第5品 罐品·酒罐本生注释
3. 三集义注 · 198 段
酒罐本生注释巴利
[291] 1. Surāghaṭajātakavaṇṇanā
“能满一切愿的宝瓶”这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为给孤独长者的外甥而讲的。据说,那人把父母留下的四亿金钱全都喝酒败光了,就去找给孤独长者。长者对他说:“你去做生意吧。”给了他一千钱。他把这些也败光了,又回来。长者又让人给了他五百钱,他又败光了,再回来时,长者又让人给了他两件粗布衣。他把这些也败光了,再回来时,长者让人抓住他的脖子把他拖了出去。他走投无路,靠着别人家的墙根死了,人们把他拖出去扔在外面。给孤独长者来到精舍,把外甥的这些事情全都告诉了如来。导师说:“你怎么能让他满足呢?就算我过去世给过他一个能满一切愿的宝瓶,也没能让他满足。”于是,应长者请求,导师讲了过去世的事。巴利
Sabbakāmadadaṃkumbhanti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa bhāgineyyaṃ ārabbha kathesi. So kira mātāpitūnaṃ santakā cattālīsa hiraññakoṭiyo pānabyasanena nāsetvā seṭṭhino santikaṃ agamāsi. Sopissa ‘‘vohāraṃ karohī’’ti sahassaṃ adāsi, tampi nāsetvā puna agamāsi. Punassa pañca satāni dāpesi, tānipi nāsetvā puna āgatassa dve thūlasāṭake dāpesi. Tepi nāsetvā puna āgataṃ gīvāyaṃ gāhāpetvā nīharāpesi. So anātho hutvā parakuṭṭaṃ nissāya kālamakāsi, tamenaṃ kaḍḍhitvā bahi chaḍḍesuṃ. Anāthapiṇḍiko vihāraṃ gantvā sabbaṃ taṃ bhāgineyyassa pavattiṃ tathāgatassa ārocesi. Satthā ‘‘tvaṃ etaṃ kathaṃ santappessasi, yamahaṃ pubbe sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ datvāpi santappetuṃ nāsakkhi’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个长者的家庭,父亲去世后,他继承了长者的地位。他家里光是埋在地下的财富就有四亿,而他只有一个儿子。菩萨做了布施等种种善行,死后转生为帝释天神。后来,他的儿子拦住街道,搭起彩棚,在众人簇拥下坐着开始喝酒。他给那些表演跳跃、奔跑、舞蹈、歌唱等的人,每人一千一千地赏钱,就这样沉溺于女色、酒肉等,心里只想着“哪里有歌,哪里有舞,哪里有演奏”,一味追求享乐,放逸地到处游荡。没过多久,他就把四亿财富以及各种享用器具全都败光了,变成穷困潦倒的人,披着破布到处流浪。帝释天神观察后,知道了他的悲惨处境,出于对儿子的疼爱,来到他面前,给了他一个能满一切愿望的宝瓶,并教导说:“孩子,你要好好保护这个宝瓶,别让它破了。只要它在,你的财富就不会有穷尽。你要不放逸啊。”说完就回天界去了。从那以后,他仍然喝着酒到处游荡。有一天,他喝醉了,把宝瓶抛到空中再接住,有一次没接住,宝瓶掉在地上摔碎了。从此他又变得一贫如洗,披着破布,手拿破碗到处乞食,最后靠着别人家的墙壁死了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Tassa gehe bhūmigatameva cattālīsakoṭidhanaṃ ahosi, putto panassa ekoyeva. Bodhisatto dānādīni puññāni katvā kālakato sakko devarājā hutvā nibbatti. Athassa putto vīthiṃ āvaritvā maṇḍapaṃ kāretvā mahājanaparivuto nisīditvā suraṃ pātuṃ ārabhi. So laṅghanadhāvananaccagītādīni karontānaṃ sahassaṃ sahassaṃ dadamāno itthisoṇḍasurāsoṇḍamaṃsasoṇḍādibhāvaṃ āpajjitvā ‘‘kva gītaṃ, kva naccaṃ, kva vādita’’nti samajjatthiko pamatto hutvā āhiṇḍanto nacirasseva cattālīsakoṭidhanaṃ upabhogaparibhogūpakaraṇāni ca vināsetvā duggato kapaṇo pilotikaṃ nivāsetvā vicari. Sakko āvajjento tassa duggatabhāvaṃ ñatvā puttapemena āgantvā sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ datvā ‘‘tāta, yathā ayaṃ kumbho na bhijjati, tathā naṃ rakkha, imasmiṃ te sati dhanassa paricchedo nāma na bhavissati, appamatto hohī’’ti ovaditvā devalokameva gato. Tato paṭṭhāya suraṃ pivanto vicari. Athekadivasaṃ matto taṃ kumbhaṃ ākāse khipitvā sampaṭicchanto ekavāraṃ virajjhi , kumbho bhūmiyaṃ patitvā bhijji. Tato paṭṭhāya puna daliddo hutvā pilotikaṃ nivāsetvā kapālahattho bhikkhaṃ caranto parakuṭṭaṃ nissāya kālamakāsi.
导师把过去的事引述出来后——巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā –
赌徒得到一只能满足一切欲望的宝瓶和一只汲水罐,
只要他好好守护它,他就能过得快乐。巴利
‘‘Sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ, kuṭaṃ laddhāna dhuttako; Yāva naṃ anupāleti, tāva so sukhamedhati.
当他陶醉又傲慢,因为放逸而打破了罐子;
那时他赤身裸体,只披着一块破布,这个愚人后来只能自己受苦懊悔。巴利
‘‘Yadā matto ca ditto ca, pamādā kumbhamabbhidā; Tadā naggo ca pottho ca, pacchā bālo vihaññati.
“ 同样,如果有人得到财富后,放逸地享用,
愚痴的人过后才懊悔,就像赌徒砸破了罐子一样。”巴利
‘‘Evameva yo dhanaṃ laddhā, pamatto paribhuñjati; Pacchā tappati dummedho, kuṭaṃ bhitvāva dhuttako’’ti. –
说完这些正觉者的偈颂后,他把本生故事连接起来。巴利
Imā abhisambuddhagāthā vatvā jātakaṃ samodhānesi.
在这里,能赐予一切欲乐的东西,就是能给予所有感官享乐的罐子。Kuṭa 是罐子的另一种说法。Yāva 是指只要那段时间。Anupāleti 的意思是:任何人得到这样的罐子后,只要一直守护着它,在这段时间里他就会安乐兴盛。Matto ca ditto ca 是指因烈酒而醉、因骄慢而自负。Pamādā kumbhamabbhidā 是指因为放逸而打破了罐子。Naggo ca pottho ca 是指有时裸体,有时因为披着碎布而叫穿破布者。Evameva 就是同样如此。Pamatto 是指因放逸而懈怠的人。Tappati 是指忧伤、悔恨。巴利
Tattha sabbakāmadadanti sabbe vatthukāme dātuṃ samatthaṃ kumbhaṃ. Kuṭanti kumbhavevacanaṃ. Yāvāti yattakaṃ kālaṃ. Anupāletīti yo koci evarūpaṃ labhitvā yāva rakkhati, tāva so sukhamedhatīti attho. Mattoca ditto cāti surāmadena matto dappena ditto. Pamādā kumbhamabbhidāti pamādena kumbhaṃ bhindi. Naggo ca pottho cāti kadāci naggo, kadāci potthakapilotikāya nivatthattā pottho. Evamevāti evaṃ eva. Pamattoti pamādena. Tappatīti socati.
那时,那个打破酒罐的赌徒是商主的外甥,而帝释天神就是我自己。巴利
‘‘Tadā surāghaṭabhedako dhutto seṭṭhibhāgineyyo ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
[292] 2. 善翼本生注释巴利
[292] 2. Supattajātakavaṇṇanā
在波罗奈,大王啊——这是导师住在祇园精舍时,围绕宾巴提毗长老尼从舍利弗长老那里得到的罗希塔鱼肉拌新鲜酥油的米饭这件事而说的。事情的经过和前面《内本生》(jā. 1.3.91-93)里讲的完全一样。那时候,长老尼腹部风病发作,罗睺罗贤者把这事告诉了长老。长老让她坐在集会堂里,自己去了憍萨罗国王的住处,取来罗希塔鱼肉拌新鲜酥油的米饭,给了罗睺罗。他拿来给了母亲长老尼,她刚一吃完,腹部风病就平息了。国王派人去查问清楚后,从那时起就为长老尼供养那样的饭食。后来有一天,比丘们在法堂里议论起来:“法将贤友啊,你用这样的食物让长老尼满足了。”导师走过来,问:“比丘们,你们现在聚在这里议论什么?”听说是在议论这件事后,导师说:“比丘们,舍利弗不只是现在给罗睺罗的母亲她想要的东西,过去也曾经给过。”于是便讲起了过去的事。巴利
Bārāṇasyaṃ, mahārājāti idaṃ satthā jetavane viharanto bimbādeviyā sāriputtattherena dinnaṃ rohitamaccharasaṃ navasappimissakaṃ sālibhattaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitaabbhantarajātake (jā. 1.3.91-93) vatthusadisameva. Tadāpi hi theriyā udaravāto kuppi, rāhulabhaddo therassa ācikkhi. Thero taṃ āsanasālāyaṃ nisīdāpetvā kosalarañño nivesanaṃ gantvā rohitamaccharasaṃ navasappimissakaṃ sālibhattaṃ āharitvā tassa adāsi. So āharitvā mātu theriyā adāsi, tassā bhuttamattāya udaravāto paṭippassambhi. Rājā purise pesetvā pariggaṇhāpetvā tato paṭṭhāya theriyā tathārūpaṃ bhattaṃ adāsi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso dhammasenāpati, theriṃ evarūpena nāma bhojanena santappesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva sāriputto rāhulamātāya patthitaṃ deti, pubbepi adāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生为乌鸦,长大后成了八万只乌鸦的首领,名叫善翼,是一位乌鸦王。他的第一王后叫善触,是一只母鸦;将军名叫善面。善翼王被八万只乌鸦簇拥着,住在波罗奈附近。有一天,他带着善触出去觅食,来到了波罗奈国王大厨房的上方。厨子已经为国王准备好了搭配各种鱼肉的饭菜,稍微掀开锅盖,正站在那里散发热气。善触闻到鱼肉香味,就想吃国王的饭菜。那天她没有开口,到了第二天,鸦王说:“来吧,亲爱的,我们去觅食。”她却说:“你们去吧,我有一个妊娠期的特别嗜好。”鸦王问:“是什么样的嗜好?”她回答说:“我想吃波罗奈国王的饭菜,可我根本不可能得到,所以夫君啊,我恐怕要活不下去了。”菩萨听了,坐着沉思。善面将军过来问道:“大王,您为什么不高兴?”鸦王就把这件事告诉了他。将军安慰他们俩说:“别担心,大王。今天你们就留在这里,我们去把食物取来。”说完就离开了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kākayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto asītiyā kākasahassānaṃ jeṭṭhako supatto nāma kākarājā ahosi, aggamahesī panassa suphassā nāma kākī ahosi, senāpati sumukho nāma. So asītiyā kākasahassehi parivuto bārāṇasiṃ upanissāya vasi. So ekadivasaṃ suphassaṃ ādāya gocaraṃ pariyesanto bārāṇasirañño mahānasamatthakena agamāsi. Sūdo rañño nānāmacchamaṃsavikatiparivāraṃ bhojanaṃ sampādetvā thokaṃ bhājanāni vivaritvā usumaṃ palāpento aṭṭhāsi. Suphassā macchamaṃsagandhaṃ ghāyitvā rājabhojanaṃ bhuñjitukāmā hutvā taṃ divasaṃ akathetvā dutiyadivase ‘‘ehi, bhadde, gocarāya gamissāmā’’ti vuttā ‘‘tumhe gacchatha, mayhaṃ eko dohaḷo atthī’’ti vatvā ‘‘kīdiso dohaḷo’’ti vutte ‘‘bārāṇasirañño bhojanaṃ bhuñjitukāmāmhi, na kho pana sakkā mayā taṃ laddhuṃ, tasmā jīvitaṃ pariccajissāmi, devā’’ti āha. Bodhisatto cintayamāno nisīdi. Sumukho āgantvā ‘‘kiṃ, mahārāja, anattamanosī’’ti pucchi, rājā tamatthaṃ ārocesi. Senāpati ‘‘mā cintayi, mahārājā’’ti te ubhopi assāsetvā ‘‘ajja tumhe idheva hotha, mayaṃ bhattaṃ āharissāmā’’ti vatvā pakkāmi.
他召集乌鸦们,把事情经过讲清楚,然后说:“走,我们去把饭取来。”接着就和那群乌鸦一起进了波罗奈。到了离大厨房不远的地方,他把乌鸦分成一队一队,分别安排在各个位置放哨,自己则带着八只乌鸦勇士落在大厨房的屋顶上,盯着国王送饭的时辰。他对那些乌鸦说:“国王的饭菜被端送的时候,我会把器皿打翻。器皿一落地,我就没命了。你们当中四个把嘴塞满饭,四个叼上鱼肉,带回去给善翼乌鸦王和善触王后吃。要是有人问‘将军在哪儿’,你们就说‘随后就到’。”随后,厨子把给国王准备的各种饭菜弄好,用扁担挑着往王宫走去。他走到王宫庭院时,乌鸦将军给众乌鸦发了信号,自己飞起来,落在送饭人的胸口上,用爪子猛抓,又用像剪刀尖一样的嘴狠狠啄他的鼻尖,然后飞起来,用两只翅膀捂住他的嘴。国王正在大殿上经行,透过大窗户看见了这一幕,看到乌鸦的举动后,就对送饭人喊了一声:“喂,送饭的!把器皿扔了,只管抓住那只乌鸦!”送饭人便扔下器皿,死死抓住了乌鸦。国王又说:“到这边来。”巴利
So kāke sannipātetvā taṃ kāraṇaṃ kathetvā ‘‘etha bhattaṃ āharissāmā’’ti kākehi saddhiṃ bārāṇasiṃ pavisitvā mahānasassa avidūre kāke vagge vagge katvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne ārakkhatthāya ṭhapetvā sayaṃ aṭṭhahi kākayodhehi saddhiṃ mahānasachadane nisīdi rañño bhattaharaṇakālaṃ olokayamāno. Te ca kāke āha – ‘‘ahaṃ rañño bhatte hariyamāne bhājanāni pātessāmi, bhājanesu patitesu mayhaṃ jīvitaṃ natthi, tumhesu cattāro janā mukhapūraṃ bhattaṃ, cattāro macchamaṃsaṃ gahetvā netvā supattaṃ sapajāpatikaṃ kākarājānaṃ bhojetha, ‘kahaṃ senāpatī’ti vutte ‘pacchato ehitī’ti vadeyyāthā’’ti. Atha sūdo rañño bhojanavikatiṃ sampādetvā kājena gahetvā rājakulaṃ pāyāsi. Tassa rājaṅgaṇaṃ gatakāle kākasenāpati kākānaṃ saññaṃ datvā sayaṃ uppatitvā bhattahārakassa ure nisīditvā nakhapañjarena paharitvā kaṇayaggasadisena tuṇḍena nāsaggamassa abhihantvā uṭṭhāya dvīhi pakkhehi mukhamassa pidahi. Rājā mahātale caṅkamanto mahāvātapānena oloketvā taṃ kākassa kiriyaṃ disvā bhattahārakassa saddaṃ datvā ‘‘bho bhattakāraka, bhājanāni chaḍḍetvā kākameva gaṇhā’’ti āha. So bhājanāni chaḍḍetvā kākaṃ daḷhaṃ gaṇhi. Rājāpi naṃ ‘‘ito ehī’’ti āha.
就在那时,一群乌鸦飞过来,自己吃饱后,按事先交代的办法带上剩下的食物飞走了。接着,其余的乌鸦也飞来,把剩下的吃掉了。那八个人回去后,供养了乌鸦王和王后,善触母鸦的孕期嗜食之欲也就平息了。送饭的人把那只乌鸦带到国王面前。国王问它:“喂,乌鸦,你既不对我感到羞耻,又啄破了送饭人的鼻子,还打碎了餐具,连自己的命都不要了,为什么要做这种事?”乌鸦为了说明缘由,说道:“大王,我们的国王住在波罗奈附近,我是他的将军。他有一位名叫善触的王后,怀孕后特别想吃您的饭菜。国王把她这个心愿告诉了我。我就为此不惜舍弃性命赶来了。现在食物已经送去给她,我的心愿也达成了。就是因为这个,我才做了这样的事。”接着,它说了下面这些偈颂:巴利
Tasmiṃ khaṇe kākā āgantvā attano pahonakaṃ bhuñjitvā sesaṃ vuttaniyāmeneva gahetvā agamiṃsu. Tato sesā āgantvā sesaṃ bhuñjiṃsu. Tepi aṭṭha janā gantvā rājānaṃ sapajāpatikaṃ bhojesuṃ, suphassāya dohaḷo vūpasami. Bhattahārako kākaṃ rañño upanesi. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘bho kāka, tvaṃ mamañca na lajji, bhattahārakassa ca nāsaṃ khaṇḍesi, bhattabhājanāni ca bhindi, attano ca jīvitaṃ na rakkhi, kasmā evarūpaṃ kammamakāsī’’ti? Kāko ‘‘mahārāja, amhākaṃ rājā bārāṇasiṃ upanissāya vasati, ahamassa senāpati, tassa suphassā nāma bhariyā dohaḷinī tumhākaṃ bhojanaṃ bhuñjitukāmā, rājā tassā dohaḷaṃ mayhaṃ ācikkhi. Ahaṃ tattheva mama jīvitaṃ pariccajitvā āgato, idāni me tassā bhojanaṃ pesitaṃ, mayhaṃ manoratho matthakaṃ patto, iminā kāraṇena mayā evarūpaṃ kammaṃ kata’’nti dīpento imā gāthā āha.
在波罗奈,大王,住着一位乌鸦王。
由八万只(乌鸦)簇拥着,善翼(被围绕)。巴利
‘‘Bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako; Asītiyā sahassehi, supatto parivārito.
他的妻子怀孕了,想吃善触(美味食物);
国王厨房里煮好的、新鲜又昂贵的御膳。巴利
‘‘Tassa dohaḷinī bhariyā, suphassā bhakkhitumicchati; Rañño mahānase pakkaṃ, paccagghaṃ rājabhojanaṃ.
“ 我是被他们派来的使者,也是国王派到这里来的。
我向丈夫行恭敬,在鼻子上作了伤口。”巴利
‘‘Tesāhaṃ pahito dūto, rañño camhi idhāgato; Bhattu apacitiṃ kummi, nāsāyamakaraṃ vaṇa’’nti.
在这里,“在波罗奈城”就是指在波罗奈。“居住者”是指长期固定住在那里的人。“煮好的”指用各种方式烹调做成的;有些人把它读作“siddha”(煮熟的)。“昂贵的”指刚做好的、不是隔夜的,或者因为在鱼肉菜肴中每一道都特别值钱,所以叫昂贵的。“我是他们派来的使者,也是受国王派遣来到这里”的意思是:我是他们两人的使者、是奉命办事的人,同时也是受国王派遣的,所以才来到这里。“我表达对我主的恭敬”是说:我这样前来,是为了对自己的主人表示恭敬、礼敬和尊重。“在鼻子上弄出了伤口”是说,大王啊,正因为这个缘故,我不顾您和我自己的性命,让人打翻了盛食物的容器,用嘴喙在送食者的鼻子上弄出了伤口。我已经向我的国王表达了恭敬,现在您想怎么惩罚,就怎么惩罚吧。巴利
Tattha bārāṇasyanti bārāṇasiyaṃ. Nivāsakoti nibaddhavasanako. Pakkanti nānappakārena sampāditaṃ. Keci ‘‘siddha’’nti sajjhāyanti. Paccagghanti abbhuṇhaṃ apārivāsikaṃ, macchamaṃsavikatīsu vā paccekaṃ mahagghaṃ etthāti paccagghaṃ. Tesāhaṃ pahito dūto, rañño camhi idhāgatoti tesaṃ ubhinnampi ahaṃ dūto āṇattikaro rañño ca amhi pahito, tasmā idha āgatoti attho. Bhattu apacitiṃ kummīti svāhaṃ evaṃ āgato attano bhattu apacitiṃ sakkārasammānaṃ karomi. Nāsāyamakaraṃ vaṇanti, mahārāja, iminā kāraṇena tumhe ca attano ca jīvitaṃ agaṇetvā bhattabhājanaṃ pātāpetuṃ bhattahārakassa nāsāya mukhatuṇḍakena vaṇaṃ akāsiṃ, mayā attano rañño apaciti katā, idāni tumhe yaṃ icchatha, taṃ daṇḍaṃ karothāti.
国王听了它的话,心想:“我们就算给人类再大的荣耀,也没法让他们成为我们的知心朋友;就算把村庄田地送出去,也找不到肯为我们舍命的人。可这只乌鸦,身为鸟,却愿意为自己的国王舍弃性命,实在是非常了不起的善人,声音又甜美,还能讲说法。”国王对它的这些品德生起了信心,就用白伞盖来供养它。这只乌鸦却把自己得到的白伞盖反过来供养国王,还称赞菩萨的功德。国王把菩萨召来,听了法之后,就按照自己日常吃饭的标准,给它们两位安排了饭食。对其余的乌鸦,则每天让人煮一安摩那米。国王自己也遵照菩萨的教导,给一切众生无畏,受持了五戒。而善翼的教诫,则流传了七百年。巴利
Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mayaṃ tāva manussabhūtānaṃ mahantaṃ yasaṃ datvā amhākaṃ suhajje kātuṃ na sakkoma, gāmādīni dadamānāpi amhākaṃ jīvitadāyakaṃ na labhāma, ayaṃ kāko samāno attano rañño jīvitaṃ pariccajati, ativiya sappuriso madhurassaro dhammakathiko’’ti guṇesu pasīditvā taṃ setacchattena pūjesi. So attanā laddhena setacchattena rājānameva pūjetvā bodhisattassa guṇe kathesi. Rājā naṃ pakkosāpetvā dhammaṃ sutvā ubhinnampi tesaṃ attano bhojananiyāmena bhattaṃ paṭṭhapesi, sesakākānaṃ devasikaṃ ekaṃ taṇḍulambaṇaṃ pacāpesi, sayañca bodhisattassa ovāde ṭhatvā sabbasattānaṃ abhayaṃ datvā pañca sīlāni rakkhi. Supattakākovādo pana satta vassasatāni pavatti.
导师讲完这段法义后,把本生故事归结起来说:“那时的国王就是阿难,妙颜将军就是舍利弗,乐触就是罗睺罗的母亲,而善翼就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, sumukho senāpati sāriputto, suphassā rāhulamātā, supatto pana ahameva ahosi’’nti.
第293则 厌身本生注释巴利
[293] 3. Kāyanibbindajātakavaṇṇanā
“被触恼者”这句话,是导师住在祇园时,因为一位男子而说的。据说在舍卫城有一个男子,得了黄疸病,被医生们放弃了。他的妻儿心想:“谁能照顾他呢?”他心里也想:“我要是能从这个病里好起来,就出家。”没过多久,他找到了一些合适的调养之法,病好了,就去了祇园,向导师请求出家。他在导师身边受了出家戒和具足戒,不久就证得了阿拉汉果。后来有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,那个得黄疸病的某某,心里想着‘病好了就出家’,结果真的出了家,还证得了阿拉汉果。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”问清楚后,听说是在谈这件事,就说:“比丘们,不是只有现在这个人才这样;过去有智慧的人也是这样,病好之后出家,让自己得到了提升。”说完,导师就讲起了过去的事。巴利
Phuṭṭhassa meti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ purisaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko puriso paṇḍurogena aṭṭito vejjehi paṭikkhitto. Puttadāropissa ‘‘ko imaṃ paṭijaggituṃ sakkotī’’ti cintesi. Tassa etadahosi – ‘‘sacāhaṃ imamhā rogā vuṭṭhahissāmi, pabbajissāmī’’ti. So katipāheneva kiñci sappāyaṃ labhitvā arogo hutvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. So satthu santike pabbajjañca upasampadañca labhitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma paṇḍurogī ‘imamhā rogā vuṭṭhito pabbajissāmī’ti cintetvā pabbajito ceva arahattañca patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti . Pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāni ayameva; pubbe paṇḍitāpi evaṃ vatvā rogā vuṭṭhāya pabbajitvā attano vuḍḍhimakaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王治理国家的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭。他长大成人、成家立业之后,患上了黄疸病。医生们也没办法把他治好,妻儿也为此忧心忡忡。他心想:“我要是能从这个病里好起来,就去出家修行。”后来他找到某种合适的办法,病好了以后,就进入雪山,出家做了隐士,修得了神通与等至,安住在禅那的快乐中,感叹道:“这么久以来,我竟然从没得到过这样的快乐!”于是说出了下面这些偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanto paṇḍurogī ahosi. Vejjāpi paṭijaggituṃ nāsakkhiṃsu, puttadāropissa vippaṭisārī ahosi. So ‘‘imamhā rogā vuṭṭhito pabbajissāmī’’ti cintetvā kiñcideva sappāyaṃ labhitvā arogo hutvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā jhānasukhena viharanto ‘‘ettakaṃ kālaṃ evarūpaṃ sukhaṃ nāma nālattha’’nti udānaṃ udānento imā gāthā āha –
我被某种疾病触碰,被病痛狠狠折磨,身心备受摧残;
这具身体很快就干枯了,就像被扔在尘土里、在烈日下晒过的花一样。巴利
‘‘Phuṭṭhassa me aññatarena byādhinā, rogena bāḷhaṃ dukhitassa ruppato; Parisussati khippamidaṃ kaḷevaraṃ, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ.
把低劣的当成高贵的,把不净的当成清净的;
对充满各种腐尸的美丽身形视而不见。巴利
‘‘Ajaññaṃ jaññasaṅkhātaṃ, asuciṃ sucisammataṃ; Nānākuṇapaparipūraṃ, jaññarūpaṃ apassato.
“ 这个病痛不断、腐烂发臭的身体真该被唾弃,它令人厌恶、不干净,本质上就是会生病的东西。
那些放逸且深深贪迷的众生,会毁坏通往善趣投生的道路。”巴利
‘‘Dhiratthumaṃ āturaṃ pūtikāyaṃ, jegucchiyaṃ assuciṃ byādhidhammaṃ; Yatthappamattā adhimucchitā pajā, hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyā’’ti.
在这里,“以某一种”是指九十八种病当中的一种,也就是黄疸病。“病”是因为它本身就有折磨人的性质,所以才得到这个名字。“被侵害”是指被撞击、被压迫的时候。“在尘土和日光中作”的意思是:就像放在烈日下滚烫沙土上的细小花朵会干枯一样,它也同样会干枯。巴利
Tattha aññatarenāti aṭṭhanavutiyā rogesu ekena paṇḍurogabyādhinā. Rogenāti rujjanasabhāvattā evaṃladdhanāmena. Ruppatoti ghaṭṭiyamānassa pīḷiyamānassa. Paṃsuni ātape katanti yathā ātape tattavālikāya ṭhapitaṃ sukhumapupphaṃ parisusseyya, evaṃ parisussatīti attho.
本来是可厌、不可爱的,却被愚人当成可爱的,所以被称为“被当作清净的”。充满种种腐尸:是说身体里装满了头发等三十二种不净之物。看不到清净相:对于看不见真相的愚痴凡夫来说,身体显现为可爱、美好、可以享受的样子;而像“眼里流出眼屎”这样被揭示出来的不净本质,在愚人面前根本不会显现。巴利
Ajaññaṃ jaññasaṅkhātanti paṭikūlaṃ amanāpameva bālānaṃ manāpanti saṅkhaṃ gataṃ. Nānākuṇapaparipūranti kesādīhi dvattiṃsāya kuṇapehi paripuṇṇaṃ . Jaññarūpaṃ apassatoti apassantassa andhabālaputhujjanassa manāpaṃ sādhurūpaṃ paribhogasabhāvaṃ hutvā upaṭṭhāti, ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā nayena pakāsito asubhasabhāvo bālānaṃ na upaṭṭhāti.
“有病”指一直生病。“迷醉”指被烦恼醉得极深。“众生”指愚痴无明的凡夫。“退失往生善趣之道”指他们贪恋这个腐烂的身体,紧紧粘着在上面,一边走满恶趣之路,一边使人天善趣的往生之道退失掉。巴利
Āturanti niccagilānaṃ. Adhimucchitāti kilesamucchāya ativiya mucchitā. Pajāti andhabālaputhujjanā. Hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyāti imasmiṃ pūtikāye laggā laggitā hutvā apāyamaggaṃ pūrentā devamanussabhedāya sugatiupapattiyā maggaṃ parihāpenti.
大菩萨就这样以种种方式看清身体的不净和始终患病,对身体生起厌离,终生修习四种梵住,最终投生到梵天界。巴利
Iti mahāsatto nānappakārena asucibhāvañca niccāturabhāvañca pariggaṇhanto kāye nibbinditvā yāvajīvaṃ cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法教,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来说:“那时的苦行者就是我。”在四圣谛讲完的时候,许多人证得了入流果等果位。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahujanā sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā tāpaso ahameva ahosi’’nti.
第294篇 4. 阎浮果食者本生注释巴利
[294] 4. Jambukhādakajātakavaṇṇanā
“这是谁的声音,这么柔美动听?”这是导师住在竹林精舍时,针对提婆达多和拘迦利所说的。那时,提婆达多失去了利养和恭敬,拘迦利就到各家各户去,称赞提婆达多说:“这位提婆达多长老,出生在大选举传统的甘蔗王族,在纯正的刹帝利种姓中长大,通达三藏,证得禅那,说话柔和动听,善于说法。请你们布施、供养这位长老!”提婆达多也称赞拘迦利说:“拘迦利从北印度的婆罗门家出家,多闻,善于说法,请你们布施、供养拘迦利。”就这样,他们互相称赞,在居士家中受用饮食,四处游走。有一天,在法堂里,比丘们议论起来:“贤友们,提婆达多和拘迦利互相说些不实的功德来骗取饮食,到处游走。”导师来了,问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们说了这件事之后,导师说:“比丘们,他们不是现在才互相说些不实的功德来骗取饮食,过去世也是这样做的。”于是便引出了过去的故事。巴利
Koyaṃ bindussaro vaggūti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattakokālike ārabbha kathesi. Tadā hi devadatte parihīnalābhasakkāre kokāliko kulāni upasaṅkamitvā ‘‘devadattatthero nāma mahāsammatapaveṇiyā okkākarājavaṃse jāto asambhinnakhattiyavaṃse vaḍḍhito tipiṭakadharo jhānalābhī madhurakatho dhammakathiko, detha karotha therassā’’ti devadattassa vaṇṇaṃ bhāsati. Devadattopi ‘‘kokāliko udiccabrāhmaṇakulā nikkhamitvā pabbajito bahussuto dhammakathiko, detha karotha kokālikassā’’ti kokālikassa vaṇṇaṃ bhāsati. Iti te aññamaññassa vaṇṇaṃ bhāsitvā kulagharesu bhuñjantā vicaranti. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso devadattakokālikā, aññamaññassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā bhuñjantā vicarantī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva te aññamaññassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā bhuñjanti, pubbepevaṃ bhuñjiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨投生在一处阎浮树林里,成了树神。那时,有一只乌鸦停在阎浮树枝上,吃着阎浮果。这时,一只豺走过来,抬头看见乌鸦,心想:“我不如说些虚假的赞美话夸夸它,好让我也能吃到阎浮果。”于是它就称赞乌鸦,说出了这首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ jambuvanasaṇḍe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tatreko kāko jambusākhāya nisinno jambupakkāni khādati. Atheko siṅgālo āgantvā uddhaṃ olokento kākaṃ disvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ imassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā jambūni khādeyya’’nti tassa vaṇṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha –
“ 谁是这位声音甜美悦耳者,在一切有声音者之中最为第一?巴利
‘‘Koyaṃ bindussaro vaggu, saravantānamuttamo;
警觉地待在阎浮树枝上,像一只小孔雀那样鸣叫。”巴利
Accuto jambusākhāya, moracchāpova kūjatī’’ti.
在这里,“声音圆润”是指具备不散乱、凝聚而和谐的声音。“悦耳”是指声音甜美。“安住”是指没有离开,安稳地坐着。“像幼孔雀般鸣叫”是说像幼孔雀一样,用悦耳的声音叫着,让人忍不住说:“这是谁在叫呢?”巴利
Tattha bindussaroti bindunā avisārena piṇḍitena sarena samannāgato. Vaggūti madhurasaddo. Accutoti na cuto sannisinno. Moracchāpova kūjatīti taruṇamorova manāpena saddena ‘‘ko nāmeso kūjatī’’ti vadati.
这时,乌鸦回赞它,说出第二首偈颂:巴利
Atha naṃ kāko paṭipasaṃsanto dutiyaṃ gāthamāha –
“ 只有善男子才懂得称赞善男子。
虎仔模样的人啊,朋友,吃吧,我给你。”巴利
‘‘Kulaputtova jānāti, kulaputtaṃ pasaṃsituṃ; Byagghacchāpasarīvaṇṇa, bhuñja samma dadāmi te’’ti.
在这里,“虎仔模样”是说:你看起来就像我们的虎崽一样,所以我才这样叫你:“喂,虎仔模样的人!” “朋友,吃吧,我给你”:意思是,朋友,这些阎浮果你尽管吃,是我给你的。巴利
Tattha byagghacchāpasarīvaṇṇāti tvaṃ amhākaṃ byagghapotakasamānavaṇṇova khāyasi, tena taṃ vadāmi ambho byagghacchāpasarīvaṇṇa. Bhuñja, samma, dadāmi teti vayassa yāvadatthaṃ jambupakkāni khāda, ahaṃ te dadāmīti.
说完这些话,它摇动阎浮树的枝条,把果子摇落下来。这时,住在那棵阎浮树上的天神,看见它们俩说着虚假不实的好话在吃阎浮果,就说出第三首偈颂:巴利
Evañca pana vatvā jambusākhaṃ cāletvā phalāni pātesi. Atha tasmiṃ jamburukkhe adhivatthā devatā te ubhopi abhūtaguṇakathaṃ kathetvā jambūni khādante disvā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 等了这么久,我终于看到这些说妄语的人凑到一块儿了。
吃呕吐物和腐尸的,互相吹捧。”巴利
‘‘Cirassaṃ vata passāmi, musāvādī samāgate; Vantādaṃ kuṇapādañca, aññamaññaṃ pasaṃsake’’ti.
在这里,“吃呕吐物者”是指吃别人吐出来的食物的乌鸦。“吃死尸者”是指吃死尸的豺狼。巴利
Tattha vantādanti paresaṃ vantabhattakhādakaṃ kākaṃ. Kuṇapādañcāti kuṇapakhādakaṃ siṅgālañca.
说完这首偈颂之后,那位天神又显现出恐怖的形象,把他们从那里吓跑了。巴利
Imañca pana gāthaṃ vatvā sā devatā bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā te tato palāpesi.
导师讲完这段法义后,把本生故事和它对应起来说:“那时候,那只豺狼就是提婆达多,那只乌鸦就是拘迦利,而那位树神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo devadatto ahosi, kāko kokāliko, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
第295段 5. 最下本生注释巴利
[295] 5. Antajātakavaṇṇanā
“你的肩膀就像牛王的肩膀一样”这个教导,是导师住在祇园精舍时,针对那两个人而说的。当前这件事的情形和前面那个一样。巴利
Usabhasseva te khandhoti idaṃ satthā jetavane viharanto teyeva dve jane ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu purimasadisameva.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生到某个村子附近,成了一棵蓖麻树的神。那时,有个村子里有一头老牛死了,人们把它拖到村外,扔在村门口的蓖麻林里。一只豺走过来吃它的肉。一只乌鸦飞过来,停在蓖麻树上,看见这情景,心想:“我何不编一套赞美这只豺根本不存在的优点的说辞,好分点肉吃呢。”于是它先说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmūpacāre eraṇḍarukkhadevatā hutvā nibbatti. Tadā ekasmiṃ gāmake mataṃ jaraggavaṃ nikkaḍḍhitvā gāmadvāre eraṇḍavane chaḍḍesuṃ. Eko siṅgālo āgantvā tassa maṃsaṃ khādi. Eko kāko āgantvā eraṇḍe nilīno taṃ disvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ etassa abhūtaguṇakathaṃ kathetvā maṃsaṃ khādeyya’’nti cintetvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 你的肩膀像公牛的一样,身姿舒展像狮子一样。
兽王啊,向你致敬,但愿我们能得到一点什么。”巴利
‘‘Usabhasseva te khandho, sīhasseva vijambhitaṃ; Migarāja namo tyatthu, api kiñci labhāmase’’ti.
在这里,“namo”的意思是“愿礼敬归于你”。巴利
Tattha namo tyatthūti namo te atthu.
听了这话,豺说了第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā siṅgālo dutiyaṃ gāthamāha –
“ 只有善男子才懂得怎样称赞善男子。
孔雀脖子颜色的乌鸦,你到这边来吧。”巴利
‘‘Kulaputtova jānāti, kulaputtaṃ pasaṃsituṃ; Mayūragīvasaṅkāsa, ito pariyāhi vāyasā’’ti.
在这里,“到这边来”的意思是:从蓖麻树上下来,到这边来,然后朝我所在的地方走过来,到我这里来吃肉。巴利
Tattha ito pariyāhīti eraṇḍato otaritvā ito yenāhaṃ, tenāgantvā maṃsaṃ khādāti vadati.
看见他们的行为后,树神说出第三首偈颂:巴利
Taṃ tesaṃ kiriyaṃ disvā rukkhadevatā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 走兽里面,豺狼最差;飞鸟里面,乌鸦最差。
蓖麻在树里是最差的,这三种最差的东西凑到了一起。”巴利
‘‘Migānaṃ siṅgālo anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso; Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti.
在那里,“内在的卑下”就是指低劣、下贱。巴利
Tattha antoti hīno lāmako.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来说:“那时候的豺狼是提婆达多,乌鸦是拘迦利,而那位树神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo devadatto ahosi, kāko kokāliko, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
6. 海本生注释巴利
[296] 6. Samuddajātakavaṇṇanā
导师住在祇园精舍时,因为乌巴难达长老而说了这段话。这个人确实贪吃又大贪,就算用装满整车的资具也没法让他满足。到了入雨安居的时候,他跑到两三座精舍去安居:在一处放鞋子,在一处放手杖,在一处放水壶,自己住在其中一处。后来他去了乡下的一处精舍,看到那里的比丘们有上好的用品,就给他们讲说圣种法,让他们接受粪扫衣,自己却把他们的衣服拿走;让他们接受陶钵,自己却把合意不合意的钵和盘碟都拿走,装满一车带回祇园精舍。有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友,这位释迦子乌巴难达贪吃又大贪,教别人怎么修行,自己却用沙门的资具装满一车带回来。”导师来了,问:“比丘们,你们现在坐在这里议论什么?”听说之后,导师说:“比丘们,乌巴难达这样做不合适。向别人讲说圣种法的人,应该自己先做到少欲,然后才能教别人圣种法。”巴利
Ko nāyanti idaṃ satthā jetavane viharanto upanandattheraṃ ārabbha kathesi. So hi mahagghaso mahātaṇho ahosi, sakaṭapūrehi paccayehipi santappetuṃ na sakkā. Vassūpanāyikakāle dvīsu tīsu vihāresu vassaṃ upagantvā ekasmiṃ upāhane ṭhapeti, ekasmiṃ kattarayaṭṭhiṃ, ekasmiṃ udakatumbaṃ. Ekasmiṃ sayaṃ vasati, janapadavihāraṃ gantvā paṇītaparikkhāre bhikkhū disvā ariyavaṃsakathaṃ kathetvā tesaṃ paṃsukūlāni gāhāpetvā tesaṃ cīvarāni gaṇhāti, mattikāpatte gāhāpetvā manāpamanāpe patte thālakāni ca gahetvā yānakaṃ pūretvā jetavanaṃ āgacchati. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, upanando sakyaputto mahagghaso mahiccho aññesaṃ paṭipattiṃ kathetvā samaṇaparikkhārena yānakaṃ pūretvā āgacchatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘ayuttaṃ, bhikkhave, upanandena kataṃ paresaṃ ariyavaṃsakathaṃ kathentena, paṭhamatarañhi attanā appicchena hutvā pacchā paresaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti.
“ 先令自己安立于合宜之处,
然后才教诫他人;智者如此行,则不为染污所染。”巴利
‘‘Attānameva paṭhamaṃ, patirūpe nivesaye; Athaññamanusāseyya, na kilisseyya paṇḍito’’ti. (dha. pa. 158) –
世尊说完这首法句偈、呵责了乌巴难达之后,说道:“比丘们,乌巴难达不是现在才贪欲大,过去在大海里,他也曾觉得海水应该被守护起来。”接着便讲起了过去的故事。巴利
Imaṃ dhammapade gāthaṃ desetvā upanandaṃ garahitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva upanando mahiccho, pubbe mahāsamuddepi udakaṃ rakkhitabbaṃ maññī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生为大海天神。那时,有一只乌鸦在大海上方飞来飞去,到处拦住鱼群和鸟群,说:“你们要按量喝海水,要守护着喝!”大海天神看到这情景,就说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto samuddadevatā hutvā nibbatti. Atheko kāko samuddassa uparibhāge vicaranto ‘‘samudde udakaṃ pamāṇena pivatha, rakkhantā pivathā’’ti macchasaṅghasakuṇasaṅghe vārento vārento carati. Taṃ disvā samuddadevatā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 这个在咸水里到处绕着四周奔流的是谁?
他挡住鱼和鳄鱼,自己却在波浪里受苦。”巴利
‘‘Ko nāyaṃ loṇatoyasmiṃ, samantā paridhāvati; Macche makare ca vāreti, ūmīsu ca vihaññatī’’ti.
在这里,“ko nāyanti”就是“ko nu ayaṃ”的意思。巴利
Tattha ko nāyanti ko nu ayaṃ.
听了这话,大海乌鸦说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā samuddakāko dutiyaṃ gāthamāha –
“ 有一只鸟叫‘无边饮者’,因为永远喝不够而闻名四方。
我想把大海喝干——那沙伽罗海,诸河之主。”巴利
‘‘Anantapāyī sakuṇo, atittoti disāsuto; Samuddaṃ pātumicchāmi, sāgaraṃ saritaṃpati’’nti.
这句话的意思是:我想要喝下那无边的海洋,因此我被称为“无边饮者”鸟。因为我具足了哪怕再广大也无法满足的渴爱,所以我又以“不知足”之名,在各方各处都声名远扬、广为人知。这样的我,想把整个大海一饮而尽。这大海因为是一切妙宝的矿藏,所以叫“沙伽罗”;又因为曾被沙伽罗王挖掘过,所以叫“沙伽罗”;又因为它是众河流之主,所以叫“河流之主”——这一切我都要喝下。巴利
Tassattho – ahaṃ anantasāgaraṃ pātumicchāmi, tenamhi anantapāyī nāma sakuṇo mahatiyāpi apūraṇiyā taṇhāya samannāgatattā atittotipi ahaṃ disāsu suto vissuto pākaṭo, svāhaṃ imaṃ sakalasamuddaṃ sundarānaṃ ratanānaṃ ākarattā sāgarena vā khatattā sāgaraṃ saritānaṃ patibhāvena saritaṃpatiṃ pātumicchāmīti.
大海天神听了这话,说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā samuddadevatā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 这个大海既会消退,也会满盈;
它看不见尽头,喝不干的,据说这大海是喝不完的。”巴利
‘‘So ayaṃ hāyati ceva, pūrate ca mahodadhi; Nāssa nāyati pītanto, apeyyo kira sāgaro’’ti.
在这里,那大海在退潮时就减退,在涨潮时就满起来。说它的水喝不尽,意思是:即使整个世界的人都来喝这大海的水,也还是无法知道“已经喝了这么多水”的尽头在哪里。据说这大海是不可饮尽的,据说没有人能把它的水耗尽喝干。巴利
Tattha so ayaṃ hāyati cevāti udakassa osakkanavelāya hāyati, nikkhamanavelāya pūrati. Nāssa nāyatīti assa mahāsamuddassa sacepi naṃ sakalaloko piveyya, tathāpi ‘‘ito ettakaṃ nāma udakaṃ pīta’’nti pariyanto na paññāyati. Apeyyo kirāti eso kira sāgaro na sakkā kenaci udakaṃ khepetvā pātunti.
她这样说完之后,又显现出恐怖的景象,把那只大海乌鸦赶跑了。巴利
Evañca pana vatvā sā bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā samuddakākaṃ palāpesi.
导师讲完这段法义后,把故事和本生联系起来:“那时的大海乌鸦就是乌巴难达,而那位天神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā samuddakāko upanando ahosi, devatā pana ahameva ahosi’’nti.
欲悲叹本生注释巴利
[297] 7. Kāmavilāpajātakavaṇṇanā
“高处的鸟在飞”这段话,是导师住在祇园精舍时,因一位比丘被前妻诱惑而讲的。现在的事在《红花本生》里已经说过,过去的事会在《根门本生》等中说明。那时人们把那个男子活活钉在尖桩上。他坐在那里,看见一只乌鸦从空中飞过,便连那一瞬间的痛苦都顾不上,一心只想托这只乌鸦给心爱的妻子捎个信,于是呼唤乌鸦,说出这些偈颂:巴利
Uccesakuṇa ḍemānāti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu puppharattajātake (jā. 1.1.147) kathitaṃ, atītavatthu indriyajātake (jā. 1.8.60 ādayo) āvibhavissati. Taṃ pana purisaṃ jīvantaṃ sūle uttāsesuṃ. So tattha nisinno ākāsena gacchantaṃ ekaṃ kākaṃ disvā tāvakharampi taṃ vedanaṃ agaṇetvā piyabhariyāya sāsanaṃ pesetuṃ kākaṃ āmantento imā gāthā āha –
高处的鸟儿啊,你展翅飞翔,以翼为乘,行于空中。
你应该对那个腿像芭蕉树干一样的女人说:她会拖很久的。巴利
‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama; Vajjāsi kho tvaṃ vāmūruṃ, ciraṃ kho sā karissati.
剑与矛既已架设,此事她却不知;
那泼妇终将发怒,令我煎熬者是彼非此。巴利
‘‘Idaṃ kho sā na jānāti, asiṃ sattiñca oḍḍitaṃ; Sā caṇḍī kāhati kodhaṃ, taṃ me tapati no idaṃ.
“ 此青莲饰身者,枕边金币,
迦尸柔软之布;愿彼心爱债主满足。”巴利
‘‘Esa uppalasannāho, nikkhañcussīsakohitaṃ; Kāsikañca muduṃ vatthaṃ, tappetu dhanikā piyā’’ti.
在这里,“ḍemāna”是指正在走、正在游行。“pattayāna”说的正是这个意思,“vihaṅgama”也一样。因为他用翅膀当作交通工具来行走,所以叫“pattayāna”;因为能在空中行走,所以叫“vihaṅgama”。“vajjāsi”就是你应当说。“vāmūru”是指双腿像芭蕉树干一样的女子,你应当告诉她我被插在尖桩上的处境。“ciraṃ kho sā karissati”的意思是:她不知道这件事已经发生,心里会想“我心爱的人去了这么久,怎么还不回来”,就这样久久地期盼着。巴利
Tattha ḍemānāti gacchamāna caramāna. Pattayānāti tamevālapati, tathā vihaṅgamāti. So hi pattehi yānaṃ katvā gamanato pattayāno, ākāse gamanato vihaṅgamo. Vajjāsīti vadeyyāsi. Vāmūrunti kadalikkhandhasamānaūruṃ, mama sūle nisinnabhāvaṃ vadeyyāsi. Ciraṃ kho sā karissatīti sā imaṃ pavattiṃ ajānamānā mama āgamanaṃ ciraṃ karissati, ‘‘ciraṃ me gatassa piyassa na ca āgacchatī’’ti evaṃ cintessatīti attho.
他说“剑与矛”,是就它像剑、又像矛这一点,直接指那根尖桩说的。那根尖桩本来就是为了吓唬他而竖在那里的。“暴厉者”,指易怒的人。“将生气”:她会想“拖得太久了”,于是对我发怒。“那令我煎熬”:意思是她发怒这件事让我煎熬。“而非此”:这里则说明,这根尖桩并不会让我煎熬。巴利
Asiṃ sattiñcāti asisamānatāya sattisamānatāya ca sūlameva sandhāya vadati. Tañhi tassa uttāsanatthāya oḍḍitaṃ ṭhapitaṃ. Caṇḍīti kodhanā. Kāhati kodhanti ‘‘aticirāyatī’’ti mayi kodhaṃ karissati. Taṃ me tapatīti taṃ tassā kujjhanaṃ maṃ tapati. No idanti idha pana idaṃ sūlaṃ maṃ na tapatīti dīpeti.
他说“这是青莲般的饰物”等等,是在讲自己放在家里床头的财物。其中“青莲饰物”是指:青莲和饰物合在一起叫青莲饰物,意思是像青莲一样的耳饰和胸饰。“及金币”是指用五枚金子做成的戒指。“及迦尸国的柔软布料”是指一对柔软的迦尸国细布衣服。据说他把这些东西都放在了床头。“愿她以此满足”:意思是她是我那贪爱财富的爱妻,愿她拿走这一切,用这些财物让她满足、充实,愿她知足。巴利
‘‘Esa uppalasannāho’’tiādīhi ghare ussīsake ṭhapitaṃ attano bhaṇḍaṃ ācikkhati. Tattha uppalasannāhoti uppalo ca sannāho ca uppalasannāho, uppalasadiso kaṇayo ca sannāhako cāti attho. Nikkhañcāti pañcahi suvaṇṇehi kataṃ aṅgulimuddikaṃ. Kāsikañca mudu vatthanti muduṃ kāsikasāṭakayugaṃ sandhāyāha. Ettakaṃ kira tena ussīsake nikkhittaṃ. Tappetu dhanikā piyāti etaṃ sabbaṃ gahetvā sā mama piyā dhanatthikā iminā dhanena tappetu pūretu, santuṭṭhā hotūti.
他就这样一边哀嚎一边死去,投生到了地狱里。巴利
Evaṃ so paridevamānova kālaṃ katvā niraye nibbatti.
导师讲完这个法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在阐明圣谛结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时,那位妻子就是现在的妻子;而那位看见这件事的天子,正是我自己。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu, sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā bhariyā etarahi bhariyā ahosi, yena pana devaputtena taṃ kāraṇaṃ diṭṭhaṃ, so ahameva ahosi’’nti.
[298] 8. 优昙钵本生注释巴利
[298] 8. Udumbarajātakavaṇṇanā
“这些乌敦跋罗果熟了。”这句话是导师住在祇园时,针对一位比丘说的。据说,那位比丘在某个边地村庄建了一座精舍,就住在那里。那座精舍很宜人,坐落在平坦的岩石上,有容易打扫的地方,取水也方便,乞食的村庄不太远也不太近,人们怀着亲切之心供养食物。后来,有一位游方比丘行脚来到了那座精舍。常住比丘对他尽了招待客比丘的礼数,第二天就带他进村乞食。人们供养了精美的食物,还邀请他们第二天再来。客比丘吃了几天之后,心想:“我得想个办法把这个比丘骗走、赶出去,好让我占住这座精舍。”于是,当常住比丘来到他跟前侍奉时,客比丘问道:“贤友,你没有去礼拜佛陀吗?”“尊者,我因为照料这座精舍,从没去过。”“在你前去礼拜佛陀再回来这段时间,我来照料精舍吧。”“好的,尊者。”常住比丘答应后,对人们说:“在我回来之前,请你们不要怠慢了长老们。”然后就离开了。巴利
Udumbarācime pakkāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira aññatarasmiṃ paccantagāmake vihāraṃ kāretvā vasati. Ramaṇīyo vihāro piṭṭhipāsāṇe niviṭṭho, mandaṃ sammajjanaṭṭhānaṃ udakaphāsukaṃ, gocaragāmo nātidūre nāccāsanne, sampiyāyamānā manussā bhikkhaṃ denti. Atheko bhikkhu cārikaṃ caramāno taṃ vihāraṃ pāpuṇi. Nevāsiko tassa āgantukavattaṃ katvā punadivase taṃ ādāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Manussā paṇītaṃ bhikkhaṃ datvā svātanāya nimantayiṃsu. Āgantuko katipāhaṃ bhuñjitvā cintesi – ‘‘ekenupāyena imaṃ bhikkhuṃ vañcetvā nikkaḍḍhitvā imaṃ vihāraṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ therūpaṭṭhānaṃ āgataṃ pucchi – ‘‘kiṃ, āvuso, buddhūpaṭṭhānaṃ nākāsī’’ti? ‘‘Bhante, imaṃ vihāraṃ paṭijagganto natthi, tenamhi na gatapubbo’’ti. ‘‘Yāva tvaṃ buddhūpaṭṭhānaṃ gantvā āgacchasi, tāvāhaṃ paṭijaggissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti nevāsiko ‘‘yāva mamāgamanā there mā pamajjitthā’’ti manussānaṃ vatvā pakkāmi.
从那时起,客比丘就开始对那些人说:“那位常住比丘有这个过失、那个过失。”用这种方式挑拨离间。那位常住比丘礼敬世尊后回到住处,客比丘却不给他安排住处。他只好在另一个地方住下,第二天又进村乞食,人们连最起码的礼敬都不给他。他心生悔恨,又回到祇园,把这件事告诉了比丘们。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,听说有个比丘把另一个比丘从精舍赶了出去,自己住了进去。”世尊来了以后问:“比丘们,你们现在聚在一起议论什么?”比丘们回答说:“是这件事。”世尊说:“比丘们,不只是现在,过去他也曾把这个人从住处赶走过。”于是讲了过去世的故事。巴利
Tato paṭṭhāya āgantuko ‘‘tassa nevāsikassa ayañca ayañca doso’’ti te manusse paribhindi. Itaropi satthāraṃ vanditvā punāgato, athassa so senāsanaṃ na adāsi. So ekasmiṃ ṭhāne vasitvā punadivase piṇḍāya gāmaṃ pāvisi, manussā sāmīcimattampi na kariṃsu. So vippaṭisārī hutvā puna jetavanaṃ gantvā taṃ kāraṇaṃ bhikkhūnaṃ ārocesi. Te bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu asukaṃ bhikkhuṃ vihārā nikkaḍḍhitvā sayaṃ tattha vasī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi so imaṃ vasanaṭṭhānā nikkaḍḍhiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨投生为林中的一位树神。那时,雨季里连着下了七个星期(四十九天)的雨。有一只红嘴小猕猴,住在一个淋不到雨的石窟里。一天,它坐在洞口淋不到雨的地方,舒舒服服地待着。这时,一只黑嘴大猕猴浑身湿透,被冻得难受,四处走动,看见小猕猴那样坐着,心里盘算:“我要想办法把它弄走,自己住在这里。”于是它鼓起肚子,装出一副吃饱喝足的样子,站在小猕猴面前,说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tattha vassāne sattasattāhaṃ devo vassi. Atheko rattamukhakhuddakamakkaṭo ekissā anovassikāya pāsāṇadariyā vasamāno ekadivasaṃ daridvāre atemanaṭṭhāne sukhena nisīdi. Tattha eko kāḷamukhamahāmakkaṭo tinto sītena pīḷiyamāno vicaranto taṃ tathānisinnaṃ disvā ‘‘upāyena naṃ nīharitvā ettha vasissāmī’’ti cintetvā kucchiṃ olambetvā suhitākāraṃ dassetvā tassa purato ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 这些乌敦跋罗果都熟了,榕果和木苹果也熟了;
来吧,出来吃吧,何必因为饥饿而死呢?”巴利
‘‘Udumbarā cime pakkā, nigrodhā ca kapitthanā; Ehi nikkhama bhuñjassu, kiṃ jighacchāya miyyasī’’ti.
在这里,木苹果指的是波罗叉树。“来吧,出来”意思是:这些优昙跋罗之类的树被果实压弯了枝头,我也吃过之后饱足地回来了,你也去吧,去享用吧。巴利
Tattha kapitthanāti pilakkhā. Ehi nikkhamāti ete udumbarādayo phalabhāranamitā, ahampi khāditvā suhito āgatosmi, tvampi gaccha bhuñjassūti.
他听了那猴子的话,信以为真,想吃果子,就出去到处转悠,结果什么也没找到,又折回来,看见猴子坐在石洞里,心想:“我要骗骗他。”于是站到他面前,说了第二首偈颂:巴利
Sopi tassa vacanaṃ sutvā saddahitvā phalāni khāditukāmo nikkhamitvā tattha tattha vicaritvā kiñci alabhanto punāgantvā taṃ antopāsāṇadariyaṃ pavisitvā nisinnaṃ disvā ‘‘vañcessāmi na’’nti tassa purato ṭhatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 这样的人确实过得安乐:凡是恭敬年长者的人。
就像我今天吃了树上的果子,吃得饱饱的,心满意足。”巴利
‘‘Evaṃ so suhito hoti, yo vuḍḍhamapacāyati; Yathāhamajja suhito, dumapakkāni māsito’’ti.
在这里,“吃了树上的果子”是指吃了优昙跋罗树等树的果实,身体得到滋养,吃饱了。巴利
Tattha dumapakkāni māsitoti udumbarādīni rukkhaphalāni khāditvā asito dhāto suhito.
大猴听了之后,说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāmakkaṭo tatiyaṃ gāthamāha –
“ 如果林中的猴子欺骗了林中的另一只猴子,
小猴子也许会信,老猴子可不会信。”巴利
‘‘Yaṃ vanejo vanejassa, vañceyya kapino kapi; Daharo kapi saddheyya, na hi jiṇṇo jarākapī’’ti.
这句话的意思是:如果一只在林中出生的猴子,去骗另一只在林中出生的猴子,那么像你这样的年轻猴子也许会相信;但像我这样年老的老猴、大猴,是绝不会相信的。就算你这类话重复说上一百遍,像我这样的也不会信。再说,在这雪山一带,种种果实都被雨水打湿、掉落在地,这里已经没有你待的地方了。走吧。于是他就从那里离开了。巴利
Tassattho – yaṃ vane jāto kapi vane jātassa kapino vañcanaṃ kareyya, taṃ tayā sadiso daharo vānaro saddaheyya, mādiso pana jiṇṇo jarākapi mahallakamakkaṭo na hi saddaheyya, satakkhattumpi bhaṇantassa tumhādisassa na saddahati. Imasmiñhi himavantapadese sabbaṃ phalāphalaṃ vassena kilinnaṃ patitaṃ, puna tava idaṃ ṭhānaṃ natthi, gacchāti. So tatova pakkāmi.
导师讲完这段法教后,把本生故事连接起来说:“那时候,小猴子是常住的,大黑猴是外来的客人,而树神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā khuddakamakkaṭo nevāsiko ahosi, kāḷamahāmakkaṭo āgantuko, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
[299] 9. 童子子本生注释巴利
[299] 9. Komāraputtajātakavaṇṇanā
“从前”这一段,是导师住在东园时,针对那些有嬉戏习性的比丘们讲的。据说,当导师住在楼上时,那些比丘坐在楼下,谈论着所见所闻等事,争吵谩骂。导师叫来大目犍连,说:“你去让这些比丘心生警惧。”长老便腾空而起,用脚趾敲击宫殿的尖顶,让整座宫殿震动,一直到水边。那些比丘害怕死亡,便跑出来站在外面。他们那种嬉戏习性,就这样在比丘众中传开了。后来有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,有些比丘在这样能导向解脱的教法中出家,却以嬉戏习性过日子,不修无常、苦、无我的观业。”导师来了,问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”比丘们回答后,导师说:“比丘们,不只是现在,他们从前也有嬉戏习性。”于是讲起了过去的事。巴利
Puretuvanti idaṃ satthā pubbārāme viharanto keḷisīle bhikkhū ārabbha kathesi. Te kira bhikkhū satthari uparipāsāde viharante heṭṭhāpāsāde diṭṭhasutādīni kathentā kalahañca paribhāsañca karontā nisīdiṃsu. Satthā mahāmoggallānaṃ āmantetvā ‘‘ete bhikkhū saṃvejehī’’ti āha. Thero ākāse uppatitvā pādaṅguṭṭhakena pāsādathupikaṃ paharitvā yāva udakapariyantā pāsādaṃ kampesi. Te bhikkhū maraṇabhayabhītā nikkhamitvā bahi aṭṭhaṃsū. Tesaṃ so keḷisīlabhāvo bhikkhūsu pākaṭo jāto. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, ekacce bhikkhū evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā keḷisīlā hutvā vicaranti, ‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’ti vipassanāya kammaṃ na karontī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepete keḷisīlakāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在一个村庄的婆罗门家庭里,人们称他为“童子”。后来他离家出走,出家做了仙人,住在雪山地区。那时,另有一些喜好嬉戏的苦行者,也在雪山地区搭起草庵住了下来。他们连一点遍作修行的准备都没有,只是从森林里采来各种果实,一边吃一边嬉笑,用种种游戏打发日子。他们身边有一只猴子,也是嬉戏成性,做着各种鬼脸,给苦行者们表演种种把戏。那些苦行者在那个地方住了很久之后,为了获取盐和酸味食物,便走上了通往人烟的道路。从他们离开的时候起,菩萨来到那个地方住了下来,那只猴子也像从前对待那些苦行者一样,给他表演游戏。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake brāhmaṇakule nibbatti, ‘‘komāraputto’’ti naṃ sañjāniṃsu. So aparabhāge nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese vasi. Athaññe keḷisīlā tāpasā himavantapadese assamaṃ māpetvā vasiṃsu, kasiṇaparikammamattampi nesaṃ natthi, araññato phalāphalāni āharitvā khāditvā hasamānā nānappakārāya keḷiyā vītināmenti. Tesaṃ santike eko makkaṭo atthi, sopi keḷisīlakova mukhavikārādīni karonto tāpasānaṃ nānāvidhaṃ keḷiṃ dasseti. Tāpasā tattha ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ agamaṃsu. Tesaṃ gatakālato paṭṭhāya bodhisatto taṃ ṭhānaṃ gantvā vāsaṃ kappesi, makkaṭo tesaṃ viya tassapi keḷiṃ dassesi.
菩萨弹了一下手指,对猴子说:“在善巧修学的出家修行人身边住着,就应该行仪圆满,以身等善加约束,专注于禅那,这样才合适。”然后给了他这个教诫。从那以后,猴子就有了戒行,行仪圆满。菩萨也从那里去了别的地方。后来那些苦行者吃了咸酸的食物后,回到了那个地方。猴子不像以前那样给他们表演嬉戏了。于是苦行者们问它:“贤友,你以前在我们面前表演嬉戏,现在为什么不做了?”他们问着,说出了第一首偈颂——巴利
Bodhisatto accharaṃ paharitvā ‘‘susikkhitapabbajitānaṃ santike vasantena nāma ācārasampannena kāyādīhi susaññatena jhānesu yuttena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti tassa ovādaṃ adāsi. So tato paṭṭhāya sīlavā ācārasampanno ahosi, bodhisattopi tato aññattha agamāsi. Atha te tāpasā loṇambilaṃ sevitvā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu. Makkaṭo pubbe viya tesaṃ keḷiṃ na dassesi. Atha naṃ tāpasā ‘‘pubbe, tvaṃ āvuso, amhākaṃ purato keḷiṃ akāsi, idāni na karosi, kiṃkāraṇā’’ti pucchantā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –
“ 从前你在持戒者面前,在草庵里蹦跳嬉戏;
猴啊,你尽管去做那些猴子的鬼脸把戏吧,我们可不欣赏你这种苦行的样子。”巴利
‘‘Pure tuvaṃ sīlavataṃ sakāse, okkantikaṃ kīḷasi assamamhi; Karohare makkaṭiyāni makkaṭa, na taṃ mayaṃ sīlavataṃ ramāmā’’ti.
在这件事上,“在持戒者面前”说的是:在我们这些贪玩成性的人跟前。“跳进来”是说:像鹿一样跳进来玩耍。“猴儿,做吧”——这里的“猴儿”是称呼对方。“猴子的把戏”指的是挤眉弄眼这类被叫作猴子扮鬼脸的面部怪相。“我们不喜欢你这种习性、做派”:你以前那套贪玩的习性、贪玩的做派,我们现在不喜欢了,你也没法让我们喜欢,这到底是什么原因呢?巴利
Tattha sīlavataṃ sakāseti keḷisīlānaṃ amhākaṃ santike. Okkantikanti migo viya okkantitvā kīḷasi. Karohareti ettha areti ālapanaṃ. Makkaṭiyānīti mukhamakkaṭikakīḷāsaṅkhātāni mukhavikārāni. Na taṃ mayaṃ sīlavataṃ ramāmāti yaṃ pubbe tava keḷisīlaṃ keḷivataṃ, taṃ mayaṃ etarahi na ramāma, tvampi no na ramāpesi, kiṃ nu kho kāraṇanti.
猴子听了之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā makkaṭo dutiyaṃ gāthamāha –
“ 我确曾听闻至上清净,[此语出自]多闻的拘摩罗子;
贤友,如今你莫再如从前那样看我,我安住于禅修中。”巴利
‘‘Sutā hi mayhaṃ paramā visuddhi, komāraputtassa bahussutassa; Mā dāni maṃ maññi tuvaṃ yathā pure, jhānānuyutto viharāmi āvuso’’ti.
这里,“我”用的是为格,作具格义使用(即“由我”)。“清净”指禅那的清净。“多闻者”是说,他对众多遍作和八种等至,既曾听闻又已通达,所以叫多闻者。“你”是在称呼那些苦行者中的一位,他说:现在你不要再像从前那样认我,我已不是从前的样子,我已经有了老师。巴利
Tattha mayhanti karaṇatthe sampadānaṃ. Visuddhīti jhānavisuddhi. Bahussutassāti bahūnaṃ kasiṇaparikammānaṃ aṭṭhannañca samāpattīnaṃ sutattā ceva paṭividdhattā ca bahussutassa. Tuvanti tesu ekaṃ tāpasaṃ ālapanto idāni mā maṃ tvaṃ pure viya sañjāni, nāhaṃ purimasadiso, ācariyo me laddhoti dīpeti.
那些苦行者听了这话,就说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā tāpasā tatiyaṃ gāthamāhaṃsu –
“ 就算在岩石上播下种子,天也下了雨,它还是长不出来;
你确实听过那至高清净的法,可你这猴子,离禅那的境界还远着呢。”巴利
‘‘Sacepi selasmi vapeyya bījaṃ, devo ca vasse na hi taṃ virūḷhe; Sutā hi te sā paramā visuddhi, ārā tuvaṃ makkaṭa jhānabhūmiyā’’ti.
这句话的意思是:就算把五类种子撒在石板上,天又降下及时雨,但因为那不是田地,种子还是长不出来。同样,你虽然听过那至高的禅那清净,可你是畜生道众生,离禅那的境界很远很远,根本不可能修出禅那。他们就这样责骂那只猴子。巴利
Tassattho – sacepi pāsāṇapiṭṭhe pañcavidhaṃ bījaṃ vapeyya, devo ca sammā vasseyya, akhettatāya taṃ na virūḷheyya, evameva tayā paramā jhānavisuddhi sutā, tvaṃ pana tiracchānayonikattā ārā jhānabhūmiyā dūre ṭhito, na sakkā tayā jhānaṃ nibbattetunti makkaṭaṃ garahiṃsu.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来总结说:“那时候那些喜欢嬉戏的苦行者,就是现在的这些比丘,而那位青年婆罗门,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā keḷisīlā tāpasā ime bhikkhū ahesuṃ, komāraputto pana ahameva ahosi’’nti.
第10篇 狼本生注释巴利
[300] 10. Vakajātakavaṇṇanā
“靠伤害其他生命而活”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕旧坐布这件事讲的。这件事在律藏《波罗夷》565等处的记载很详细,这里只作简略说明:具寿优波先那戒腊两年,和一位戒腊一年的同住弟子一起去见导师。被导师呵责后,他礼敬导师便离开了。他修观禅,证得阿拉汉果,具足少欲等功德,受持十三头陀支,也让大众受持十三头陀支。导师在三个月的雨安居期间独自静居,他带着大众去见导师。因为大众的缘故,他先受到呵责;后来又不顺从不合法的决议,第二次得到称赞。导师给了这样的恩许:“从今以后,受持头陀支的比丘可以随意来见我。”他离开后,把这件事告诉了比丘们。从此以后,比丘们成为头陀支的受持者,为了见导师而来。每当导师从静居处出来,他们就把粪扫衣到处丢弃,只拿自己的钵和衣。导师和许多比丘一起巡视住处时,看见到处丢弃的粪扫衣,问明缘由后,说:“诸比丘,这些比丘受持头陀支不能长久,就像狼的布萨羯磨一样。”接着便讲起了过去的事。巴利
Parapāṇarodhā jīvantoti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇasanthataṃ ārabbha kathesi. Vatthu vinaye (pārā. 565 ādayo) vitthārato āgatameva. Ayaṃ panettha saṅkhepo – āyasmā upaseno duvassiko ekavassikena saddhivihārikena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā satthārā garahito vanditvā pakkanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattappatto appicchatādiguṇayutto terasa dhutaṅgāni samādāya parisampi terasadhutaṅgadharaṃ katvā bhagavati temāsaṃ paṭisallīne sapariso satthāraṃ upasaṅkamitvā parisaṃ nissāya paṭhamaṃ garahaṃ labhitvā adhammikāya katikāya ananuvattane dutiyaṃ sādhukāraṃ labhitvā ‘‘ito paṭṭhāya dhutaṅgadharā bhikkhū yathāsukhaṃ upasaṅkamitvā maṃ passantū’’ti satthārā katānuggaho nikkhamitvā bhikkhūnaṃ tamatthaṃ ārocesi. Tato pabhuti bhikkhū dhutaṅgadharā hutvā satthāraṃ dassanāya upasaṅkamitvā satthari paṭisallānā vuṭṭhite tattha tattha paṃsukūlāni chaḍḍetvā attano pattacīvarāneva gaṇhiṃsu. Satthā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ senāsanacārikaṃ caranto tattha tattha patitāni paṃsukūlāni disvā pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘bhikkhave, imesaṃ nāma bhikkhūnaṃ dhutaṅgasamādānaṃ na ciraṭṭhitikaṃ vakassa uposathakammasadisaṃ ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王治理的时候,菩萨是天王帝释。那时,有一只狼住在恒河岸边的一块岩石上。后来恒河发大水,包围了那块岩石。狼爬上岩石顶,躺在上面。它既没有食物,也没有出去觅食的路,而水还在不断上涨。它心想:“我既没有食物,也没有出去觅食的路,与其什么都不做地躺着,不如行持布萨。”于是它在心里决意行布萨,受持戒律后便躺在那里。那时,天王帝释观察世间,知道了它这种软弱的受持,心想:“我要去戏弄这只狼。”于是化作一只山羊,来到它不远处,现身给它看。狼看见后,心想:“换一天再行布萨吧。”便起身扑过去抓它。那只山羊左蹦右跳,不让它抓到。狼抓不住,便返回原地,心想:“我的布萨还没有破。”就又在那里躺了下来。帝释以帝释的身份站在虚空中,说道:“像你这样心意软弱,行布萨又有什么用?你连我是帝释都不知道,竟然想吃山羊肉。”他戏弄并责备了狼之后,就回天界去了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko devarājā ahosi. Atheko vako gaṅgātīre pāsāṇapiṭṭhe vasati, atha gaṅgāya mahodakaṃ āgantvā taṃ pāsāṇaṃ parikkhipi. Vako abhiruhitvā pāsāṇapiṭṭhe nipajji, nevassa gocaro atthi, na gocarāya gamanamaggo, udakampi vaḍḍhateva. So cintesi – ‘‘mayhaṃ neva gocaro atthi, na gocarāya gamanamaggo, nikkammassa pana nipajjanato uposathakammaṃ vara’’nti manasāva uposathaṃ adhiṭṭhāya sīlāni samādiyitvā nipajji. Tadā sakko devarājā āvajjamāno tassa taṃ dubbalasamādānaṃ ñatvā ‘‘etaṃ vakaṃ viheṭhessāmī’’ti eḷakarūpena āgantvā tassa avidūre ṭhatvā attānaṃ dassesi. Vako taṃ disvā ‘‘aññasmiṃ divase uposathakammaṃ jānissāmī’’ti uṭṭhāya taṃ gaṇhituṃ pakkhandi. Eḷakopi ito cito ca pakkhanditvā attānaṃ gahetuṃ nādāsi. Vako taṃ gahetuṃ asakkonto nivattitvā āgamma ‘‘uposathakammaṃ tāva me na bhijjatī’’ti tattheva puna nipajji. Sakko sakkattabhāveneva ākāse ṭhatvā ‘‘tādisassa dubbalajjhāsayassa kiṃ uposathakammena, tvaṃ mama sakkabhāvaṃ ajānanto eḷakamaṃsaṃ khāditukāmo ahosī’’ti taṃ viheṭhetvā garahitvā devalokameva gato.
靠伤害其他众生来活命,吃的是血肉;
狼受持了誓愿,并受持了布萨。巴利
‘‘Parapāṇarodhā jīvanto, maṃsalohitabhojano; Vako vataṃ samādāya, upapajji uposathaṃ.
帝释天神知道了他的誓愿后,就以山羊的形象来到他面前。
苦行已尽者已扑了过去,饮血者摧毁了苦行。巴利
‘‘Tassa sakko vataññāya, ajarūpenupāgami; Vītatapo ajjhappatto, bhañji lohitapo tapaṃ.
“ 就像这样,这里有些人,在持守承诺方面很虚弱;
他们轻易就毁了自己,就像狼因为山羊的缘故一样。”巴利
‘‘Evameva idhekacce, samādānamhi dubbalā; Lahuṃ karonti attānaṃ, vakova ajakāraṇā’’ti. –
这三首偈颂也是正自觉者(佛陀)的偈颂。巴利
Tissopi abhisambuddhagāthāva.
在这里,“进入布萨安住”是指进入布萨的安住。“知彼誓愿”是指知道他那薄弱的誓愿。“失热诚而近前”是指失去热诚后靠近,意思是扑过去想吃掉它。“饮血者”就是喝血的人。“苦行”是指他打破了自己所受持的苦行。巴利
Tattha upapajji uposathanti uposathavāsaṃ upagato. Vataññāyāti tassa dubbalavataṃ aññāya. Vītatapo ajjhappattoti vigatatapo hutvā upagato, taṃ khādituṃ pakkhandīti attho. Lohitapoti lohitapāyī. Tapanti taṃ attano samādānatapaṃ bhindi.
导师讲完这个法义开示后,把本生故事联系起来说:“那时候的帝释天神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sakko ahameva ahosi’’nti.
胜瓶、善翼、祥名、净许、水滴湖、牛王,
河之主、凶暴女、老猴,还有母猴与狼,一共十则。巴利
Varakumbha supatta sirivhayano, sucisammata bindusaro cusabho; Saritaṃpati caṇḍi jarākapinā, atha makkaṭiyā vakakena dasāti.
接下来是诸品的摄颂。巴利
Atha vagguddānaṃ –
意图、莲花,还有水井,这是第三。
《内宫本生》和《破罐本生》收在三集里。巴利
Saṅkappo padumo ceva, udapānena tatiyaṃ; Abbhantaraṃ ghaṭabhedaṃ, tikanipātamhilaṅkatanti.
1 2 3 4 5