第四、根论显示巴利原文
4. Indriyakathā
一、第一经解说之注释显示巴利原文
1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā
184 现在,将注释紧接于入出息念论之后所说的根论中,前所未释之义。此根论之所以在入出息念论之后宣说,是因为:若缺失了那些有助于入出息念修习的诸根,入出息念的修习便无从成立。为了阐明净化等助益诸根的方法,故于入出息念论之后宣说。论师为开演应当解说的根论,先以他亲自在世尊面前听闻、了知其意趣的经典解说作为前导,为了彰显其义,而先行说出“如是我闻”等语。显示巴利原文
184. Idāni ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāya indriyakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā. Ayañhi indriyakathā ānāpānassatibhāvanāya upakārakānaṃ indriyānaṃ abhāve ānāpānassatibhāvanāya abhāvato tadupakārakānaṃ indriyānaṃ visodhanādividhidassanatthaṃ ānāpānassatikathānantaraṃ kathitāti tañca kathetabbaṃ indriyakathaṃ attanā bhagavato sammukhā sutaṃ viññātādhippāyasuttantikadesanaṃ pubbaṅgamaṃ katvā tadatthappakāsanavasena kathetukāmo paṭhamaṃ tāva evaṃ me sutantiādimāha.
其中,「evaṃ」是不变词,「me」等为名词。在「viharati」一词中,「vi-」是前缀,「harati」是动词——依此理则,应当了知词类的划分。显示巴利原文
Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Viharatīti ettha vi-iti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.
从含义上看,「evaṃ」一词出现在比喻、教诫、呵责、赞赏、方式、语法等场合,也用于指示义和决定义。而在这里,智者们将「evaṃ」一词用于方式义与指示义,同样也用于决定义。显示巴利原文
Atthato pana upamūpadesagarahapasaṃsanākāravacanaggahaṇesu evaṃ-saddo dissati nidassanatthe ca avadhāraṇatthe ca. Idha pana evaṃsaddo ākāratthe nidassanatthe ca viññujanena pavutto, tatheva avadhāraṇatthe ca.
其中,以方式义而用的「evaṃ」一词,是要阐明这样的意义:世尊的言教,具足种种理趣与善巧,从种种意乐而生起,义理与文句圆满,具备种种神变;其法义的宣说与证悟甚深,并且随顺一切众生各自的语言,传入他们耳中。对于这样的言教,有谁能以一切方式完全了知呢?纵使我生起了全心闻法的愿望,也只能说:‘如是我闻,我也只是以某一种方式听闻的。’显示巴利原文
Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.
以‘指示’义而言,「evaṃ」是在表明:‘我不是自生者,这也不是由我亲证的’;如此将自己排除之后,便用‘如是我闻,我也如是听闻’来指示接下来将要述说的整部经典。显示巴利原文
Nidassanatthena ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.
以‘决定’义而言,「evaṃ」是舍利弗尊者为了显示与世尊所称赞相称的自身忆持之力,令众生产生闻法之愿,而如是表示:‘如是我闻,且那在义理上或文句上均无减少、无增加,正是如此,不应视为他义。’正如经中说:‘比丘们,于我的声闻比丘中,智慧最广大的,即是这位舍利弗。’(《增支部》1.188-189)‘比丘们,我不见有其他任何一个补特伽罗,能如舍利弗这般,完满地随转如来所转的无上法轮。比丘们,舍利弗正是如此完满地随转如来所转的无上法轮。’(《增支部》1.187)以如是等方式。显示巴利原文
Avadhāraṇatthena thero sāriputto ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189), ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekapuggalampi samanupassāmi, yo evaṃ tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavatteti yathayidaṃ, bhikkhave, sāriputto. Sāriputto, bhikkhave, tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattetī’’tievamādinā (a. ni. 1.187) nayena bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva, na aññathā daṭṭhabba’’nti.
「me」一词可用于具格、与格、属格等义。在此处,它通于‘由我听闻’与‘我的听闻’两种意义。显示巴利原文
Mesaddo karaṇasampadānasāmiatthesu dissati. Idha pana ‘‘mayā sutaṃ, mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.
“suta”一词,无论加不加前缀,常见于“闻名”“移动”“潮湿”“积聚”“修习”“耳识”等义,也见于依耳门而了知之义。然在此处,它是指依耳门“已持受”或“持受”。若“me”取“由我”义,则成立“如是我由耳门持受而闻”;若取“我的”义,则成立“如我依耳门持受”。显示巴利原文
Sutanti ayaṃsaddo saupasaggo anupasaggo ca vissutagamanakilinnaupacitaanuyogasotaviññeyyesu dissati viññātepi ca sotadvārānusārena. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayātiatthe sati ‘‘evaṃ mayā sutaṃ sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati, mamātiatthe sati ‘‘evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.
再者,以“如是我闻”一句,不承为己作,而开显此是先前亲从彼世尊、正自觉者——具四无畏、备十力、安住最胜处、作狮子吼、为一切众生无上者、法之自在主、法王、以法为尊、以法为灯、以法为皈依、转无上正法轮者——面前亲自领受的教说。于其义理、于法、于句、于字,不应有任何疑惑或犹豫。如是,于教法中能破除无信,令信成就生起。是故说:显示巴利原文
Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimasavanaṃ vivaranto ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –
‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane; Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.
“一”是计数的限定说明,“时”是区分的限定说明,“一时”则是对非固定时间的指明。此处“时”一词——显示巴利原文
Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –
「samaya(时)」这个词,出现在“会合(samavāya)”、“刹那(khaṇa)”、“时间(kāla)”、“集会(samūha)”、“因(hetu)”、“诸见(diṭṭhi)”这些意义上,
也在‘获得’、‘断除’与‘通达’中被见到。
显示巴利原文 Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.
此处,它指‘时间’的意义。因此,在年、季节、月、半月、昼夜、上午、中午、傍晚、初夜分、中夜分、后夜分及须臾等种种时间分类中,它表示某一个特定的‘一时’。显示巴利原文
Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaddhamāsarattindivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhama- majjhimapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.
其中,虽然长老凭借智慧,对从年等时节中所说的每一部经——无论在哪一年、哪一季、哪一月、哪半月、哪夜分或哪日分——都了了分明、确然无误,但若详说为‘如是我闻:在某年、某季、某月、某半月、某夜分或某日分’,则不易受持,不便持诵或教人诵持,且会过于冗长。因此,他仅以一句话总摄其义,便说为‘一时’。显示巴利原文
Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yamhi yamhi saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.
又如入胎时、降生时、生起悚惧时、出家时、修苦行时、降魔时、正等觉时、现法乐住时、说法时、般涅槃时等,这些在世尊的天、人众中极为显著且具有种种时节差别的时刻。在这些时刻中,“一时”正是指那个名为“说法时”的时刻。进而言之,在智行事业与悲行事业的时刻中,它指的是悲行事业的时刻;在自利修行与利他修行的时刻中,它指的是利他修行的时刻;在聚集者应做二事的时刻中,它指的是法谈的时刻;在说法与修行的时刻中,它指的是说法的时刻。正是针对这些时刻中的某一个,而说“一时”。显示巴利原文
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayotievamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.
再者,因为“一时(ekaṃ samayaṃ)”此处也可能具足“完全契合”之义——世尊开示这部经或其他某部经的那段时间,他全然安住于悲心中——故为阐明此义,这里采用了业格来表达。显示巴利原文
Yasmā pana ‘‘ekaṃ samaya’’nti accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.
因此,这样说:显示巴利原文
Tenetaṃ vuccati –
考量了种种义理之后,以处格与工具格而说;
在别处,‘时’是以业格来说的;而在此处,则以处格和工具格来说。
显示巴利原文 ‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca; Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.
然而,古代论师们如此解释——“tasmiṃ samaye”(在那时)、“tena samayena”(以那时)或“taṃ samayaṃ”(那时),只是措辞上的差别而已,一切处都仅是处格的意义。因此,即使说为“ekaṃ samayaṃ”(一时),也应当理解为“ekasmiṃ samaye”(在一时)的意义。显示巴利原文
Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘taṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.
“世尊”意为尊崇。世间对于应受崇敬者,便称之为“世尊”。而这位由于具足一切功德,于一切众生中最受尊崇,故当知他被称为“世尊”。古师亦曾说:显示巴利原文
Bhagavāti garu. Garuñhi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –
“世尊”此语最殊胜,“世尊”此语至高无上;
他应受尊崇、具足恭敬之德,是故名为“世尊”。
显示巴利原文 ‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ; Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.
“bhāgyavā”者,具吉祥之义;“bhaggavā”者,具破坏之义;“yutto”者,具足之义;“bhagehi ca vibhattavā”者,由种种吉祥而分别之义。
显示巴利原文 ‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;
“bhattavā”者,意为受用(或具有分);“vantagamano”者,意为已舍断诸有、不再轮回。因此,于诸有中被称为“世尊”。显示巴利原文
Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –
依此偈颂,便可了知此词的详细含义。而这含义在《清净道论·佛随念解说》(《清净道论》1.123以下)中已有说明。显示巴利原文
Imissāpi gāthāya vasena assa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttoyeva.
至此,其中以“如是”一词表示教法的成就,以“我闻”表示声闻的成就,以“一时”表示时间的成就,以“世尊”表示说法者的成就。显示巴利原文
Ettāvatā cettha evanti vacanena desanāsampattiṃ niddisati, me sutanti sāvakasampattiṃ, ekaṃ samayanti kālasampattiṃ, bhagavāti desakasampattiṃ.
关于“在舍卫城”一词,有些研究文字的人认为:曾有名为舍卫的仙人居住于此,此城因此得名舍卫城,正如迦犍提城、摩犍提城的命名方式一样。然而,注疏师们则说:“凡是人们所能享用、受用的一切,在此处悉皆具足,所以称为舍卫城;而且,当商队聚集时,若问‘有什么货物?’回答是‘样样都有’,也由此而得名舍卫城。”显示巴利原文
Sāvatthiyanti ettha ca savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtā nagarī sāvatthī, yathā kākandī mākandīti evaṃ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthīti sāvatthī, satthasamāyoge ca kiṃ bhaṇḍamatthīti pucchite sabbamatthītipi vacanamupādāya sāvatthī.
一切所需资具,恒时备集于舍卫城;
正因一切资具无不备集,故名为舍卫城。
显示巴利原文 ‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ; Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccatī’’ti. –
“在那舍卫城”(Tassaṃ sāvatthiyaṃ)是表示“附近”之义的处格。而“住”(viharati)一词,通常表示具足行、住、坐、卧等威仪,或天住、梵住、圣住中的任一状态;但在此处,则特指与行、住、坐、卧等某一威仪相结合的状态。因此,无论世尊是站立、行走、坐着还是躺卧,皆可理解为“住”。因为世尊通过变换威仪,消除前一威仪所带来的疲劳,从而使色身相续运转而不衰败,故称为“住”。显示巴利原文
Tassaṃ sāvatthiyaṃ. Samīpatthe bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ, idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā ‘‘viharati’’cceva veditabbo. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.
说到“祇园”:能战胜自己敌人者,名为“胜”;或说,当国王战胜敌人时,此王子出生,故得名“胜”;又或出于对吉祥的期盼而取了此名,故称“胜”。而“园”意为“使之欣悦”,即通过自身成就令众生对其生起恭敬与爱乐;或说,“园”有“召唤”之义,如同园中种种花朵的香气、令人陶醉的杜鹃等鸟类的鸣叫,以及被微风吹拂的树枝、细枝与嫩叶,仿佛都在招呼众生:“请来享用我吧!”因此,“胜”的园就是“祇园”。此园由胜王子种植、培育与守护,他是此园的主人,故称“祇园”。就在这座祇园中。另外,林园有两种:种植林与自然林。此祇园与竹林精舍等,属于种植林;而盲林、大林等,则属于自然林。显示巴利原文
Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto, rañño vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto, maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto, vanayatīti vanaṃ, attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti, attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgābhirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ‘‘etha maṃ paribhuñjathā’’ti pāṇino yācati viyāti attho. Jetassa vanaṃ jetavanaṃ. Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaddhitaṃ paripālitaṃ, so ca tassa sāmī ahosi, tasmā jetavananti vuccati. Tasmiṃ jetavane. Vanañca nāma ropimaṃ sayaṃjātanti duvidhaṃ. Idañca veḷuvanādīni ca ropimāni, andhavanamahāvanādīni sayaṃjātāni.
关于“给孤独的园”:那位居士依父母所取的名字,本名须达多。然而,由于他具足一切欲乐成就、彻底远离悭吝,并具备慈悲等德行,恒常施食给无依无靠的孤独者,由此获得“给孤独”的称号。而“园”是指众生在此感到喜悦、特别是出家人于此感到喜悦之处;此处有花果等优美景致,又具足不远不近等五种适宜的坐卧条件,因此人们从各处来到这里,心感欢喜、愉悦,安住而无厌倦;或者说,凭借上述优越条件,即使人们去了别处,这里也能将他们吸引回来,令其心生喜悦,故称为“园”。此园是给孤独居士以十八亿金铺地作价,从胜王子处买下土地,再用十八亿金建造种种坐卧具,随后又以十八亿金完成大寺工程,总共舍施五十四亿金,供养以佛陀为首的比丘僧团。因此,它被称为“给孤独的园”。即在那给孤独园中。显示巴利原文
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena. Sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi, tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃ ānetvā ramāpetīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi koṭisantharena kīṇitvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccati. Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme.
此处,提及“祇园”是为了称扬其先前的主人(胜王子);提及“给孤独的园”则是为了称扬其后的主人(给孤独)。为何要称扬他们?目的是让乐于培福的人能见贤思齐,起而效仿。因为在此事中,胜王子为建造门楼殿堂,捐出了售地所得的十八亿金以及价值数亿的树木;而给孤独则捐献了五十四亿金。具寿舍利弗正是通过称扬他们,展示了乐求福德者如何培植福报,以此激励其他乐求福德者亦起而效仿。显示巴利原文
Ettha ca ‘‘jetavane’’tivacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ, ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti pacchimasāmiparikittanaṃ. Kimetesaṃ parikittane payojananti? Puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo, catupaññāsa hiraññakoṭiyo anāthapiṇḍikassa . Iti tesaṃ parikittanena evaṃ puññakāmā puññāni karontīti dassento āyasmā sāriputto aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti.
于此,或许有人会提出这样的疑问:如果世尊住在舍卫城,就不应说“在祇园给孤独园”;如果他住在那个园中,就不应说“在舍卫城”。因为世尊不可能在同一时间身处两个地方。然而,不应这样看待。我们之前不是已经说过,此处所用的是表示“附近”意义的依格吗?因此,如同在恒河、阎牟那河附近放牧的牛群,人们说“在恒河放牧、在阎牟那河放牧”一样,由于祇园给孤独园就在舍卫城附近,世尊安住其中,故而说“在舍卫城,住于祇园给孤独园”。其中,提及“舍卫城”是为了指出他托钵乞食的村落,而后面的部分则是为了指出这一处适合出家众居住的场所。显示巴利原文
Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāya caranti, yamunāya carantī’’ti vuccanti, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.
在这里,通过陈述舍卫城,具寿舍利弗显示了世尊对在家众的护念;通过陈述祇园等处,则显示了对出家众的护念。同样地,用前面部分说明摄取资具,意在舍弃自我折磨的苦行;用后面部分说明断除对感官对象的欲求,这是舍弃耽溺欲乐之行的方便。或者可以这样理解:前面部分表明精勤于说法,后面部分表明心志乐处远离;前面部分是以悲悯来接近众生,后面部分是以智慧来超越;前面部分表明他志在成就众生的利益与安乐,后面部分则显示他在做利乐他人的事业时心无染着;前面部分是为了法上的安乐而放下执取,从而安住于轻安,后面部分则是为了精勤修习“超人法”的相状;前面部分说明对人类多有饶益,后面部分说明对天人也多有饶益;前面部分说明他虽生于世间、长于世间,后面部分却说明他不被世间所染污。前面部分依据《增支部》所说:‘比丘们,有一人出现于世间,是为众人的利益、为众人的安乐、为怜悯世间、为天与人的义利、利益、安乐而出现。那一个人是谁?就是如来、阿拉汉、正自觉者’(增支部1.170),由此阐明世尊出现于世的目的;后面部分则阐明他在何处出现。显示巴利原文
Tattha sāvatthikittanena āyasmā sāriputto bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti, jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ. Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ, pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyaṃ. Atha vā purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ, pacchimena vivekādhimuttiṃ. Purimena karuṇāya upagamanaṃ, pacchimena paññāya apagamanaṃ. Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttataṃ, pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ. Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ. Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ, pacchimena devānaṃ. Purimena loke jātassa loke saṃvaddhabhāvaṃ, pacchimena lokena anupalittataṃ. Purimena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.170) vacanato yadatthaṃ bhagavā uppanno, tadatthaparidīpanaṃ, pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraparidīpanaṃ. Bhagavā hi paṭhamaṃ lumbinivane, dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarassa uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva vihāraṃ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.
“于此”(tatrāti)是指明处所与时间。因为它指出:他在那个时间安住,所以是“于那时”;他在那个祇园安住,所以是“于祇园”。或者,它是在指出说法所适宜的处所与时间。因为世尊并不会在不适当的处所或时间说法。《自说经》中“婆醯迦,现在还不是时候”(自说经10)等语,便是此处的例证。“而”(kho)是一个不变词,仅用于充实语句,或表示限定、强调的意义,或表示发语的意思。“世尊”(bhagavā)是指示为世间所敬重者。“比丘”(bhikkhū)一词,是对适合听闻教法的那类人的称呼。此外,这里也当依照“乞食者(bhikkhaka)即是比丘,已入乞食行(bhikkhācariya)者即是比丘”等方式(《分别》510;《波罗夷》45),来理解这个词的含义。“唤”(āmantesīti),意思是呼叫、言说、唤醒,这是此处的含义;在别处,也有告知、召集的意思。“比丘们”(bhikkhavo)即是这种呼唤方式的表示。世尊以此称呼,借由彰显他们与乞食之性、乞食之法、善于乞食等功德相应的名称,来指明他们之所行。显示巴利原文
Tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavaneti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ deseti. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510; pārā. 45) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi pakkosanepi. Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tena tesaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhanasīlatābhikkhanadhammatābhikkhanesādhukāritādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena vacanena nesaṃ sotukamyataṃ janeti. Teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.
问:既然还有其他天与人众在场,为何世尊只唤诸比丘?答:因为比丘具足“最先、最胜、最亲、常随、堪受法器”五种特质。世尊说法虽遍及一切众,然于众中,诸比丘先得度故为最先;以出家离俗为首,随学世尊所行,总持全分教法故为最胜;于彼会中近坐师前故为最亲;恒于师近处行动故为常随;具足依教实修之德故为堪受法之器。显示巴利原文
Aparesu devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhājanabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusannikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattā, dhammadesanāya ca te eva bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato.
于此或问:世尊说法时,何故先唤诸比丘,而不径直说法?为令他们警策正念故。因在法会中,诸比丘或思余事,或心驰散,或审察法义,或作意禅修业处,便如是安坐。若不先为招呼便说法,闻法之时,他们或不能识别“此说以何为缘、以何为因、由何事故而起”,心生迷乱,或执误解。是故为警策其正念,世尊常先唤诸比丘而后说法。显示巴利原文
Tattha siyā – kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Parisāya hi bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti, te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya atthuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā vikkhepaṃ āpajjeyyuṃ, duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ . Tena tesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.
“尊者”一词,乃是恭敬之语,亦为对导师的回答。此中,世尊言“诸比丘”以唤那些比丘,比丘则言“尊者”以回应世尊。如是,世尊以“诸比丘”劝发,他们以“尊者”回禀;世尊以“诸比丘”引出应答,他们即以“尊者”作答。“彼诸比丘”者,即指世尊所召唤之众。“回应世尊”者:谓他们应答世尊呼唤,即转向世尊,谛听而领受。“世尊这样说”者:谓世尊宣说一段法语,亦即将要开示的此一整部经。显示巴利原文
Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati, ‘‘bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti te paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca.
至此,尊者舍利弗所开示的这一缘起,犹如为一座池水澄澈、甘美清甜,遍开莲花与青莲华的宝池,所建的令人安然入水的渡口。那里,无瑕石板砌成的台阶华美铺展,洁白的地面上白沙遍布,如同撒满了珍珠之网。又犹如为登临那座宏伟华美的宫殿,所铺设的阶梯。那座宫殿分隔匀称的围墙外,环绕着绚丽多姿的栏楯,仿佛意欲触及星宿般巍峨。阶梯以象牙制成的光滑软板铺就,金藤缠绕,众宝之光交相辉映,灿烂夺目。再犹如为进入那户顶戴金环、足饰脚镯,家人谈笑妙音悦耳,以无上权威与巨富显耀于世的豪门宅邸,所开设的宏大安稳的门扉。那门扉由金、银、宝石、珍珠、珊瑚等莹洁之物庄严而成,熠熠生辉。同样,为了能让人安详地深入这部文义圆满、彰显诸佛说法智慧甚深之相的经典,才以处所、时间、说法者、听法众、开示方法这五种庄严,开演了这一缘起。此缘起的释义,至此已圆满终结。显示巴利原文
Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā sāriputtena kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasopānaṃ vippakiṇṇamuttājālasadisavālikākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya, suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivisadavijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārakavāṭaṃ mahādvāraṃ viya atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.
‘经中的五’,是指数目的限定。‘这些根’,则是要指明所界定的法。至于‘根’的含义,前文已述。显示巴利原文
Suttante pañcāti gaṇanaparicchedo. Imāni indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Indriyaṭṭho heṭṭhā vutto.
185 185. 现在,在说明了这部经之后,为了进一步阐明此经中所说的诸根的清净、修习方法、已经修习的状态以及它们的止息,他接着开示了“这五根”等语句。这其中,“清净”,即证得清净。“于无信者”,是指对佛、法、僧三宝缺乏信心的人。“于有信者”,是指对三宝信心具足的人。“亲近”,是指用心去亲近的人。“交往”,是指前去接近的人。“侍奉”,是指怀着恭敬心靠近并安坐的人。“能生净信的经文”,是那些与三宝功德相关、能激发人净信的经文。“懈怠者”,是指以卑下、沉没的方式而住的人,即懈怠之人,他们正是懈怠者。“正勤”,是与能成就四种功能之精进相关的经文。“失念者”,是正念已经丧失的人。“念处”,是以念处为论述主题的经文。“禅那与解脱”,是以第四禅、八解脱、三种解脱等为论述主题的经文。“劣慧者”,是没有智慧的人,或者说,因为智慧缺失或智慧低劣,所以称为劣慧者,他们正是劣慧者。“甚深智行”,是与四圣谛、缘起等相关的经文,或是与智论相似的言教。“经的聚合”,是指经典的一个部分。而在“无信”等词中,“无信”即指缺乏信心的状态。显示巴利原文
185. Idāni imaṃ suttantaṃ dassetvā imasmiṃ suttante vuttānaṃ indriyānaṃ visuddhibhāvanāvidhānaṃ bhāvitattaṃ paṭippassaddhiñca dassetukāmo imāni pañcindriyānītiādimāha. Tattha visujjhantīti visuddhiṃ pāpuṇanti. Assaddheti tīsu ratanesu saddhāvirahite. Saddheti tīsu ratanesu saddhāsampanne. Sevatoti cittena sevantassa. Bhajatoti upasaṅkamantassa. Payirupāsatoti sakkaccaṃ upanisīdantassa. Pasādanīye suttanteti pasādajanake ratanattayaguṇapaṭisaṃyutte suttante. Kusīteti kucchitena ākārena sīdantīti kusīdā, kusīdā eva kusītā. Te kusīte. Sammappadhāneti catukiccasādhakavīriyapaṭisaṃyuttasuttante. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatike. Satipaṭṭhāneti satipaṭṭhānādhikārake suttante. Jhānavimokkheti catutthajjhānaaṭṭhavimokkhatividhavimokkhādhikārake suttante. Duppaññeti nippaññe, paññābhāvato vā duṭṭhā paññā etesanti duppaññā. Te duppaññe. Gambhīrañāṇacariyanti catusaccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyutte suttante, ñāṇakathāsadise vā. Suttantakkhandheti suttantakoṭṭhāse. Assaddhiyantiādīsu assaddhiyanti assaddhabhāvaṃ. Assaddhiye ādīnavadassāvī assaddhiyaṃ pajahanto saddhindriyaṃ bhāveti, saddhindriye ānisaṃsadassāvī saddhindriyaṃ bhāvento assaddhiyaṃ pajahati. Esa nayo sesesu. Kosajjanti kusītabhāvaṃ. Pamādanti sativippavāsaṃ. Uddhaccanti uddhatabhāvaṃ, vikkhepanti attho. Pahīnattāti appanāvasena jhānapāripūriyā pahīnattā. Suppahīnattāti vuṭṭhānagāminivasena vipassanāpāripūriyā suṭṭhu pahīnattā. Bhāvitaṃ hoti subhāvitanti vuttakkameneva yojetabbaṃ. Vipassanāya hi vipakkhavasena pahīnattā ‘‘suppahīnattā’’ti vattuṃ yujjati. Tasmāyeva ca ‘‘subhāvita’’nti, na tathā jhānena. Yasmā pana pahātabbānaṃ pahānena bhāvanāsiddhi, bhāvanāsiddhiyā ca pahātabbānaṃ pahānasiddhi hoti, tasmā yamakaṃ katvā niddiṭṭhaṃ.
186 于止息分中,“已修习且善修习”,即指这些已修习者,便是善修习;“已止息且善止息”,即指这些已止息者,便是善止息。当知于果位刹那,由道的作用已成就故,而说为“已修习”与“止息”。“断清净”即道清净。显示巴利原文
186. Paṭippassaddhivāre bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cāti bhāvitānaṃyeva subhāvitatā. Paṭippassaddhāni ca suppaṭippassaddhāni cāti paṭippassaddhānaṃyeva suppaṭippassaddhatā vuttā. Phalakkhaṇe maggakiccanibbattivasena bhāvitatā paṭippassaddhatā ca veditabbā. Samucchedavisuddhiyoti maggavisuddhiyoyeva. Paṭippassaddhivisuddhiyoti phalavisuddhiyo eva.
如今,为了将依上述方式所说的诸根,结合修行者的类别而作阐示,于是提出了“对哪些人”等语。此中,“由闻而觉”是指从正自觉者听闻说法,从而觉知了四圣谛,即已了知的含义。此言乃是说明“已修习根”状态的原因。正是由于修习等至而证得道,故于果位刹那,得以成为“已修习根”。虽然八位圣者皆是如来的声闻弟子,但为了作出特别的区分,才以“诸漏尽者”指称住于阿拉汉果位的人。唯有他,因一切应作皆已成办,故被称为“已修习根”。然而,其余圣者,也因各自道的作用已成就,随其分位亦可说为“已修习根”。正是因此,才会于四果的刹那都说“五根已修习且善修习”。然而,由于他们尚有为了证得更高道果而修习诸根的必要,故非究竟意义上的“已修习根”。以自生义而言:世尊因无师长,全然是以圣者的方式自然出生,依此义理,被称为自生者。他也是在果位刹那,由于修习成就而成为“自生”的。如是,以自生义故,为“已修习根”。以不可测量义而言:因佛陀的功德无量无边,超越一切测量之义。世尊于果位显示巴利原文
Idāni tathā vuttavidhānāni indriyāni kārakapuggalavasena yojetvā dassetuṃ katinaṃ puggalānantiādimāha. Tattha savanena buddhoti sammāsambuddhato dhammakathāsavanena catusaccaṃ buddhavā, ñātavāti attho. Idaṃ bhāvitindriyabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Bhāvanābhisamayavasena hi maggassa buddhattā phalakkhaṇe bhāvitindriyo hoti. Aṭṭhannampi ariyānaṃ tathāgatassa sāvakattā visesetvā arahattaphalaṭṭhameva dassento khīṇāsavoti āha. Soyeva hi sabbakiccanipphattiyā bhāvitindriyoti vutto. Itarepi pana taṃtaṃmaggakiccanipphattiyā pariyāyena bhāvitindriyā eva. Tasmā eva ca catūsu phalakkhaṇesu ‘‘pañcindriyāni bhāvitāni ceva honti subhāvitāni cā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ uparimaggatthāya indriyabhāvanā atthiyeva, tasmā te na nippariyāyena bhāvitindriyā. Sayaṃ bhūtaṭṭhenāti anācariyo hutvā sayameva ariyāya jātiyā bhūtaṭṭhena jātaṭṭhena bhagavā. Sopi hi bhāvanāsiddhivasena phalakkhaṇe sayambhū nāma hoti. Evaṃ sayaṃ bhūtaṭṭhena bhāvitindriyo. Appameyyaṭṭhenāti anantaguṇayogato pamāṇetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhena. Bhagavā phalakkhaṇe bhāvanāsiddhito appameyyoti. Tasmāyeva bhāvitindriyo.
第二经释义注疏显示巴利原文
2. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā
187 在搁置另一部经之后,为了说明根的分类,便开示了“诸比丘,有此五根”等经文。其中,“无论任何……”表示毫无遗漏地总摄一切,而“hi”字只是为了填充语句的虚词。“沙门或婆罗门”是随顺世间言说而称的。“集”指缘。“灭”指已生起的归于无有,未生起的不生起。“味”指利益。“过患”指过失。“出离”指从中脱离。“如实”指依照事物本来的面貌。“沙门中”是指在已止息诸恶的人当中。“被认可为沙门”意思是“并非我认可(他人)为沙门”。依现在时语态来说,按照语法规则,此处“me”即是属格。“婆罗门中”是指在已排除诸恶的人当中。“沙门义”指沙门身份的终极意义,“婆罗门义”指婆罗门身份的终极意义,这两者实际都指阿拉汉果。或者可以说,“沙门义”指下三果,“婆罗门义”则专指阿拉汉果,因为这里的“沙门、婆罗门”即指圣道。“于现法”意思是就在此生现见的生命状态中。“自己证知、作证”是指由自己以殊胜的智慧亲自体证。“具足”意思是达到,也就是圆满成就。显示巴利原文
187. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni, bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ dasseti. Tattha yehi kecīti anavasesapariyādānaṃ, hi-kāro padapūraṇamatte nipāto. Samaṇā vā brāhmaṇā vāti lokavohāravasena vuttaṃ. Samudayanti paccayaṃ. Atthaṅgamanti uppannānaṃ abhāvagamanaṃ, anuppannānaṃ anuppādaṃ vā. Assādanti ānisaṃsaṃ. Ādīnavanti dosaṃ. Nissaraṇanti niggamanaṃ. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṃ. Samaṇesūti samitapāpesu. Samaṇasammatāti na mayā samaṇāti sammatā. ‘‘Sammatā’’ti vattamānakālavasena vuccamāne saddalakkhaṇavasena ‘‘me’’ti ettha sāmivacanameva hoti. Brāhmaṇesūti bāhitapāpesu. Sāmaññatthanti samaṇabhāvassa atthaṃ. Brahmaññatthanti brāhmaṇabhāvassa atthaṃ. Dvayenāpi arahattaphalameva vuttaṃ. Atha vā sāmaññatthanti heṭṭhā tīṇi phalāni. Brahmaññatthanti arahattaphalaṃ. Sāmaññabrahmaññanti hi ariyamaggoyeva. Diṭṭheva dhammeti paccakkheyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva adhikena ñāṇena paccakkhaṃ katvā. Upasampajjāti pāpuṇitvā, nipphādetvā vā.
188 在解释经文时,先提出了根的集等各分类数目多少的问题,随后再解答这些分类的数目。其中,“一百八十”是指一百加八十。应把它与“由智者所说的一百八十种行相”连接起来理解。显示巴利原文
188. Suttantaniddese paṭhamaṃ indriyasamudayādīnaṃ pabhedagaṇanaṃ pucchitvā puna pabhedagaṇanā vissajjitā. Tattha asītisatanti asītiuttaraṃ sataṃ. Paṇḍitehi ‘‘asītisata’’nti vuttehi ākārehīti yojanā.
接着,在以分类数目提问为先导的数量解释当中,“为了胜解”意思是为了能做出确定,为了能相信。“转向之集”是指意门转向心的集起之缘。“信根之集”是指信根的缘。在预备阶段,心想“我要让信生起”,这样的转向是信根的亲依止缘;对于信根的速行心,此转向是第一速行心的无间缘,对第二速行心等则是亲依止缘。“以胜解力”是指以与“欲”心所相应的胜解之力。“欲之集”是指那种生起为前分转向缘、与胜解相应、作为特定基本法的法欲的集起之缘。而这种欲,会通过俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离缘等方式,成为信根的缘;在欲增上的时刻,它也会成为增上缘。同样地,这个欲对于第二个速行心,也会通过无间缘、等无间缘、无间亲依止缘、习行缘、有缘、不离缘等方式而成为缘。依循这一道理,对于“作意”也可以同样解释。不同之处仅在于:这里的“作意”是指具有记取特相的特定作意,但它不会成为增上缘。应知在一切相应法中,只选取这两个来解释,是因为它们是最强有力的缘。“依信根之力”是指依循随着修习增长而达到根位的信根之力。显示巴利原文
Puna pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgame gaṇanāniddese adhimokkhatthāyāti adhimuccanatthāya saddahanatthāya. Āvajjanāya samudayoti manodvārāvajjanacittassa samudayo. Saddhindriyassa samudayoti saddhindriyassa paccayo, saddhaṃ uppādessāmīti pubbabhāgāvajjanaṃ saddhindriyassa upanissayapaccayo, saddhindriyajavanassa āvajjanaṃ paṭhamassa javanassa anantarapaccayo, dutiyajavanādīnaṃ upanissayapaccayo. Adhimokkhavasenāti chandasampayuttaadhimokkhavasena. Chandassa samudayoti pubbabhāgāvajjanapaccayā uppannassa adhimokkhasampayuttassa yevāpanakabhūtassa dhammacchandassa samudayo. So pana saddhindriyassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena paccayo hoti, chandādhipatikāle adhipatipaccayo ca hoti, soyeva dutiyassa anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatavasena paccayo hoti. Imināva nayena manasikārassapi yojanā kātabbā. Kevalañhettha manasikāroti sāraṇalakkhaṇo yevāpanakamanasikāro. Adhipatipaccayatā panassa na hoti. Sampayuttesu imesaṃ dvinnaṃyeva gahaṇaṃ balavapaccayattāti veditabbaṃ . Saddhindriyassa vasenāti bhāvanābhivuddhiyā indriyabhāvaṃ pattassa saddhindriyassa vasena. Ekattupaṭṭhānanti ekārammaṇe acalabhāvena bhusaṃ ṭhānaṃ uparūpari saddhindriyassa paccayo hoti. Saddhindriye vuttanayeneva sesindriyānipi veditabbāni. Evamekekassa indriyassa cattāro cattāro samudayāti pañcannaṃ indriyānaṃ vīsati samudayā honti. Puna catunnaṃ samudayānaṃ ekekasmiṃ samudaye pañca pañca indriyāni yojetvā vīsati samudayā vuttā. Paṭhamavīsati nānāmaggavasena daṭṭhabbā, dutiyavīsati ekamaggavasena daṭṭhabbāti vadanti. Evaṃ cattālīsa ākārā honti. Atthaṅgamavāropi imināva nayena veditabbo. So pana atthaṅgamo indriyabhāvanaṃ ananuyuttassa appaṭiladdhā paṭilābhatthaṅgamo, indriyabhāvanāya parihīnassa paṭiladdhaparihāni atthaṅgamo, phalappattassa paṭippassaddhiatthaṅgamo. Ekattaanupaṭṭhānanti ekatte anupaṭṭhānaṃ.
关于「味著」解释的注疏显示巴利原文
Ka. assādaniddesavaṇṇanā
189 关于“味”的解释,“无信状态的止息”是指:避开无信之人,亲近有信之人,随念能生起净信的经典,并于此多作如理作意时,无信便不再现起。“无信之热恼的止息”在此是指:对无信之人宣说信的法义时,他心中所生起的苦与忧,这便是无信的热恼。“由决意引生的自信”是指:依凭信的事宜或依修习而达纯熟自在者,于信的相续转起中,拥有从容无畏的状态。“获得寂静住”指获得了止或观。“乐与喜悦”:此处为了显示属于心所法的乐的状态,故用了“喜悦”一词。当由信根所生的殊胜色法触对身时,必然也获得身乐。由于对乐与喜悦的精勤有一种品味的缘故,因此特别说“这是信根的味”。依此道理,其余诸根的味也应如此配合理解。显示巴利原文
189. Assādaniddese assaddhiyassa anupaṭṭhānanti assaddhe puggale parivajjayato saddhe puggale sevato pasādanīyasuttante paccavekkhato tattha yonisomanasikāraṃ bahulīkaroto ca assaddhiyassa anupaṭṭhānaṃ hoti. Assaddhiyapariḷāhassa anupaṭṭhānanti ettha assaddhassa saddhākathāya pavattamānāya dukkhaṃ domanassaṃ uppajjati. Ayaṃ assaddhiyapariḷāho. Adhimokkhacariyāya vesārajjanti saddhāvatthuvasena vā bhāvanāya vā vasippattassa saddhāpavattiyā visāradabhāvo hoti. Santo ca vihārādhigamoti samathassa vā vipassanāya vā paṭilābho. Sukhaṃ somanassanti ettha cetasikasukhabhāvadassanatthaṃ somanassavacanaṃ. Saddhindriyasamuṭṭhitapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa kāyikasukhampi labbhatiyeva. Sukhasomanassassa padhānassādattā ‘‘ayaṃ saddhindriyassa assādo’’ti visesetvā vuttaṃ. Imināva nayena sesindriyassādāpi yojetvā veditabbā.
过患释的注疏显示巴利原文
Kha. ādīnavaniddesavaṇṇanā
190 在“过患”的解释中,“以无常之义”即指信根的无常义。这么说,这无常义就是信根的过患。其余二者(另外二根)也遵循同样的道理。应知:这些集、灭、味、过患,都是属于世间诸根的。显示巴利原文
190. Ādīnavaniddese aniccaṭṭhenāti saddhindriyassa aniccaṭṭhena. So aniccaṭṭho saddhindriyassa ādīnavoti vuttaṃ hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Ime samudayatthaṅgamassādādīnavā lokiyaindriyānamevāti veditabbā.
出离释的注疏显示巴利原文
Ga. nissaraṇaniddesavaṇṇanā
191 在“出离”的解释中,提及“以胜解为义”等处,是于每一根中各列出五种,五根合共便有二十五种出离,这是依道与果来解说的。其中,“获得比这更殊胜的信根”是指,从观刹那转起的信根,于道刹那获得了更为殊胜的信根。“从先前的信根出离”是指,那道刹那的信根,是从先前观刹那转起的信根中出离。依据同样的道理,于果刹那的信根也是如此。对于其他诸根,于道与果二者,也应当如此配合解说。显示巴利原文
191. Nissaraṇaniddese adhimokkhaṭṭhenātiādīsu ekekasmiṃ indriye pañca pañca katvā pañcannaṃ indriyānaṃ pañcavīsati nissaraṇāni maggaphalavasena niddiṭṭhāni. Tattha tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhāti tato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato maggakkhaṇe paṇītatarassa saddhindriyassa paṭilābhavasena. Purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hotīti tasmiṃ maggakkhaṇe saddhindriyaṃ purimatarato vipassanākkhaṇe pavattasaddhindriyato nikkhantaṃ hoti. Imināva nayena phalakkhaṇe saddhindriyampi ubhayattha sesindriyānipi yojetabbāni.
192 192.于前分以五根:即于初禅近行处的五根。依初禅等八种等至而有八种出离;依无常随观等十八种大观而有十八种出离;依预流道等而有八种出世间出离。如此,依禅那等至、大观、道与果,以次第超越前位功德的方式,解说了三十四种出离。至于“于出离之五根”等,则是依对治断除的角度,解说了三十七种出离。其中,出离等七事中每一事各有七种出离,这是就(近行地)的层面而言;至于果,因为不存在对对立面的断除,故未加解说。显示巴利原文
192.Pubbabhāgepañcahi indriyehīti paṭhamajjhānūpacāre pañcahi indriyehi paṭhamajjhānādiaṭṭhasamāpattivasena aṭṭha nissaraṇāni, aniccānupassanādiaṭṭhārasamahāvipassanāvasena aṭṭhārasa nissaraṇāni, sotāpattimaggādivasena aṭṭha lokuttaranissaraṇāni. Evaṃ jhānasamāpattimahāvipassanāmaggaphalavasena catuttiṃsa nissaraṇāni purimapurimasamatikkamato niddiṭṭhāni. Nekkhamme pañcindriyānītiādīni pana sattatiṃsa nissaraṇāni paṭipakkhapahānavasena paṭipakkhato niddiṭṭhāni. Tattha nekkhammādīsu sattasu satta nissaraṇāni upacārabhūmivasena vuttāni, phalāni pana paṭipakkhapahānābhāvato na vuttāni.
193 193.“与见共住者”:指直至预流道为止,仍与“见”同住于一位补特伽罗之中的烦恼。“粗的”:指粗重的欲贪与嗔恚。“与细俱行者”:指微细状态下的欲贪与嗔恚。“一切烦恼”:指色贪等。因为断除这些时,一切烦恼即已断除,故说“一切烦恼”。此处未加明说的词句,其义已在前文中说明。一切诸漏尽者(阿拉汉),于先前所说的“以胜解为义”等各处,皆有五根。对于佛、独觉佛、声闻等诸漏尽者,随其所应,从那些处以种种方式出离。在此第二转说中,最初的解说方式,即是随其所应,依诸漏尽者而说。显示巴利原文
193.Diṭṭhekaṭṭhehīti yāva sotāpattimaggā diṭṭhiyā saha ekasmiṃ puggale ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā. Tehi diṭṭhekaṭṭhehi. Oḷārikehīti thūlehi kāmarāgabyāpādehi. Aṇusahagatehīti sukhumabhūtehi kāmarāgabyāpādehiyeva. Sabbakilesehīti rūparāgādīhi. Tesu hi pahīnesu sabbakilesā pahīnā honti, tasmā ‘‘sabbakilesehī’’ti vuttaṃ. Avuttatthāni panettha padāni heṭṭhā vuttatthānevāti. Sabbesaññeva khīṇāsavānaṃ tattha tattha pañcindriyānīti ‘‘adhimokkhaṭṭhenā’’tiādīsu pubbe vuttesu ṭhānesu tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pañcindriyāni buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ khīṇāsavānaṃ yathāyogaṃ tato tato nissaṭāni honti. Imasmiṃ vāre paṭhamaṃ vuttanayā eva yathāyogaṃ khīṇāsavavasena vuttā.
那么,这些出离如何成为一百八十种呢?答:依道与果而说的有二十五种,依超越而说的有三十四种,依对治而说的有三十七种——在第一转说中,所有出离合计为九十六种。同样是这些出离,在第二转说中,依诸漏尽者(阿拉汉)除去十二种后,便成为八十四种。如此,前九十六种与此八十四种,合为一百八十种。那么,哪十二种应在诸漏尽者身上除去呢?从超越说中依道果而说的八种出离,以及从对治说中依道而说的四种——此十二种应当除去。若问:依阿拉汉果而说的为何不应除去?因为最初所说的二十五种出离,本就是依道与果而得的,依阿拉汉果而说的出离已包含其中。再者,更低的三种果,由于(阿拉汉)不再证入更高的果等至,那些低层的果是完全得不到的。至于禅那等至、观、出离等,则是依唯作(kiriyā)而得的。而且,因为此五根之前已令对立面止息,它本身即已从对立面出离。显示巴利原文
Kathaṃ panetāni nissaraṇāni asītisataṃ hontīti? Vuccate – maggaphalavasena vuttāni pañcavīsati, samatikkamavasena vuttāni catuttiṃsa, paṭipakkhavasena vuttāni sattatiṃsāti paṭhamavāre sabbāni channavuti nissaraṇāni honti, etāniyeva dutiyavāre khīṇāsavānaṃ vasena dvādasasu apanītesu caturāsīti honti. Iti purimāni channavuti, imāni ca caturāsītīti asītisataṃ honti. Katamāni pana dvādasa khīṇāsavānaṃ apanetabbāni? Samatikkamato vuttesu maggaphalavasena vuttāni aṭṭha nissaraṇāni, paṭipakkhato vuttesu maggavasena vuttāni cattārīti imāni dvādasa apanetabbāni. Arahattaphalavasena vuttāni kasmā apanetabbānīti ce? Sabbapaṭhamaṃ vuttānaṃ pañcavīsatiyā nissaraṇānaṃ maggaphalavaseneva labbhanato. Arahattaphalavasena nissaraṇāni vuttāneva honti . Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ pana phalasamāpattiṃ uparimā uparimā na samāpajjantiyevāti heṭṭhā tīṇipi phalāni na labbhantiyeva. Jhānasamāpattivipassanānekkhammādīni ca kiriyāvasena labbhanti. Pañcapi cetāni indriyāni pubbameva paṭipakkhānaṃ paṭippassaddhattā paṭipakkhato nissaṭāneva hontīti.
第三经的注释显示巴利原文
3. Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā
194 随后,他搁置另一部经,为解说诸根的类别,而宣说“诸比丘,有此五根”等语。其中,在“入流支”这个部分:流,即圣者的八支圣道;强力证达此流,称为入流;入流支即入流的资粮、组成部分,也就是证入流果之前的前行分诸支。亲近善士是一入流支,听闻正法是一入流支,如理作意是一入流支,法随法行是一入流支,此四就是入流支。其余内容如前已解说。这段经文旨在显示:这些根在各自主导的领域中最为殊胜。这可以打一个比方:有四位富家子与一位王子,五人为友。他们相约:“我们去看星宿节庆吧。”一同走上街头时,若来到第一位富家子的家,其余四人便安静坐着,唯有那位做主人的公子张罗:“为他们备办嚼食与啖食,供给香、花鬘及饰物等。”同样地,到了第二位、第三位、第四位公子家,其余四人也都默然而坐,一切由各自主人安排。最后,当他们来到王宫时,虽然国王于一切处皆为最尊,但在这种场合……显示巴利原文
194. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni, bhikkhavetiādimāha. Tattha sotāpattiyaṅgesūti ettha soto ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, sotassa āpatti bhusaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti, sotāpattiyā aṅgāni sambhārāni sotāpattiaṅgāni. Sotāpannatāya pubbabhāgapaṭilābhaaṅgāni. Sappurisasaṃsevo sotāpattiaṅgaṃ, saddhammassavanaṃ sotāpattiaṅgaṃ, yonisomanasikāro sotāpattiaṅgaṃ, dhammānudhammapaṭipatti sotāpattiaṅgaṃ, imāni cattāri sotāpattiaṅgāni. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Idañca imesaṃ indriyānaṃ sakavisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājātirājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti, atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti , evaṃ sotāpattiaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānāni patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva vicāreti, evaṃ ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.
对类别数目的注释显示巴利原文
Ka. pabhedagaṇananiddesavaṇṇanā
195 在解说此经的类别数目时,先以提问作为开头,进而作数目的分别解说。“亲近善士”,即正确亲近品德高尚之士。“以胜解增上为义”,意谓以胜解这种状态,于余根发挥增上作用,亦即作为余根先导之义。“听闻正法”:正法,即善士所修之法,或美好善妙之法;听闻此正法,名为听闻正法。“如理作意”,指以正确、恰当的方法而作意。“法随法行”:其中,“法随法”指随顺九出世间法的行道之法,即戒、定、慧所摄的修行;遵行此“法随法”而行,即是法随法行。对于正勤等其余诸根,亦依同理可解。显示巴利原文
195. Suttantassa pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgameva pabhedagaṇananiddese sappurisasaṃseveti sobhanānaṃ purisānaṃ sammā sevane. Adhimokkhādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhasaṅkhātena sesindriyesu adhipatibhāvaṭṭhena, sesindriyānaṃ pubbaṅgamaṭṭhenāti attho. Saddhammasavaneti sataṃ dhammo, sobhano vā dhammoti saddhammo. Tassa saddhammassa savane. Yonisomanasikāreti upāyena manasikāre. Dhammānudhammapaṭipattiyāti ettha nava lokuttaradhamme anugato dhammo dhammānudhammo, sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa dhammānudhammassa paṭipatti paṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipatti. Sammappadhānādīsupi eseva nayo.
行境门的注释显示巴利原文
Kha. cariyāvāravaṇṇanā
196 在「行境门」这一章中,也应当以同样的道理来理解其含义。唯一的不同是:第一部分是依诸根生起的阶段而说;而「行境门」则是依已经生起的诸根,在修习及达到圆满的阶段而说。因为从含义上说,「行」与「性行的增盛」是同一回事。显示巴利原文
196. Cariyāvārepi imināva nayena attho veditabbo. Kevalaṃ paṭhamavāro indriyānaṃ uppādanakālavasena vutto, cariyāvāro uppannānaṃ āsevanakālavasena ca pāripūrikālavasena ca vutto. Cariyā pakati ussannatāti hi atthato ekaṃ.
行处与住处的解说注释显示巴利原文
Cāravihāraniddesavaṇṇanā
197 现在,承接前文所讲的行,以「行处与住处」的说明作为另一种方式来显示诸根的规范,首先举出「行处与住处」等的总纲,再作解释。在总纲中,应当这样了解其关联:如同有智慧的同梵行者,对于那位具足诸根、于种种深奥处行住的人,会生起如此确信——「这位具寿必定已经证得,或即将证得」;同样地,具足诸根者的行处与住处,也会被有智慧的同梵行者所察觉、所通达。在总纲的解释中,「行」就是指「行处」;因为「行处」与「行」在意义上其实是同一个。因此,解释「行处」时便说为「行」。「威仪行」指各种威仪的运作与持续状态,其余诸行的解释方式也一样。「处行」是指在种种根门处,念与正知持续运作的状态。「证得」指各种果位,因为这些果位是被证得的,故称为「证得」。「世间利益」特指对有情世间而言,现法可见的利益及来世的利益。显示巴利原文
197. Idāni cariyāsambandheneva cāravihāraniddesavasena aparena pariyāyena indriyavidhānaṃ niddisitukāmo cāro ca vihāro cātiādikaṃ uddesaṃ uddisitvā tassa niddesamāha. Tattha uddese tāva yathā carantaṃ viharantaṃ viññū sabrahmacārī gambhīresu ṭhānesu okappeyyuṃ – addhā ayamāyasmā patto vā pāpuṇissati vāti, tathā indriyasampannassa cāro ca vihāro ca viññūhi sabrahmacārīhi anubuddho hoti paṭividdhoti uddesassa sambandho veditabbo. Uddesaniddese cariyā cāroyeva. Cāro cariyāti hi atthato ekaṃ. Tasmā ‘‘cāro’’tipadassa niddese ‘‘cariyā’’ti vuttaṃ. Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā, pavattananti attho. Sesesupi eseva nayo. Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā. Pattīti phalāni. Tāni hi pāpuṇiyantīti ‘‘pattī’’ti vuttā. Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso.
现在,为显示这些行的阶段,而说「于四威仪中」等语。「于念处中」:是指在作为所缘的念处中;虽然说是念处,但依惯用语的说法,将不同于念的所缘说成了好像就是念一般。「于圣谛中」:是依前分世间谛智,为了一一把握每一圣谛而说的。「于圣道、沙门果中」:也是仅依惯用语而说。「一分」:是指世间利益行的一部分,因为圆满无缺的世间利益行,唯佛陀们方能成就。接着,为以修行者个人的身份来显示这些行,而说「誓愿具足者」等语。其中,「誓愿具足者」是指:威仪安详,具足威仪的防护,威仪不摇动,具足与比丘身份相应的寂静威仪的人。「防护根门者」:是指在眼等六根中,对于各自对境上生起的作用,能一一守护其门者,即守护根门的人。这里的「门」,是就生起之门而言,即指眼根本身等。「住于不放逸者」:是指在戒等修持中,持续保持不放逸的人。「勤修增上心者」:是指为了成就观,而以此为基,勤修名为增上心的定的人。「智慧具足者」:是指从辨别名色开始,直至种姓智,具足这期间所生起的智慧的人。显示巴利原文
Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento catūsu iriyāpathesūtiādimāha. Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesu. Satipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni vohāravasena aññāni viya katvā vuttaṃ. Ariyasaccesūti pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ. Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ. Padeseti lokatthacariyāya ekadese. Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti. Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento paṇidhisampannānantiādimāha. Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathaguttiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā. Indriyesu guttadvārānanti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā. Tesaṃ guttadvārānaṃ. Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva. Appamādavihārīnanti sīlādīsu appamādavihāravataṃ. Adhicittamanuyuttānanti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhimanuyuttānaṃ. Buddhisampannānanti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu, tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ. Sammāpaṭipannānanti catumaggakkhaṇe. Adhigataphalānanti catuphalakkhaṇe.
“胜解而行”:即发起决意而行。“以信而行”:即以信为依凭而转起。“策励而行”:即以四正勤的精进而策励。“安立而行”:即以念安立所缘。“令不散乱而行”:即依定而不使心散乱。“了知而行”:即以通达四圣谛之了知慧,依于理趣而了知。“识别而行”:即以速行心之前、与那些诸根相应的转向之识,识别所缘;此为“识行”,即转向识之转起为行。“如此行道者”:即以这些俱生诸根之行,而如此行道之人。“善法增进”:即依止与观而转起的善法,极为增长、持续转起之义。“处行”:即善法极精勤、相互相应而转起之行,此为所欲表达之义。“证得殊胜”:是以镇伏断、彼分断、正断、止息等方式而证得殊胜。“见行”等其余诸行,义如前述。显示巴利原文
Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto. Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati. Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto. Upaṭṭhāpentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhāpento. Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto. Pajānantoti catusaccapajānanapaññāya pakārena jānanto. Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto. Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyavasena. Evaṃ paṭipannassāti sahajavanāya indriyacariyāya paṭipannassa. Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti, pavattantīti attho. Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya, ghaṭanacariyāya pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti. Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati. Dassanacariyādayo vuttatthāyeva.
在“以信而住”等句中,应理解为具足信等功德者的威仪住。“随觉”:是以比度之智而解了。“通达”:是以现量之智而证知。因为当胜解处等被随觉与通达之时,其行处与住处亦已被随觉与通达,故在说明随觉与通达时,胜解处等也就一并被指明。显示巴利原文
Saddhāya viharatītiādīsu saddhādisamaṅgissa iriyāpathavihāro daṭṭhabbo. Anubuddhoti anumānabuddhiyā. Paṭividdhoti paccakkhabuddhiyā. Yasmā adhimokkhaṭṭhādīsu anubuddhesu paṭividdhesu ca cāro ca vihāro ca anubuddho hoti paṭividdho, tasmā anubodhapaṭivedhesu adhimokkhaṭṭhādayo ca niddiṭṭhā.
在“如是,以信而行”等句中,“如是”一词是指示前述之方式,以说明“如”字之意义。在“有智”等句中,了知如实自性者,是为“有智”。能令已了知之自性显了、明白者,是为“明辨者”。犹如雷电击破石山般,能摧破烦恼者,是为“有慧者”;或者,从能快速执持、忆持的意义上说,便是“有慧”,具有此慧者,即为“有慧者”。依于智慧而行、转起、继续者,是为“智者”。因具足智慧之成就,故为“智慧具足者”。与梵行一同,修行最上道者,是为“同梵行者”。白羯磨等四种僧团行事,因为是共同所作,故称“同一僧伽行事”。同样,五种巴帝摩卡的诵出,是“同一诵”。他们拥有相同的学,故为“同一学”;此相同学习之状态,即是“同学性”;也有读作“同一学处者”的。这就是说,那些具备同一僧伽行事、同一诵、同学性的人,便被称为同梵行者。原本应说“诸禅那”,此处却说为“禅那”,这是一种语法上的变格用法。“解脱”:指三种解脱或八种解脱。“定”:指有寻有伺、无寻唯伺、无寻无伺这三种定。“等至”:指空、无相、无愿三种等至。“神通”:显示巴利原文
Evaṃ saddhāya carantantiādīsu evanti vuttappakāraṃ niddisanto yathāsaddassa atthaṃ niddisati. Viññūtiādīsupi yathāsabhāvaṃ jānantīti viññū. Viññātaṃ sabhāvaṃ vibhāventi pākaṭaṃ karontīti vibhāvī. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, medhā etesaṃ atthīti medhāvī. Ñāṇagatiyā paṇḍanti gacchanti pavattantīti paṇḍitā. Buddhisampadāya samannāgatattā buddhisampannā. Saha brahmaṃ cariyaṃ uttamaṃ paṭipadaṃ carantīti sabrahmacārino. Apalokanakammādicatubbidhaṃ kammaṃ ekato karaṇavasena ekaṃ kammaṃ. Tathā pañcavidho pātimokkhuddeso ekuddeso. Samā sikkhā etesanti samasikkhā, samasikkhānaṃ bhāvo samasikkhatā. Samasikkhātātipi paṭhanti. Yesaṃ ekaṃ kammaṃ eko uddeso samasikkhatā, te sabrahmacārīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jhānānī’’ti vattabbe jhānāti liṅgavipallāso kato. Vimokkhāti tayo vā aṭṭha vā vimokkhā. Samādhīti savitakkasavicāraavitakkavicāramattaavitakkāvicārā tayo samādhī. Samāpattiyoti suññatānimittāppaṇihitā. Abhiññāyoti cha abhiññā.
「一分」:即一部分,没有第二个部分,故称「一分」;宣说此一分之义的言语,即是「一向说」。对其余诸句,也应作如此连结。特别而言,所谓「等持」或「周遍而住、而转起」即是「疑惑」;这里没有疑惑,故称「无疑惑」。仅于一处未决断,而对其他也犹豫,即是「疑」;这里没有疑,故称「无疑」。分为两份的状态即是「二心」;这里没有二心,故称「无二心」。分成两份而摇晃、摆动,即是「摇摆不定」;这里没有摇摆不定,故称「不摇摆不定」。以决断、以规定而说之语,即是「决定说」;也有读作「规定说」的。宣说真实、无谬、能导向出离之义的话语,即是「真实说」。「安立说」即是决断之语。所有这些,都是没有「疑」的同义词。宣说可爱且真实存在之义的话语,即是「爱语」。「敬语」也是如此。「具恭敬」:即伴随着尊重、崇敬。「尊从」:即依止、依附——把他人当作尊长而依止、不轻视的意思。或者,「遵从」即信受,也就是因谦下而能听闻他人言说的意思。无论哪种解释,这都是对他人比自己优胜这种状态的称呼。伴随着尊重而行,即是「具恭敬」。伴随着依止或遵从而行,显示巴利原文
Eko aṃso bhāgo, na dutiyoti ekaṃso, ekaṃsassa atthassa vacanaṃ ekaṃsavacanaṃ. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Visesato pana samaṃ, samantā vā seti pavattatīti saṃsayo, natthettha saṃsayoti nissaṃsayo. Ekasmiṃyeva anicchayatā hutvā itarampi kaṅkhatīti kaṅkhā, natthettha kaṅkhāti nikkaṅkho. Dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, natthettha dvejjhanti advejjho. Dvidhā elayati kampetīti dveḷhakaṃ, natthettha dveḷhakanti adveḷhako. Niyogena niyamena vacanaṃ niyogavacanaṃ. Niyyogavacanantipi paṭhanti. Apaṇṇakassa aviraddhassa niyyānikassa atthassa vacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ. Avatthāpanavacananti nicchayavacanaṃ. Sabbampi hetaṃ vicikicchābhāvassa vevacanaṃ. Piyassa atthassa sabbhāvato vacanaṃ, piyamevāti piyavacanaṃ. Tathā garuvacanaṃ. Saha gāravena garubhāvena sagāravaṃ. Patissayanaṃ patissayo paraṃ garuṃ katvā nissayanaṃ apassayananti attho. Patissavanaṃ vā patissavo, nivātavuttitāya paravacanasavananti attho. Ubhayathāpi parajeṭṭhakabhāvassetaṃ nāmaṃ. Saha gāravena vattatīti sagāravaṃ. Saha patissayena, patissavena vā vattatīti sappatissayaṃ. ‘‘Sappatissava’’nti vā vattabbe ya-kāraṃ, va-kāraṃ vā lopaṃ katvā ‘‘sappatissa’’nti vuttaṃ. Adhikaṃ visiṭṭhaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ, sagāravañca taṃ sappatissañcāti sagāravasappatissaṃ, sagāravasappatissaṃ adhivacanaṃ sagāravasappatissādhivacanaṃ. Ubhayatthāpi vevacanavikappanānattavasena punappunaṃ etanti vuttaṃ. Patto vā pāpuṇissati vāti jhānādīniyevāti.
第四部经之注释。显示巴利原文
4. Catutthasuttantaniddesavaṇṇanā
198 再者,搁置最初的经文,以另一种方式来解说诸根。其中,「应以几种行相、以何种含义而见?」即问:应以几种行相而见?以及问:见的行相与见的含义。「应以六种行相、以那种含义而见」:即应以六种行相而见,也就是以那六种行相所称呼的含义而见。「以增上义」:即以主导的含义。「以初清净义」:即对作为善法开端的戒进行清净的含义。「以强盛义」:即有力的含义。因为有力即超出、有分量、堪称其量,故称为「强盛」。「以决意义」:即确立的含义。「以穷尽义」:即耗尽的含义。「以安立义」:即令安住的含义。显示巴利原文
198. Puna paṭhamasuttameva nikkhipitvā aparena ākārena indriyāni niddisati. Tattha katihākārehi kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti katihi ākārehi daṭṭhabbāni. Kenaṭṭhena daṭṭhabbānīti daṭṭhabbākāre ca daṭṭhabbaṭṭhañca pucchati. Chahākārehi tenaṭṭhena daṭṭhabbānīti chahi ākārehi daṭṭhabbāni, teneva chaākārasaṅkhātenaṭṭhena daṭṭhabbāni. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhipatibhāvaṭṭhena. Ādivisodhanaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ ādibhūtassa sīlassa visodhanaṭṭhena. Adhimattaṭṭhenāti balavaṭṭhena . Balavañhi adhikā mattā pamāṇaṃ assāti adhimattanti vuccati. Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena. Pariyādānaṭṭhenāti khepanaṭṭhena. Patiṭṭhāpakaṭṭhenāti patiṭṭhāpanaṭṭhena.
(甲)增上义解说的注释显示巴利原文
Ka. ādhipateyyaṭṭhaniddesavaṇṇanā
199 在增上义的解说中,“舍弃无信”等语,是宣说每一根各断其对治之说,意在表明:纵于同一刹那,各根也能成办各自断除对治的作用,以此成就增上义。其余四根,则说为与彼相应的诸根。又当如此理解:抑或在不同刹那中,以某一根为主,将其作为对治彼对立面的首要者,令其余诸根随顺彼而说。然“断除欲贪”等,则唯就同一刹那而说。显示巴利原文
199. Ādhipateyyaṭṭhaniddese assaddhiyaṃ pajahatotiādi ekekasseva indriyassa paṭipakkhapajahanavacanaṃ ekakkhaṇepi attano attano paṭipakkhapahānakiccasādhane adhipatibhāvasādhanatthaṃ vuttaṃ. Sesāni cattāri indriyāni taṃsampayuttāneva vuttāni. Nānākkhaṇesu vā ekekaṃ indriyaṃ dhuraṃ katvā tassa tassa paṭipakkhassa taṃ taṃ indriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā sesāni tadanvayāni katvā vuttantipi veditabbaṃ. Kāmacchandaṃ pajahatotiādi pana ekakkhaṇavaseneva vuttaṃ.
(乙)初清净义解说的注释显示巴利原文
Kha. ādivisodhanaṭṭhaniddesavaṇṇanā
200 在初清净义的解说中,“以防护无信之义为戒清净”:即由遮止无信的含义、远离的含义,能清净戒的垢秽,故称戒清净。“信根的初清净”:即以信根为近依,对作为初始的戒而行清净。依此道理,其余那些以防护欲贪等为根本的诸根,亦当如是了知。显示巴利原文
200. Ādivisodhanaṭṭhaniddese assaddhiyasaṃvaraṭṭhena sīlavisuddhīti assaddhiyassa nivāraṇaṭṭhena viratiatthena sīlamalavisodhanato sīlavisuddhi nāma. Saddhindriyassa ādivisodhanāti saddhindriyassa upanissayavasena ādibhūtassa sīlassa visodhanā. Imināva nayena sesānipi kāmacchandādisaṃvaraṇamūlakāni ca indriyāni veditabbāni.
(丙)强盛义解说的注释显示巴利原文
Ga. adhimattaṭṭhaniddesavaṇṇanā
201 在强盛义的解说中,“由修习信根而生起欲”:有信之人,或闻与信相应之法,或见修习信根之功德味,于信根善巧,遂生起法欲。“生起欢悦”:因欲已生起,故生微弱的喜。“生起喜”:因欢悦已生,遂生强力之喜。“生起轻安”:因喜之滋养,而生起身心的轻安。“生起乐”:因身心轻安,而生起心乐。“生起光明”:因沉浸于乐,而生起智慧光明。“生起悚惧”:因智慧之光遍照,见诸行之过患,对诸行流转而生悚惧。“悚惧后令心等持”:生起悚惧已,即以此悚惧令心等持。“善能策励”:由昏沉、掉举中解脱,善于策励。“善能中舍”:由精进已平等运转,不再致力令精进均平的策励,依彼处中舍之舍而善能中舍。所谓“以舍”,即依具有平等运载之相的那个“彼处中舍”。“从种种烦恼”:即从与观相违、种种不同性质的烦恼。“以解脱”:即从坏随观等起始,以从种种烦恼中解脱的方式。“因解脱故”:即因从种种烦恼中解脱。显示巴利原文
201. Adhimattaṭṭhaniddese saddhindriyassa bhāvanāya chando uppajjatīti saddhassa puggalassa saddhāpaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā vā saddhindriyabhāvanāya assādaṃ disvā vā saddhindriye kusalo dhammacchando jāyati. Pāmojjaṃ uppajjatīti chandajātattā dubbalapīti uppajjati. Pīti uppajjatīti pamuditattā balavapīti uppajjati. Passaddhi uppajjatīti pītiyā pīṇitattā kāyacittapassaddhi uppajjati. Sukhaṃ uppajjatīti passaddhakāyacittattā cetasikaṃ sukhaṃ uppajjati . Obhāso uppajjatīti sukhena abhisannattā ñāṇobhāso uppajjati. Saṃvego uppajjatīti ñāṇobhāsena viditasaṅkhārādīnavattā saṅkhārapavattiyaṃ saṃvego uppajjati. Saṃvejetvā cittaṃ samādahatīti saṃvegaṃ uppādetvā teneva saṃvegena cittaṃ samāhitaṃ karoti. Sādhukaṃ paggaṇhātīti līnuddhatabhāvaṃ mocetvā suṭṭhu paggaṇhāti. Sādhukaṃ ajjhupekkhatīti vīriyassa samaṃ hutvā pavattattā puna vīriyasamatāniyojane byāpāraṃ akaronto tatramajjhattupekkhāvasena sādhukaṃ ajjhupekkhati nāma. Upekkhāvasenāti samavāhitalakkhaṇāya tatramajjhattupekkhāya vasena. Nānattakilesehīti vipassanāya paṭipakkhabhūtehi nānāsabhāvehi kilesehi. Vimokkhavasenāti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya nānattakilesehi vimuccanavasena. Vimuttattāti nānattakilesehi vimuttattā.
「那些法」:即欲等诸法。「成为一味」:由解脱味而成为一味。「以修习」:即以一味修习之力。「从此转离至更殊胜者」:即因此故,欲等诸法从毗婆舍那的所缘(诸行)转离,趣入更殊胜的涅槃所缘,此即名为转离随观,由种姓智所摄;意为舍弃诸行之缘,而于涅槃缘上生起。「以转离」:即于种姓刹那,以从诸行缘转离之力。 「因转离故,由此舍离」:证得圣道者,于道生起刹那,便以两面出离而转离,由此因故,舍离烦恼及诸蕴。「因舍离故,由此而灭」:于道生起刹那,既已舍离烦恼与诸蕴,以此因故,他们即以不再生起的灭尽方灭尽。「因舍离故」之言,乃就期望而作实语。当烦恼灭尽时,诸蕴的灭尽亦为必然,故说诸蕴灭尽。 「以灭」:即如前所说的灭。为显同一圣道于生起刹那有两种舍离,故有「以灭则有二种舍离」等言。彼二种义,皆如前述。于「为断无信而生欲」等中,亦当依此理详知。于以精进根等为根本之段落中,亦同此方法。依此方法,决意之义解亦当详明。显示巴利原文
Te dhammāti chandādayo dhammā. Ekarasā hontīti vimuttirasena ekarasā honti. Bhāvanāvasenāti ekarasabhāvanāvasena. Tato paṇītatare vivaṭṭantīti tena kāraṇena vipassanārammaṇato paṇītatare nibbānārammaṇe vivaṭṭanānupassanāsaṅkhātena gotrabhuñāṇena chandādayo dhammā nivattanti, saṅkhārārammaṇato apagantvā nibbānārammaṇe pavattantīti attho. Vivaṭṭanāvasenāti evaṃ gotrabhukhaṇe saṅkhārārammaṇato vivaṭṭanavasena. Vivaṭṭitattā tato vosajjatīti maggasamaṅgipuggalo maggassa uppādakkhaṇeyeva dubhatovuṭṭhānavasena vivaṭṭitattā teneva kāraṇena kilese ca khandhe ca vosajjati. Vosajjitattā tato nirujjhantīti maggassa uppādakkhaṇeyeva kilese ca khandhe ca vosajjitattā teneva kāraṇena kilesā ca khandhā ca anuppattinirodhavasena nirujjhanti. Vosajjitattāti ca āsaṃsāyaṃ bhūtavacanaṃ kataṃ. Kilesanirodhe sati khandhanirodhasabbhāvato ca khandhanirodho vutto. Nirodhavasenāti yathāvuttanirodhavasena. Tasseva maggassa uppādakkhaṇe dve vosagge dassetukāmo nirodhavasena dve vosaggātiādimāha. Dvepi heṭṭhā vuttatthā eva. Assaddhiyassa pahānāya chando uppajjatītiādīsupi imināva nayena vitthārato attho veditabbo. Vīriyindriyādimūlakesupi vāresu eseva nayo. Imināva nayena adhiṭṭhānaṭṭhaniddesopi vitthārato veditabbo. Kevalañhettha adhiṭṭhātīti viseso, patiṭṭhātīti attho.
穷尽义与安立义解说的注释显示巴利原文
Gha-ṅa. pariyādānaṭṭhapatiṭṭhāpakaṭṭhaniddesavaṇṇanā
202-203 于「穷尽义」释中,「穷尽」指耗尽。于「安立义」释中,「有信者于胜解中安立信根」:即具足信者,胜解“一切行无常、苦、无我”,于胜解中安立信根。由此便显示了由补特伽罗差别所显之根修习的殊胜。 「令有信者于胜解中安立信根」:即令具足信者,将其信根安立于彼信之中。同样,「令如是胜解者安立于胜解中」:即以此根修习殊胜,显示了补特伽罗的殊胜。 对于其余诸根,「令如是策励心者安立于策励」、「令如是现起念者安立于现起」、「令如是等持心者安立于无散乱」、「令如是以无常、苦、无我随观看者安立于见」等之连结,亦应如此了知。 「瑜伽行者」:即于止瑜伽或观瑜伽中行持者,故称瑜伽行者。「行持」:即进入而实行。显示巴利原文
202-203. Pariyādānaṭṭhaniddese pariyādiyatīti khepeti. Patiṭṭhāpakaṭṭhaniddese saddho saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampanno ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā’’ti adhimuccanto saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpeti. Iminā puggalavisesena indriyabhāvanāviseso niddiṭṭho. Saddhassa saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti saddhāsampannassa puggalassa saddhindriyaṃ taṃyeva saddhaṃ patiṭṭhāpeti. Tathā adhimuccantaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpetīti. Iminā indriyabhāvanāvisesena puggalaviseso niddiṭṭho. Evaṃ cittaṃ paggaṇhanto paggahe patiṭṭhāpeti, satiṃ upaṭṭhāpento upaṭṭhāne patiṭṭhāpeti, cittaṃ samādahanto avikkhepe patiṭṭhāpeti, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti passanto dassane patiṭṭhāpetīti sesesupi yojanā veditabbā. Yogāvacaroti samathayoge, vipassanāyoge vā avacaratīti yogāvacaro. Avacaratīti pavisitvā caratīti.
第五 根合释显示巴利原文
5. Indriyasamodhānavaṇṇanā
204 现在,为了说明修习止与修习观者的诸根会合之理,他首先开示现起善巧的分类,因此说道“凡夫修习定”等。此处,“凡夫修习定”是指修习能引生抉择分的定。而出世间定,则属于有学及离贪者所有。“由转向”是指通过转向遍等诸相,即作遍等准备之后,在那里生起相,这便是所说之义。“于所缘现起善巧者”,指善于让已生起的所缘相现起。“于止相现起善巧者”,指当心因过度精进等原因而掉举时,善于通过修习轻安觉支、定觉支、舍觉支,令心止息之相现起。“于策励相现起善巧者”,指当心因过度懈怠等原因而沉没时,善于通过修习择法觉支、精进觉支、喜觉支,令心策励之相现起。“于无散乱现起善巧者”,指当心既不掉举也不沉没时,善于令与彼相应的定现起。“于光明现起善巧者”,指当由于智慧运用不足而心无滋味时,通过观察八种悚惧之事令心惊惕,善于令智光明现起。所谓八种悚惧之事,即是生、老、病、死四种,恶趣之苦为第五种,过去轮回的根本苦,未来轮回的根本苦,现在觅食的根本苦。“于欣喜现起善巧者”,指当由于未能证得寂止之乐而心无滋味时,通过随念佛法显示巴利原文
204. Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ bhāventotiādimāha. Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento. Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati. Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā, kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti. Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo. Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo. Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo. Obhāsūpaṭṭhānakusaloti paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo. Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo. Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo.
“离贪者”:由于已彻底断除贪欲,故称离贪者,即漏尽者。“于智现起善巧者”:阿拉汉于诸法已离迷惑,故于一切处善令无迷惑之智现起。“于解脱现起善巧者”:善令阿拉汉果解脱现起。此处所说的“解脱”,正是意指由断尽一切烦恼而证得的阿拉汉果解脱。显示巴利原文
Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Vimuttūpaṭṭhānakusaloti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo. Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā.
205 在修习观时,关于现起与不现起,诸如“无常”等与“常”等,应依戒论中所说的方法来理解。但就文句而言,“于积集不现起善巧者”“于变易现起善巧者”“于无相现起善巧者”“于相不现起善巧者”“于无愿现起善巧者”“于愿不现起善巧者”“于执著不现起善巧者”——对于这些,应作属格复合词来解释。而对其余的,则应以从格来读诵。显示巴利原文
205. Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. Pāṭhato pana ‘‘āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo’’ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo. Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho.
206 关于“于空现起善巧者”,此处应作词分解为“于空现起善巧者”或“于空中现起善巧者”。然而,厌离随观、离贪随观、灭随观、舍遣随观、增上慧法观、如实知见、审察随观、回转随观——这八种大观,是由各自体性的差异来区分的,并非依所缘的差异而区分。因此,对于这八种,并不适用所谓“于无常现起善巧者”等的表述方式,说“于厌离现起善巧者”等是不恰当的。所以,这八种未被结合。然而,过患随观通过“于空现起善巧者”与“于执著不现起善巧者”这一对说法,在义理上已将“于过患现起善巧者”与“于爱着执著不现起善巧者”结合起来,因此并未以其具体名称来结合。所以,应当了知:在十八大观中,前八种加上此过患随观,这九种未被结合,其余九种才被结合。“于智现起善巧者”:有学由于观中随烦恼不存在,因此于观修习中善令智现起;但因于定修习中尚有欣求存在,故不称为“于智现起善巧者”。显示巴利原文
206.Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo. Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā attano sabhāvavisesena visesitā, na ārammaṇavisesena, tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘aniccato upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni viya ‘‘nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī’’tiādīni vacanāni na yujjanti. Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā. Ādīnavānupassanā pana ‘‘suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī’’ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā. Iti purimā ca aṭṭha, ayañca ādīnavānupassanāti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā. Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo. Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto.
“离系现起善巧者”:指对于以“欲系之离系、有系之离系、见系之离系、无明系之离系”(《长部》3.312)这四种方式所说的离系,善于令其现起的人。“系著不现起善巧者”:指对于以欲系、有系、见系、无明系这四种方式所说的系著,善于令其不现起的人。“灭现起善巧者”:如经中所说:“复次,诸比丘,漏尽比丘之心趣向涅槃、倾向涅槃、朝向涅槃,远离执著,乐于出离,全然远离一切烦恼所依之法。”(《增支部》10.90;义同《无碍解道》2.44)正因为诸漏尽者具有此力,其心趣向涅槃,所以唯有诸漏尽者,才善于令称为灭的涅槃现起。显示巴利原文
Visaññogūpaṭṭhānakusaloti ‘‘kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo’’ti (dī. ni. 3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne kusalo. Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo. Nirodhūpaṭṭhānakusaloti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī’’ti (a. ni. 10.90; paṭi. ma. 2.44 atthato samānaṃ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo.
在“由于所缘现起善巧者”等语句中,“善巧”指智。因为智也可通过与善巧之人相应而被称为善巧,正如通过与智者相应而说“智者之法”(《法集论·双论母》103)。因此,此处意谓“由于善巧”。显示巴利原文
Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalanti ñāṇaṃ. Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘paṇḍitā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 103). Tasmā kosallavasenāti attho.
207 207. 今说“以六十四行相”等文,虽在智论(《无碍解道》1.107)中已有说明,但为关联根论,故引用于此。其义应如前文所说一般了知。显示巴利原文
207. Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ (paṭi. ma. 1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.
208 208. 复次,为说明与一切眼相连的根之安立,而说“于彼无任何未见者”等文。此处,“一切眼”即一切知智。通过“依慧根之力”等,显示五根不相舍离。通过“正信者策励”等,以每一根为根本的五组四法,显明在五根致力加行时或道刹那时的同一味状态与互为缘的状态;通过“因已信而策励”等,显明在五根生起时或果位时的同一味状态与互为缘的状态。又,为说明与佛眼相连的根之安立,而说“彼佛眼”等。此处,“佛眼”即知根利钝之智及知习性、随眠之智。而“佛陀智”即此二智,余义如前。显示巴利原文
208. Puna samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha. Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ. Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti. Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Saddahitattā paggahitantiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti. Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ buddhacakkhūtiādimāha . Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca. Buddhañāṇanti ca idaṃ tadeva dvayaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.