1. 第一经解说的注释巴利
1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā
184 184. 现在,紧接着入出息念的讨论之后所说的根论,是对此前未解释过的义理的阐释。这个根论之所以在入出息念的讨论之后宣说,是因为:如果缺少那些有助于入出息念修习的诸根,入出息念的修习就无法成立。为了显示那些有助于修习的诸根的净化等方法,所以紧接着入出息念的讨论之后宣说。论师想要解说这个应当解说的根论,先以自己从世尊面前亲闻、了知其意趣的经典解说为前导,为了阐明其中的义理,首先说出“如是我闻”等语。巴利
184. Idāni ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāya indriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi indriyakathā ānāpānassatibhāvanāya upakārakānaṃ indriyānaṃ abhāve ānāpānassatibhāvanāya abhāvato tadupakārakānaṃ indriyānaṃ visodhanādividhidassanatthaṃ ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāti tañca kathetabbaṃ indriyakathaṃ attanā bhagavato sammukhā sutaṃ viññātādhippāyasuttantikadesanaṃ pubbaṅgamaṃ katvā tadatthappakāsanavasena kathetukāmo paṭhamaṃ tāva evaṃ me sutantiādimāha.
其中,evaṃ 是虚词,me 等是名词。在 viharati 这个词里,vi- 是前缀,harati 是动词——按照这个方法,就应该知道词的分割。巴利
Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Viharatīti ettha vi-iti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.
从含义上看,“evaṃ”这个词出现在比喻、教导、呵责、称赞、方式、言语、把握等场合,用于指示义和确定义。而在这里,智者们所说的“evaṃ”这个词,是用于方式义和指示义,同样也用于确定义。巴利
Atthato pana upamūpadesagarahapasaṃsanākāravacanaggahaṇesu evaṃ-saddo dissati nidassanatthe ca avadhāraṇatthe ca. Idha pana evaṃsaddo ākāratthe nidassanatthe ca viññujanena pavutto, tatheva avadhāraṇatthe ca.
在这里,它用“如是”这个词,从“方式”这个含义上点明这个意思:世尊的教说有着种种不同的理路、极为精微,从种种不同的意乐中产生,义理和文句都圆满具足,有种种神变,在法的教说和体证上极为深奥,能随顺一切众生各自的语言而进入他们的耳中。有谁能够以一切方式完全了知世尊这样的教说呢?然而,即使只是让闻法的意愿以最大程度生起,也仍然是“如是我闻”——也就是说,我也只是以一种方式听闻了而已。巴利
Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.
以“指示”的意思来说,这句话是在表明:“我不是自生自悟的,这也不是由我亲证的”,这样把自己排除之后,就用“如是我闻,我也如此听闻”来指示接下来要说的整部经。巴利
Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.
舍利弗长老以“决定”的含义,依“如是我闻,而且那在义理上或文句上都不少不多,正是如此,不应看成别的样子”等这样的方式,显示自己的忆持之力正如世尊所称赞的那样——(《增支部》1.188-189)“比丘们,在我的比丘弟子中,智慧最广大的,就是舍利弗。”(《增支部》1.187)
“比丘们,我看不到有任何一个其他人,能像舍利弗这样,正确地随转如来所转的无上法轮。比丘们,舍利弗正是这样正确地随转如来所转的无上法轮。”——从而令众生生起想要听闻之心。巴利
Avadhāraṇatthena thero sāriputto ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189), ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekapuggalampi samanupassāmi, yo evaṃ tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti yathayidaṃ, bhikkhave, sāriputto. Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattetī’’tievamādinā (a. ni. 1.187) nayena bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.
“me”这个词,在具格、与格、属格这三种意义中都能见到。但在这里,它适用于“由我听闻”和“我的听闻”这两种意思。巴利
Mesaddo karaṇasampadānasāmiatthesu dissati. Idha pana ‘‘mayā sutaṃ, mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.
所闻这个词,加上前缀或不加前缀,都见于闻名、移动、潮湿、积聚、修习、耳所了知,也见于依耳门而了知的情况。但在这里,它的意思是依耳门已领受或领受。me这个词,如果取由我的意思,就成立如是由我所闻,依耳门已领受;如果取我的的意思,就成立如是我的所闻,依耳门之领受。巴利
Sutanti ayaṃsaddo saupasaggo anupasaggo ca vissutagamanakilinnaupacitaanuyogasotaviññeyyesu dissati viññātepi ca sotadvārānusārena. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayātiatthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati, mamātiatthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.
另外,说“这是我这样听到的”,并不是承认这是自己造出来的,而是表明这是先前亲耳听闻的:这些话是我在世尊面前亲自领受的——那位具足四无畏、持有十力、安住于最胜之处、发出狮子吼、是一切众生中最上的、于法得自在的法王、以法为尊、以法为灯、以法为皈依、转起无上正法轮的圆满正觉者所说。对这里的义理、法、词句、文字,都不应有任何疑惑或犹豫。这样就能在教法中破除无信,生起信心的成就。因此这样说:巴利
Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimasavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –
“ 它摧毁无信,让信心在教法中得到增长。
如是我闻,乔达摩的弟子这样宣说。”巴利
‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane; Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.
“一”是对数量的界定说明。“时”是对已限定者的界定说明。“一时”则是对未限定者的阐明。在这里,“时”这个词——巴利
Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –
在会合、刹那、时间、集合、因和诸见这些含义上;
在获得、断除和通达中都能见到。巴利
Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.
这里说的是“时间”的意思。因此,在年、季、月、半月、昼夜、上午、中午、傍晚、初夜、中夜、后夜、须臾等种种时间差别所成的时节中,它表明某一个“一时”。巴利
Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaddhamāsarattindivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhama- majjhimapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.
在这里,虽然长老凭着智慧,对在这些年等时节中所说的每一部经——无论说的是哪一年、哪一季、哪一月、哪半月、哪一夜分或哪一日分——全都清清楚楚、完全确定;可是,如果这样说:“如是我闻:在某年、某季、某月、某半月、某夜分或某日分”,就不容易记住,也不容易诵持或教人诵持,而且要说的话太多了。所以,他用一个词就把这个意思总括起来,说“一时”。巴利
Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.
或者,像入胎时、出生时、生起厌离时、出家时、修苦行时、降魔时、正等觉时、现法乐住时、说法时、般涅槃时等这些时刻,在世尊的天人众中极为显著,有种种不同的时段;在这些时刻当中,这里指出的是那个叫“说法时”的时刻。再者,在智慧作用与悲悯作用的时刻中,它指的是悲悯作用的时刻;在自利修行与利他修行的时刻中,它指的是利他修行的时刻;在聚集者应做两件事的时刻中,它指的是法谈的时刻;在说法与修行的时刻中,它指的是说法的时刻。正是针对这些时刻中的某一个,而说“一时”。巴利
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayotievamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.
不过,“一时”这个词也可以表示“完全相应”的意思。因为世尊讲这部经或者其他任何一部经的那段时间,他确实是完全安住在悲心当中。所以,为了说明这个意思,这里就用业格来表达。巴利
Yasmā pana ‘‘ekaṃ samaya’’nti accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.
因此才这样说:巴利
Tenetaṃ vuccati –
“ 观待此彼之义,依处格与具格;
时于他处已说,此处依业格而说。”巴利
‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca; Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.
古人对这句话的解释是:说“tasmiṃ samaye”“tena samayena”或者“taṃ samayaṃ”,只是说法上有点不同,意思在任何地方都只是处格。所以,即使说成“ekaṃ samayaṃ”,也应该理解成“ekasmiṃ samaye”的意思。巴利
Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘taṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.
世尊就是值得敬重的人。世间上,人们把值得敬重的人称为“世尊”。而这位由于具足一切功德、超胜一切,所以是一切众生中最值得敬重的,因此应当知道他就是“世尊”。古代的大德们也说过:巴利
Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –
“ 世尊这个词是最殊胜的,世尊这个词是无上的。
他值得敬重,又与敬重相应,因此被称为世尊。”巴利
‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ; Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.
“ 具福运者,破诸恶者,相应具足,以众祥德而殊别;
为众依止,已舍诸行,故于诸有之中名为世尊。”巴利
‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā; Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –
以这首偈颂为依据,也应该从详细的角度来理解该词的含义。而那含义在《清净道论·佛随念解说》(《清净道论》1.123及以下)中已经讲过了。巴利
Imissāpi gāthāya vasena assa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttoyeva.
到这里为止,其中用“如是”这句话指出教法的圆满,用“我闻”指出声闻弟子的圆满,用“一时”指出时间的圆满,用“世尊”指出说法者的圆满。巴利
Ettāvatā cettha evanti vacanena desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.
关于“在舍卫城”这句话,有些专门研究文字的人认为:从前有位叫舍卫的仙人住在这里,这座城因此就叫舍卫城,就像迦犍提城、摩犍提城那样命名的。不过,注疏师们说:人们能享用、受用的一切东西,这里全都有,所以叫舍卫城;而且商队聚到一起时,如果有人问“有什么货物”,回答“什么都有”,也是由此得名舍卫城。巴利
Sāvatthiyanti ettha ca savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī sāvatthī, yathā kākandī mākandīti evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī, satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthītipi vacanamupādāya sāvatthī.
“ 任何时候,一切生活所需都汇集在舍卫城;
因此,因为一切都齐备了,所以被称为舍卫城。”巴利
‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ; Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccatī’’ti. –
在舍卫城里,这是表示“附近”义的处格。“住”这个词,通常说来,是显示具备行、住、坐、卧等威仪,或者天住、梵住、圣住中某一种住的状态;但在这里,是特指与行、住、坐、卧等某一种威仪相结合的状态。因此,无论世尊是站着、走着、坐着还是躺着,都应理解为“住”。因为世尊用另一种威仪打断前一种威仪带来的疲劳,让身体持续运转而不败坏,所以称为“住”。巴利
Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ, idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā ‘‘viharati’’cceva veditabbo. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.
在“祇园”这个词里:能战胜自己的敌对者,所以叫“胜”;或者,当国王战胜敌对者时他出生,所以叫“胜”;又或者,出于求吉祥的心愿,就给他取了这样的名字,所以叫“胜”。“园”的意思是让人欢喜,也就是说,凭着自己的成就,让众生对他生起敬奉和爱著。或者,“园”也有召唤的意思:园中各种花朵的香气令人愉悦,杜鹃等鸟类的叫声悦耳,微风吹动树枝、细枝、嫩叶,仿佛在对众生说:“来吧,来享用我吧!”这就是它的意思。“胜”的园就是“祇园”。因为这座园是胜王子种下、培育、守护的,而胜王子又是它的主人,所以称为“祇园”。就在那座祇园里。另外,林园有两种:人工种植的林园和自然生成的林园。这座园以及竹林精舍等,属于人工种植的;盲林、大林等,则属于自然生成的。巴利
Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, rañño vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto, vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgābhirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane. Vanañca nāma ropimaṃ sayaṃjātanti duvidhaṃ. Idañca veḷuvanādīni ca ropimāni, andhavanamahāvanādīni sayaṃjātāni.
在给孤独园:那位居士本名苏达达,这是父母给他取的名字。不过,因为他一切欲乐都很圆满,又完全没有吝啬,还具备慈悲等品德,所以常年给无依无靠的人施食,因此得到了“给孤独”这个称号。所谓“园”,就是众生在其中感到欢喜的地方,尤其是出家人格外欢喜之处;那里有花果等美景,又具备不太远、不太近等五种适合修行居住的条件,所以人们从各处来到这里,心生欢喜、愉悦,住下来也不会厌倦。或者说,凭借上述这些优越条件,即使人们到了别处,它也能把人吸引回来,让人心生喜悦,所以叫“园”。这座园是给孤独居士从胜王子手中买下的,用一亿八千万金铺满地面作为地价,又用一亿八千万金建造坐卧处所,再用一亿八千万金举行寺院落成庆典,总共布施了五亿四千万金,供养以佛陀为首的比丘僧团。因此,它被称为“给孤独的园”。就在那座给孤独园中。巴利
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena. Sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃ ānetvā ramāpetīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.
在这里,“在祇园”这句话是在称扬先前的主人,“在给孤独的园”是在称扬后来的主人。为什么要称扬他们呢?是为了让想修福的人跟着效仿。因为在这件事里,胜王子为了建造门楼和殿堂,捐出了卖地得到的一亿八千万金,还有价值好几亿的树木;而给孤独则捐了五亿四千万金。具寿舍利弗就是这样通过称扬他们,说明想修福的人是怎样修福的,从而也让其他想修福的人跟着他们去效仿。巴利
Ettha ca ‘‘jetavane’’tivacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa hiraññakoṭiyo anāthapiṇḍikassa . Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā sāriputto aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti.
这里可能会有人提出疑问:如果世尊住在舍卫城,那就不该说“在祇园给孤独园”;如果他住在那个园子里,那就不该说“在舍卫城”。因为一个人不可能同时住在两个地方。但不能这样看。我们前面不是已经说过,这里用的是表示“附近”的依格吗?所以,就像在恒河、耶牟那河附近放牧的牛群,人们会说“在恒河放牧、在耶牟那河放牧”一样,祇园给孤独园就在舍卫城附近,世尊住在那里,就说“在舍卫城,住于祇园给孤独园”。其中,说“舍卫城”是为了指出他托钵乞食的村落,其余的话则是为了指出适合出家众居住的地方。巴利
Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.
在这里,通过提到舍卫城,具寿舍利弗显示出世尊对在家人的护念;通过提到祇园等地,则显示出对出家众的护念。同样,通过前者接受资具,说明避免自我折磨的苦行;通过后者舍弃对感官欲乐的执取,说明避免沉溺欲乐的方法。或者也可以说:前者表明致力于说法,后者表明乐于远离。前者是以悲悯走近众生,后者是以智慧超越。前者表明志在成就有情众生的利益与安乐,后者表明在利益他人时心无染着。前者是为了法上的安乐而放下执取,从而安住于轻安;后者是为了精勤修习超人法。前者说明对人类多有饶益,后者说明对天人多有饶益。前者说明他生于世间、长于世间,后者说明他不被世间染污。前者依据“诸比丘,有一人出现于世间,是为众人的利益、为众人的安乐、为怜悯世间、为天与人的义利、利益、安乐而出现。那一个人是谁?就是如来、阿拉汉、正自觉者”这段话,阐明世尊出现于世的目的;后者则阐明他出现在哪里、以及与之相应的安住方式。世尊确实最初在蓝毗尼园、第二次在菩提道场出现,也就是说,为了世间与出世间法的生起,他就是在园林中出现的,因此说明他的安住也是在园林中。应当以这样的方式理解这里的义理。巴利
Tattha sāvatthikittanena āyasmā sāriputto bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyaṃ. Atha vā purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaddhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparidīpanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraparidīpanaṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarassa uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.
“于此”是指明处所和时间。因为它说明:他在哪个时间安住,就是“于那时”;他在哪座祇园安住,就是“于祇园”。或者,它是指出适合说法的处所和时间。因为世尊不会在不适合的处所或时间说法。《自说经》里“巴希亚,现在还不是时候”等话,就是这里的例证。“而”是个不变词,只用来补足句子,或者表示限定、强调,或者表示发语。“世尊”是指示为世间所敬重者。“比丘”是对适合听闻教法的那类人的称呼。另外,这里也应当依照“乞食者就是比丘,已进入乞食之行的人就是比丘”等方式,来理解这个词的含义。“唤”的意思是呼叫、言说、唤醒,这是这里的含义;在别处,也有告知、召集的意思。“比丘们”就是这种呼唤方式的表示。世尊用这个称呼,借着彰显他们与乞食之性、乞食之法、善于乞食等功德相应的名称,来指明下劣与殊胜之人所依止的生活方式,同时抑制掉举与沮丧的心态。而“比丘们”这个称呼,以悲悯流布、柔和心的眼目投视为先导而发出,使那些人面向自己;正是用这个表明想要对他们说话的说法,引发他们想听的意愿。也正是用这个呼唤的含义,让他们投入善听与作意。因为教法的成就,就取决于善听与作意。巴利
Tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavaneti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ deseti. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510; pārā. 45) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi pakkosanepi. Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tena tesaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhanasīlatābhikkhanadhammatābhikkhanesādhukāritādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.
如果有人问:既然还有其他天和人在场,为什么世尊只叫比丘们呢?因为从“最先、最胜、最亲近、常随、堪为法器”这几方面来看,比丘们具有这样的条件。世尊的说法其实是面向整个大众的。而在大众当中,比丘们因为最早出现,所以是“最先”;因为以出家生活为起点,随学世尊的行持,并且能领受全部教法,所以是“最胜”;因为在座中坐得离世尊最近,所以是“最亲近”;因为常在世尊身边活动,所以是“常随”;又因为依照教导实修,具足堪受教法的条件,所以他们才是说法的法器。巴利
Aparesu devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhājanabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusannikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā, dhammadesanāya ca te eva bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato.
这里可能会有人问:世尊在说法的时候,为什么先招呼比丘们,而不是直接就开始说法呢?这是为了唤起他们的注意力。因为在法会中,比丘们有的在想别的事情,有的心散乱,有的在思索法义,有的在作意禅修业处,就这样坐着。如果不先招呼他们就开始说法,他们在听法时就无法辨别“这个开示是以什么为根据、以什么为条件、由什么原因而说的”,就会陷入迷惑,或者理解错误。所以,为了唤起他们的注意力,世尊先招呼他们,然后才说法。巴利
Tattha siyā – kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Parisāya hi bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya atthuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā vikkhepaṃ āpajjeyyuṃ, duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ . Tena tesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.
“尊者”是恭敬语,也是对导师的应答。这里,世尊说“诸比丘”来呼唤那些比丘,比丘们说“尊者”来回应世尊。同样,世尊以“诸比丘”招呼,他们以“尊者”回应;世尊以“诸比丘”引出应答,他们便以“尊者”作答。“那些比丘”指世尊所召唤的众人。“回应世尊”意思是他们应答世尊的呼唤,面向世尊,聆听、接受、领纳。“世尊这样说”意思是世尊宣说了此时应当说的整部经。巴利
Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati, ‘‘bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti te paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca.
到这一步为止,尊者舍利弗所说的这个缘起,就像为了让人们轻松地下水,在一座池水清澈、莲花和青莲花盛开、水又清又甜的水池边修了一个渡口;那里有洁净石板铺成的台阶,华丽又好看,白净的地面上撒满白沙,就像铺了一层珍珠网。又像为了让人轻松登上那座宏伟宫殿而修的阶梯;那座宫殿有分隔整齐的墙壁,四周环绕着各种美丽的栏杆,仿佛想要碰到天上的星星一样高耸;阶梯用象牙做成,光滑柔软,上面缠着金色的藤蔓,各种宝石的光辉交相汇聚,明亮耀眼。还像为了让人轻松走进那户豪门大宅而开的大门;那户人家金环、脚镯等饰品碰响的声音,夹杂着家人谈笑的悦耳声音,处处显出尊贵与富有;大门由金、银、宝石、珍珠、珊瑚等明亮发光的东西装饰,宽大又稳固。同样,为了让人容易深入这部文义圆满、能显示诸佛说法智慧甚深的经典,才以时间、地方、说法者、听众、说法方式这些庄严,开讲了这段缘起。这段缘起的解释,到这里就结束了。巴利
Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā sāriputtena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasopānaṃ vippakiṇṇamuttājālasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya, suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivisadavijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārakavāṭaṃ mahādvāraṃ viya atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.
经中的五,是数量上的限定。这些根,是要指出所界定的法。根的含义,前面已经说过了。巴利
Suttante pañcāti gaṇanaparicchedo. Imāni indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Indriyaṭṭho heṭṭhā vutto.
185 185. 现在,为了在说明这部经之后,显示在此经中所说的诸根的清净、修习方法、已修习的状态以及止息,他想开示“这五根”等语句。其中,“清净”是指达到清净。“无信者”是指对佛、法、僧三宝缺乏信心的人。“有信者”是指对三宝具足信心的人。“亲近”是指以心亲近的人。“交往”是指前去接近的人。“侍奉”是指恭敬地靠近坐下的人。“能生净信的经文”是指与三宝功德相关、能引发净信的经文。“懈怠者”是指以卑劣的方式消沉的人,懈怠就是懈怠者,那些懈怠者。“正勤”是指与能成办四种作用的精进相关的经文。“失念者”是指正念已丧失的人。“念处”是指以念处为主题的经文。“禅那与解脱”是指以第四禅、八解脱、三种解脱为主题的经文。“无慧者”是指没有智慧的人,或者因为智慧缺失,他们的智慧是坏的,所以叫无慧者,那些无慧者。“甚深智行”是指与四圣谛、缘起等相关的经文,或者类似于智论的言教。“经的聚合”是指经典的一个部分。在“无信”等词中,“无信”是指缺乏信心的状态。看见无信的过患而舍断无信的人,修习信根;看见信根的功德而修习信根的人,舍断无信。其余各项也依此类推。“懈怠”是指懈怠的状态。“放逸”是指正念的远离。“掉举”是指掉举的状态,意思是散乱。“已舍断”是指通过安止使禅那圆满而舍断。“善舍断”是指通过出起导向的观使观圆满而善加舍断。“已修习、善修习”应按照前面所说的次第来配合。因为通过观以对治分而舍断,所以说“善舍断”是合适的。也正因为如此,才说“善修习”,而禅那则不是这样。然而,因为通过舍断应舍断之法而使修习成就,通过修习成就而使应舍断之法的舍断成就,所以以双联的方式作了说明。巴利
185. Idāni imaṃ suttantaṃ dassetvā imasmiṃ suttante vuttānaṃ indriyānaṃ visuddhibhāvanāvidhānaṃ bhāvitattaṃ paṭippassaddhiñca dassetukāmo imāni pañcindriyānītiādimāha. Tattha visujjhantīti visuddhiṃ pāpuṇanti. Assaddheti tīsu ratanesu saddhāvirahite. Saddheti tīsu ratanesu saddhāsampanne. Sevatoti cittena sevantassa. Bhajatoti upasaṅkamantassa. Payirupāsatoti sakkaccaṃ upanisīdantassa. Pasādanīye suttanteti pasādajanake ratanattayaguṇapaṭisaṃyutte suttante. Kusīteti kucchitena ākārena sīdantīti kusīdā, kusīdā eva kusītā. Te kusīte. Sammappadhāneti catukiccasādhakavīriyapaṭisaṃyuttasuttante. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatike. Satipaṭṭhāneti satipaṭṭhānādhikārake suttante. Jhānavimokkheti catutthajjhānaaṭṭhavimokkhatividhavimokkhādhikārake suttante. Duppaññeti nippaññe, paññābhāvato vā duṭṭhā paññā etesanti duppaññā. Te duppaññe. Gambhīrañāṇacariyanti catusaccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyutte suttante, ñāṇakathāsadise vā. Suttantakkhandheti suttantakoṭṭhāse. Assaddhiyantiādīsu assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Assaddhiye ādīnavadassāvī assaddhiyaṃ pajahanto saddhindriyaṃ bhāveti, saddhindriye ānisaṃsadassāvī saddhindriyaṃ bhāvento assaddhiyaṃ pajahati. Esa nayo sesesu. Kosajjanti kusītabhāvaṃ. Pamādanti sativippavāsaṃ. Uddhaccanti uddhatabhāvaṃ, vikkhepanti attho. Pahīnattāti appanāvasena jhānapāripūriyā pahīnattā. Suppahīnattāti vuṭṭhānagāminivasena vipassanāpāripūriyā suṭṭhu pahīnattā. Bhāvitaṃ hoti subhāvitanti vuttakkameneva yojetabbaṃ. Vipassanāya hi vipakkhavasena pahīnattā ‘‘suppahīnattā’’ti vattuṃ yujjati. Tasmāyeva ca ‘‘subhāvita’’nti, na tathā jhānena. Yasmā pana pahātabbānaṃ pahānena bhāvanāsiddhi, bhāvanāsiddhiyā ca pahātabbānaṃ pahānasiddhi hoti, tasmā yamakaṃ katvā niddiṭṭhaṃ.
186 186. 在止息这一节里,“已修习且善修习”,说的是这些已修习的本身就是善修习。“已止息且善止息”,说的是这些已止息的本身就是善止息。应当知道,在果位刹那,从道的作用已经完成的角度来说,就是已修习和已止息。“断清净”就是道清净。“止息清净”就是果清净。巴利
186. Paṭippassaddhivāre bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cāti bhāvitānaṃyeva subhāvitatā. Paṭippassaddhāni ca suppaṭippassaddhāni cāti paṭippassaddhānaṃyeva suppaṭippassaddhatā vuttā. Phalakkhaṇe maggakiccanibbattivasena bhāvitatā paṭippassaddhatā ca veditabbā. Samucchedavisuddhiyoti maggavisuddhiyoyeva. Paṭippassaddhivisuddhiyoti phalavisuddhiyo eva.
现在,为了把上面所说的这些根,按照修行者个人的情况配合起来说明,就说了“对哪些人”等话。其中,“由听闻而成为觉者”,是指从正自觉者那里听闻说法,因而通达了四圣谛,也就是“已了知”的意思。这是说明“已修习根”这一状态的原因。因为是通过修习和现观而证得道的,所以在果位的那一刹那,他就是已修习根的人。虽然八位圣者都是如来的弟子,但为了特别区分出来,只指出住在阿拉汉果位的人,所以说“诸漏已尽者”。只有他,因为一切该做的事都已圆满完成,才被称为已修习根。不过,其他圣者由于各自道的作用已经完成,也可以按不同角度说他们是已修习根。正因为如此,才在四种果位的刹那都说“五根已修习且善修习”。然而,因为他们还有为了证得更高道果而修习诸根的需要,所以严格来说,他们并不是已修习根。以“自己生起”的意义来说:世尊没有老师,是以圣者的方式自己生起的,所以称为自生者。他在果位那一刹那,也因为修习成就而被称为自生。这样,以自生的意义来说,就是已修习根。以“不可测量”的意义来说:因为具备无量的功德,无法衡量。世尊在果位时,由于修习成就,所以是不可测量的。正因如此,他就是已修习根。巴利
Idāni tathā vuttavidhānāni indriyāni kārakapuggalavasena yojetvā dassetuṃ katinaṃ puggalānantiādimāha. Tattha savanena buddhoti sammāsambuddhato dhammakathāsavanena catusaccaṃ buddhavā, ñātavāti attho. Idaṃ bhāvitindriyabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Bhāvanābhisamayavasena hi maggassa buddhattā phalakkhaṇe bhāvitindriyo hoti. Aṭṭhannampi ariyānaṃ tathāgatassa sāvakattā visesetvā arahattaphalaṭṭhameva dassento khīṇāsavoti āha. Soyeva hi sabbakiccanipphattiyā bhāvitindriyoti vutto. Itarepi pana taṃtaṃmaggakiccanipphattiyā pariyāyena bhāvitindriyā eva. Tasmā eva ca catūsu phalakkhaṇesu ‘‘pañcindriyāni bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ uparimaggatthāya indriyabhāvanā atthiyeva, tasmā te na nippariyāyena bhāvitindriyā. Sayaṃ bhūtaṭṭhenāti anācariyo hutvā sayameva ariyāya jātiyā bhūtaṭṭhena jātaṭṭhena bhagavā. Sopi hi bhāvanāsiddhivasena phalakkhaṇe sayambhū nāma hoti. Evaṃ sayaṃ bhūtaṭṭhena bhāvitindriyo. Appameyyaṭṭhenāti anantaguṇayogato pamāṇetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena. Bhagavā phalakkhaṇe bhāvanāsiddhito appameyyoti. Tasmāyeva bhāvitindriyo.
1 2 3 4 5