‘‘cha āyatanānī’’ti (vibha. 992) ca ādi vuttaṃ, ‘‘tayo āhārā’’ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato, na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ, ojāya ca abhāvato. Iti visayino, kiccassa ca abhāvena visayo, kiccavā ca dhammo na vutto. Yasmiñhi bhave visayī natthi, tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ yathā tattheva rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena. Yassa pana yattha vacanaṃ, tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto yathā tattheva rūpāyatanassa.
如果所缘的究竟处是以能缘者的存在为因,那么无想众生为什么会有二处出现呢?因为无想众生没有眼处,而由于他们没有眼处,他们的色处对其他众生来说就不是所缘了吗?这并不矛盾。按照在色界对有想众生不宣说香处等的意图,色处也不应被宣说,因此无想众生应只说一处。然而,当依据各自的根与境来宣说那些究竟上有处状态的法时,由于色界有想众生没有香等,所以不把它们单独宣说为处;但为了不超出法的自性,又因为它们是意识所缘的对象,所以把它们归入法处,在经典中说“五处”(《分别论》1015)。正是为了这个意义,才通称为“法处”,或者把它们作为附带项目而说“五处”。
Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo, kathamasaññasattānaṃ dve āyatanāni pātubhavantīti, asaññasattānañhi cakkhāyatanaṃ natthi, acakkhāyatanabhāvena ca nesaṃ rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti? Nāyaṃ virodho. Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ, tena rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ vattabbaṃ. Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi, tesu niddisiyamānesu tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato, manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti pāḷiyaṃ (vibha. 1015) vuttaṃ. Etadatthañhi ‘‘dhammāyatana’’nti sāmaññato nāmakaraṇaṃ, piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti vuttaṃ.
为了显示这一理路——即以“无想众生的色处”那样的用意而说,那么对有想众生也应当把香等分别摄取——论中才说“无想众生天有二处出现”(《分别论》1017)。因为在那里纵然没有自己的根,色的“色处”自性也丝毫未被超越,所以它仍旧只被称为色处。通过显示这一理路,把香等三处也纳入进来,这个道理就显示出来了:有想众生有八处,无想众生有五处。应当这样接受;否则,在色界中由于无法触知地等,梵天神就连说话的声音也不会有。因为若不撞击、不接触,声音就无从产生;而具有可触自性的法,也不可能在一切地方都不可触知;如果色有之中没有被称作触处的三大种,色处等也就不能存在。因此,地等在那里虽然可以被触知,但众生没有身根,所以不说它们具有触处的性质。这样成立之后,色界中它们“有对”的说法也就得以成立。正如所说:“无想众生,依一种无见有对的大种,而有二种大种”等等(《发趣论》2.22.20)。
Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ, tena saññīnampi gandhādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1017) vuttaṃ. Asatipi hi tattha attano indriye rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati. Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni, asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā rūpaloke phusituṃ asakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ brahmānaṃ vacīghoso eva na siyā. Na hi paṭighaṭṭanānighaṃsamantarena saddappavatti atthi, na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanabhāvatā sakkā viññātuṃ, phoṭṭhabbāyatanasaṅkhātassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā. Tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto. Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighavacanañca samatthitaṃ hoti. Vuttañhi ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā’’tiādi (paṭṭhā. 2.22.20).
所谓“有对”,是指三大种对于身净色,通过撞击其所依的大种而现前;但这里指的是那(有对)的自性。而那(有对)对于不可能被触及的自性,因为没有撞击,所以不存在。如果在没有能缘者的地方,取了色处而说“二处”,那为什么不取香处等而说“五处”呢?这是为了显示理趣而施设的教示,这个意思前面已经说过了。或者,那里唯宣说色处,有时是就其他地的众生的净色所缘境而言,并不是因为其他处不存在,也不是因为即使以异门来说也不具处性。因为无想众生的色处,能成为同层面居住的广果天以及上地居的净居天净色的所缘境,而香与味则不能,所以唯独不宣说它们,这是合理的。在《论事》中,也对那些承认香处等胜义存在的人进行了反驳。
Paṭigho ca nāma bhūtattayassa kāyappasādaṃ pati tannissayabhūtaghaṭṭanādvārena abhimukhabhāvo, idha pana taṃsabhāvatā. So ca phusituṃ asakkuṇeyyasabhāvassa ghaṭṭanāya abhāvato natthi. Yadi tattha asatipi visayini rūpāyatanaṃ gahetvā ‘‘dve āyatanānī’’ti vuttaṃ, atha kasmā gandhāyatanādīni gahetvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti na vuttanti? Nayadassanavasena desanā pavattāti vuttovāyamattho. Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya, na pana itaresaṃ abhāvato, nāpi pariyāyenapi āyatanabhāvābhāvato. Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānatalavāsīnaṃ vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ gacchati, na pana gandharasāti tesaṃyeva tattha avacanaṃ yuttaṃ. Kathāvatthumhi ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ paṭijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato.
就算这段话并没有说明香处等不存在,难道就没有别的说法能说明它们存在吗?并非如此,因为注释书里已经明确判定它们存在。凡是注释书的话不与巴利圣典相冲突,它就和巴利圣典一样可以作为标准,因为它来自无可指责的师承,一直流传至今。这里或许有人会问:不与巴利圣典相冲突的注释书话可以当作标准,但这段话不是冲突了吗?并非如此,因为已经说明它并不冲突。为了显示眼等处以及依它们而生的识是众生空,世尊宣说了界教法;既然以处的方式说到的那些法也显示了它们的界性,那么不另外说它们的界性也是合理的。因此应当知道,这里按照眼十法等来计算色法,是以不与巴利圣典相冲突的方式进行的,在这里不该有“这违背了法性”的疑虑。
Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti, atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti? Nayidamevaṃ, aṭṭhakathāsu tattha nesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā. Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati, taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā. Tattha siyā – yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ pamāṇaṃ, idaṃ pana virujjhatīti? Nayidamevaṃ, yathā na virujjhati, tathā paṭipāditattā. Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ, tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi tesaṃ avacanaṃ yujjati eva. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā cakkhudasakādivasena idha rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbaṃ.
在其他湿生和化生的生类中,除了色界梵天之外,对其他化生者和湿生者应当这样理解其关联。这里“其他”一词是用来限定化生的,不是用来限定湿生的,因为那样限定不成立。只有存在可能、又有例外情况时,才有修饰词与被修饰词的关系。在欲界诸天中,结生时以及整个生命期间,因为始终能按前面所说的相续获得色法,所以说“那些色法在诸天中恒常存在”。因为他们任何时候都不会诸根残缺,也不会成为无性根者。以“眼是它们十法的圆满”来说,称为眼十法聚;或者,以不共通的眼为特征的十法聚,称为眼十法聚。其余各聚也是如此,即像眼十法聚那样,其余十法聚也应这样组合来理解。为了详细解释“在湿生和化生生类中,最低限度有三十种”这一简要说法,说了“然而最低限度……”等话,但这与巴利圣典不一致。因为巴利圣典中并没有说欲界湿生和化生的无鼻者有结生。在《法心分别》中确实说:“在欲界结生刹那,有的人十一处现起,有的人十处现起,有的人另外十处现起,有的人九处现起,有的人七处现起”,但没有说“八处现起”。如果无鼻者也能结生,那就应该三次说“十处现起”,也应该三次说“九处现起”,但圣典并没有这样说。
Aññesu saṃsedajaopapātikayonikesūti rūpībrahme pana ṭhapetvā aññesu opapātikesu, saṃsedajesu cāti evamettha sambandho veditabbo. Opapātikavisesanañhettha aññaggahaṇaṃ, na saṃsedajavisesanaṃ asambhavato. Sati hi sambhave, byabhicāre ca visesanavisesitabbatā hoti. Kāmāvacaradevesu sabbakālaṃ paṭisandhipavattīsu yathāvuttāya santatiyā rūpānaṃ labbhanato vuttaṃ ‘‘tāni ca niccaṃ devesū’’ti. Na hi te kadācipi vikalindriyā, abhāvakā ca hontīti. Cakkhu nesaṃ dasannaṃ pūraṇoti katvā cakkhudasako nāma, asādhāraṇena vā cakkhunā lakkhito dasako cakkhudasako. Evaṃ sesāti yathā cakkhudasako vutto, evaṃ sesāpi dasakā yojetvā veditabbā. ‘‘Saṃsedajūpapātayonīsu , avakaṃsato tiṃsā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘avakaṃsato panā’’tiādimāha, taṃ panetaṃ pāḷiyā na sameti. Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ upapatti vuttā. Dhammahadayavibhaṅge hi ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1007). Yadi hi aghānakassāpi upapatti siyā, tikkhattuṃ ‘‘dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā, tikkhattuñca ‘‘navāyatanāni pātubhavantī’’ti, na ca taṃ vuttaṃ.
这里,“在投生那一刻”指的是结生的刹那。“十一处”是指诸根完备的人,除去声处,共十一种处。“某人有时有十处”是指盲人,除去眼处。“另外的十处”是指聋人,除去耳处。“九处”是指又盲又聋的人,除去眼处和耳处。“七处”是就胎生者而言的,依色、香、味、身、触、意、法这些处来说。如果眼、耳、鼻根缺失的人也能投生,那他就应该有八处,但经典里并没有说“有八处现起”。所以,根本不存在眼、耳、鼻根都缺失的人。而且,如果有无鼻者的投生,那就还得再说一次“有些人还有其他十处现起”。如果真是那样,那么正如对又盲又聋的人说过一次“有些人有九处现起”,对盲而无鼻的人、聋而无鼻的人,也应当说“有些人有其他九处现起,有些人还有其他九处现起”——这就是其中的意思。同样地,关于界等现起的问题,也应当这样阐述。在这里,“最高有七十种色法”这句话,是在“湿生与化生之生类”中结合两种生类来说的;但“最低限度有三十种色法”这句并非如此。这一句只应结合湿生来说明。因为同一个语法连接所连接的内容,其中一部分也能获得关联,所以这句话是就湿生的天生盲者、聋者、无鼻者、非男非女者而言的:依舌十法聚、身十法聚、心所依十法聚,有三十种色法生起。它并不是就化生而说的。这就是这部义注在这里的意图。
Tattha upapattikkhaṇeti paṭisandhikkhaṇe. Ekādasāti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasa āyatanāni. Kassaci dasāyatanānīti andhassa cakkhāyatanavajjāni. Aparāni dasāyatanānīti badhirassa sotāyatanavajjāni. Navāyatanānīti andhabadhirassa cakkhusotāyatanavajjāni. Sattāyatanānīti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanodhammāyatanavasena vuttaṃ. Yadi cakkhusotaghānavikalopi uppajjeyya, tassa aṭṭhevāyatanāni siyuṃ, na ca vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti. Tasmā nattheva cakkhusotaghānavikalo. Sati ca aghānakūpapattiyaṃ punapi ‘‘kassaci aparānipi dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘kassaci navāyatanāni pātubhavantī’’ti ekavāraṃ vuttaṃ, evaṃ andhāghānakassa, badhirāghānakassa ca vasena ‘‘kassaci aparāni navāyatanāni, kassaci aparānipi navāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyāti attho. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhānipi vattabbānīti vadanti. Ettha ca yathā ‘‘sattati ukkaṃsatotha rūpānī’’ti padaṃ ‘‘saṃsedajūpapātayonīsū’’ti ettha yonidvayavasena yojīyati, na evaṃ ‘‘avakaṃsato tiṃsā’’ti idaṃ. Idaṃ pana saṃsedajayonivaseneva yojetabbaṃ. Ekayoganiddiṭṭhassāpi ekadeso sambandhaṃ labhatīti saṃsedajassa jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti vuttaṃ, na opapātikassāti ayamettha aṭṭhakathāyamadhippāyo.
不过,有人这样说:“《大义注》里讲:对化生的天生盲人、聋人、无鼻者、非男非女者,按舌十法聚、身十法聚、心所依十法聚来算,有三十种色法生起。”这种说法不能采纳,因为那是因疏忽而写错的文句。正因如此,《处双论》的注释里说:“在欲界中,并没有无鼻的化生者。如果有的话,就该说‘某些人有八处现起’了。”另一些人则说:“从‘某些人有十一处现起’一直到‘某些人有九处现起’,这段经文是针对化生者说的。所以,前后两处义注并不矛盾,能够成立。这样一来,这个义释与前面所说的经文也确实完全吻合、一致。”至于有些人说:“用‘化生’这个词,湿生也被包括进去了。因为在《法心分别》里,对‘在欲界结生刹那,某些人有十一处现起’等解说中,只用了‘化生的诸饿鬼’等说法来指化生,并没有提到湿生。”——对此应当知道,那是把诸处齐全的湿生者归入化生来说的。所以义注中说:“湿生的生类,按诸处齐全和诸处不齐全两种情况,归入化生来说。”或者说,是为了用主要的生类来显示一切诸处齐全的生类,才说“诸化生者”。但在这里,为了直接显示两种生类本身,并且为了只就湿生生类来显示色法最低限度的生起,所以不把另一种(湿生)归入化生生类,而说“湿生、化生之生类”。这一切都要经过审慎考察之后再采纳。
Ye pana ‘‘opapātikassa jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. So hi pamādapāṭho. Evañca katvā āyatanayamakavaṇṇanāyaṃ ‘‘kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, ‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’ti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21) vuttaṃ. Apare panāhu ‘‘kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantīti yāva ‘kassaci navāyatanānī’ti pāḷi opapātike sandhāya vuttā. Tasmā pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirodho siddho. Tathā ca yathāvuttapāḷiyā ayamatthavaṇṇanā aññadatthu saṃsandati sametiyevā’’ti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘opapātikaggahaṇena saṃsedajāpi saṅgayhanti. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’tiādīnaṃ (vibha. 1007) niddese ‘opapātikānaṃ petāna’ntiādinā (vibha. 1009) opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇa’’nti, taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahaṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanāparipuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti, padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘‘opapātikānanti vutta’’nti ca, idha pana yonidvayaṃ sarūpeneva pakāsetuṃ, saṃsedajayonivaseneva ca avakaṃsato rūpapavattiṃ dassetuṃ opapātikayoniyā itaraṃ asaṅgahetvā ‘‘saṃsedajūpapātayonīsū’’ti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
至于在最高和最低之间,就是指前面所说的“七十、三十”这些色法最高和最低界限的中间范围。应当依照相应的情况来理解这种分别:在恶趣中,盲人因为缺少眼十法聚而有六种,同样地,聋人因为缺少耳十法聚而有六种,而盲聋人则因为缺少眼和耳十法聚而有五种,应当按这样的方式来了知。至于这里应当说明的内容,前面已经说过了。
Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antareti ‘‘sattati, tiṃsā’’ti evaṃ vuttānaṃ rūpassa ukkaṃsāvakaṃsaparicchedānaṃ majjhe. Anurūpato vikappo veditabboti apāyesu andhassa cha cakkhudasakābhāvato, tathā badhirassa sotadasakābhāvato, andhabadhirassa pana pañca cakkhusotadasakābhāvatoti evamādinā nayena veditabbo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ vuttamevāti.
631死与结生之间,依蕴等而彼此相同,就是无差别;彼此不同,就是差别。
631. Cutipaṭisandhīnaṃ khandhādīhi aññamaññasamānatā abhedo. Asamānatā bhedo.
“所缘也无差别”这句话,是就四种无色界的情况说的:从某一处死后,就在那一处投生。可是在下面,或者在色界里,并没有这样的投生。从无色界死后投生到下面,只会在欲界发生,而且在那里也一定是三因结生。不过他们说,从色界死后,也可能是二因结生。以非广大外所缘为所缘的死心之后,紧接着生起以广大内所缘为所缘的第二、第四无色界结生。因为这里只是显示了法门的纲要,所以把没有说到的也都总摄起来说:“这暂且只是就无色界来说的法则。”由于色界、无色界者的近行定力量强,从那里死后不会投生到恶趣,所以说“从一分善趣死后”。在“一分恶趣结生”这里,应该探究“一分”这个词的用意。这里的意思可能是:在“异身异想”那段里说到的某些堕恶趣者,他们的结生是三因等类的,因为他们是堕恶趣的状态,就把他们的结生看作“恶趣结生”,并且认为这种结生可以从一切善趣死后发生,而不是只从一分善趣死后发生;为了排除这个意思,才说“一分恶趣”。因为只有从一分善趣死后才有恶趣结生,不是从一切善趣死后都有。或者,恶趣结生有两种:紧接一分善趣死后的,和紧接恶趣死后的。其中,为了排除后一种,只取前一种,所以说“一分恶趣结生”。无因死心之后的有因结生,应该结合二因和三因来理解。因为像蛙天子等人那样,无因死心之后也有三因结生。
Ārammaṇatopiabhinnāti catūsu āruppesu tato tato cavitvā tattha tattheva upapajjantassa vasena vuttaṃ. Tatheva pana heṭṭhā, rūpabhave vā upapatti natthi. Arūpabhūmito cavitvā heṭṭhā upapatti nāma kāmabhave eva, tatthāpi tihetukapaṭisandhi eva. Rūpabhavato pana cuto duhetukopi hotīti vadanti. Amahaggatabahiddhārammaṇāya cutiyā anantarā mahaggataajjhattārammaṇā dutiyacatutthāruppapaṭisandhi. Evaṃ nayamattassa dassitattā vuttaṃ, avuttañca sabbaṃ saṅgahetvā āha ‘‘ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo’’ti. Rūpārūpāvacarānaṃ upacārassa balavatāya tato cavitvā duggatiyaṃ upapatti natthīti ‘‘ekaccasugaticutiyā’’ti āha. Ekaccaduggatipaṭisandhīti ettha ekaccaggahaṇassa payojanaṃ maggitabbaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – nānattakāyanānattasaññīsu vuttā ekacce ca vinipātikā tihetukādipaṭisandhikā, tesaṃ paṭisandhiṃ vinipātikabhāvena ‘‘duggatipaṭisandhī’’ti gahetvā sabbasugaticutiyā ca sā paṭisandhi hoti, na ekaccasugaticutiyā evāti tannivattanatthaṃ ekaccaduggatiggahaṇaṃ kataṃ. Apāyapaṭisandhi eva hi ekaccasugaticutiyā hoti, na sabbasugaticutiyāti. Atha vā duggatipaṭisandhi duvidhā ekaccasugaticutiyā anantarā, duggaticutiyā cāti. Tattha pacchimaṃ vajjetvā purimaṃyeva gahetuṃ vuttaṃ ‘‘ekaccaduggatipaṭisandhī’’ti. Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhīti duhetukā ca tihetukā ca yojetabbā. Maṇḍūkadevaputtādīnaṃ viya hi ahetukacutiyā tihetukapaṭisandhipi hotīti.
对于每一个(死心与结生)各自相反的情况,都应按照相应配合的方式来搭配,意思是:在“从某一类善趣死,有某一类恶趣结生”等种种不同的分类中,凡是能配合的,比如“从某一类恶趣死,有某一类恶趣结生”等等,就应当一一这样搭配。因为只着眼于“能配合”这一点,所以用了中性词来表达。或者也可以把“应搭配”理解为表示状态的说法。然而,在“非广大外所缘死心之后,有广大内所缘”等情况下,就不应作相反方向的搭配。因为在无色地,并不存在广大内所缘的死心之后,有非广大外所缘的结生。“四蕴的无色死心无间之后,有五蕴的欲界结生”这一条的相反搭配,本身就已经自行搭配好了。“过去所缘的死心之后,有现在所缘的结生”这一条则根本没有相反的情况。差别的不同分类已经这样详细地显示出来了,而同一分类中的无差别情况,则应在每一个不同分类中,就依照那里死心与结生的搭配方式来理解,比如“从五蕴的欲界死,有五蕴的欲界……乃至……从无寻无伺死,有无寻无伺”。至于四蕴之后有四蕴,本身就已经自行搭配好了。依照这个道理就能理解,所以在五蕴等当中,没有显示同一分类中的无差别情况。
Tassatassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbanti ‘‘ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādīsu bhedavisesesu ‘‘ekaccaduggaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādinā yaṃ yaṃ yujjati, taṃ taṃ yojetabbanti attho. Yujjamānamattāpekkhanavasena napuṃsakaniddeso kato. Yojetabbanti vā bhāvatthatā daṭṭhabbā. ‘‘Amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā’’tiādīsu pana viparītayojanā na kātabbā. Na hi mahaggataajjhattārammaṇāya cutiyā arūpabhūmīsu amahaggatabahiddhārammaṇā paṭisandhi atthi. ‘‘Catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhī’’ti etassa vipariyāyo sayameva yojito. ‘‘Atītārammaṇāya cutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhī’’ti etassa ca vipariyāyo natthi eva. Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito, abhedaviseso pana ekekasmiṃ bhede tattha tattheva cutipaṭisandhiyojanāvasena veditabbo ‘‘pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā pañcakkhandhā kāmāvacarā…pe… avitakkaavicārāya avitakkāvicārā’’ti. Catukkhandhāya pana catukkhandhā sayameva yojitā. Eteneva nayena sakkā viññātunti pañcakkhandhādīsu abhedaviseso na dassitoti.
632所谓“如是”,即依照上面所说的方式。这个识之所以生起,是依于与无明等俱行的行——那行与因相应——方获得其缘。由于外道所设想的支配者并不存在,所以它只是色法与无色法而已。因此说“不是有情,不是命者”。所谓“往生”,只是依世俗言说而如此称呼;从究竟义上说,意思不过是依诸缘和合、以另一种存在形态而生起罢了。因此说“而彼……”等。“从彼无因”,即在那里没有因。“依人死结生次第”,即从人死之后,依人结生的次第。这样,“明显”的取用便成为两者的限定语。这里所说的明显,应依那时临近的诸蕴来理解,如“正在死时,正在结生时”等说法那样。或者,“依人死结生次第”指从人死后,依任何一种结生次第。因为下文将会说“或贪著依止而喜乐,或不喜乐”。
632.Itīti evaṃ vuttappakārena. Etaṃ viññāṇaṃ avijjādisahakārikāraṇasahitassa saṅkhārassa vasena laddhappaccayaṃ. Bāhirakakappitassa adhipatiṭṭhanakassa abhāvato rūpārūpadhammamattaṃ. Tenāha ‘‘na satto na jīvo’’ti. Upetīti vuccati tathāvohāramattaṃ, atthato pana paccayasāmaggiyā bhavantarabhāvena uppajjanamattanti adhippāyo. Tenāha ‘‘tassa cā’’tiādi. Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā. Manussacutipaṭisandhikkamenāti manussacutito manussapaṭisandhikkamena. Evañhi pākaṭaggahaṇaṃ ubhayavisesanaṃ hoti. Pākaṭatā cettha tadāsannakkhandhavasena veditabbā ‘‘cavamāne upapajjamāne’’tiādīsu (dī. ni. 1.247) viya. Manussacutipaṭisandhikkamenāti vā manussacutito yassa kassaci paṭisandhikkamena. Tathā hi vakkhati ‘‘nissayaṃ assādayamānaṃ vā anāssādayamānaṃ vā’’ti (visuddhi. 2.632).
“自然”是指本性,意思是寿行已经耗尽。“加害”是指自己或别人所做的斩首等伤害。一切肢体和关节的连结,就是“一切肢体关节的连结”,也就是那些能切断它们的东西。“集会”是指崩坏、发生。心脏部位也逐渐干枯,几乎不剩什么,身体就更不用说了,所以说“在逐渐干枯的身体中”。因此又说“依止于那一刹那残余的心脏所依处”。“在眼等灭去时”这句话,是抱着这样的意图说的:就像胎生者的诸处是次第生起的,灭去也是次第的;或者是针对进入极其微弱的状态而说“灭去”,并不是指无余灭尽。因为前面已经说明,在五门识的无间也有死亡发生。而且在《双论》中,通过“若眼处灭去,他的意处也灭去吗?是的。若意处灭去,他的眼处也灭去吗?有心而无眼者死殁时,他们的意处灭去,但眼处不灭去。有眼者死殁时,他们的意处和眼处都灭去”等文句,说明了眼处等是与死心同时灭去的。
Sarasenāti sabhāvena, parikkhīṇāyusaṅkhāratāyāti attho. Upakkamenāti attanā, parena vā katena sīsacchedanādiupakkamena. Sabbesaṃ aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanāni, tesaṃ chedakānaṃ. Sannipātanti patanaṃ pavatti. Hadayappadesopi anukkamena sussitvā appāvaseso hoti, pageva kāyoti āha ‘‘kamena upasussamāne sarīre’’ti. Tenevāha ‘‘taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissita’’nti. ‘‘Niruddhesu cakkhādīsū’’ti idaṃ gabbhaseyyakānaṃ āyatanānaṃ anupubbuppatti viya nirodhopi anupubbato hotīti adhippāyena vuttaṃ, atimandabhāvūpagamanataṃ vā sandhāya ‘‘niruddhesū’’ti vuttaṃ, na anavasesanirodhaṃ. Pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā. Yamake ca ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhati, tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti? Āmantā. Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti? Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati. Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati, cakkhāyatanañca nirujjhatī’’tiādinā (yama. 1.āyatanayamaka.120) cakkhāyatanādīnaṃ cuticittena saha nirodho vuttoti.
“只是心所依处”是指心所依处这个范围而已。因为身根并不是依靠心所依处才生起的。那时的心所依处,也像被烈日暴晒的嫩棕榈叶一样,几乎不剩什么了,所以他们说“依止于那一刹那残余的心所依处”。不过,由于其他所依处已经无法执行各自的功能,那时的心识就只是依止于心所依处,因此说“依止于那一刹那残余的心所依处”。杀母之类的业,或者与之类似的广大业,叫做重业。反复造作、经常做的,是惯行业。临终时所做的,或者无论什么时候做了而清晰地忆念起来的,是近死业。先前所做、将在以后某一生中受报的,是已作业。由这些业所得到的残余无明等,成为识的缘,所以叫“已得残余之缘”,也就是行。这是说那些已经获得感果机会、随所积累而成熟的善与不善思。所谓业相,是指造业时所缘取的那个事物,那就是业相。即使是在过去百千俱胝劫以前所造的业,到了将要感果的时候,也会前来显现,或者显现为业,或者显现为业相。所谓趣相,是在将要投生之处显现的一种色。对于应当投生到地狱的众生来说,那趣相就是前面说过的“火焰之色”等等。无明所遮蔽的过患,就在于那些业等境界成为结生识的所缘,从而成为它生起之处。
Hadayavatthumatteti hadayavatthupadesamatte. Na hi hadayavatthuṃ nissāya kāyindriyaṃ pavattati. Hadayavatthupi tadā ātape pakkhittaharitatālapaṇṇaṃ viya appāvasesaṃ hotīti ‘‘taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissita’’nti vuttanti vadanti. Itaravatthūnaṃ pana sakiccāsamatthatāya kevalaṃ hadayavatthusannissitameva, tadā viññāṇaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissita’’nti. Mātughātādi, mahaggatamaññaṃ vā tādisaṃ garukaṃ nāma. Samāsevitaṃ abhiṇhaso kataṃ. Āsannaṃ maraṇakāle kataṃ, yadā tadā vā katampi paribyattaṃ hutvā anussaritaṃ. Pubbakataṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ. Laddho avaseso avijjādiko viññāṇassa paccayo etenāti laddhāvasesapaccayo, saṅkhāro. Etena vipaccituṃ katokāsaṃ yathūpacitaṃ kusalākusalacetanamāha. Kammanimittaṃ nāma yaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā āyūhanakāle kammaṃ āyūhati, taṃ. Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi kamme kate vipaccanakāle āgantvā kammaṃ vā kammanimittaṃ vā upatiṭṭhati. Gatinimittaṃ nāma nibbattanakaokāse eko vaṇṇo. So ca niraye nibbattanārahassa ‘‘aggijālavaṇṇādiko’’tiādinā heṭṭhā vuttoyeva. Avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte.
正是因为渴爱没有被断除,再加上先前生起的相续已经变成那样,识就朝向结生之处,倾向、斜向、偏向地运转起来,所以说“渴爱引导”。俱生行,是指与临近死心的速行识同时生起的思,或者也可以说是一切触等心所。它们把识投向那结生之处的业等对象上。意思是:它们就像投掷一样,以结生的方式让识安立在那对象上,并以此为因而运转。“彼”就是指那个识。通过死心、结生心以及临近这些识的相续,把识看成一体的,就说为“识”。所谓渴爱引导……而运转,这是在说明:引导、投掷、舍弃前一个所依、不执取后一个所依、无所依而转起,这些过程通过相续而属于同一个识,而不是另一个识。说“通过相续”的时候,也就驳斥了“就是这一个识在流转轮回,不是别的识”这种错误执著。因为虽然有多样性,但通过相续而成立同一性。在这里应当理解:前生身体所系缚的业等所缘,就像系在此岸树上的绳子;识就像那个人;渴爱就像那人想渡河;投掷行就像渡河的努力。又像那个人站到彼岸时,或者执取系在彼岸树上的某物,或者不执取,只是靠地面和自身的努力而站住;同样,这个识在五蕴有中会执取叫作心所依处的依止——也就是系缚于后有之身的东西,而在四蕴有中则不执取,只是靠与所缘相应的业而运转。其中“执取”就是得到、获得的意思。
Taṇhāya appahīnattā eva, purimuppannāya ca santatiyā tathāpariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘taṇhā nāmetī’’ti. Sahajātasaṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātā cetanā, sabbepi vā phassādayo. Tasmiṃ paṭisandhiṭṭhāne kammādivisaye viññāṇaṃ khipanti. Khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvena pavattantīti attho. Tanti taṃ viññāṇaṃ. Cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānaṃ santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ . Taṇhāya nāmiyamānaṃ…pe… pavattatīti namanakhipanapurimanissayajahanaaparanissayassādananissayarahitapavattanāni santativasena tassevekassa viññāṇassa honti, na aññassāti dasseti. Santativasenāti ca vadanto ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti (ma. ni. 1.396) imañca micchāgāhaṃ paṭikkhipati. Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti. Ettha ca orimatīrarukkhavinibaddharajju viya purimabhavattabhāvavinibaddhaṃ kammādiārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, puriso viya viññāṇaṃ, tassa mātikātikkamanicchā viya taṇhā, atikkamanapayogo viya khipanakasaṅkhārā, yathā ca so puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibaddhaṃ kiñci assādayamāno vā anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sakabalapayogeheva patiṭṭhāti, evamidampi bhavantarattabhāvavinibaddhaṃ hadayavatthusaṅkhātaṃ nissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ, catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇasampayuttakammeheva pavattati. Tattha assādayamānanti pāpuṇantaṃ, paṭilabhamānanti attho.
从“有等相续”这一说法来看:因为它是另一有的最初结生。或者,“有等”指的是有、生、趣、识住、有情居之另一,意思是连结这些。这个识并不是从别处来到这里的,因为它就是在这同一个有当中生起的。“业”,是指能引生结生的业。“行”,是指与临近死心的速行识相应的、具有投掷作用的行。“倾向”,是指以弯曲、倾向的方式生起的渴爱。“境”,是指业等。
Bhavantarādipaṭisandhānatoti bhavantarassa aññabhavassa ādipaṭisandhānabhāvato. Bhavantarādayo vā bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarāni, tesaṃ paṭisandhānatoti attho. Tadetaṃ viññāṇaṃ nāpi idhāgataṃ imasmiṃyeva bhave uppannattā. Kammanti paṭisandhijanakaṃ kammaṃ. Saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā khipanakasaṅkhārā. Natīti namanavasena pavattataṇhā. Visayo kammādi.
633633. 声音、回声等虽然也是缘与缘生之性,但它们在相续中的关联并不明显,所以这里不讨论它们是一是异,而只是显示“无来、从过去之因而生”的缘起,因此说“在此”等语。所谓“以声等为因”,意思是:回声以声音为因,灯焰以另一灯焰等为因,印记以印章为因,影子以镜子和面孔等为因。它们“不前往他处而成”,是说它们不跑到声音等缘所在的地方去,而是以声音等为因,因为在生起之前它们并不存在。同样,这个结生识也不前往因所在的地方,而是以那个因为因,因为在生起之前它并不存在。因此,这个识并不是从因所在之处、从前世来到这里的,正如回声等并不是从声音等所在之处而来;也不是没有因就生起的,正如回声等并不是没有声音等而生起。这就是这段话的意思。另一种理解是:“不前往他处而成”,是说它们先前并不存在于缘所在的地方,之后也不前往他处以那个缘为因,因为它们在生起之前本来就不存在;但也不是不以声音等为缘。同样,这个结生识也应按照上面所说的方式来理解。
633. Saddapaṭighosādīnaṃ satipi paccayapaccayuppannabhāve santānabandho na pākaṭoti tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ anāmasitvā anāgamanātītahetusamuppādameva dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Saddādihetukāti ettha paṭighoso saddahetuko. Padīpo padīpantarādihetuko. Muddā lañchanahetukā. Chāyā ādāsādiabhimukhamukhādihetukā. Honti aññatra agantvāti saddādipaccayadesaṃ anupagantvā saddādihetukā honti tato pubbe abhāvā. Evaṃ idampi paṭisandhiviññāṇaṃ na hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā. Tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato idhāgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato, nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti attho. Atha vā honti aññatra agantvāti pubbe paccayadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā, nāpi saddādipaccayā na honti, evaṃ idampīti vuttanayeneva yojetabbaṃ.
没有单一性,因为即使在同一个相续里,也是别的识在生起。也不是多样性,因为相续是连结的,就像灯火一样。因为对于刹那的灯焰,依据相续上的同一性,才说它就是那同一个,而且它能完成作用;这里也应该这样理解。用“如果……”等话,说明在相续的连结中,不能执取绝对的单一性,也不能执取绝对的多样性,并且指出执取会有过失。通过“这个道理”这一指示,说明在种子和芽等一切因与果所生起的事物中,应当按各自的情况来套用。因为在这里,如果因识和果识是绝对同一,那么从人趣中就不会生到天趣。如果是绝对不同,那么造业者就得不到果报,于是像“红种子得红果实”这样的说法,以及“尊者,我过去曾是名叫罗希达沙的仙人”这样的言说就会消失。所以,在这里,对于相续连结中的因与果所生起的事物,不能接受、也不能执取绝对的同一性或绝对的多样性。在这里,通过否定绝对同一性,遮破“苦乐是自己造的”这一邪见;通过否定绝对多样性,遮破“苦乐是别人造的”这一邪见;通过宣说因与果的生起,遮破“无因生”这一邪见。
Natthi ekatā ekasantānekattepi aññasseva viññāṇassa pātubhavanato. Nāpi nānatā santānabandhato padīpo viya. Khaṇikāya hi padīpajālāya santānekattaṃ upādāya so evāti vuccati, atthakiccañca sādheti, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yadi hī’’tiādinā santānabandhe ekantaṃ ekatāya, nānatāya ca aggahetabbataṃ, gahaṇe ca dosaṃ dasseti. Esa nayoti atidesena bījaṅkurādīsu sabbahetuhetusamuppannesu yathāsambhavaṃ yojanā kātabbāti dasseti. Idhāpi hi hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ ekantamekatte sati na manussagatito devagati sambhūtā siyā. Ekantanānatte na kammavato phalaṃ siyā, tato ‘‘rattassa bījaṃ rattassa phala’’ntiādikassa viya ‘‘bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isi ahosi’’ntiādikassa (saṃ. ni. 1.107) vohārassa lopo siyā, tasmā ettha santānabandhesu hetuhetusamuppannesu na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbā na gahetabbā. Ettha ca ekantaekatāpaṭisedhena ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti (vibha. mūlaṭī. 227) imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti, ekantanānatāpaṭisedhena ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti (vibha. mūlaṭī. 227), hetuhetusamuppannatāvacanena ‘‘adhiccasamuppanna’’nti (vibha. mūlaṭī. 227) imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti.
634这里,“此处”是指果报生起的地方。“他者”是指不同于造作那个业的人。“从他处”是指不同于那个业所产生的地方。因为说过“唯是法性转入他世”,如果没有受用果报的人,那这个果报是谁的?这是对此提出的追问。“于彼”是指在上述那个追问中。
634.Tatthāti phaluppattiṭṭhāne. Aññassāti yena taṃ kammaṃ kataṃ, tato aññassa. Aññatoti yaṃ taṃ kammaṃ nibbattitaṃ, tato aññato. ‘‘Dhammamattaṃ bhavantaramupetī’’ti (visuddhi. 2.632; vibha. aṭṭha. 227; mahāni. aṭṭha. 27; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.105) vuttattā phalassa upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyāti anuyuñjeti. Tatrāti tasmiṃ yathāvutte anuyoge.
这里说的“此处”,是指同一个生命相续。意思是:那个业是在哪一堆法里造作的,果报就正是在那同一个相续里成熟。“这个道理”是指:因和果虽然在本质上各不相同,但因为它们以因果的关系而相连,所以不能说那个果是“别人的”,也不能说是“从别处来的”——就是为了说明这个道理。就像对芒果、枸橼等种子加以四种甘美汁或紫胶等加工处理一样。在这里,被加工的种子好比造业的有情,加工好比业,种子发芽等相续好比有情的结生识等相续。就像在那里生起的甘甜果实或红蕊果实,它的性质属于那颗种子本身,也是从那个加工而来的;同样应当知道,果报的性质属于造业的有情本身,也是从那个业而来的。在幼年身体上所做的学习知识、学技艺、用药,并不会转移到老年身体上去。然而依靠这些,知识的熟练、技艺的通达、身体的健康,会在老年身体上生起。而这些并不是属于别人的,因为它们是在那个相续所摄的老年身体上生起的;也不是没有那些学习等就能从别处来的,因为那些不存在时它们也就不存在。同样,在这里,相续中的那个果报,不是别人的,也不能说成是从别处来的——应当这样连接理解。通过这一点,说明诸行灭时果报也就灭,并不是要遮止其他的缘。
Tatthāti ekasantāne. Yasmiṃ dhammapuñje kammaṃ nibbattaṃ, tasseva santāneti attho. Etassa atthassāti hetuphalānaṃ atthato aññattepi teneva hetuphalabhāvena sambandhattā taṃ phalaṃ ‘‘aññassa, aññato’’ti vā na vattabbanti etassa atthassa. Catumadhuraalattakarasādibhāvanā ambamātuluṅgādibījānaṃ abhisaṅkhāro. Ettha ca abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya kammavā satto, abhisaṅkhāro viya kammaṃ, bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho. Tatthuppannassa madhurassa rattakesarassa vā phalassa vā tasseva bījassa, tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa, taṃkammato eva ca phalassa bhāvo veditabbo. Bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ, sippasikkhanaṃ, osadhappayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchanti. Atha ca tannimittaṃ vijjāpāṭavaṃ sippajānanaṃ, anāmayatā ca vuḍḍhasarīre honti, na ca tāni aññassa honti taṃsantatipariyāpanne eva vuḍḍhasarīre uppajjanato, na ca yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā tāni aññato honti tadabhāve abhāvato, evaṃ idhāpi santāne yaṃ phalaṃ, etaṃ nāññassa. Na ca aññatoti yojetabbaṃ. Etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti, na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti.
对于所说的内容,“在那里,我说”是补充说明的话。或者可以这样连接:在那里,如果没有受用者,受用者的假名仍然成立。所谓“phalati”即是假名,即phalatisammuti。
Yampi vuttaṃ, tattha vadāmāti vacanaseso. Tattha vā upabhuñjake asati siddhā bhuñjakasammutīti sambandho. Phalatīti sammuti phalatisammuti.
所谓“称为树的诸法”,是指作为“树”这个假名的执取基础的四大种以及所造色法。所谓“因此”,是说:就像在诸蕴的相续中,当善或不善的思生起时,就有“行善、作恶”这种关于作者的说法;同样,当它的果报生起时,就有“感受乐、感受苦”这种关于受用者的说法。因此,在这里,除了诸蕴之外,并不存在任何另外叫做受用者的东西。
Rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānanti rukkhapaññattiyā upādānabhūtānaṃ bhūtupādāyadhammānaṃ. Tasmāti yasmā yathā khandhasantāne kusalākusalacetanuppattiyaṃ ‘‘puññaṃ karoti, pāpaṃ karotī’’ti kattuvohāro, evaṃ tassa phaluppattiyaṃ ‘‘sukhaṃ anubhavati, dukkhaṃ anubhavatī’’ti upabhuñjakavohāro, tasmā na ettha khandhavinimuttena aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti.
635“即使如此”是说:在并没有转移、却又显现出来,并且像前面说的那样避免了过失的情况下,这个道理才能成立。“唯在转起的刹那”是说,就在诸行正在转起的那一刹那。“转起之前”是说,在业开始积累的那一刹那之前;因为那时同样不存在,所以才这样说。“之后”是说,在达到异熟之后。
635.Evaṃ santepīti asaṅkantipātubhāve tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati, siddheti attho. Pavattikkhaṇeyevāti saṅkhārānaṃ pavattamānakkhaṇe eva. Pavattito pubbeti kammāyūhanakkhaṇato pubbe, avijjamānatāya samānattā evaṃ vuttaṃ. Pacchā cāti vipaccanappapattito pacchā ca.
如果未成熟的果报之缘与已成熟的果报之缘,其“已作性”是一样的,那么已成熟的果报之缘也应该还能产生果报。为了消除这个疑问,所以说“并非恒常能产生果报”。
Avipakkavipākā katattā ce paccayā, vipakkavipākānampi katattaṃ samānanti tesampi phalāvahatā siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ āha ‘‘na ca niccaṃ phalāvahā’’ti.
“非由于存在,或由于非存在”,通过这句话,他回应了那些依于存在和非存在而说的过失。对于担保的行为、买东西的行为或借债的行为,仅仅是做那个行为本身;正是这个行为本身,在交付那件事物、偿还财物、还债时成为缘,意思是说,如果不交付等,就没有结果。
‘‘Navijjamānattā avijjamānattā vā’’ti etena vijjamānattaṃ, avijjamānattañca nissāya vuttadose pariharati. Tassā pāṭibhogakiriyāya, bhaṇḍakīṇanakiriyāya, iṇaggahaṇakiriyāya vā karaṇamattaṃ taṃkiriyākaraṇamattaṃ, tadeva tadatthaniyyātane paṭibhaṇḍadāne, iṇadāne ca paccayo hoti, aphalitaniyyātanādiphalanti attho.
636这是为了消除痴——也就是在三十二种识当中,前面所说的诸行在结生和转起时的缘性若未经分别阐明,便会生起的转起之痴。
636.Sammohavighātatthanti bāttiṃsāya viññāṇesu yathāvuttasaṅkhārānaṃ paṭisandhiyaṃ, pavattiyañca paccayabhāve vibhajja avibhāvite pavattanakasammohassa apanayanatthaṃ.
在“福行”中,这是简别处格。“无差别地”是指不区分“三因者对三因者”等差别,而是从总体上、以集合的方式来说,这就是它的意思。在一切情况下,都应当以强力业作为亲依止缘来连接。“因为弱业不能成为亲依止缘”,这一点在《发趣论注》中已经说明了。关于“色界五种善思的差别”,应当特别说明“除了获得神通者”,或者不需要特别说明,因为在讨论果报的缘性时,不会涉及非果报的情况。神通思的非果报性,前面已经阐明过了。“而无差别地”在这里也是同样的道理。“五种果报识”应当引来连接。
Puññābhisaṅkhāreti niddhāraṇe bhummaṃ. Avisesenāti ‘‘tihetuko tihetukassā’’tiādikaṃ bhedaṃ akatvā sāmaññato, piṇḍavasenāti attho. Sabbattha upanissayapaccayo balavakammassa vasena yojetabbo. ‘‘Dubbalañhi kammaṃ upanissayapaccayo na hotī’’ti paṭṭhānasaṃvaṇṇanāya dassitametaṃ. Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedoti ‘‘ṭhapetvā abhiññāppatta’’nti visesetvā vattabbaṃ, na vā vattabbaṃ vipākassa paccayabhāvakathāya avipākārahassa pasaṅgābhāvato. Abhiññācetanāya hi avipākatā heṭṭhā vibhāvitā eva. Avisesena panāti etthāpi eseva nayo. Pañcannaṃ vipākaviññāṇānanti ānetvā sambandhitabbaṃ.
“五者”是指眼识、耳识、领受意界,以及两种推度意识界,这五种。“同样地”是说它们也分作两种。可是,只在可爱所缘上生起的善异熟识,怎么会在地狱等恶趣中现起呢?所以他说“在地狱中,大目犍连长老……”等。长老确实在那里用神通化现下雨,暂时平息了地狱之火,然后为他们说法。
Pañcannanti cakkhusotaviññāṇānaṃ, sampaṭicchanamanodhātuyā, dvinnaṃ santīraṇamanoviññāṇadhātūnañcāti etesaṃ pañcannaṃ. Tathevāti dvedhā eva. Kathaṃ pana iṭṭhārammaṇeyeva pavattanakāni kusalavipākaviññāṇāni duggatiyaṃ pavattantīti āha ‘‘niraye mahāmoggallānattherassā’’tiādi. Thero hi tattha iddhiyā vassaṃ nimminitvā katipayaṃ velaṃ nirayaggiṃ vūpasametvā tesaṃ dhammaṃ deseti.
这本身就是欲界的福行。但如果不加区分地说“福行”,那就是把欲界福行和色界福行两种合在一起总括来说。
Sveva kāmāvacaro puññābhisaṅkhāro. Avisesena pana puññābhisaṅkhāroti kāmāvacaraṃ, rūpāvacarañcāti duvidhampi puññābhisaṅkhāraṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhāti.
“十二不善思的差别”这里,把掉举相应的思摄取在内,看不出有什么理由,这一点需要考察。对于一种识,在结生时同样是缘,在转起时却不是——这是说,只有一种识在结生时被限定为缘,而不是在转起时。因为在转起时,七种识也都是缘,这就是这里的意旨。
Dvādasākusalacetanābhedoti ettha uddhaccasahagatacetanāya gahaṇe kāraṇaṃ na dissati, vicāretabbametaṃ. Ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatteti ekasseva paccayabhāvaniyamo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Pavatte hi sattannampi paccayoti adhippāyo.
色有中的四种,是指不善异熟的眼识、耳识、领受和推度。不过,这四种必定以不可爱为所缘。那么在色有中,又怎么会与不可爱所缘相应呢?所以说“然而那仅是……”等。“同样地,在欲界天中也没有不可爱的色等”,这是就多数情况而言。因为对天人们来说,多数现起的色等都是可爱的,只是偶尔才有不可爱。比如有些天人在前兆显现等时候,会有枯萎的花鬘等不可爱所缘的相应。
Rūpabhavecatunnanti akusalavipākānaṃ cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇānaṃ. Tāni pana ekantato aniṭṭhārammaṇāni, rūpabhave ca kathaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogoti āha ‘‘so ca kho’’tiādi. ‘‘Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭharūpādayo natthī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Bahulañhi tesaṃ iṭṭhā eva rūpādayo upaṭṭhahanti, kadāci aniṭṭhaṃ. Devānañhi kesañcideva pubbanimittapātubhāvakālādīsu milātamālādianiṭṭhārammaṇasamāyogo hotīti.
637在有详细说明的地方,从这个有开始,论师想只作简要说明,于是说“从最初开始”。正因为如此,才说了“在两种有中”等等。人类当中也有一些是卵生、湿生的,因此考虑到这一点,说了“在四种生中”。以“同一身、同一想”这种共同性来说,属于第四禅地的众生,除了无想天和无色界之外,也都唯归入第四识住。这是福行。正如前面所说的那样,即“以不同刹那的业缘和亲依止缘为缘”所说。随其所应:在欲界和色界的二十一种善异熟中,十四种在结生时和转起时生起,七种只在转起时生起——这就是随其所应。
637. Yattha vitthārappakāsanaṃ kataṃ, tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ādito paṭṭhāyā’’ti. Teneva ‘‘dvīsu bhavesū’’tiādi vuttaṃ. Manussāpi keci aṇḍajā, saṃsedajā ca hontīti tadapekkhāya ‘‘catūsu yonīsū’’ti vuttaṃ. Ekattakāyaekattasaññitāsāmaññena catutthajhānabhūmikāpi asaññāruppavajjā catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti. Esa puññābhisaṅkhāro. Vuttanayenevāti ‘‘nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cā’’ti vuttanayeneva. Yathāsambhavanti ekavīsatikāmāvacararūpāvacarakusalavipākesu cuddasannaṃ paṭisandhiyaṃ, pavatte ca, sattannaṃ pavatte evāti ayaṃ yathāsambhavo.
就是指被称为“异身、一想”的那一类。
Tādiseyevāti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhāteyeva.
“四种识”这句话,是联系“有”等来说的。不过,包含在四种识当中的三种识,应当把它们的缘的关系分别配到三种识住里去理解。在没有识的有情居处,虽然找不到“行缘识”,但它以行为因这一点仍然是成立的。因为在那里,福行确实以异刹那的业缘为缘,成为“所作色”的缘。另外,在这个只是简要说明的地方,福行等在恶趣等处生起时,作为善异熟等识的缘的关系,按照在“有”的部分已经说过的方式就可以了解,所以这里没有再说——应当这样理解。
Catunnaṃ viññāṇānanti bhavādayo apekkhitvā vuttaṃ. Catūsu antogadhānaṃ pana tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ tīsu viññāṇaṭṭhitīsu paccayabhāvo yojetabbo. Aviññāṇake sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇe alabbhamānepi tassa saṅkhārahetukattaṃ labbhateva. Tathā hi tattha puññābhisaṅkhāro kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo hoti. Etasmiñca mukhamattappakāsane puññābhisaṅkhārādīnaṃ duggatiādīsu pavattiyaṃ kusalavipākādiviññāṇānaṃ paccayabhāvo bhavesu vuttanayeneva viññāyatīti na vuttoti veditabbo.
“识缘名色”这一句的详细解说之注释
Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathāvaṇṇanā
638名与色的分别,就是按名和色各自的种类来区分。
638.Vibhāgānāmarūpānanti nāmassa, rūpassa ca pabhedato.
在这里,先要说明“名”的分类。虽然识也确实属于名,但为了清楚区分缘与缘所生法、不让它们混在一起,所以说“受等三蕴因为朝向所缘而趋向,所以是名”。至于涅槃,在讨论它如何生起的这个地方,因为它不依靠任何缘,也没有“趋向”这种作用,所以根本不会牵扯进来。因为涅槃是以“名”的“命名”意义而称为名,并不是以“趋向”的意义而称为名。那些名和色,则是按乐等感受以及地等色法来区分的。
Tattha nāmassa tāva pabhedaṃ dassentena kāmaṃ viññāṇampi nāmameva, paccayapaccayuppanne pana asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ārammaṇābhimukhaṃ namanato vedanādayo tayo khandhā’’ti vuttaṃ. Nibbānassa panettha pavattikathāyaṃ appaccayattā, namanaṭṭhābhāvato ca pasaṅgo eva natthi. Nāmanaṭṭhena hi taṃ nāmaṃ, na namanaṭṭhena. Tesaṃ nāmarūpānaṃ sukhādivasena, pathavīādivasena ca vibhāgo.
“一个有情居”指的是无想有情居。在前四种以及无想有情居这五种当中。
Ekaṃ sattāvāsanti asaññasattāvāsaṃ. Purimesu catūsu, asaññasattāvāse cāti pañcasu.
以“胎生”一词的摄取而摄取了胎生者,所以说“以及卵生”。应当理解为“以及卵生与无有者”。“相续之首”是指聚相续的根本。虽然变化色在结生刹那并不存在,但相色和分际色是存在的,因此为了排除那些在胜义上非成就的色法,而说“从色色”。“触”等法以行蕴的性质归为一类,所以说“二十三种法”。“除去”是指不取聚中其他的地等诸色,因为它们与所取之色有相同的相。
Gabbhaseyyaggahaṇena jalābujā gahitāti ‘‘aṇḍajānañcā’’ti vuttaṃ. Aṇḍajānañca abhāvakānanti yojetabbaṃ. Santatisīsānīti kalāpasantānamūlāni. Yadipi vikārarūpāni paṭisandhikkhaṇe na santi, lakkhaṇaparicchedarūpāni pana santīti tāni paramatthato aparinipphannānīti vajjento āha ‘‘rūparūpato’’ti. Phassādike saṅkhārakkhandhabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘tevīsati dhammā’’ti vuttaṃ. Apanetvāti kalāpantaragate pathavīādike samānalakkhaṇatāya aggahetvā.
所谓“他们”,是指梵身天等类众生。所谓“详细地”,是说在四种相续之首中,不省略对色法的说明。
Tesanti brahmakāyikādīnaṃ. Vitthārenāti catūsupi santatisīsesu rūpānaṃ asaṅkhipanena.
不过在欲有中,说到“其余的化生者”时,虽然欲有里并没有单独提到化生者,按理说“其余”这个说法就该没有着落;但应当知道,这是相对于卵生和胎生来说,化生和湿生就是其余的,所以才说“其余”。另一种理解是,在说了梵身天等化生者之后,是针对其余众生才说“其余的化生者”。而那些也包含无色界众生,所以说“在欲有中”。至于根未圆满者的名色,则随各自情况,可以按照“色与识混合解说”那里所说的方法,从法的数目来了知,所以这里没有说明——应当这样理解。
Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānanti ettha kiñcāpi kāmabhave opapātikā vuttā na santi, yena sesaggahaṇaṃ sātthakaṃ bhaveyya, aṇḍajagabbhaseyyakehi pana opapātikasaṃsedajā sesā hontīti sesaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Atha vā brahmakāyikādikehi opapātikehi vuttehi sese sandhāya ‘‘sesaopapātikāna’’nti āha. Te pana arūpinopi santīti ‘‘kāmabhave’’ti vuttaṃ. Aparipuṇṇāyatanānaṃ pana nāmarūpaṃ yathāsambhavaṃ rūpamissakaviññāṇaniddese vuttanayena sakkā dhammagaṇanato viññātunti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.
与结生心同时转起的时节,来自与结生心同时生起的诸色中的火界。心所依处要到那一刹那才生起,因此结生心的依处显得微弱。在它们所吞下的食物所滋养的身体里,食生色变得很坚固——这就是其中的关联。“人”,正是由于处在母胎中的这个状态而隐没不现。从最低限度来说,只有时节生和心生共两个八法聚;说到有声音的时候,则说“最高限度是两个九法聚”。关于“前面”:前面所说的从两种相续等开始、到七法聚为止的色法,这里是就每一个心在三个刹那中生起而说的,因此说“前面……七十种”。两种声音,就是时节生和心生这两种。
Paṭisandhicittena saha pavattaututoti paṭisandhicittena saha uppannarūpesu tejodhātuto. Hadayavatthuno taṅkhaṇuppannattā paṭisandhicittassa vatthudubbalatā. Tesaṃ ajjhoharitāhārena anugate sarīre āhārasamuṭṭhānaṃ suṭṭhaddhakanti sambandho. Naroti teneva mātukucchigatabhāvena tirokkho. Avakaṃsato dve aṭṭhakāneva utucittasamuṭṭhānāni hontīti sasaddakālaṃ sandhāya ‘‘ukkaṃsato dvinnaṃ navakāna’’nti vuttaṃ. Pubbeti yaṃ pubbe santatidvayādikaṃ sattakapariyosānaṃ rūpaṃ idha vuttaṃ, taṃ ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu uppajjamānameva vuttanti katvā āha ‘‘pubbe…pe… sattatividha’’nti. Duvidhampi tanti utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānañcāti duvidhampi taṃ saddaṃ.
“安住”:是指以持续不断的状态而住,但它自己其实只住一个刹那。“确定在四方”:是指彼此头部交错,根部则确定在四个方向。就像彼此拥抱站立、却各自乘着不同车乘的人一样。
Saṇṭhātunti addhaniyabhāvena ṭhātuṃ, attano pana khaṇamattaṃ tiṭṭhateva. Catuddisā vavatthāpitāti aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasīsā mūlena catūsu disāsu vavatthāpitā. Aññamaññaṃ āliṅgetvā ṭhitā bhinnavāhanikā viya ca.
639在五蕴有中,“当转起发生时”这句话,是就两件事而说的:一是不能生色的业所引生的五识转起之时,二是俱生识缘。因为在那时,只有名从它生起。但以业识为缘,那时也可以说两者都有;并且以随后生起的识为缘,色也得到了支持。“在无想有情中”等,则是就业识缘而说的。在五蕴有中,“当转起发生时”这句话,应当这样理解:它指的是——由与“生起有分等的业”不同的业使色生起的时刻、灭尽定的时刻,以及与“有分等生起之时”不同的其他时刻;这样说才合理。因为在有分等生起时,由那能生的业所生起的色,以及那异熟,可以说就是业识缘。即使不依赖俱生识缘,在转起中由业推动的色与名,也并非不依赖业识。“于一切处”指在结生时和转起时。归于俱生识缘的名色,以及归于业识缘的名色,应随各自的情况加以组合。“名与色,即名色”——这里,名色这个词中,以“名”这一部分而具有“名”这个词的同形,以“色”这一部分而具有“色”这个词的同形。因此,这是同形词的省略其余,即部分同形的省略;意思是,使用“名色”一词时,其他的名、色等词就隐而不现了。
639.Pañcavokārabhave ca pavattiyanti rūpājanakakammajapañcaviññāṇappavattikālaṃ, sahajātaviññāṇapaccayañca sandhāyāha. Tadā hi tato nāmameva hotīti. Kammaviññāṇapaccayā pana tadāpi ubhayaṃ hotīti sakkā vattuṃ, pacchājātaviññāṇapaccayā ca rūpaṃ upatthaddhaṃ hotīti. Asaññesūtiādi kammaviññāṇapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcavokārabhave ca pavattiyanti bhavaṅgādijanakakammato aññena rūpuppattikālaṃ, nirodhasamāpattikālaṃ, bhavaṅgādiuppattikālato aññakālañca sandhāya vuttanti yuttaṃ. Bhavaṅgādiuppattikāle hi taṃjanakena kammunā uppajjamānaṃ rūpaṃ, so ca vipāko kammaviññāṇapaccayo hotīti sakkā vattuṃ. Sahajātaviññāṇapaccayānapekkhampi hi pavattiyaṃ kammena pavattamānaṃ rūpaṃ, nāmañca na kammaviññāṇānapekkhaṃ hotīti. Sabbatthāti paṭisandhiyaṃ, pavatte ca. Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Nāmañca rūpañca nāmarūpañcāti ettha nāmarūpasaddo attano ekadesena nāmasaddena nāmasaddassa sarūpo, rūpasaddena ca rūpasaddassa, tasmā sarūpānaṃ ekasesoti ekadesasarūpekaseso, nāmarūpasaddassa ṭhānaṃ itaresañca nāmarūpasaddānaṃ adassananti attho.
与异熟不同的,是非异熟。既然它被视为有两种,那么这样连接就是恰当的。
Vipākato aññaṃ avipākaṃ. Yato dvidhā mataṃ, tato yuttameva idanti yojetabbaṃ.
在“善等心刹那”这个说法里,“等”这个字应当理解为:正如在不善心和唯作心的刹那,在异熟心的刹那中,也包含了不生异熟的业所等起的(法)。不过,在异熟心刹那中,按照前面所说的方式,以行识为缘,这两者都是可以成立的。为了排除这类异熟心刹那,所以才说“善等心刹那”。
Kusalādicittakkhaṇeti ādi-saddena akusalakiriyacittakkhaṇe viya vipākacittakkhaṇepi vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vipākacittakkhaṇe pana abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā pubbe vuttanayena ubhayañca labbhatīti tādisavipākacittakkhaṇavajjanatthaṃ ‘‘kusalādicittakkhaṇe’’ti vuttaṃ.
640关于“依经教的方式”这句话,是因为在《发趣论》里没有说到色的亲依止缘,所以才这么说。但在经中,只要某法存在,某法就生起;它不存在,就不生起,那么它就是那法的亲依止、因、根源、生起。因此说“以识为亲依止的名色”,也说色以识为亲依止。在《林薮经》的论述方式里,林薮、村落、市镇、城镇、国土、个人等是威仪与住处的亲依止,由此衣等生活资具的获得才有难有易;但林薮等并不成为威仪和衣等获得的所缘亲依止等。所以,仅凭“不存在就不生起”这一点,就应当理解为经教方式中的亲依止性。造作识在业、所缘、结生等时候,对于名只是所缘缘,这根本不必说;因此只有色依经教方式被说为一种缘。因为当说“对于有疑惑的色,这是它的缘”时,对于名根本不必这么说。
640.Suttantikapariyāyatoti paṭṭhāne rūpānaṃ upanissayapaccayassa avuttattā vuttaṃ. Suttante pana yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa upanissayo nidānaṃ hetu pabhavoti katvā ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpa’’nti rūpassa ca viññāṇūpanissayatā vuttā. Vanapatthapariyāye ca vanapatthagāmanigamanagarajanapadapuggalūpanissayo iriyāpathavihāro, tato ca cīvarādīnaṃ jīvitaparikkhārānaṃ kasirena, appakasirena ca samudāgamanaṃ vuttaṃ, na ca vanapatthādayo ārammaṇūpanissayādibhāvaṃ iriyāpathānaṃ, cīvarādisamudāgamanassa ca bhajanti. Tasmā vinā abhāvo eva suttantikapariyāyato upanissayabhāvo daṭṭhabbo. Nāmassa abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kammārammaṇapaṭisandhiādikāle ārammaṇapaccayova hotīti vattabbameva natthīti rūpasseva suttantikapariyāyato ekadhāva paccayabhāvo vutto. Sasaṃsayassa hi rūpassetaṃ paccayo hotīti vutte nāmassa hotīti vattabbameva natthīti.
因为已生起的(名色)是明显的,所以拿不明显的结生来提问:“那么,这是怎样的呢?”等等。应当知道:依经来说,是名;依理来说,色以识为缘。
Pavattassa pākaṭattā apākaṭaṃ paṭisandhiṃ gahetvā pucchati ‘‘kathaṃ paneta’’ntiādinā. Suttato nāmaṃ, yuttito rūpaṃ viññāṇapaccayā hotīti jānitabbaṃ.
先用理证成立,再用经教来巩固它,所以说“因为即使对业等起”等等。“只是对心等起”就是像对心等起一样。在这里,世尊说“以识为缘,名色”的时候,那些审察的智者从胜义的角度看到,只有名色在运转,没有众生,没有命者。因此,他转起了无人能逆转的无上法轮。因为开示空性就是转法轮。另一种说法:通过说“只有名色”,表明了运转只是苦谛。而开示苦谛的时候,它的集、它的灭,以及趣向灭的道,也就都被开示了。因为没有无因的苦,也没有因灭了而苦还不灭的道理,而灭如果没有方法就不能证得,所以应当确定:开示四谛就是转法轮。
Yuttito sādhetvā suttena taṃ daḷhaṃ karonto ‘‘kammasamuṭṭhānassāpi hī’’tiādimāha. Cittasamuṭṭhānassevāti cittasamuṭṭhānassa viya. Ettha ca ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; udā. 1) bhāsamānena bhagavatā yasmā upaparikkhamānānaṃ paṇḍitānaṃ paramatthato nāmarūpamattameva pavattamānaṃ dissati, na satto, na jīvo, tasmā kenaci appaṭivattiyaṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ hoti. Suññatappakāsanañhi dhammacakkappavattananti. Atha vā nāmarūpamattatāvacanena pavattiyā dukkhasaccamattatā vuttā. Dukkhasaccappakāsanena ca tassa samudayo, tassa ca nirodho, nirodhagāminipaṭipadā ca pakāsitā eva hoti. Ahetukassa dukkhassa, hetunirodhā anirujjhanakassa ca abhāvā, nirodhassa ca upāyena vinā anadhigantabbattāti catusaccappakāsanaṃ dhammacakkappavattanaṃ niddhāretabbaṃ.