5. 诸根会合的注释
5. Indriyasamodhānavaṇṇanā
4. 根论义注 · 12 段
204204. 现在,为了说明修习定和修习观的人诸根会合的情况,先要指出现起善巧的分类,所以说了“凡夫修习定”等话。其中,“凡夫修习定”是指修习能引向抉择的定。然而,有学和已离贪欲的人,也能获得出世间定。“由转向”是指转向遍等相,也就是说,做完遍等准备工作之后,在那里生起了相。“于所缘现起善巧”是指善于让那已经生起的相现起。“于止相现起善巧”是指当心因为过度精进等原因而掉举时,善于通过修习轻安觉支、定觉支、舍觉支,让心止息的相现起。“于策励相现起善巧”是指当心因为过度懈怠等原因而沉没时,善于通过修习择法觉支、精进觉支、喜觉支,让心策励的相现起。“于无散乱现起善巧”是指对于不掉举也不沉没的心,善于让与它相应的定现起。“于光明现起善巧”是指当因为智慧运用不足而心无滋味时,通过观察八种悚惧之事让心生悚惧,善于让智光明现起。所谓八种悚惧之事,就是生、老、病、死这四种,恶趣之苦是第五种,过去轮回的根本苦,未来轮回的根本苦,现在为觅食而受苦。“于欣喜现起善巧”是指当因为未能证得寂止之乐而心无滋味时,通过随念佛、法、僧的功德让心清净,善于让欣喜现起。“于舍现起善巧”是指当心远离掉举等过失时,通过不做抑制或策励等造作,善于让舍现起。“有学”是指还在修学三学的人。“于单一现起善巧”是指因为已经断除了身见等,善于让出离等单一性现起。
204. Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ bhāventotiādimāha. Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati. Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo. Obhāsūpaṭṭhānakusaloti paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo. Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo.
已离贪者:因为彻底断除了贪,所以是离贪者,也就是漏已尽的人。于智现起善巧者:阿拉汉对诸法已远离迷惑,所以在各种情况下都善于让无迷惑的智现起。于解脱现起善巧者:善于让阿拉汉果的解脱现起。这里说的解脱,是指因为从一切烦恼中解脱出来而证得的阿拉汉果解脱。
Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Vimuttūpaṭṭhānakusaloti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo. Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.
205205. 在观修(vipassanābhāvanā)的现起与不现起中,“无常”等以及“常”等,应当完全按照戒论(sīlakathā)中所说的方式来理解。但从文句(pāṭha)来说,“于积集不现起善巧者、于变易现起善巧者、于无相现起善巧者、于相不现起善巧者、于无愿现起善巧者、于愿不现起善巧者、于执著不现起善巧者”——对于这些,应当以属格(sāmivacana)来作复合词(samāsa)的拆分。至于其余的,则应以从格(nissakkavacana)来读诵。
205. Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana ‘‘āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo’’ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.
206关于“于空现起善巧者”,这里应当做词分解:或者分成“于空现起善巧者”,或者分成“于空性现起善巧者”。不过,厌离随观、离贪随观、灭随观、弃舍随观、增上慧法观、如实知见、审察随观、回转随观这八种大观,是依它们各自的体性差别来区分的,不是依所缘的差别来区分。因此,对这八种来说,像“于无常现起善巧者”这样的说法不能用,说“于厌离现起善巧者”等等也不成立。所以,这八种没有被配入。可是,过患随观通过“于空现起善巧者、于执著不现起善巧者”这一对说法,在意义上已经等同于配入了“于过患现起善巧者、于爱着执著不现起善巧者”,只是没有按它本身的名称来配入而已。因此应当知道:在十八种大观中,前面八种加上这个过患随观,这九种没有配入,其余九种才配入了。“于智现起善巧者”:有学因为观修中的随烦恼不存在,所以在修观时善于让智现起;但由于在修定时还有欣求存在,所以不说他“于智现起善巧”。
206.Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā attano sabhāvavisesena visesitā, na ārammaṇavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘aniccato upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni viya ‘‘nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana ‘‘suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca ādīnavānupassanāti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.
对“离系现起善巧”这句:对于按“欲系的离系、有系的离系、见系的离系、无明系的离系”这四种方式所说的离系,善于让它现起。
对“系著不现起善巧”这句:对于按欲系、有系、见系、无明系这四种方式所说的系著,善于让它不现起。
对“灭现起善巧”这句:就像经文里说的:“再者,比丘们,漏尽比丘的心倾向于涅槃、朝向涅槃、奔向涅槃,远离执著,乐于出离,完全超越了一切烦恼所依之法。”因为漏尽者具有这种力量,心倾向于涅槃,所以只有漏尽者才善于让称为灭的涅槃现起。
Visaññogūpaṭṭhānakusaloti ‘‘kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo’’ti (dī. ni. 3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne kusalo. Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. Nirodhūpaṭṭhānakusaloti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī’’ti (a. ni. 10.90; paṭi. ma. 2.44 atthato samānaṃ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.
在“由于所缘现起善巧”等语句中,“善巧”指的是智。因为智也可以通过与善巧之人相应而被称为善巧,就像通过与智者相应而说“智者之法”(《法集论·双论母》103)。因此,这里的意思是“由于善巧”。
Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalanti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘paṇḍitā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 103). Tasmā kosallavasenāti attho.
207现在,“以六十四种行相”等话,虽然在《无碍解道》(1.107)的智论部分已经说过,但这里是联系根论把它引到这里来说的。这一段应当依照前面所说的方式来了知。
207. Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ (paṭi. ma. 1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.
208208. 接着,为了说明与一切眼相关联的根之安立,说了“于他没有任何未见之物”等话。其中,“一切眼”就是一切知智。通过“依慧根之力”等话,显示五根不可分离。通过“正信者策励”等话,以每一根为根本的五组四法,显示五根在倾向加行时或道刹那时的同一味性和互为缘性。通过“因已信而策励”等话,以每一根为根本的五组四法,显示五根在生起时或果位时的同一味性和互为缘性。接着,为了说明与佛眼相关联的根之安立,说了“那佛眼”等话。其中,“佛眼”就是知根利钝之智和知习性随眠之智。“佛陀智”也就是这两种,其余部分和前面所说的一样。
208. Puna samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha. Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ. Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti. Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Saddahitattā paggahitantiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ buddhacakkhūtiādimāha . Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca. Buddhañāṇanti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.