第2品 莲花品·1. 莲花本生注释
3. 三集义注 · 249 段
1. 莲花本生注释
[261] 1. Padumajātakavaṇṇanā
“如同头发与胡须”这句话,是导师住在祇园时,针对那些在阿难菩提树前供花环的比丘们说的。这件事的详细经过会在《羯陵伽菩提本生》里说明。那棵树因为是由阿难长老种下的,所以就叫“阿难菩提”。长老在祇园门楼旁种下菩提树这件事,传遍了整个赡部洲。当时,有些住在乡下的比丘心想“我们要去阿难菩提树前供花环”,就来到祇园,礼敬导师后,第二天进入舍卫城,走到莲花街,却没能拿到花。他们回来告诉阿难长老:“贤友,我们想去菩提树前供花环,到了莲花街,连一朵花都没拿到。”长老说:“贤友们,我去帮你们拿来。”于是长老去了莲花街,让人捞取了许多青莲花束,带回来分给他们。他们接过花,就在菩提树前作了供养。法堂里的比丘们听说了这件事,就谈起长老的功德:“贤友们,那些乡下比丘福报不够,去了莲花街拿不到花;长老一去,就让人送来了。”导师来了以后,问:“比丘们,你们现在坐在这里谈什么?”比丘们回答:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,不是现在才有人靠会说话拿到花,过去他们也拿到过。”说完,导师就讲起了过去的事。
Yathākesā ca massū cāti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandabodhimhi mālāpūjakārake bhikkhū ārabbha kathesi. Vatthu kāliṅgabodhijātake āvibhavissati. So pana ānandattherena ropitattā ‘‘ānandabodhī’’ti jāto. Therena hi jetavanadvārakoṭṭhake bodhissa ropitabhāvo sakalajambudīpe patthari. Athekacce janapadavāsino bhikkhū ‘‘ānandabodhimhi mālāpūjaṃ karissāmā’’ti jetavanaṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā punadivase sāvatthiṃ pavisitvā uppalavīthiṃ gantvā mālaṃ alabhitvā āgantvā ānandattherassa ārocesuṃ – ‘‘āvuso, mayaṃ ‘bodhimhi mālāpūjaṃ karissāmā’ti uppalavīthiṃ gantvā ekamālampi na labhimhā’’ti. Thero ‘‘ahaṃ vo, āvuso, āharissāmī’’ti uppalavīthiṃ gantvā bahū nīluppalakalāpe ukkhipāpetvā āgamma tesaṃ dāpesi, te tāni gahetvā bodhissa pūjaṃ kariṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā dhammasabhāyaṃ bhikkhū therassa guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, jānapadā bhikkhū appapuññā uppalavīthiṃ gantvā mālaṃ na labhiṃsu, thero pana gantvāva āharāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva vattuchekā kathākusalā mālaṃ labhanti, pubbepi labhiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王治理国家的时候,菩萨是长者之子。城内有一个湖,湖里盛开着莲花。一个被割掉鼻子的人看守着那个湖。有一天,波罗奈宣布举行庆典,三位长者之子想戴上花环去参加庆典游乐,他们商量说:“我们去对那个割掉鼻子的人说些不实的赞美话,向他讨要莲花吧。”于是,当那个人正在采摘莲花的时候,他们来到湖边,站在一旁。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhiputto ahosi. Antonagare ca ekasmiṃ sare padumāni pupphanti. Eko chinnanāso puriso taṃ saraṃ rakkhati. Athekadivasaṃ bārāṇasiyaṃ ussave ghuṭṭhe mālaṃ piḷandhitvā ussavaṃ kīḷitukāmā tayo seṭṭhiputtā ‘‘nāsacchinnassa abhūtena vaṇṇaṃ vatvā mālaṃ yācissāmā’’ti tassa padumāni bhañjanakāle sarassa santikaṃ gantvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.
他们当中有一人叫住他,诵出了第一首偈颂:
Tesu eko taṃ āmantetvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“就像头发和胡须,剪了又剪,还是会再长出来;
你的鼻子也这样长出来吧,我求你了,把莲花给我。”
‘‘Yathā kesā ca massū ca, chinnaṃ chinnaṃ virūhati; Evaṃ ruhatu te nāsā, padumaṃ dehi yācito’’ti.
他对那个人发了火,就没有把莲花给他。
So tassa kujjhitvā padumaṃ na adāsi.
于是,第二位对他说了第二首偈颂:
Athassa dutiyo dutiyaṃ gāthamāha –
“就像秋天的种子,播在田里就会生长;
愿你的鼻子也这样长出来,既然被恳求了,就把莲花给我吧。”
‘‘Yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhati; Evaṃ ruhatu te nāsā, padumaṃ dehi yācito’’ti.
在这里,“秋季的”指的是在秋天采集后存放起来、养分充足的好种子。他对那个人也生了气,没有把莲花给他。
Tattha sāradikanti saradasamaye gahetvā nikkhittaṃ sārasampannaṃ bījaṃ. So tassapi kujjhitvā padumaṃ na adāsi.
这时,第三个人对他说了第三首偈颂:
Athassa tatiyo tatiyaṃ gāthamāha –
“这两个人都在胡言乱语,也会给出莲花。
他们可能说‘让你的鼻子长出来’,也可能不说,但鼻子根本不可能再长出来;
朋友,请把莲花给我吧,我是被乞求着才来乞求的啊。”
‘‘Ubhopi palapantete, api padmāni dassati; Vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā; Dehi samma padumāni, ahaṃ yācāmi yācito’’ti.
在这里,说“这两个人都在胡说八道”,意思是这两个人都在说假话。“但愿他会给我们莲花”是说心里想着“但愿他会给我们莲花呢”才这样说。“他们可能说,也可能不说”,是指像“让你的鼻子长出来”这样的话,他们可能说,也可能不说——这些人的话根本不算数,靠不住。总之,鼻子根本不可能再长出来。但我并不是冲着你的鼻子说什么,我只是在恳求。所以,朋友,请把所乞求的莲花给我吧。
Tattha ubhopi palapanteteti ete dvepi musā vadanti. Api padmānīti ‘‘api nāma no padumāni dassatī’’ti cintetvā evaṃ vadanti. Vajjuṃ vāte na vā vajjunti ‘‘tava nāsā ruhatū’’ti evaṃ vadeyyuṃ vā na vā vadeyyuṃ, etesaṃ vacanaṃ appamāṇaṃ, sabbatthāpi natthi nāsāya ruhanā, ahaṃ pana te nāsaṃ paṭicca na kiñci vadāmi, kevalaṃ yācāmi, tassa me dehi, samma, padumāni yācitoti.
莲花池的守护人听了这话,说道:“这两个人说的是妄语,您说的是实话,莲花跟您相称。”于是取来一大束莲花交给他,然后回到了自己的莲花池。
Taṃ sutvā padumasaragopako ‘‘imehi dvīhi musāvādo kathito, tumhehi sabhāvo kathito, tumhākaṃ anucchavikāni padumānī’’ti mahantaṃ padumakalāpaṃ ādāya tassa datvā attano padumasarameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来总结说:“那时候,得到莲花的商主之子就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā padumalābhī seṭṭhiputto ahameva ahosi’’nti.
2. 柔软手本生注释
[262] 2. Mudupāṇijātakavaṇṇanā
“手要是柔软的呢”这句话,是导师住在祇园精舍时,为了一个心生厌离的比丘而说的。导师把那个比丘叫到法堂,问他:“比丘,听说你真的厌离了,是这样吗?”比丘回答:“是的,尊者。”导师便说:“比丘,女人这东西,因为烦恼的驱使会跟着人跑,是看不住的。古代的智者们也没能看住自己的女儿——就算父亲牵着她的手站在那里,她也能瞒过父亲,被烦恼驱使着跟别的男人私奔。”说完,导师讲起了过去的事。
Pāṇi ce muduko cassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā dhammasabhaṃ ānītaṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, itthiyo nāmetā kilesavasena gamanato arakkhiyā, porāṇakapaṇḍitāpi attano dhītaraṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃsu, pitarā hatthe gahetvā ṭhitāva pitaraṃ ajānāpetvā kilesavasena purisena saddhiṃ palāyī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家时,菩萨投生到王后的胎中。他长大成年后,到塔迦尸喇学通了所有技艺。父王去世后,他继承王位,依法治理国家。他抚养着女儿和外甥两个人,让他们住在内宫里。有一天,他和大臣们坐在一起,说:“我死后,我的外甥会成为国王,我的女儿也会成为他的王后。”后来,外甥到了成年的年纪,他又和大臣们坐在一起,说:“我们该为我的外甥迎娶别国国王的女儿,也该把我的女儿嫁到别的王族去。这样,我们的亲戚就会更多。”大臣们都同意了。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi. So dhītarañca bhāgineyyañca dvepi antonivesane posento ekadivasaṃ amaccehi saddhiṃ nisinno ‘‘mamaccayena mayhaṃ bhāgineyyo rājā bhavissati, dhītāpi me tassa aggamahesī bhavissatī’’ti vatvā aparabhāge bhāgineyyassa vayappattakāle puna amaccehi saddhiṃ nisinno ‘‘mayhaṃ bhāgineyyassa aññassa rañño dhītaraṃ ānessāma, mayhaṃ dhītarampi aññasmiṃ rājakule dassāma, evaṃ no ñātakā bahutarā bhavissantī’’ti āha. Amaccā sampaṭicchiṃsu.
于是国王让人把外甥安置到宫外的住处,禁止他进入宫内。可是他们两人心里已经彼此牵念。王子心想:“到底用什么办法才能让人把公主带出去呢?”他想:“有办法了。”于是给乳母送了贿赂。乳母问:“少爷,有什么事?”他说:“妈妈,我们怎样才能找到机会把公主带出去呢?”乳母说:“我先跟公主谈谈,再弄清楚。”王子说:“好,妈妈。”乳母就去对公主说:“来,孩子,我帮你捉头上的虱子。”她让公主坐在矮凳上,自己坐在高处,把公主的头放在自己膝上,一边捉虱子,一边用指甲掐公主的头皮。公主察觉:“这不是她自己的指甲在掐,这是我姑母的儿子、那位王子的指甲在掐。”于是问道:“妈妈,你去王子那里了吗?”乳母说:“是的,孩子。”公主问:“他带了什么话?”乳母说:“他问把你带出去的办法,孩子。”公主说:“他是个聪明人,自己会知道的。”于是她先作了一首偈颂,说道:“妈妈,你记住这首偈颂,去告诉王子。”
Atha rājā bhāgineyyassa bahigehaṃ dāpesi, anto pavesanaṃ nivāresi. Te pana aññamaññaṃ paṭibaddhacittā ahesuṃ. Kumāro ‘‘kena nu kho upāyena rājadhītaraṃ bahi nīharāpeyya’’nti cintento ‘‘atthi upāyo’’ti dhātiyā lañjaṃ datvā ‘‘kiṃ, ayyaputta, kicca’’nti vutte ‘‘amma, kathaṃ nu kho rājadhītaraṃ bahi kātuṃ okāsaṃ labheyyāmā’’ti āha. ‘‘Rājadhītāya saddhiṃ kathetvā jānissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, ammā’’ti. Sā gantvā ‘‘ehi, amma, sīse te ūkā gaṇhissāmī’’ti taṃ nīcapīṭhake nisīdāpetvā sayaṃ ucce nisīditvā tassā sīsaṃ attano ūrūsu ṭhapetvā ūkā gaṇhayamānā rājadhītāya sīsaṃ nakhehi vijjhi . Rājadhītā ‘‘nāyaṃ attano nakhehi vijjhati, pitucchāputtassa me kumārassa nakhehi vijjhatī’’ti ñatvā ‘‘amma, tvaṃ kumārassa santikaṃ agamāsī’’ti pucchi. ‘‘Āma, ammā’’ti. ‘‘Kiṃ tena sāsanaṃ kathita’’nti? ‘‘Tava bahikaraṇūpāyaṃ pucchati, ammā’’ti. Rājadhītā ‘‘paṇḍito honto jānissatī’’ti paṭhamaṃ gāthaṃ bandhitvā ‘‘amma, imaṃ uggahetvā kumārassa kathehī’’ti āha.
“若手柔软,象亦善调;
若黑暗如雨降,斯时或当如是。”
‘‘Pāṇi ce muduko cassa, nāgo cassa sukārito; Andhakāro ca vasseyya, atha nūna tadā siyā’’ti.
她学了那首偈颂后,走到王子跟前。王子问:“妈妈,公主说了什么?”她回答:“少爷,公主别的什么都没说,只送来了这首偈颂。”于是她念了那首偈颂。王子明白了其中的意思,便说:“妈妈,你走吧。”就这样把她打发走了。
Sā taṃ uggaṇhitvā kumārassa santikaṃ gantvā ‘‘amma, rājadhītā kimāhā’’ti vutte ‘‘ayyaputta, aññaṃ kiñci avatvā imaṃ gāthaṃ pahiṇī’’ti taṃ gāthaṃ udāhāsi. Kumāro ca tassatthaṃ ñatvā ‘‘gaccha, ammā’’ti taṃ uyyojesi.
偈颂的含义是:如果你有一位小侍女,她的手像我的手一样柔软;如果你有一头训练得很好、能安住不动的大象;如果那一天有具足四支分的、极其浓重的黑暗,而且天还下着雨——那么,到那时,依靠这四种条件,你的心愿就一定会完全实现。
Gāthāyattho – sace te ekissā cūḷupaṭṭhākāya mama hattho viya hattho mudu assa, yadi ca te āneñjakāraṇaṃ sukārito eko hatthī assa, yadi ca taṃ divasaṃ caturaṅgasamannāgato ativiya bahalo andhakāro assa, devo ca vasseyya. Atha nūna tadā siyāti tādise kāle ime cattāro paccaye āgamma ekaṃsena te manorathassa matthakagamanaṃ siyāti.
王子如实明白了这个意思后,就准备好了一位容貌端正、双手柔软的贴身小侍从,又给吉祥象的看护人送了贿赂,把大象训练得安稳不动,然后等待时机到来。
Kumāro etamatthaṃ tathato ñatvā ekaṃ abhirūpaṃ muduhatthaṃ cūḷupaṭṭhākaṃ sajjaṃ katvā maṅgalahatthigopakassa lañjaṃ datvā hatthiṃ āneñjakāraṇaṃ kāretvā kālaṃ āgamento acchi.
在一个黑分月的布萨日,中夜刚过,浓密的乌云降下大雨。他心想:“今天就是公主说的那个日子了。”于是骑上大象,让那个双手柔软的贴身侍从也坐在象背上,来到王宫,在朝向露天庭院的地方,让大象紧靠高墙,自己站在窗边淋着雨等候。国王为了保护女儿,不让她睡在别处,只让她睡在自己身边的小床上。公主知道“今天王子一定会来”,毫无睡意地躺着,对国王说:“父王,我想沐浴。”国王说:“来吧,女儿。”牵着她的手,把她带到窗边,说:“就在这里沐浴吧,女儿。”然后把她抱起来,放在窗外的门廊前,自己握住她的一只手站着。公主正在沐浴时,向王子伸出手去。王子从她手上取下饰物,戴在那个侍从的手上,然后把侍从举起来,让她靠着公主,放在门廊前。公主抓住侍从的手,放进父王手里。国王抓住了侍从的手,便松开了女儿的手。公主又从另一只手上取下饰物,戴在侍从的另一只手上,再放进父王手里,随后和王子一起离开了。国王以为是自己的女儿,沐浴结束后,让那个女孩睡在华丽的内室,关上门,上了闩,安排了守卫,然后回到自己的卧室躺下。
Athekasmiṃ kāḷapakkhuposathadivase majjhimayāmasamanantare ghanakāḷamegho vassi. So ‘‘ayaṃ dāni rājadhītāya vuttadivaso’’ti vāraṇaṃ abhiruhitvā muduhatthakaṃ cūḷupaṭṭhākaṃ hatthipiṭṭhe nisīdāpetvā gantvā rājanivesanassa ākāsaṅgaṇābhimukhe ṭhāne hatthiṃ mahābhittiyaṃ allīyāpetvā vātapānasamīpe temento aṭṭhāsi. Rājāpi dhītaraṃ rakkhanto aññattha sayituṃ na deti, attano santike cūḷasayane sayāpeti. Sāpi ‘‘ajja kumāro āgamissatī’’ti ñatvā niddaṃ anokkamitvāva nipannā ‘‘tāta nhāyitukāmāmhī’’ti āha. Rājā ‘‘ehi, ammā’’ti taṃ hatthe gahetvā vātapānasamīpaṃ netvā ‘‘nhāyāhi, ammā’’ti ukkhipitvā vātapānassa bahipasse pamukhe ṭhapetvā ekasmiṃ hatthe gahetvā aṭṭhāsi. Sā nhāyamānāva kumārassa hatthaṃ pasāresi, so tassā hatthato ābharaṇāni omuñcitvā upaṭṭhākāya hatthe piḷandhitvā taṃ ukkhipitvā rājadhītaraṃ nissāya pamukhe ṭhapesi . Sā tassā hatthaṃ gahetvā pitu hatthe ṭhapesi, so tassā hatthaṃ gahetvā dhītu hatthaṃ muñci, sā itarasmāpi hatthā ābharaṇāni omuñcitvā tassā dutiyahatthe piḷandhitvā pitu hatthe ṭhapetvā kumārena saddhiṃ agamāsi. Rājā ‘‘dhītāyeva me’’ti saññāya taṃ dārikaṃ nhānapariyosāne sirigabbhe sayāpetvā dvāraṃ pidhāya lañchetvā ārakkhaṃ datvā attano sayanaṃ gantvā nipajji.
天亮了,国王打开门,看见那个女孩,就问:“这是怎么回事?”女孩把和那位王子一起离开的经过告诉了他。国王心里很后悔,想:“就算牵着女人的手走路,也守不住女人,女人真是没法守护啊。”于是他说了后面那两首偈颂——
So pabhātāya rattiyā dvāraṃ vivaritvā taṃ dārikaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Sā tassā kumārena saddhiṃ gatabhāvaṃ kathesi. Rājā vippaṭisārī hutvā ‘‘hatthe gahetvā carantenapi mātugāmaṃ rakkhituṃ na sakkā, evaṃ arakkhiyā nāmitthiyo’’ti cintetvā itarā dve gāthā avoca –
她们不知满足,说话柔软温和,却难以被填满,就像河流一样。
知道它会让人沉沦,就该远远地避开。
‘‘Analā mudusambhāsā, duppūrā tā nadīsamā; Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.
“凡女子所亲近者,或以欲或以财;
如火烧其依处,速即烧尽彼。”
‘‘Yaṃ etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā; Jātavedova saṃ ṭhānaṃ, khippaṃ anudahanti na’’nti.
在这里,“不满足、言语柔和”的意思是:即使对她们说柔和的话,也没法让她们满足;根本不可能用温和的言语把她们拉拢过来。“不满足”也可以理解为:她们对男人从不觉得够。“言语柔和”是说:即便她们内心强硬,但她们说话时语气柔和,所以叫“言语柔和”。“难以填满,如同河流”:就像河流,因为水不断流来、不断流走,所以用水怎么也填不满;同样,她们对已经反复经历过的淫欲等事从不满足,所以是“难以填满”。因此说:
Tattha analā mudusambhāsāti muduvacanenapi asakkuṇeyyā, neva sakkā saṇhavācāya saṅgaṇhitunti attho. Purisehi vā etāsaṃ na alanti analā. Mudusambhāsāti hadaye thaddhepi sambhāsāva mudu etāsanti mudusambhāsā. Duppūrā tā nadīsamāti yathā nadī āgatāgatassa udakassa sandanato udakena duppūrā, evaṃ anubhūtānubhūtehi methunādīhi aparitussanato duppūrā. Tena vuttaṃ –
比丘们,女人对三种东西永远不会满足,到死都不会厌倦。是哪三种?性交、生育、打扮。比丘们,女人对这三种东西永远不会满足,到死都不会厌倦。
‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ atitto appaṭivāno mātugāmo kālaṃ karoti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Methunasamāpattiyā ca vijāyanassa ca alaṅkārassa ca. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto appaṭivāno mātugāmo kālaṃ karotī’’ti.
“沉没”是指在八大地狱和十六小地狱里往下陷。“它”只是个语气词。“了知后”就是这样知道之后。“应当远远地避开”——意思是说:“这些女人对淫欲之类的事永远不会满足,死后就沉没在这些地狱里;她们自己都这样沉没了,还能让谁得到快乐呢?”智者男子这样明白之后,就远远地避开她们。“因喜爱或因财富”,是指因为自己的喜爱、喜好、爱恋,或者因为依附他人而得到的财富,这些女人亲近、结交某个男子。“生而知者”是指火。因为火刚一产生就能被感知、被知道,清清楚楚,所以叫“生而知者”。火会烧掉自己所在的地方、原因和处所,这些女人对所亲近的男子也一样:哪怕他具备财富、名声、戒行和智慧,她们也会毁掉他的所有财富等,让他再也无法获得那样的成就,很快就把他烧毁、焚尽。关于这一点也有这样的话——
Sīdantīti aṭṭhasu mahānirayesu soḷasasu ussadanirayesu nimujjanti. Nanti nipātamattaṃ . Viditvānāti evaṃ jānitvā. Ārakā parivajjayeti ‘‘etā itthiyo nāma methunadhammādīhi atittā kālaṃ katvā etesu nirayesu sīdanti, etā evaṃ attanā sīdamānā kassaññassa sukhāya bhavissantī’’ti evaṃ ñatvā paṇḍito puriso dūratova tā parivajjayeti dīpeti. Chandasā vā dhanena vāti attano vā chandena ruciyā pemena, bhativasena laddhadhanena vā yaṃ purisaṃ etā itthiyo upasevanti bhajanti. Jātavedoti aggi. So hi jātamattova vediyati, vidito pākaṭo hotīti jātavedo. So yathā attano ṭhānaṃ kāraṇaṃ okāsaṃ anudahati, evametāpi yaṃ upasevanti, taṃ purisaṃ dhanayasasīlapaññāsamannāgatampi tesaṃ sabbesaṃ dhanādīnaṃ vināsanato puna tāya sampattiyā abhabbuppattikaṃ kurumānā khippaṃ anudahanti jhāpenti. Vuttampi cetaṃ –
再强壮的人也会变得虚弱,再有力气的人也会衰退;
有眼睛的人也会变成瞎子,一旦落入女人的掌控之中。
有德行的人会变得没有德行,有智慧的人也会退失。
放逸者躺在束缚中,陷入了女人的掌控。
“放逸者的名声、称誉、坚毅、勇健、多闻与智慧,
皆被焚尽,犹如大火烧尽一堆柴薪。”
‘‘Balavanto dubbalā honti, thāmavantopi hāyare; Cakkhumā andhakā honti, mātugāmavasaṃ gatā. ‘‘Guṇavanto nigguṇā honti, paññavantopi hāyare; Pamattā bandhane senti, mātugāmavasaṃ gatā. ‘‘Ajjhenañca tapaṃ sīlaṃ, saccaṃ cāgaṃ satiṃ matiṃ; Acchindanti pamattassa, panthadūbhīva takkarā. ‘‘Yasaṃ kittiṃ dhitiṃ sūraṃ, bāhusaccaṃ pajānanaṃ; Khepayanti pamattassa, kaṭṭhapuñjaṃva pāvako’’ti.
说完这番话,大士心想:“外甥也该由我来抚养。”于是以极大的恭敬把女儿嫁给了他,并把他立为副王。后来舅父去世,他也登上了王位。
Evaṃ vatvā mahāsatto ‘‘bhāgineyyopi mayāva posetabbo’’ti mahantena sakkārena dhītaraṃ tasseva datvā taṃ oparajje patiṭṭhapesi. Sopi mātulassa accayena rajje patiṭṭhahi.
导师讲完这段佛法开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在谛理开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。导师说:“那时的国王,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesenaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā rājā ahameva ahosi’’nti.
3. 小诱惑本生注释
[263] 3. Cūḷapalobhanajātakavaṇṇanā
“Abhijjamānevārisminti”(意为“在水未决堤时”)这段是世尊住在祇园精舍时,为了一个心生厌离的比丘而说的。世尊让人把那比丘带到法堂,问他:“比丘,听说你心生厌离了,是真的吗?”比丘回答:“是的,尊者。”世尊便说:“比丘,女人这东西,过去连那些清净无染的众生,也会因她们而受到污染。”接着,世尊讲起了过去的事。
Abhijjamānevārisminti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhumeva ārabbha kathesi. Tañhi satthā dhammasabhaṃ ānītaṃ ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, itthiyo nāmetā porāṇake suddhasattepi saṃkilesesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去在波罗奈,梵授王没有儿子,就对后妃们说:“你们求个儿子吧。”她们便祈求生子。这样过了很久,菩萨从梵天界命终,投生到王后的胎中。他刚出生,人们给他洗了澡,就交给乳母去喂奶。他一边吃奶一边哭,于是又把他交给另一个女人。只要到了女人手里,他就哭闹不停。后来把他交给一个男仆,男仆刚一抱起他,他就安静了。从那时起,男人们才抱得了他。喂奶时,要么把奶挤出来喂他,要么在乳房上隔一层麻布再放进他嘴里。因此大家给他取名叫“厌女香童子”。他渐渐长大,却连让他见到女人都不行。为此,国王专门为他安排了单独的坐卧之处,还建了一座禅修阁。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rājā aputtako hutvā attano itthiyo ‘‘puttapatthanaṃ karothā’’ti āha. Tā putte patthenti. Evaṃ addhāne gate bodhisatto brahmalokā cavitvā aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Taṃ jātamattaṃ nhāpetvā thaññapāyanatthāya dhātiyā adaṃsu. So pāyamāno rodati, atha naṃ aññissā adaṃsu. Mātugāmahatthagato neva tuṇhī hoti. Atha naṃ ekassa pādamūlikassa adaṃsu, tena gahitamattoyeva tuṇhī ahosi. Tato paṭṭhāya purisāva taṃ gahetvā caranti. Thaññaṃ pāyentā duhitvā vā pāyenti, sāṇiantarena vā thanaṃ mukhe ṭhapenti. Tenassa anitthigandhakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tassa aparāparaṃ vaddhamānassapi mātugāmaṃ nāma dassetuṃ na sakkā. Tenassa rājā visuṃyeva nisajjādiṭṭhānāni jhānāgārañca kāresi.
他十六岁那年,国王心想:“我没有别的儿子,可这王子却不享受欲乐,连王位也不会想要,我真是白得了个儿子。”这时,有个擅长歌舞音乐的年轻舞女,很会讨好男人、让他们听话。她走到国王面前,问:“大王,您在想什么?”国王就把原因告诉了她。她说:“好,大王,让我去引诱他,让他尝尝欲乐的滋味。”国王说:“你要是能引诱这个连女人气味都不喜欢的王子,他就会当国王,你就是王后。”她说:“这事交给我,您别担心。”然后她去对守卫们说:“我天亮时过来,站在王子寝处的禅修阁外唱歌。如果他生气,你们就告诉我,我马上走。如果他听,你们就告诉我他的情况。”他们答应了:“好。”
So tassa soḷasavassikakāle cintesi – ‘‘mayhaṃ añño putto natthi, ayaṃ pana kumāro kāme na paribhuñjati, rajjampi na icchissati, dulladdho vata me putto’’ti. Atha naṃ ekā naccagītavāditakusalā purise paricaritvā attano vase kātuṃ paṭibalā taruṇanāṭakitthī upasaṅkamitvā ‘‘deva, kiṃ nu cintesī’’ti āha, rājā taṃ kāraṇaṃ ācikkhi. ‘‘Hotu, deva , ahaṃ taṃ palobhetvā kāmarasaṃ jānāpessāmī’’ti. ‘‘Sace me puttaṃ anitthigandhakumāraṃ palobhetuṃ sakkissasi, so rājā bhavissati, tvaṃ aggamahesī’’ti. Sā ‘‘mameso bhāro, tumhe mā cintayitthā’’ti vatvā ārakkhamanusse upasaṅkamitvā āha – ‘‘ahaṃ paccūsasamaye āgantvā ayyaputtassa sayanaṭṭhāne bahijhānāgāre ṭhatvā gāyissāmi. Sace so kujjhati, mayhaṃ katheyyātha, ahaṃ apagacchissāmi. Sace suṇāti, vaṇṇaṃ me katheyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu.
她在天快亮的时候站到那个地方,弹琴和唱歌彼此不相压过,用甜美的声音唱起来。王子躺着听。第二天,王子命她站到更近的地方唱;又过一天,王子命她站在禅堂里唱;再过一天,王子命她站到他身边唱。就这样一步步靠近,他生起了贪爱,沉溺在世间法里,尝到了欲乐的滋味,心想:“不能再把女人让给别人了。”于是抓起剑,跑到街上,追着男人到处游荡。国王派人把他抓住,连同那个女子一起赶出城去。两人进了森林,顺恒河而下,把一边当作恒河,一边当作大海,在两者之间建了一座草庵住下来。女子坐在草棚里煮薯类和根茎,菩萨则从林中采回各种果实。
Sāpi paccūsakāle tasmiṃ padese ṭhatvā tantissarena gītassaraṃ, gītassarena tantissaraṃ anatikkamitvā madhurena saddena gāyi, kumāro suṇantova nipajji, punadivase ca āsannaṭṭhāne ṭhatvā gāyituṃ āṇāpesi, punadivase jhānāgāre ṭhatvā gāyituṃ āṇāpesi, punadivase attano samīpe ṭhatvāti evaṃ anukkameneva taṇhaṃ uppādetvā lokadhammaṃ sevitvā kāmarasaṃ ñatvā ‘‘mātugāmaṃ nāma aññesaṃ na dassāmī’’ti asiṃ gahetvā antaravīthiṃ otaritvā purise anubandhanto vicari. Atha naṃ rājā gāhāpetvā tāya kumārikāya saddhiṃ nagarā nīharāpesi. Ubhopi araññaṃ pavisitvā adhogaṅgaṃ gantvā ekasmiṃ passe gaṅgaṃ, ekasmiṃ samuddaṃ katvā ubhinnamantare assamapadaṃ māpetvā vāsaṃ kappayiṃsu. Kumārikā paṇṇasālāyaṃ nisīditvā kandamūlādīni pacati, bodhisatto araññato phalāphalaṃ āharati.
有一天,当菩萨去采各种果子的时候,一个从海岛上来的苦行僧为了乞食,从空中飞过,看见炊烟,就降落在隐居处。那女子对他说:“请坐,等饭煮熟。”让他坐下后,就用女人的姿态来诱惑他,使他从禅那中退失,破坏了他的梵行。他像一只断了翅膀的乌鸦,没法离开她,整天待在那里。后来看见菩萨回来,就慌忙朝大海那边逃去。菩萨心想:“这家伙一定会成为我的敌人。”就拿起剑追了上去。那苦行僧做出腾空飞起的样子,却掉进了海里。菩萨心想:“这位苦行僧应该是从空中来的,因为退失了禅那才掉进海里,我应当做他的依靠。”于是站在岸边,说了这些偈颂:
Athekadivasaṃ tasmiṃ phalāphalatthāya gate samuddadīpakā eko tāpaso bhikkhācāratthāya ākāsena gacchanto dhūmaṃ disvā assamapade otari. Atha naṃ sā ‘‘nisīda, yāva paccatī’’ti nisīdāpetvā itthikuttena palobhetvā jhānā cāvetvā brahmacariyamassa antaradhāpesi. So pakkhacchinnakāko viya hutvā taṃ jahituṃ asakkonto sabbadivasaṃ tattheva ṭhatvā bodhisattaṃ āgacchantaṃ disvā vegena samuddābhimukho palāyi. Atha naṃ so ‘‘paccāmitto me ayaṃ bhavissatī’’ti asiṃ gahetvā anubandhi. Tāpaso ākāse uppatanākāraṃ dassetvā samudde pati. Bodhisatto ‘‘esa tāpaso ākāsenāgato bhavissati, jhānassa parihīnattā samudde patito, mayā dānissa avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā velante ṭhatvā imā gāthā avoca –
汝以神通亲至不破之水,凌波而行;
与女人行淫后,遂沉没于大海之中。
‘‘Abhijjamāne vārismiṃ, sayaṃ āgamma iddhiyā; Missībhāvitthiyā gantvā, saṃsīdasi mahaṇṇave.
能让人晕头转向的大幻术,是梵行的破坏者;
知道它会让人沉沦,就该远远躲开它。
‘‘Āvaṭṭanī mahāmāyā, brahmacariyavikopanā; Sīdanti naṃ viditvāna, ārakā parivajjaye.
“那些女人因为欲望或钱财而亲近他,
就像火神吞噬它所在的地方,她们很快就把他烧尽。”
‘‘Yaṃ etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā; Jātavedova saṃ ṭhānaṃ, khippaṃ anudahanti na’’nti.
在这里,“在不被破坏的水中”是指在这不动摇、不晃动的水上,自己没有碰到水,而是靠神通从空中飞来。“与女人混杂”是指按世间法的方式与女人交往。“诱惑者、大幻术”:这些女人因为用欲望的漩涡把人卷进去,所以叫“诱惑者”;因为具备无穷无尽的女性幻术,所以叫“大幻术”。正如这样说——
Tattha abhijjamāne vārisminti imasmiṃ udake acalamāne akampamāne udakaṃ anāmasitvā sayaṃ ākāseneva iddhiyā āgantvā. Missībhāvitthiyāti lokadhammavasena itthiyā saddhiṃ missībhāvaṃ. Āvaṭṭanī mahāmāyāti itthiyo nāmetā kāmāvaṭṭena āvaṭṭanato āvaṭṭanī, anantāhi itthimāyāhi samannāgatattā mahāmāyā nāma. Vuttañhetaṃ –
“幻术、幻象、阳焰、忧愁、疾病和灾祸;
她们是粗恶的,是束缚,是死神的套索,是居于洞窟者;
谁要是相信这些女人,他就是男人中最下贱的人。”
‘‘Māyā cetā marīcī ca, soko rogo cupaddavo; Kharā ca bandhanā cetā, maccupāso guhāsayo; Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo’’ti. (jā. 2.21.118);
破坏梵行,就是破坏最殊胜的行为,也就是对远离淫欲的梵行的破坏。沉没,是说这些女人因为破坏了仙人们的梵行,所以沉没在恶趣之中。剩下的内容,按照前面的方式套用理解即可。
Brahmacariyavikopanāti seṭṭhacariyassa methunaviratibrahmacariyassa vikopanā. Sīdantīti itthiyo nāmetā isīnaṃ brahmacariyavikopanena apāyesu sīdanti. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.
苦行者听了菩萨这番话,就站在大海中央,把已经失掉的禅那重新修起来,然后从空中径直回到自己住的地方。菩萨心想:“这位苦行者身体这么沉重,却能像木棉絮一样从空中飞走,我也应该像他那样修起禅那,在空中行走。”于是他回到草庵,把那个女子带到有人走的路上,打发她说:“你走吧。”然后他进入森林,在一处宜人的地方搭起草庵,出家做了仙人,修习遍业处,证得神通和定力,命终之后往生梵天界。
Etaṃ pana bodhisattassa vacanaṃ sutvā tāpaso samuddamajjhe ṭhitoyeva naṭṭhajjhānaṃ puna uppādetvā ākāsena attano vasanaṭṭhānameva gato. Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ tāpaso evaṃ bhāriko samāno simbalitūlaṃ viya ākāsena gato, mayāpi iminā viya jhānaṃ uppādetvā ākāsena carituṃ vaṭṭatī’’ti. So assamaṃ gantvā taṃ itthiṃ manussapathaṃ netvā ‘‘gaccha, tva’’nti uyyojetvā araññaṃ pavisitvā manuññe bhūmibhāge assamaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这个法义开示,阐明四圣谛之后,把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。导师说:“那时的‘不近女香童子’,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā anitthigandhakumāro ahameva ahosi’’nti.
264. 4. 摩诃波那陀本生注释
[264] 4. Mahāpanādajātakavaṇṇanā
“名叫帕那多的那位国王”这段话,是导师坐在恒河岸边,围绕跋达吉长老的威神力而说的。有一次,导师在舍卫城过完雨安居后,心想“我要摄受跋达吉王子”,便在比丘僧团随行下游行,到了跋达吉城,在生林住了三个月,等待王子智慧成熟。跋达吉王子名声显赫,是拥有八亿财富的跋达吉商主的独生子。他有三座适合三个季节的宫殿,每座各住四个月。在一座住满后,他便在歌舞伎女的簇拥下,以盛大的排场前往另一座宫殿。就在那时,全城都会骚动起来,想看看王子的荣华,宫殿与宫殿之间人们架起车轮挨着车轮、床榻挨着床榻。
Panādo nāma so rājāti idaṃ satthā gaṅgātīre nisinno bhaddajittherassānubhāvaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye satthā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā ‘‘bhaddajikumārassa saṅgahaṃ karissāmī’’ti bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno bhaddiyanagaraṃ patvā jātiyāvane tayo māse vasi kumārassa ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno. Bhaddajikumāro mahāyaso asītikoṭivibhavassa bhaddiyaseṭṭhino ekaputtako. Tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṃ. Ekekasmiṃ cattāro cattāro māse vasati. Ekasmiṃ vasitvā nāṭakaparivuto mahantena yasena aññaṃ pāsādaṃ gacchati. Tasmiṃ khaṇe ‘‘kumārassa yasaṃ passissāmā’’ti sakalanagaraṃ saṅkhubhi, pāsādantare cakkāticakkāni mañcātimañcāni bandhanti.
导师住了三个月后,告诉城里的人:“我们要走了。”城里人请求导师:“尊者,请明天再走。”第二天,他们为以佛陀为首的比丘僧团准备好丰盛的供养,在城中央搭起帐篷,装饰好,铺好座位,然后来禀报时间到了。导师在比丘僧团围绕下来到那里坐下,人们做了大供养。导师吃完饭,用悦耳的声音开始随喜。就在这时,跋达吉王子正从一座宫殿走向另一座宫殿。那天没有人来看他的富贵排场,只有他自己的随从跟着他。他问随从:“以前我从一座宫殿走向另一座宫殿时,全城都轰动,车轴撞着车轴,床榻叠着床榻,今天却除了我的人以外,一个外人都没有,这是什么缘故?”随从说:“主人,正自觉者在这跋达吉城住了三个月,今天就要走了。他吃完饭正在给大众说法,全城的人都去听法了。”王子说:“那走吧,我们也去听。”于是他就佩带着全套饰品,带着庞大的随从队伍前去,站在人群外围听法。他就这样站着听法,便灭尽了一切烦恼,证得了最高果位——阿拉汉果。
Satthā tayo māse vasitvā ‘‘mayaṃ gacchāmā’’ti nagaravāsīnaṃ ārocesi. Nāgarā ‘‘bhante, sve gamissathā’’ti satthāraṃ nimantetvā dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā alaṅkaritvā āsanāni paññapetvā kālaṃ ārocesuṃ. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto tattha gantvā nisīdi, manussā mahādānaṃ adaṃsu. Satthā niṭṭhitabhattakicco madhurassarena anumodanaṃ ārabhi. Tasmiṃ khaṇe bhaddajikumāropi pāsādato pāsādaṃ gacchati , tassa sampattidassanatthāya taṃ divasaṃ na koci agamāsi, attano manussāva parivāresuṃ. So manusse pucchi – ‘‘aññasmiṃ kāle mayi pāsādato pāsādaṃ gacchante sakalanagaraṃ saṅkhubhati, cakkāticakkāni mañcātimañcāni bandhanti, ajja pana ṭhapetvā mayhaṃ manusse añño koci natthi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti. ‘‘Sāmi, sammāsambuddho imaṃ bhaddiyanagaraṃ upanissāya tayo māse vasitvā ajjeva gamissati, so bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā mahājanassa dhammaṃ deseti, sakalanagaravāsinopi tassa dhammakathaṃ suṇantī’’ti. So ‘‘tena hi etha, mayampi suṇissāmā’’ti sabbābharaṇapaṭimaṇḍitova mahantena parivārena upasaṅkamitvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto ṭhitova sabbakilese khepetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.
导师把跋提商主叫过来,说:“大商主,你儿子就是穿着盛装、打扮整齐来听法的时候证得阿拉汉果的。所以对他来说,今天要么适合出家,要么就该般涅槃了。”商主说:“尊者,我儿子不需要般涅槃,请您让他出家吧。出家以后,明天请带着他一起来我们家。”世尊默许了邀请,带着这位善男子回到精舍,让他出家并受具足戒。他的父母在七天里做了盛大的供养。世尊住了七天之后,带着这位善男子四处游化,来到了拘提村。拘提村的居民们以佛陀为首的比丘僧团做了大布施。世尊吃完饭,开始说随喜。那位善男子在说随喜的时候,走到村外,心想“等世尊来的时候我再起身”,就坐在恒河渡口附近的一棵树下入了定。长老比丘们走过来时他也没起身,直到世尊来了才站起来。那些还是凡夫的比丘们生气了,说:“这个人出家以后还跟以前在家时一样,看见大长老们来了都不起身。”
Satthā bhaddiyaseṭṭhiṃ āmantetvā ‘‘mahāseṭṭhi, putto te alaṅkatapaṭiyattova dhammakathaṃ suṇanto arahatte patiṭṭhito, tenassa ajjeva pabbajituṃ vā vaṭṭati parinibbāyituṃ vā’’ti āha. ‘‘Bhante, mayhaṃ puttassa parinibbānena kiccaṃ natthi, pabbājetha naṃ, pabbājetvā ca pana naṃ gahetvā sve amhākaṃ gehaṃ upasaṅkamathā’’ti. Bhagavā nimantanaṃ adhivāsetvā kulaputtaṃ ādāya vihāraṃ gantvā pabbājetvā upasampadaṃ dāpesi. Tassa mātāpitaro sattāhaṃ mahāsakkāraṃ kariṃsu. Satthā sattāhaṃ vasitvā kulaputtamādāya cārikaṃ caranto koṭigāmaṃ pāpuṇi. Koṭigāmavāsino manussā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ ārabhi. Kulaputto anumodanakaraṇakāle bahigāmaṃ gantvā ‘‘satthu āgatakāleyeva uṭṭhahissāmī’’ti gaṅgātitthasamīpe ekasmiṃ rukkhamūle jhānaṃ samāpajjitvā nisīdi . Mahallakattheresu āgacchantesupi anuṭṭhahitvā satthu āgatakāleyeva uṭṭhahi. Puthujjanā bhikkhū ‘‘ayaṃ pure viya pabbajitvā mahāthere āgacchantepi disvā na uṭṭhahatī’’ti kujjhiṃsu.
拘提村的居民把船筏绑在一起。导师站在船筏上问:“跋达吉,你在哪里?”他回答:“尊者,我就在这里。”导师说:“来吧,跋达吉,跟我们一起上同一条船。”长老就跳起来,站到一条船上。后来船到了恒河中间时,导师说:“跋达吉,你做大帕那达国王时住过的那座宫殿在哪里?”他回答:“尊者,就在这里沉没了。”凡夫比丘们说:“跋达吉长老在乱说自己证得了什么。”导师说:“跋达吉,那你就消除同梵行者们的疑惑吧。”就在那一刻,长老礼敬导师后,以神通力前去,用脚趾抓住宫殿的尖顶,把那二十五由旬大的宫殿整个提起来,飞升到空中。当他飞升时,原本在下方宫殿里的众生因为宫殿破裂而显现出来。他把宫殿从水里提起一由旬、二由旬、三由旬,一直到二十由旬。那时,他前世的亲族因为贪恋这座宫殿,投生为鱼、鳖、龙、蛙等,就出生在这座宫殿里。宫殿被提起时,它们翻来滚去,全都掉回水里。导师看见它们掉落,说:“跋达吉,你的亲族在受苦。”长老听了导师的话,就放下宫殿,宫殿便落回原处。导师渡过了恒河。众人在恒河岸边为导师铺好座位,导师坐在铺好的殊胜佛座上,像初升的太阳一样放出光芒。这时比丘们问:“尊者,跋达吉长老是什么时候住过这座宫殿的?”导师说:“是他做大帕那达国王的时候。”然后便讲述了过去的因缘。
Koṭigāmavāsino manussā nāvāsaṅghāte bandhiṃsu. Satthā nāvāsaṅghāte ṭhatvā ‘‘kahaṃ , bhaddajī’’ti pucchi. ‘‘Esa, bhante, idhevā’’ti. ‘‘Ehi, bhaddaji, amhehi saddhiṃ ekanāvaṃ abhiruhā’’ti. Theropi uppatitvā ekanāvāya aṭṭhāsi. Atha naṃ gaṅgāya majjhaṃ gatakāle satthā āha – ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvutthapāsādo kaha’’nti. Imasmiṃ ṭhāne nimuggo, bhanteti. Puthujjanā bhikkhū ‘‘bhaddajitthero aññaṃ byākarotī’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘tena hi, bhaddaji, sabrahmacārīnaṃ kaṅkhaṃ chindā’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe thero satthāraṃ vanditvā iddhibalena gantvā pāsādathūpikaṃ pādaṅguliyā gahetvā pañcavīsatiyojanaṃ pāsādaṃ gahetvā ākāse uppati. Uppatito ca pana heṭṭhāpāsāde ṭhitānaṃ pāsādaṃ bhinditvā paññāyi. So ekayojanaṃ dviyojanaṃ tiyojananti yāva vīsatiyojanā udakato pāsādaṃ ukkhipi. Athassa purimabhave ñātakā pāsādalobhena macchakacchapanāgamaṇḍūkā hutvā tasmiṃyeva pāsāde nibbattā pāsāde uṭṭhahante parivattitvā parivattitvā udakeyeva patiṃsu. Satthā te patante disvā ‘‘ñātakā te, bhaddaji, kilamantī’’ti āha. Thero satthu vacanaṃ sutvā pāsādaṃ vissajjesi, pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhahi, satthā pāragaṅgaṃ gato. Athassa gaṅgātīreyeva āsanaṃ paññāpayiṃsu, so paññatte varabuddhāsane taruṇasūriyo viya rasmiyo muñcanto nisīdi. Atha naṃ bhikkhū ‘‘kasmiṃ kāle, bhante, ayaṃ pāsādo bhaddajittherena ajjhāvuttho’’ti pucchiṃsu. Satthā ‘‘mahāpanādarājakāle’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在毗提诃国的弥提罗城里,有一位名叫苏卢支的国王。他的儿子也叫苏卢支,而他的孙子名叫大帕那达。他们得到了这座宫殿。他们能获得这座宫殿,是因为过去所造的业:有一对父子用芦苇和乌敦跋罗木,为一位独觉佛建造了居住的草舍。这部本生中的一切过去因缘,将在《杂集》的《苏卢支本生》中详细展现。
Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ suruci nāma rājā ahosi, puttopi tassa suruciyeva, tassa pana putto mahāpanādo nāma ahosi, te imaṃ pāsādaṃ paṭilabhiṃsu. Paṭilābhatthāya panassa idaṃ pubbakammaṃ – dve pitāputtā naḷehi ca udumbaradārūhi ca paccekabuddhassa vasanapaṇṇasālaṃ kariṃsu. Imasmiṃ jātake sabbaṃ atītavatthu pakiṇṇakanipāte surucijātake (jā. 1.14.102 ādayo) āvibhavissati.
导师引出这段过去的事之后,以正自觉者的身份说出了这些偈颂:
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā sammāsambuddho hutvā imā gāthā avoca –
有个国王名叫帕那达,他的祭柱是纯金的;
横向十六而宽,竖说千倍而高。
‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo; Tiriyaṃ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā.
有一千根柱子和一百座圆顶阁楼,幢幡飘扬,由绿色宝石所造。
在那里,六千个乾闼婆舞成七群。
‘‘Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo; Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā.
“跋达吉,那时确实就是这样,正如你所说的。
那时我是帝释天神,是你的侍者。”
‘‘Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaddaji; Sakko ahaṃ tadā āsiṃ, veyyāvaccakaro tavā’’ti.
这里,“柱”指的是宫殿。“横着有十六箭宽”,是说它的宽度有十六箭的射程那么宽。“上面说千倍”,是说它的高度达到千箭射程那么高;按千箭射程来算,就是二十五由旬。而它的宽度只有八由旬。
Tattha yūpoti pāsādo. Tiriyaṃ soḷasubbedhoti vitthārato soḷasakaṇḍapātavitthāro ahosi. Uddhamāhu sahassadhāti ubbedhena sahassakaṇḍagamanamattaṃ ucco ahu, sahassakaṇḍagamanagaṇanāya pañcavīsatiyojanappamāṇaṃ hoti. Vitthāro panassa aṭṭhayojanamatto.
这座名为“千节百柱”的宫殿,高有一千节,共一百层。“Dhajālū”的意思是具足幢幡。“Haritāmayo”的意思是用绿宝石围饰。不过,在义注中写作“samāluharitāmayo”,意思是配有绿宝石制成的门扇、窗户和通风窗;据说“samālu”就是门扇、窗户、通风窗的名称。“Gandhabbā”指舞者。“六千分为七处”,意思是六千名舞者分成七组,在宫殿的七个地方为国王起舞取乐。他们这样跳着,却还是没能让国王发笑。于是天王帝释派来天界的舞者,举办了一场歌舞集会,这时大帕那陀王才笑了起来。
Sahassakaṇḍo satageṇḍūti so panesa sahassakaṇḍubbedho pāsādo satabhūmiko ahosi. Dhajālūti dhajasampanno. Haritāmayoti haritamaṇiparikkhitto. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘samāluharitāmayo’’ti pāṭho, haritamaṇimayehi dvārakavāṭavātapānehi samannāgatoti attho. Samālūti kira dvārakavāṭavātapānānaṃ nāmaṃ. Gandhabbāti naṭā, cha sahassāni sattadhāti cha gandhabbasahassāni sattadhā hutvā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño ratijananatthāya nacciṃsūti attho. Te evaṃ naccantāpi rājānaṃ hāsetuṃ nāsakkhiṃsu, atha sakko devarājā devanaṭaṃ pesetvā samajjaṃ kāresi, tadā mahāpanādo hasi.
“正如你所说,跋达吉”:当跋达吉长老被问到“跋达吉,你做大帕那陀王时住的那座宫殿在哪里”时,他回答“尊者,就沉没在这个地方”。他这样说的时候,其实就说出了当时那座宫殿是为他自己而出现的,以及他曾是大帕那陀王这件事。导师明白这个意思后说:“跋达吉,正如你所说,那时确实就是这样;而我那时就是帝释天神,是你的贴身侍者。”就在那一刻,凡夫比丘们的疑惑都消除了。
Yathā bhāsasi, bhaddajīti bhaddajittherena hi ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvutthapāsādo kaha’’nti vutte ‘‘imasmiṃ ṭhāne nimuggo, bhante’’ti vadantena tasmiṃ kāle attano atthāya tassa pāsādassa nibbattabhāvo ca mahāpanādarājabhāvo ca bhāsito hoti. Taṃ gahetvā satthā ‘‘yathā tvaṃ, bhaddaji, bhāsasi, tadā etaṃ tatheva ahosi, ahaṃ tadā tava kāyaveyyāvaccakaro sakko devānamindo ahosi’’nti āha. Tasmiṃ khaṇe puthujjanabhikkhū nikkaṅkhā ahesuṃ.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的大帕那陀王就是跋达吉,而帝释其实就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mahāpanādo rājā bhaddaji ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
5. 利箭本生注释
[265] 5. Khurappajātakavaṇṇanā
《见剃刀箭》这个故事,是导师住在祇园的时候,为了一位放弃精进的比丘而说的。导师问他:“比丘,听说你放弃了精进,是真的吗?”比丘回答:“是的,尊者。”导师就说:“比丘,你既然在这能导向解脱的教法里出了家,为什么还要放弃精进呢?古代的智者们,即使处在不能导向解脱的境地,也照样精进。”说完,就讲起了过去的事。
Disvākhurappeti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ossaṭṭhavīriyo’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu, kasmā evaṃ tvaṃ niyyānikasāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossaji, porāṇakapaṇḍitā aniyyānikaṭṭhānepi vīriyaṃ kariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王统治的时候,菩萨出生在一个森林护卫的家庭。他长大成人后,带着五百个随从,成了森林护卫们的大头领,住在森林入口的一个村子里。他收取报酬,带人穿过森林。有一天,波罗奈一位商队主的儿子带着五百辆车来到这个村子,把他叫来,说:“朋友,你拿一千钱,带我穿过这片森林。”他说:“好。”就从商队主儿子手里接过一千钱。就在接报酬的那一刻,他已经把性命豁出去了。他带着商队进了森林。走到森林中间时,五百个盗贼冲了出来。随从们一看见盗贼,全都趴在地上。只有护卫头领一个人怒吼着、挥舞着武器冲上去,把五百个盗贼都打跑了,平安地把商队主的儿子带出了荒野。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ aṭaviārakkhakakule nibbattitvā vayappatto pañcapurisasataparivāro aṭaviārakkhakesu sabbajeṭṭhako hutvā aṭavimukhe ekasmiṃ gāme vāsaṃ kappesi. So bhatiṃ gahetvā manusse aṭaviṃ atikkāmeti. Athekasmiṃ divase bārāṇaseyyako satthavāhaputto pañcahi sakaṭasatehi taṃ gāmaṃ patvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘samma, sahassaṃ gahetvā maṃ aṭaviṃ atikkāmehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti tassa hatthato sahassaṃ gaṇhi, bhatiṃ gaṇhantoyeva tassa jīvitaṃ pariccaji. So taṃ ādāya aṭaviṃ pāvisi, aṭavimajjhe pañcasatā corā uṭṭhahiṃsu, core disvāva sesapurisā urena nipajjiṃsu, ārakkhakajeṭṭhako ekova nadanto vagganto paharitvā pañcasatepi core palāpetvā satthavāhaputtaṃ sotthinā kantāraṃ tāresi.
商队主之子在荒野的另一边安顿好商队,用各种上等美味款待护卫长。自己也吃过早餐后,舒舒服服地坐着,和护卫长闲聊,问道:“朋友,那些凶狠的盗贼拿着武器冲过来的时候,你心里到底为什么连一点点害怕都没有生起?”他这样问出了第一首偈:
Satthavāhaputto parakantāre satthaṃ nivesetvā ārakkhakajeṭṭhakaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā sayampi bhuttapātarāso sukhanisinno tena saddhiṃ sallapanto ‘‘samma, tathādāruṇānaṃ corānaṃ āvudhāni gahetvā avattharaṇakāle kena nu kho te kāraṇena cittutrāsamattampi na uppanna’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“看见以弓的威力射出的箭,还有握在手里的刀剑,锋利无比,涂着油闪闪发亮;
在那令人恐惧的死亡逼近之时,为什么你竟然没有一丝惊惧?”
‘‘Disvā khurappe dhanuveganunne, khagge gahīte tikhiṇe teladhote; Tasmiṃ bhayasmiṃ maraṇe viyūḷhe, kasmā nu te nāhu chambhitatta’’nti.
其中,“被弓力射出”就是用弓的力量射出去。“被紧握的剑”就是被剑柄牢牢握住的剑。“死亡降临”就是死亡出现在眼前。“为何你没有”就是到底因为什么原因而没有。“惊悚”就是身体颤抖。
Tattha dhanuveganunneti dhanuvegena vissaṭṭhe. Khagge gahīteti tharudaṇḍehi sugahite khagge. Maraṇe viyūḷheti maraṇe paccupaṭṭhite. Kasmā nu te nāhūti kena nu kho kāraṇena nāhosi. Chambhitattanti sarīracalanaṃ.
护卫长听了之后,又说了另外两首偈颂:
Taṃ sutvā ārakkhakajeṭṭhako itarā dve gāthā abhāsi –
看到以弓的力道射出的箭,还有握在手里、锋利又涂了油的刀剑;
在那令人恐惧的死亡混乱之中,我获得了广大而殊胜的喜悦。
‘‘Disvā khurappe dhanuveganunne, khagge gahīte tikhiṇe teladhote; Tasmiṃ bhayasmiṃ maraṇe viyūḷhe, vedaṃ alatthaṃ vipulaṃ uḷāraṃ.
“欢喜心生,我自摧伏诸敌;此命早捐,非今日方舍。
若犹贪恋身命,终难成勇士之行。”
‘‘So vedajāto ajjhabhaviṃ amitte, pubbeva me jīvitamāsi cattaṃ; Na hi jīvite ālayaṃ kubbamāno, sūro kayirā sūrakiccaṃ kadācī’’ti.
在那里,我得到了喜悦,也就是获得了满足和欢喜。广大,就是很多。殊胜,就是最高最好。我征服了,就是舍弃生命之后我战胜了。早在之前,我的生命就已经被舍弃了,意思是我早在从你手里领取酬劳的时候,就已经舍弃了生命。因为一个对生命存有贪恋的人,任何时候都做不成人该做的事。
Tattha vedaṃ alatthanti tuṭṭhiñceva somanassañca paṭilabhiṃ. Vipulanti bahuṃ. Uḷāranti uttamaṃ. Ajjhabhavinti jīvitaṃ pariccajitvā abhibhaviṃ. Pubbeva me jīvitamāsi cattanti mayā pubbeva tava hatthato bhatiṃ gaṇhanteneva jīvitaṃ cattamāsi. Na hi jīvite ālayaṃ kubbamānoti jīvitasmiñhi nikantiṃ kurumāno purisakiccaṃ kadācipi na karoti.
就这样,当箭雨倾泻而下时,他因为已经彻底放下了对生命的贪恋,便让人知道他已经尽了自己作为勇士的本分,随后打发商队长的儿子离开,自己回到本村,做了布施等种种善行,最后随业而去。
Evaṃ so saravasse vassante jīvitanikantiyā vissaṭṭhattā attanā sūrakiccassa katabhāvaṃ ñāpetvā satthavāhaputtaṃ uyyojetvā sakagāmameva paccāgantvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛阐明结束时,那位放下精进的比丘证得了阿拉汉果。“那时的护卫队长就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahatte patiṭṭhahi. ‘‘Tadā ārakkhakajeṭṭhako ahameva ahosi’’nti.
风快马本生注释
[266] 6. Vātaggasindhavajātakavaṇṇanā
“Yenāsikisiyā paṇḍūti”这段,是导师住在祇园精舍时,因为舍卫城一位居士而说的。据说在舍卫城,有个容貌极美的女人,看见一位英俊的居士,心就被系住了,整个身体像被火烧一样,内心生起了烦恼之火。她既得不到身体上的快乐,也得不到心上的快乐,连饭也吃不下去,只是抓着床沿躺着。于是她的侍者和女伴问她:“你到底怎么了?心神不宁,抓着床沿躺着,是哪里不舒服吗?”她一次两次都不肯说,被反复追问后,才把这件事说了出来。她们安慰她说:“你别发愁,我们去把他带来。”说完就去找那位居士商量。居士拒绝了,但她们再三劝说,他只好答应。她们约定“某天某时来”,得到承诺后,回去告诉了她。她把卧室布置好,把自己打扮整齐,坐在床上。那人来了,坐在床的一角,她心想:“如果我现在不把他当回事,马上就给他机会,那我的主导权就没了。刚来就给机会,实在没道理。今天先让他难堪,改天再给机会。”于是,当那人伸手拉她、开始嬉戏时,她抓住他的手呵斥道:“走开,走开!我不需要你。”那人立刻退缩,羞愧地起身,回自己家去了。
Yenāsikisiyā paṇḍūti idaṃ satthā jetavane viharanto sāvatthiyaṃ aññataraṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kirekā abhirūpā itthī ekaṃ abhirūpaṃ kuṭumbikaṃ disvā paṭibaddhacittā ahosi, sakalasarīraṃ jhāyamāno viyassā abbhantare kilesaggi uppajji. Sā neva kāyassādaṃ labhi, na cittassādaṃ, bhattampissā na rucci, kevalaṃ mañcakaaṭaniṃ gahetvā nipajji. Atha naṃ upaṭṭhāyikā ca sahāyikā ca pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ kampamānacittā aṭaniṃ gahetvā nipannā, kiṃ te aphāsuka’’nti. Sā ekaṃ dve vāre akathetvā punappunaṃ vuccamānā tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ tā samassāsetvā ‘‘tvaṃ mā cintayi, mayaṃ taṃ ānessāmā’’ti vatvā gantvā kuṭumbikena saddhiṃ mantesuṃ, so paṭikkhipitvā punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi. Tā ‘‘asukadivase asukavelāyaṃ āgacchā’’ti paṭiññaṃ gahetvā gantvā tassā ārocesuṃ. Sā attano sayanagabbhaṃ sajjetvā attānaṃ alaṅkaritvā sayanapiṭṭhe nisinnā tasmiṃ āgantvā sayanekadese nisinne cintesi – ‘‘sacāhaṃ imassa garukaṃ akatvā idāneva okāsaṃ karissāmi, issariyaṃ me parihāyissati, āgatadivaseyeva okāsakaraṇaṃ nāma akāraṇaṃ, ajja na maṅkuṃ katvā aññasmiṃ divase okāsaṃ karissāmī’’ti. Atha naṃ hatthagahaṇādivasena keḷiṃ kātuṃ āraddhaṃ hatthe gahetvā ‘‘apehi apehi, na me tayā attho’’ti nibbhacchesi. So osakkitvā lajjito uṭṭhāya attano gehameva gato.
其他女人知道她对那位居士是那样的情况后,趁居士离开时走到她跟前,这样说:“你对他动了心,不吃东西一直躺着,我们再三恳求才把他请来,你为什么不给他机会呢?”她就把事情的原委告诉了她们。那些女人说:“那你就等着看吧。”说完就走了。那位居士后来即使再回来,也不看她一眼。她得不到他,就绝食,当场就死了。居士知道她死了以后,带着许多花、香、涂香,前往祇园,供养世尊,然后坐在一边。世尊问他:“近事男,怎么好久不见你了?”他就把事情的原委说了出来,然后说:“尊者,我因为羞愧,这么长时间都没来亲近佛陀。”世尊说:“近事男,不只是现在这个女子被烦恼驱使,把你叫来,等你来了又不给你机会,让你难堪;过去世她也曾对一位智者动了心,把人叫来却不给机会,折磨一番之后就把人赶走了。”应那位居士的请求,世尊便讲起了过去的事。
Itarā itthiyo tāya tathā katabhāvaṃ ñatvā kuṭumbike nikkhante taṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘tvaṃ etasmiṃ paṭibaddhacittā āhāraṃ paṭikkhipitvā nipajji, atha naṃ mayaṃ punappunaṃ yācitvā ānayimha, tassa kasmā okāsaṃ na akāsī’’ti. Sā tamatthaṃ ārocesi. Itarā ‘‘tena hi paññāyissasī’’ti vatvā pakkamiṃsu. Kuṭumbiko puna nivattitvāpi na olokesi. Sā taṃ alabhamānā nirāhārā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Kuṭumbiko tassā matabhāvaṃ ñatvā bahuṃ mālāgandhavilepanaṃ ādāya jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā ekamantaṃ nisīditvā satthārā ca ‘‘kiṃ nu kho, upāsaka, na paññāyasī’’ti pucchite tamatthaṃ ārocetvā ‘‘svāhaṃ, bhante, ettakaṃ kālaṃ lajjāya buddhupaṭṭhānaṃ nāgato’’ti āha. Satthā ‘‘na , upāsaka, idānevesā kilesavasena taṃ pakkosāpetvā āgatakāle taṃ okāsaṃ akatvā lajjāpesi, pubbepi pana paṇḍitesu paṭibaddhacittā hutvā pakkosāpetvā āgatakāle okāsaṃ akatvā kilametvāva uyyojesī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈治理国家时,菩萨投生在辛头马族中,成了一匹名叫风快马的马,是国王的吉祥马。马夫们把它牵到恒河里洗澡。那时,有一头名叫跋陀利的母驴看见了它,心生爱恋,被烦恼驱使,浑身颤抖,既不吃草,也不喝水,日渐消瘦,瘦得只剩皮包骨头。母驴的儿子小驴看到母亲这样消瘦,就问:“妈妈,你不吃草也不喝水,瘦得浑身发抖,躺在这里,是哪里不舒服吗?”她起初不肯说,被反复追问后,才把这件事说了出来。儿子安慰她说:“妈妈,别发愁,我去把它带来。”等风快马来洗澡时,小驴走上前去,说:“父亲,我母亲对您心生爱恋,不吃不喝,快要枯竭而死了,请您给她一条活路吧。”风快马说:“好,孩子,我会的。马夫们给我洗完澡后,会放我在恒河岸边走动一会儿。你带你母亲到那个地方来。”小驴便去把母亲带来,安置在那里,自己躲在一旁站着。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sindhavakule nibbattitvā vātaggasindhavo nāma hutvā tassa maṅgalaasso ahosi. Assagopakā taṃ netvā gaṅgāyaṃ nhāpenti. Atha naṃ bhaddalī nāma gadrabhī disvā paṭibaddhacittā hutvā kilesavasena kampamānā neva tiṇaṃ khādi , na udakaṃ pivi, parisussitvā kisā aṭṭhicammamattā ahosi. Atha naṃ putto gadrabhapotako mātaraṃ parisussamānaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ, amma, neva tiṇaṃ khādasi, na udakaṃ pivasi, parisussitvā tattha tattha kampamānā nipajjasi, kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. Sā akathetvā punappunaṃ vuccamānā tamatthaṃ kathesi. Atha naṃ putto samassāsetvā ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ taṃ ānessāmī’’ti vatvā vātaggasindhavassa nhāyituṃ āgatakāle taṃ upasaṅkamitvā ‘‘tāta, mayhaṃ mātā tumhesu paṭibaddhacittā nirāhārā sussitvā marissati, jīvitadānamassā dethā’’ti āha. ‘‘Sādhu, tāta, dassāmi, assagopakā maṃ nhāpetvā thokaṃ gaṅgātīre vicaraṇatthāya vissajjenti, tvaṃ mātaraṃ gahetvā taṃ padesaṃ ehī’’ti. So gantvā mātaraṃ ānetvā tasmiṃ padese vissajjetvā ekamantaṃ paṭicchanno aṭṭhāsi.
马夫们把风快马留在了那个地方。风快马看见那头母驴,就走了过去。当风快马走近、正在嗅闻母驴自己的身体时,母驴心想:“如果我不摆一点架子,他一过来我就马上顺从他,那我的名声和地位就会毁掉。我应该装作不情愿的样子。”于是它用蹄子踢中风快马的下巴,然后逃开了,风快马的牙根好像被踢裂了。风快马心想:“我要这头母驴有什么用?”它觉得丢脸,就从那里跑走了。母驴事后懊悔不已,当场瘫倒在地,悲伤地躺着。
Assagopakāpi vātaggasindhavaṃ tasmiṃ ṭhāne vissajjesuṃ. So taṃ gadrabhiṃ oloketvā upasaṅkami. Atha sā gadrabhī tasmiṃ upasaṅkamitvā attano sarīraṃ upasiṅghamāne ‘‘sacāhaṃ garuṃ akatvā āgatakkhaṇeyevassa okāsaṃ karissāmi, evaṃ me yaso ca issariyañca parihāyissati, anicchamānā viya bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā sindhavassa heṭṭhāhanuke pādena paharitvā palāyi, dantamūlamassa bhijjitvā gatakālo viya ahosi. Vātaggasindhavo ‘‘ko me etāya attho’’ti lajjito tatova palāyi. Sā vippaṭisārinī hutvā tattheva patitvā socamānā nipajji.
这时,儿子走上前去问她,说出了第一首偈颂:
Atha naṃ putto upasaṅkamitvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“你为什么变得这么瘦、这么苍白?为什么连饭都吃不下?
你的丈夫已经来了,为什么现在却要逃走呢?”
‘‘Yenāsi kisiyā paṇḍu, yena bhattaṃ na ruccati; Ayaṃ so āgato bhattā, kasmā dāni palāyasī’’ti.
在这里,“由何”是指:因为心执着于那个人,以那个为原因。
Tattha yenāti tasmiṃ paṭibaddhacittatāya yena kāraṇabhūtena.
母驴听完儿子的话,说出第二首偈颂:
Puttassa vacanaṃ sutvā gadrabhī dutiyaṃ gāthamāha –
“如果仅仅因为初次见面,亲密交情就产生了;
女人的名声衰损,所以,亲爱的孩子,我逃走。”
‘‘Sace panādikeneva, santhavo nāma jāyati; Yaso hāyati itthīnaṃ, tasmā tāta palāyaha’’nti.
这里,“从一开始”就是指最初、第一次。“亲密交往”是指以行淫结合而产生的那种朋友间的亲密关系。“女人的名声会减损”——孩子啊,因为对女人来说,如果不自重,从一开始就与人亲密交往,名声就会减损,那种因权势而生的骄慢也会衰退。她就这样把女人的本性讲给儿子听。
Tattha ādikenevātiāditova paṭhamameva. Santhavoti methunadhammasaṃyogavasena mittasanthavo. Yaso hāyati itthīnanti, tāta, itthīnañhi garukaṃ akatvā āditova santhavaṃ kurumānānaṃ yaso hāyati, issariyagabbitabhāvo parihāyatīti. Evaṃ sā itthīnaṃ sabhāvaṃ puttassa kathesi.
至于第三首偈颂,是导师成佛之后才说的:
Tatiyagāthaṃ pana satthā abhisambuddho hutvā āha –
“她不愿接受那位出身名门望族、到来的男子;
她长久地忧愁,就像跋陀利母驴因风快马而忧愁一样。”
‘‘Yasassinaṃ kule jātaṃ, āgataṃ yā na icchati; Socati cirarattāya, vātaggamiva bhaddalī’’ti.
在这里,yasassināti 就是指 yasasampannaṃ,即名声具足者。yā na icchatīti 是说,那个女人不想要那样的男子。cirarattāyāti 就是 cirarattaṃ,意思是长时间,也就是经过漫长的岁月。
Tattha yasassinanti yasasampannaṃ. Yā na icchatīti yā itthī tathārūpaṃ purisaṃ na icchati. Cirarattāyāti cirarattaṃ, dīghamaddhānanti attho.
导师讲完这个法教,阐明了四圣谛,然后把故事归结到本生。四圣谛讲说完毕时,那位居士证得了入流果。那时说道:“当时的母驴就是那个女人,而快如疾风的骏马就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā gadrabhī sā itthī ahosi, vātaggasindhavo pana ahameva ahosi’’nti.
7. 蟹本生注释
[267] 7. Kakkaṭakajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,为了一个女人的事,说了这个“金色鹿”的故事。据说在舍卫城,有个户主带着妻子,为了清还债务到乡下去,收完债回来的路上,被强盗抓住了。他的妻子长得美丽动人,强盗头子因为迷恋她,就想杀掉那个户主。可这个女人持戒清净、品行端正,把丈夫当作天神一样敬重。她跪在强盗头子脚下哀求说:“主人,如果您对我真有爱意,就请不要杀我的丈夫。如果您杀了他,我就服毒,或者憋住呼吸自杀,绝不会跟您走。请您不要无缘无故杀害我的丈夫。”经她这样恳求,强盗头子就把户主放了。两人平安回到舍卫城,经过祇园精舍后面时,他们说:“我们进精舍去礼拜世尊吧。”于是走到香室所在的庭院,顶礼世尊后,坐在一边。世尊问他们:“近事男们,你们去哪里了?”他们回答:“去清还债务。”世尊又问:“路上还平安吗?”户主说:“尊者,我们在半路上被强盗抓住了,当时我正要被杀,是她向强盗头子求情,把我救了出来。因为她,我才保住了性命。”世尊说:“近事男,不只是现在她这样给了你性命,过去她也曾给过智者性命。”说完,应他所请,讲了过去的事。
Siṅgīmigoti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ itthiṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko kuṭumbiko attano bhariyaṃ gahetvā uddhārasodhanatthāya janapadaṃ gantvā uddhāraṃ sodhetvā āgacchanto antarāmagge corehi gahito. Bhariyā panassa abhirūpā pāsādikā dassanīyā, corajeṭṭhako tassā sinehena kuṭumbikaṃ māretuṃ ārabhi. Sā pana itthī sīlavatī ācārasampannā patidevatā, sā corajeṭṭhakassa pādesu nipatitvā ‘‘sāmi, sace mayi sineho atthi, mā mayhaṃ sāmikaṃ mārehi. Sace māresi, ahampi visaṃ vā khāditvā nāsavātaṃ vā sannirumbhitvā marissāmi, tayā pana saddhiṃ na gamissāmi, mā me akāraṇena sāmikaṃ mārehī’’ti yācitvā taṃ vissajjāpesi. Te ubhopi sotthinā sāvatthiṃ patvā jetavanapiṭṭhivihārena gacchantā ‘‘vihāraṃ pavisitvā satthāraṃ vandissāmā’’ti gandhakuṭipariveṇaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Te satthārā ‘‘kahaṃ gatattha, upāsakā’’ti puṭṭhā ‘‘uddhārasodhanatthāyā’’ti āhaṃsu. ‘‘Antarāmagge pana ārogyena āgatatthā’’ti vutte kuṭumbiko āha – ‘‘antarāmagge no, bhante, corā gaṇhiṃsu, tatresā maṃ māriyamānaṃ corajeṭṭhakaṃ yācitvā mocesi, imaṃ nissāya mayā jīvitaṃ laddha’’nti. Satthā ‘‘na, upāsaka, idānevetāya evaṃ tuyhaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, pubbepi paṇḍitānampi jīvitaṃ adāsiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,雪山中有一个大湖,湖里住着一只巨大的金螃蟹。因为那个湖是它的住处,所以被称为“螃蟹湖”。那只螃蟹非常大,有打谷场那么大的身量,能抓住大象,杀死后吃掉。大象们因为害怕它,都不敢下到那里去觅食。那时,菩萨投生在依靠螃蟹湖生活的一头象群首领那里,在一头母象的腹中结生。他的母亲为了“保护胎儿”,就去了另一处山的地方,保护胎儿,后来生下了儿子。他渐渐长大,到了懂事的年纪,身体庞大,充满力量,相貌端正,像一座安阇那山。他和一头母象一起生活后,心想“我要去抓那只螃蟹”,就带着自己的妻子和母亲,接近那个象群,见到父亲后说:“父亲,我要去抓螃蟹。”这时父亲阻止他说:“孩子,你做不到的。”但他一再地说,父亲就说:“那你自己看着办吧。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavante mahāudakarahado, tattha mahāsuvaṇṇakakkaṭako ahosi. So tassa nivāsabhāvena ‘‘kuḷīradaho’’ti paññāyittha. Kakkaṭako mahā ahosi khalamaṇḍalappamāṇo, hatthī gahetvā vadhitvā khādati. Hatthī tassa bhayena tattha otaritvā gocaraṃ gaṇhituṃ na sakkonti. Tadā bodhisatto kuḷīradahaṃ upanissāya vasamānaṃ hatthiyūthajeṭṭhakaṃ paṭicca kareṇuyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Athassa mātā ‘‘gabbhaṃ rakkhissāmī’’ti aññaṃ pabbatappadesaṃ gantvā gabbhaṃ rakkhitvā puttaṃ vijāyi. So anukkamena viññutaṃ patto mahāsarīro thāmasampanno sobhaggappatto añjanapabbato viya ahosi. So ekāya kareṇuyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā ‘‘kakkaṭakaṃ gaṇhissāmī’’ti attano bhariyañca mātarañca ādāya taṃ hatthiyūthaṃ upasaṅkamitvā pitaraṃ passitvā ‘‘tāta, ahaṃ kakkaṭakaṃ gaṇhissāmī’’ti āha. Atha naṃ pitā ‘‘na sakkhissasi, tātā’’ti vāretvā punappunaṃ vadantaṃ ‘‘tvaññeva jānissasī’’ti āha.
他把住在螃蟹湖附近的所有大象都召集到一起,带着大家一起来到湖边,问它们:“那只螃蟹是在下水的时候抓,还是在觅食的时候抓,还是在岸上的时候抓?”听到它们回答“是在上岸的时候抓”,他就说:“那你们就下到螃蟹湖里,尽情吃个饱,然后先上岸,我留在最后。”大象们照办了。那只螃蟹像铁匠用大钳子夹住铁条一样,用两只大螯紧紧夹住了最后上岸的菩萨的脚。母象没有离开菩萨,就站在旁边。菩萨使劲拖拽,却没法把螃蟹撼动分毫;螃蟹反而把他往自己那边拉。他被死亡的恐惧逼得发出惨叫,所有大象也被死亡的恐惧吓坏了,发出像鹤鸣一样的叫声,屎尿失禁,四散奔逃。他的母象也站不住了,开始逃跑。
So kuḷīradahaṃ upanissāya vasante sabbavāraṇe sannipātetvā sabbehi saddhiṃ dahasamīpaṃ gantvā ‘‘kiṃ so kakkaṭako otaraṇakāle gaṇhāti, udāhu gocaraṃ gaṇhanakāle, udāhu uttaraṇakāle’’ti pucchitvā ‘‘uttaraṇakāle’’ti sutvā ‘‘tena hi tumhe kuḷīradahaṃ otaritvā yāvadatthaṃ gocaraṃ gahetvā paṭhamaṃ uttaratha, ahaṃ pacchato bhavissāmī’’ti āha. Vāraṇā tathā kariṃsu. Kuḷīro pacchato uttarantaṃ bodhisattaṃ mahāsaṇḍāsena kammāro lohasalākaṃ viya aḷadvayena pāde daḷhaṃ gaṇhi, kareṇukā bodhisattaṃ avijahitvā samīpeyeva aṭṭhāsi. Bodhisatto ākaḍḍhanto kuḷīraṃ cāletuṃ nāsakkhi, kuḷīro pana taṃ ākaḍḍhanto attano abhimukhaṃ karoti. So maraṇabhayatajjito baddharavaṃ ravi, sabbe vāraṇā maraṇabhayatajjitā koñcanādaṃ katvā muttakarīsaṃ cajamānā palāyiṃsu, kareṇukāpissa saṇṭhātuṃ asakkontī palāyituṃ ārabhi.
于是,菩萨为了让那头母象明白自己已被束缚,好让她不再逃跑,就先说了第一首偈颂——
Atha naṃ so attano baddhabhāvaṃ saññāpetvā tassā apalāyanatthaṃ paṭhamaṃ gāthamāha –
49在这里,“有角的兽”是指一只长着角、毛色金黄的野兽。说它“有角”,是因为它用两只钳子起到角的作用。而“兽”本是统称一切有情的词,这里指的是螃蟹。“长眼目”中,“眼”是能看的意思,“目”是引导的意思;它的眼和目都很长,所以叫“长眼目”,也就是“长眼睛”的意思。它的那层壳正好起到皮的作用,所以叫“骨皮”。被它制伏,就是被那只野兽制伏、压制,被死死钳住,动弹不得。我可怜地哭泣,就是陷入可怜境地,哭泣、哀号。“愿汝切莫”——我已遭遇这样的大难,我是如同你生命一般的亲爱的丈夫,你千万不要弃我而去。
49. Tattha siṅgī migoti siṅgī suvaṇṇavaṇṇo migo. Dvīhi aḷehi siṅgakiccaṃ sādhentehi yuttatāya siṅgīti attho. Migoti pana sabbapāṇasaṅgāhakavasena idha kuḷīro vutto. Āyatacakkhunettoti ettha dassanaṭṭhena cakkhu, nayanaṭṭhena nettaṃ, āyatāni cakkhusaṅkhātāni nettāni assāti āyatacakkhunetto, dīghaakkhīti attho. Aṭṭhimevassa tacakiccaṃ sādhetīti aṭṭhittaco. Tenābhibhūtoti tena migena abhibhūto ajjhotthato niccalaṃ gahito hutvā. Kapaṇaṃ rudāmīti kāruññappatto hutvā rudāmi viravāmi. Mā heva manti maṃ evarūpaṃ byasanappattaṃ attano pāṇasamaṃ piyasāmikaṃ tvaṃ mā heva jahīti.
这时,那头母象转过身来,一边安慰他,一边说出第二首偈颂:
Atha sā kareṇukā nivattitvā taṃ assāsayamānā dutiyaṃ gāthamāha –
“尊者,我不会抛弃你,你这头六十岁的大象;
在这片四周直到大海的大地上,你是我最亲爱的。”
‘‘Ayya na taṃ jahissāmi, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ; Pathabyā cāturantāya, suppiyo hosi me tuva’’nti.
其中,“六十岁”是指:大象在出生后到六十岁时,体力就会衰退。如今你体力衰弱,又遭遇这样的灾难,我不会抛弃你,别害怕。因为在这四面直到大海、四方都到边的土地上,你是我最亲爱的。
Tattha saṭṭhihāyananti jātiyā saṭṭhivassakālasmiñhi kuñjarā thāmena parihāyanti, sā ahaṃ evaṃ thāmahīnaṃ imaṃ byasanaṃ pattaṃ taṃ na jahissāmi, mā bhāyi, imissā hi catūsu disāsu samuddaṃ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā tvaṃ mayhaṃ suṭṭhu piyoti.
于是她安慰他说:“尊者,现在让我跟螃蟹稍微说几句话,好让他把你放了。”说完,她就向螃蟹恳求,说出第三首偈颂:
Atha naṃ santhambhetvā ‘‘ayya, idāni taṃ kuḷīrena saddhiṃ thokaṃ kathāsallāpaṃ labhamānā vissajjāpessāmī’’ti vatvā kuḷīraṃ yācamānā tatiyaṃ gāthamāha –
“在大海、恒河和耶牟那河里的那些螃蟹,
你是它们当中最殊胜的水生者,请把我这个正在哭泣的女人的丈夫放回来。”
‘‘Ye kuḷīrā samuddasmiṃ, gaṅgāya yamunāya ca; Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā pati’’nti.
这句话的意思是:不管是大海、恒河还是耶牟那河里的螃蟹,论相貌圆满和体型巨大,你在它们当中都是最殊胜、最上等的。所以我恳求你,放了我这个正在哭泣的女人的丈夫。
Tassattho – ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā kuḷīrā, sabbesaṃ vaṇṇasampattiyā ca mahantattena ca tvameva seṭṭho uttamo. Tena taṃ yācāmi, mayhaṃ rodamānāya sāmikaṃ muñcāti.
螃蟹听她说话时,被女人的声音吸引,生起了贪爱,就从象脚上松开钳子,根本没想过“这家伙一旦被放开,会干出什么事来”。这时大象抬起脚,踩在它背上,它的骨头立刻碎了。大象发出欢喜的吼声,所有大象聚拢过来,把螃蟹拖出来放在地上,一阵踩踏,踩成了碎末。它的两只钳子从身上断落,掉在一边。那个螃蟹湖本来和恒河相连:恒河涨水时,恒河水灌满它;水退时,湖水又流回恒河。后来那两只钳子浮起来,被恒河冲走了。其中一只流进了大海,另一只被十兄弟王在水中玩耍时捡到,做成了一面叫“阿林伽”的腰鼓。而流进大海的那只,被阿修罗们拿去,做成了一面叫“阿蓝跋罗”的大鼓。后来阿修罗们在和帝释天神的战斗中被打败,丢下那面鼓逃跑了,帝释天神就把它拿来自己用。人们说的“像阿蓝跋罗云一样轰鸣”,指的就是这面鼓。
Kuḷīro tassā kathayamānāya itthisadde nimittaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānaso hutvā vāraṇassa pādato aḷe viniveṭhento ‘‘ayaṃ vissaṭṭho idaṃ nāma karissatī’’ti na kiñci aññāsi. Atha naṃ vāraṇo pādaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ akkami, tāvadeva aṭṭhīni bhijjiṃsu. Vāraṇo tuṭṭharavaṃ ravi, sabbe vāraṇā sannipatitvā kuḷīraṃ nīharitvā mahītale ṭhapetvā maddantā cuṇṇavicuṇṇamakaṃsu. Tassa dve aḷā sarīrato bhijjitvā ekamante patiṃsu. So ca kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho , gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandībhūte dahato udakaṃ gaṅgaṃ otarati. Atha dvepi te aḷā uplavitvā gaṅgāya vuyhiṃsu. Tesu eko samuddaṃ pāvisi, ekaṃ dasabhātikarājāno udake kīḷamānā labhitvā āḷiṅgaṃ nāma mudiṅgaṃ akaṃsu. Samuddaṃ pana paviṭṭhaṃ asurā gahetvā ālambaraṃ nāma bheriṃ kāresuṃ. Te aparabhāge sakkena saṅgāme parājitā taṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu, atha naṃ sakko attano atthāya gaṇhāpesi. ‘‘Ālambaramegho viya thanatī’’ti taṃ sandhāya vadanti.
导师讲完这段法义,阐明四圣谛之后,把本生故事连接起来。四圣谛讲完时,那对夫妻都证得了入流果。他说:“那时候的母象就是这位近事女,而那头公象就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu . ‘‘Tadā kareṇukā ayaṃ upāsikā ahosi, vāraṇo pana ahameva ahosi’’nti.
8. 毁园者本生注释
[268] 8. Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā
导师针对一位园林看护人的儿子,讲了这段话。据说,导师雨安居结束后离开祇园,在南方山地一带游化。那时有位近事男邀请以佛陀为首的比丘僧团,请他们在园林里坐下,用粥和嚼食款待之后,说:“尊者们,如果想在园林里游览,就和这位园林看护人一起去吧。”又吩咐园林看护人:“你要给尊者们提供各种果子和根茎。”比丘们走着走着,看见一处坑坑洼洼、树木稀疏的地方,就问:“这地方坑坑洼洼,树又这么稀,是什么原因?”园林看护人告诉他们:“据说曾有个园林看护人的儿子,给新栽的小树浇水时,心想‘我要按根的长度来浇’,就把树苗拔起来,按根的长度浇水,所以那地方就变成了坑坑洼洼,树也稀了。”比丘们到导师那里,把这件事禀告了。导师说:“比丘们,不只是现在,过去他也是个毁坏园林的人。”于是讲了过去的事。
Yo ve sabbasametānanti idaṃ satthā dakkhiṇāgirijanapade aññataraṃ uyyānapālaputtaṃ ārabbha kathesi. Satthā kira vutthavasso jetavanā nikkhamitvā dakkhiṇāgirijanapade cārikaṃ cari. Atheko upāsako buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā uyyāne nisīdāpetvā yāgukhajjakehi santappetvā ‘‘ayyā, uyyānacārikaṃ caritukāmā iminā uyyānapālena saddhiṃ carantū’’ti vatvā ‘‘ayyānaṃ phalāphalāni dadeyyāsī’’ti uyyānapālaṃ āṇāpesi. Bhikkhū caramānā ekaṃ chiddaṭṭhānaṃ disvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ chiddaṃ viraḷarukkhaṃ, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchiṃsu. Atha nesaṃ uyyānapālo ācikkhi – ‘‘eko kira uyyānapālaputto uparopakesu udakaṃ āsiñcanto ‘mūlappamāṇena āsiñcissāmī’ti uppāṭetvā mūlappamāṇena udakaṃ āsiñci, tena taṃ ṭhānaṃ chiddaṃ jāta’’nti. Bhikkhū satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva pubbepi so kumārako ārāmadūsakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,有一位名叫毗沙塞那的国王治理国家。那时宣布举行庆典,园林守护者心想“我要去参加庆典”,就对住在园林里的猴子们说:“这座园林对你们帮助很大。我要去参加七天的庆典,这七天里,你们替我给新栽的小树浇水吧。”猴子们回答:“好的。”他就把皮水袋交给它们,然后离开了。猴子们浇水时,直接往新栽的小树上浇。这时,猴群的首领对它们说:“等一下,水这东西什么时候都不容易得到,得省着用。把树苗拔起来,看清根有多长,根长的多浇点,根短的少浇点,这样才合适。”猴子们都说:“好。”于是,有些猴子拔起树苗就走开了,有些猴子拔起来又重新栽好,然后才浇水。
Atīte bārāṇasiyaṃ vissasene nāma raññe rajjaṃ kārente ussave ghuṭṭhe uyyānapālo ‘‘ussavaṃ kīḷissāmī’’ti uyyānavāsino makkaṭe āha – ‘‘idaṃ uyyānaṃ tumhākaṃ bahūpakāraṃ , ahaṃ sattāhaṃ ussavaṃ kīḷissāmi, tumhe satta divase uparopakesu udakaṃ āsiñcathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ cammaghaṭake datvā pakkāmi. Makkaṭā udakaṃ āsiñcantā uparopakesu āsiñciṃsu. Atha ne makkaṭajeṭṭhako āha – ‘‘āgametha tāva, udakaṃ nāma sabbakālaṃ dullabhaṃ, taṃ rakkhitabbaṃ, uparopake uppāṭetvā mūlappamāṇaṃ ñatvā dīghamūlakesu bahuṃ, rassamūlakesu appaṃ udakaṃ siñcituṃ vaṭṭatī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ekacce uparopake uppāṭetvā gacchanti, ekacce te ropetvā udakaṃ siñcanti.
那时,菩萨是波罗奈一户人家的儿子。他因为某件事去了园林,看见那些猴子那样做,就问道:“是谁让你们这样做的?”有人回答说是猴群的首领。菩萨便说:“你们首领的智慧尚且如此,那你们自己的智慧又会是什么样呢?”为了说明这个道理,他说出了这第一首偈颂:
Tasmiṃ kāle bodhisatto bārāṇasiyaṃ ekassa kulassa putto ahosi, so kenacideva karaṇīyena uyyānaṃ gantvā te makkaṭe tathā karonte disvā ‘‘ko tumhe evaṃ kāretī’’ti pucchitvā ‘‘vānarajeṭṭhako’’ti vutte ‘‘jeṭṭhakassa tāva vo ayaṃ paññā, tumhākaṃ pana kīdisī bhavissatī’’ti tamatthaṃ pakāsento imaṃ paṭhamaṃ gāthamāha –
“他于一切聚集大众之中,确曾被公推为最殊胜者;
他的智慧尚且如是,何况其余众生?”
‘‘Yo ve sabbasametānaṃ, ahuvā seṭṭhasammato; Tassāyaṃ edisī paññā, kimeva itarā pajā’’ti.
其中,“一切同类”是指所有这些同一种类的众生。“曾”就是“是”。“何况其余众生”,是说那些比这些更低劣的众生,他们的智慧又会是怎样呢?
Tattha sabbasametānanti imesaṃ sabbesaṃ samānajātīnaṃ. Ahuvāti ahosi. Kimeva itarā pajāti yā itarā etesu lāmikā pajā, kīdisā nu kho tassā paññāti.
猴子们听了他的话,就说出第二首偈颂:
Tassa kathaṃ sutvā vānarā dutiyaṃ gāthamāhaṃsu –
“同样地,婆罗门,你不了知就指责。
不先看到树根,怎么能知道这棵树是不是站稳了?”
‘‘Evameva tuvaṃ brahme, anaññāya vinindasi; Kathaṃ mūlaṃ adisvāna, rukkhaṃ jaññā patiṭṭhita’’nti.
这里,“梵天”只是一句称呼。这段话的简要意思是:先生,你分不清什么合理、什么不合理,就这样来指责我们。要知道一棵树到底有没有深深扎根,不把根挖出来,怎么能知道呢?所以我们把它挖出来,按根的大小来浇水。
Tattha brahmeti ālapanamattaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – tvaṃ, bho purisa, kāraṇākāraṇaṃ ajānitvā evameva amhe vinindasi, rukkhaṃ nāma ‘‘gambhīre patiṭṭhito vā esa, na vā’’ti mūlaṃ anuppāṭetvā kathaṃ ñātuṃ sakkā, tena mayaṃ uppāṭetvā mūlappamāṇena udakaṃ āsiñcāmāti.
菩萨听完这话,说出第三首偈颂——
Taṃ sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –
“我并不是在责备你们,也不是在责备林中别的猴子。
正是维萨塞那该受责备,为了他的利益,才有了那些种树的人。”
‘‘Nāhaṃ tumhe vinindāmi, ye caññe vānarā vane; Vissasenova gārayho, yassatthā rukkharopakā’’ti.
在这件事上,正是维萨塞那应受责备——波罗奈王维萨塞那确实应在此处受责备。为了谁的利益,像你们这样的植树者才出现呢?
Tattha vissasenova gārayhoti bārāṇasirājā vissasenoyeva ettha garahitabbo. Yassatthā rukkharopakāti yassatthāya tumhādisā rukkharopakā jātāti.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时候,猴群首领就是那个毁坏园林的少年,而那位智者就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vānarajeṭṭhako ārāmadūsakakumāro ahosi, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.
善生本生故事的注释,第九个。
[269] 9. Sujātajātakavaṇṇanā
“并非因容貌而成就”这段话,是导师住在祇园精舍时,针对给孤独长者的儿媳、财胜长者的女儿、毗舍佉的妹妹善生而说的。据说她以盛大的排场充满给孤独长者家而入。她心里想“我是大户人家的女儿”,于是骄慢固执,脾气暴躁,动不动就发火,说话粗鲁,不侍奉公婆,也不照顾丈夫,在家里恐吓仆人、打仆人。有一天,导师在五百位比丘的随行下来到给孤独长者家,坐下。大长者坐在世尊身边听法。就在那时,善生正和奴仆们争吵。导师停下说法,问道:“这是什么声音?”长者说:“尊者,这是家里的儿媳,她没有恭敬心,对公婆和丈夫都不尽本分。她没有信心,也不生净信,日夜争吵不休。”导师说:“那就叫她过来。”善生来到后,顶礼世尊,站立一旁。
Na hi vaṇṇena sampannāti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa suṇisaṃ dhanañcayaseṭṭhidhītaraṃ visākhāya kaniṭṭhabhaginiṃ sujātaṃ ārabbha kathesi. Sā kira mahantena yasena anāthapiṇḍikassa gharaṃ pūrayamānā pāvisi, ‘‘mahākulassa dhītā aha’’nti mānathaddhā ahosi kodhanā caṇḍī pharusā, sassusasurasāmikavattāni na karoti, gehajanaṃ tajjentī paharantī carati. Athekadivasaṃ satthā pañcahi bhikkhusatehi parivuto anāthapiṇḍikassa gehaṃ gantvā nisīdi. Mahāseṭṭhi dhammaṃ suṇantova bhagavantaṃ upanisīdi, tasmiṃ khaṇe sujātā dāsakammakarehi saddhiṃ kalahaṃ karoti. Satthā dhammakathaṃ ṭhapetvā ‘‘kiṃ saddo eso’’ti āha. Esā, bhante, kulasuṇhā agāravā, nevassā sassusasurasāmikavattaṃ atthi, assaddhā appasannā ahorattaṃ kalahaṃ kurumānā vicaratīti. Tena hi naṃ pakkosathāti. Sā āgantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.
于是导师问她:“善生,男人的妻子有七种,你是哪一种呢?”她回答:“尊者,我还不明白这简短说法的意思,请您为我详细解说。”导师说:“既然这样,你就专心听。”说完,便诵出下面这些偈颂:
Atha naṃ satthā ‘‘sattimā, sujāte, purisassa bhariyā, tāsaṃ tvaṃ katarā’’ti pucchi. ‘‘Bhante, nāhaṃ saṃkhittena kathitassa atthaṃ ājānāmi, vitthārena me kathethā’’ti. Satthā ‘‘tena hi ohitasotā suṇohī’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
心被嗔害污染,对丈夫没有利益也不怜惜,却贪恋别人,轻视自己的丈夫。
以钱财买来却热衷于杀害丈夫,若有女人具有这样的品性,
此妻被称为杀夫之妻。
丈夫为妻子所营求的财富,以及凭工巧、经商、农耕而勤苦所得者,
纵是微物,亦欲窃夺其夫之财;如是之妇,
被称为贼,亦被称为妻。
不愿干活、懒散、吃得又多,脾气粗暴、凶悍,说话还很难听,
对勤勉的人反而压制,自己却横行霸道;如果一个人的妻子是这样,
她既被称为主妇,又被称为妻子。
她始终心怀利益与怜悯,像母亲守护儿子一样守护丈夫,
由此她守护丈夫所积之财;如是之妻,
被称为母亲与妻子。
譬如幼妹对长姊,恭敬有惭顺夫意,
随顺夫心无违逆;如是女人为妻者。
她既被称作姊妹,也被称作妻子。
她在这里见到丈夫,心里就欢喜,就像女性朋友见到久别重逢的知己一样。
出身良家、持戒、对丈夫忠贞的妻子;男人如果有这样的妻子,
她被称为朋友和妻子。
她不发怒,内心平静,即使被威胁用棍棒打杀,也不生嗔恨心,对丈夫能够忍耐。
不嗔不怒、顺从丈夫心意的妻子,男人若有这样的妻子,
她既被称为女奴,也被称为妻子。
‘‘Paduṭṭhacittā ahitānukampinī, aññesu rattā atimaññate patiṃ, Dhanena kītassa vadhāya ussukā; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Vadhakā ca bhariyāti ca sā pavuccati. [1] ‘‘Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhanaṃ, sippaṃ vaṇijjañca kasiṃ adhiṭṭhahaṃ, Appampi tassa apahātumicchati; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Corī ca bhariyāti ca sā pavuccati. [2] ‘‘Akammakāmā alasā mahagghasā, pharusā ca caṇḍī ca duruttavādinī, Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattati; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Ayyā ca bhariyāti ca sā pavuccati. [3] ‘‘Yā sabbadā hoti hitānukampinī, mātāva puttaṃ anurakkhate patiṃ, Tato dhanaṃ sambhatamassa rakkhati; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Mātā ca bhariyāti ca sā pavuccati. [4] ‘‘Yathāpi jeṭṭhā bhaginī kaniṭṭhakā, sagāravā hoti sakamhi sādhike, Hirīmanā bhattu vasānuvattinī; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Bhaginī ca bhariyāti ca sā pavuccati. [5] ‘‘Yācīdha disvāna patiṃ pamodati, sakhī sakhāraṃva cirassamāgataṃ, Koleyyakā sīlavatī patibbatā; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Sakhī ca bhariyāti ca sā pavuccati. [6] ‘‘Akkuddhasantā vadhadaṇḍatajjitā, aduṭṭhacittā patino titikkhati, Akkodhanā bhattu vasānuvattinī; Yā evarūpā purisassa bhariyā, Dāsī ca bhariyāti ca sā pavuccati’’. (a. ni. 7.63); [7]
善生,这就是男人的七种妻子。其中,像杀手的妻子、像盗贼的妻子、像主人的妻子这三种,会投生到地狱;其余四种妻子,则投生到化乐天。
Imā kho, sujāte, purisassa satta bhariyā. Tāsu vadhakasamā corīsamā ayyasamāti imā tisso niraye nibbattanti, itarā catasso nimmānaratidevaloke.
在这世上,被称为“杀手妻”的,以及被称为“盗妻”和“主母妻”的,
这些破戒、粗暴、不恭敬的女子,身体坏灭之后,会堕入地狱。
“世间那些被称为母亲、姐妹、朋友、婢女和妻子的女性,
她们因为安住于戒,长久守护自己,身体坏灭之后,就投生到善趣。”
‘‘Yācīdha bhariyā vadhakāti vuccati, corīti ayyāti ca yā pavuccati; Dussīlarūpā pharusā anādarā, kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti tā. ‘‘Yācīdha mātā bhaginī sakhīti ca, dāsīti bhariyāti ca yā pavuccati; Sīle ṭhitattā cirarattasaṃvutā, kāyassa bhedā sugatiṃ vajanti tā’’ti. (a. ni. 7.63);
导师这样正在示现七种妻子时,善生女当下就证得了入流果。导师问她:“善生女,你是这七种妻子里的哪一种?”她回答:“尊者,我就像婢女那一类。”说完,她礼敬如来,请求原谅。就这样,导师只用一次教诫,就调伏了家中的媳妇善生女。吃完饭,导师回到祇园,在比丘僧团中示现威仪后,走进香室。比丘们在法堂里也纷纷谈起导师的功德:“贤友啊,导师只用一次教诫,就调伏了媳妇善生女,让她安住在入流果上。”导师过来问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”听说是这件事后,他说:“比丘们,不只是现在,过去我也曾只用一次教诫调伏过善生女。”于是,他讲起了过去的事。
Evaṃ satthari imā satta bhariyā dassenteyeva sujātā sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Sujāte, tvaṃ imāsaṃ sattannaṃ bhariyānaṃ katarā’’ti vutte ‘‘dāsisamā ahaṃ, bhante’’ti vatvā tathāgataṃ vanditvā khamāpesi. Iti satthā sujātaṃ gharasuṇhaṃ ekovādeneva dametvā katabhattakicco jetavanaṃ gantvā bhikkhusaṅghena vatte dassite gandhakuṭiṃ pāvisi. Dhammasabhāyampi kho, bhikkhū, satthu guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, ekovādeneva satthā sujātaṃ gharasuṇhaṃ dametvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mayā sujātā ekovādeneva damitā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家的时候,菩萨投生到王后的胎中。长大以后,他到塔迦尸喇学成了一切技艺。父王去世后,他继承王位,依法公平地治理国家。他的母亲却是个脾气暴躁、凶狠粗暴、爱骂人、爱侮辱人的人。菩萨虽然想劝诫母亲,但心里想:“没有根据就开口,是不合适的。”为了找到能教导她的办法,他一直在留心寻找一个比喻。有一天,国王去园林游玩,母亲也跟着儿子一起去了。走到半路上,有一只蓝松鸦叫了起来。菩萨的随从们听到那叫声,都捂住耳朵说:“喂,你这叫声粗暴的家伙,别叫了!”当菩萨在歌舞伎乐的围绕下,和母亲一起在园林中漫步时,一只杜鹃鸟藏在一棵开满花的娑罗树上,用甜美的声音鸣唱。大众被它的叫声迷住了,双手合十举起来,说:“声音柔和、亲切、温存的鸟啊,请唱吧,请唱吧!”他们伸长脖子,侧耳倾听,站在那里凝望。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena samena rajjaṃ kāresi. Tassa mātā kodhanā ahosi caṇḍā pharusā akkosikā paribhāsikā. So mātu ovādaṃ dātukāmopi ‘‘avatthukaṃ kathetuṃ na yutta’’nti tassā anusāsanatthaṃ ekaṃ upamaṃ olokento carati. Athekadivasaṃ uyyānaṃ agamāsi, mātāpi puttena saddhiṃyeva agamāsi . Atha antarāmagge kikī sakuṇo viravi, bodhisattaparisā taṃ saddaṃ sutvā kaṇṇe pidahitvā ‘‘ambho, caṇḍavāce pharusavāce mā saddamakāsī’’ti āha. Bodhisatte pana nāṭakaparivārite mātarā saddhiṃ uyyāne vicarante ekasmiṃ supupphitasālarukkhe nilīnā ekā kokilā madhurena sarena vassi. Mahājano tassā saddena sammatto hutvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘saṇhavāce sakhilavāce muduvāce vassa vassā’’ti gīvaṃ ukkhipitvā ohitasoto olokento aṭṭhāsi.
这时,大士看到这两个情形,心想:“现在应该能让母亲明白了。”于是说道:“母亲,半路上听到蓝松鸦的叫声,众人都捂住耳朵说:‘别叫了,别叫了!’粗恶的话,确实谁都不喜欢。”说完,他诵出下面这些偈颂——
Atha mahāsatto tāni dve kāraṇāni disvā ‘‘idāni mātaraṃ saññāpetuṃ sakkhissāmī’’ti cintetvā ‘‘amma, antarāmagge kikīsaddaṃ sutvā mahājano ‘mā saddamakāsi , mā saddamakāsī’ti kaṇṇe pidahi, pharusavācā nāma na kassaci piyā’’ti vatvā imā gāthā avoca –
并非因容貌端严、娇美悦目,
粗言恶语者于此世他世受人喜爱。
‘‘Na hi vaṇṇena sampannā, mañjukā piyadassanā; Kharavācā piyā honti, asmiṃ loke paramhi ca.
岂不见此黑杜鹃,形色丑陋身斑斑;
凭其柔和婉转音,为诸众生所爱怜。
‘‘Nanu passasimaṃ kāḷiṃ, dubbaṇṇaṃ tilakāhataṃ; Kokilaṃ saṇhabhāṇena, bahūnaṃ pāṇinaṃ piyaṃ.
“因此,说话要亲切温和,言语要经过思虑,内心不掉举散乱;
他讲说义理和法,他的话语就是甜美的。”
‘‘Tasmā sakhilavācassa, mantabhāṇī anuddhato; Atthaṃ dhammañca dīpeti, madhuraṃ tassa bhāsita’’nti.
这些偈颂的含义是这样的:母亲啊,这些众生虽然有着像稗子色那样端严的身体肤色,因为说话声音甜美动听而悦耳,因为相貌端正而令人喜爱,但即使他们是父母,只要以辱骂、讥讽等方式说出粗恶的话,就具足了粗恶语,那么他们在这一世和下一世都不会被人喜爱,就像在路上发出粗恶叫声的基基一样。反过来,说话柔和的人,具足柔软、甜美的话语,即使相貌丑陋也会被人喜爱。所以我说:你难道没看见这只黑黑的、丑陋的杜鹃鸟吗?它被比身体肤色更黑的斑点所覆盖,可它虽然这么丑陋,却因为柔和的叫声而受到许多众生的喜爱。因此,由于说粗恶语的众生在世间连父母都不喜欢,想要被众人喜爱的人,就应当说话亲切,说柔和、柔软、温和的话。所谓“说有益之言”,是指经过名为慧的审察抉择之后才说话;所谓“不掉举”,是指远离掉举,只说恰如其分的话。这样的人能阐明圣典和义理,他说的话基于正当理由、不辱骂他人,所以是甘甜的。
Tāsaṃ ayamattho – amma, ime sattā piyaṅgusāmādinā sarīravaṇṇena samannāgatā kathānigghosassa madhuratāya mañjukā, abhirūpatāya piyadassanā samānāpi antamaso mātāpitaropi akkosaparibhāsādivasena pavattāya kharavācāya samannāgatattā kharavācā imasmiñca parasmiñca loke piyā nāma na honti antarāmagge kharavācā kikī viya, saṇhabhāṇino pana maṭṭhāya madhurāya vācāya samannāgatā virūpāpi piyā honti. Tena taṃ vadāmi – nanu passasi tvaṃ imaṃ kāḷiṃ dubbaṇṇaṃ sarīravaṇṇatopi kāḷatarehi tilakehi āhataṃ kokilaṃ, yā evaṃ dubbaṇṇā samānāpi saṇhabhāsanena bahūnaṃ piyā jātā. Iti yasmā kharavāco satto loke mātāpitūnampi appiyo, tasmā bahujanassa piyabhāvaṃ icchanto poso sakhilavāco saṇhamaṭṭhamuduvāco assa. Paññāsaṅkhātāya mantāya paricchinditvā vacanato mantabhāṇī, vinā uddhaccena pamāṇayuttasseva kathanato anuddhato. Yo hi evarūpo puggalo pāḷiñca atthañca dīpeti, tassa bhāsitaṃ kāraṇasannissitaṃ katvā paraṃ anakkosetvā kathitatāya madhuranti.
菩萨用这三首偈颂为母亲开示法义,让母亲信受奉行。从那时起,母亲就具足了端正的品行。菩萨又用这一番教导让母亲远离了恶行,然后便随自己的业力而去。
Evaṃ bodhisatto imāhi tīhi gāthāhi mātu dhammaṃ desetvā mātaraṃ saññāpesi, sā tato paṭṭhāya ācārasampannā ahosi. Bodhisattopi mātaraṃ ekovādena nibbisevanaṃ katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,波罗奈国王的母亲是善生女,而那位国王就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirañño mātā sujātā ahosi, rājā pana ahameva ahosi’’nti.
10. 猫头鹰本生注释
[270] 10. Ulūkajātakavaṇṇanā
据说,世尊住在祇园时,以乌鸦和猫头鹰的争斗为因缘,说了这番话。那时候,乌鸦在白天啄食猫头鹰,而猫头鹰从日落开始,到处把睡着的乌鸦的头咬断,让它们丧命。当时有一位比丘住在祇园边上的一间精舍里,扫地的时候,从树上掉下来的乌鸦头有七八那利那么多,甚至更多,都得清理掉。他把这件事告诉了其他比丘。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,听说某位比丘住的地方,每天都有这么多乌鸦头要扔掉。”世尊来了之后问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”比丘们说:“就是在谈这件事。”接着他们又问:“尊者,乌鸦和猫头鹰是从什么时候开始互相结仇的?”世尊说:“从劫初的时候就开始了。”于是便讲起了过去的故事。
Sabbehi kira ñātīhīti idaṃ satthā jetavane viharanto kākolūkakalahaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle kākā divā ulūke khādanti, ulūkā sūriyatthaṅgamanato paṭṭhāya tattha tattha sayitānaṃ kākānaṃ sīsāni chinditvā te jīvitakkhayaṃ pāpenti. Athekassa bhikkhuno jetavanapaccante ekasmiṃ pariveṇe vasantassa sammajjanakāle rukkhato patitāni sattaṭṭhanāḷimattānipi bahutarānipi kākasīsāni chaḍḍetabbāni honti. So tamatthaṃ bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, amukassa kira bhikkhuno vasanaṭṭhāne divase divase ettakāni nāma kākasīsāni chaḍḍetabbāni hontī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchi, bhikkhū ‘‘imāya nāmā’’ti vatvā ‘‘kadā paṭṭhāya pana, bhante, kākānañca ulūkānañca aññamaññaṃ veraṃ uppanna’’nti pucchiṃsu, satthā ‘‘paṭhamakappikakālato paṭṭhāyā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去劫初的时候,人们聚在一起,挑了一个相貌端正、光彩照人、品行具足、各方面都圆满的男子,立他做国王;四足动物也聚在一起,立了一头狮子做王;大海里的鱼则立了一条叫阿难的鱼做王。后来,一群鸟在雪山地区的一块背石上聚齐,商量说:“人类有国王,四足动物和鱼也都有王。可我们中间却没有王。没有归属、没人统领,这样是不行的。我们也该弄个国王来。你们看看,谁适合放在王位上?”它们一边观察,一边看中了一只猫头鹰,就说:“我们中意这只。”这时,有一只鸟为了让大家都把心里话说出来,把这件事宣告了三遍。前两遍宣告时,大家都默许了;到第三遍宣告时,一只乌鸦站起来说:“先等等!这家伙在受封为王的时候,脸都已经是这副样子了,要是发怒的时候,那还得了?被发怒的它瞪上一眼,我们就会像撒进滚烫锅里的盐一样,当场碎散。我不赞成立它做王。”为了说明这个道理,它先说了第一首偈颂:
Atīte paṭhamakappikā manussā sannipatitvā ekaṃ abhirūpaṃ sobhaggappattaṃ ācārasampannaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ purisaṃ gahetvā rājānaṃ kariṃsu, catuppadāpi sannipatitvā ekaṃ sīhaṃ rājānaṃ akaṃsu, mahāsamudde macchā ānandaṃ nāma macchaṃ rājānaṃ akaṃsu. Tato sakuṇagaṇā himavantapadese ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe sannipatitvā ‘‘manussesu rājā paññāyati, tathā catuppadesu ceva macchesu ca. Amhākaṃ panantare rājā nāma natthi, appatissavāso nāma na vaṭṭati, amhākampi rājānaṃ laddhuṃ vaṭṭati, ekaṃ rājaṭṭhāne ṭhapetabbayuttakaṃ jānāthā’’ti. Te tādisaṃ sakuṇaṃ olokayamānā ekaṃ ulūkaṃ rocetvā ‘‘ayaṃ no ruccatī’’ti āhaṃsu. Atheko sakuṇo sabbesaṃ ajjhāsayaggahaṇatthaṃ tikkhattuṃ sāvesi. Tassa sāventassa dve sāvanā adhivāsetvā tatiyasāvanāya eko kāko uṭṭhāya ‘‘tiṭṭha tāvetassa imasmiṃ rājābhisekakāle evarūpaṃ mukhaṃ bhavati, kuddhassa kīdisaṃ bhavissati, iminā hi kuddhena olokitā mayaṃ tattakapāle pakkhittaloṇaṃ viya tattha tattheva bhijjissāma, imaṃ rājānaṃ kātuṃ mayhaṃ na ruccatī’’ti imamatthaṃ pakāsetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –
“听说,所有亲族都把憍尸迦立为首领。
如果亲族们允许,我就说一句话。”
‘‘Sabbehi kira ñātīhi, kosiyo issaro kato; Sace ñātīhanuññāto, bhaṇeyyāhaṃ ekavācika’’nti.
这句话的意思是:我听到那个传闻之后,就说了这样的话。据说,所有这些聚集的亲族们把这位果西耶立为国王。不过,如果我被亲族们同意,那我就该在这里说任何一句话。
Tassattho – yā esā sāvanā vattati, taṃ sutvā vadāmi. Sabbehi kira imehi samāgatehi ñātīhi ayaṃ kosiyo rājā kato. Sace panāhaṃ ñātīhi anuññāto bhaveyyaṃ, ettha vattabbaṃ ekavācikaṃ kiñci bhaṇeyyanti.
于是那些鸟同意了他,说出第二首偈颂:
Atha naṃ anujānantā sakuṇā dutiyaṃ gāthamāhaṃsu –
“朋友,既然你已得到允许,就把义理和法完整地说出来吧。
确实有年幼的鸟,它们有智慧,也带着智慧的光辉。”
‘‘Bhaṇa samma anuññāto, atthaṃ dhammañca kevalaṃ; Santi hi daharā pakkhī, paññavanto jutindharā’’ti.
在这里,“说吧,朋友,你已被允许”:朋友乌鸦,我们所有人都已经允许你了,你该说什么就说吧。“有义与法的一切”:在说的时候,不要丢掉理据和传承下来的话,要这样说。所谓“具慧持光辉”,就是那些智慧具足、持有智光之光的鸟,即使还年幼,也确实是有的。
Tattha bhaṇa, samma, anuññātoti, samma, vāyasa tvaṃ amhehi sabbehi anuññāto, yaṃ te bhaṇitabbaṃ, taṃ bhaṇa. Atthaṃ dhammañca kevalanti bhaṇanto ca kāraṇañceva paveṇiāgatañca vacanaṃ amuñcitvā bhaṇa. Paññavanto jutindharāti paññāsampannā ceva ñāṇobhāsadharā ca daharāpi pakkhino atthiyeva.
他这样得到允许后,说出了第三首偈颂——
So evaṃ anuññāto tatiyaṃ gāthamāha –
“我不赞成给猫头鹰举行灌顶,诸位贤友。
看看它没发怒时的脸,一旦发怒又会怎样呢?”
‘‘Na me ruccati bhaddaṃ vo, ulūkassābhisecanaṃ; Akkuddhassa mukhaṃ passa, kathaṃ kuddho karissatī’’ti.
这句话的意思是:愿你们吉祥!可是,通过三遍宣读通告来给猫头鹰灌顶这件事,我不赞成。你们看看它现在心满意足、还没发怒时的样子;它一旦发怒,会做出什么事来,我可不知道。所以,无论如何我都不赞成这件事。
Tassattho – bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, yaṃ panetaṃ tikkhattuṃ sāvanavācāya ulūkassa abhisecanaṃ karīyati, etaṃ mayhaṃ na ruccati. Etassa hi idāni tuṭṭhacittassa akkuddhassa mukhaṃ passatha, kuddho panāyaṃ kathaṃ karissatīti na jānāmi, sabbathāpi etaṃ mayhaṃ na ruccatīti.
他这样说完,一边喊着“我不乐意,我不乐意”,一边飞上天空。猫头鹰也起身追了上去。从那时起,它们彼此之间就结下了仇怨。众鸟推举金天鹅为王,然后就离开了。
So evaṃ vatvā ‘‘mayhaṃ na ruccati, mayhaṃ na ruccatī’’ti viravanto ākāse uppati, ulūkopi naṃ uṭṭhāya anubandhi. Tato paṭṭhāya te aññamaññaṃ veraṃ bandhiṃsu. Sakuṇā suvaṇṇahaṃsaṃ rājānaṃ katvā pakkamiṃsu.
导师宣说这段法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束时,许多人证得了入流果等果位。“那时被灌顶立为王的那只天鹅幼鸟,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. ‘‘Tadā rajje abhisittahaṃsapoto ahameva ahosi’’nti.
莲华与柔软之手,诱惑与喧鸣;
剃刀箭与信度马,螃蟹及毁园林者。
善生、猫头鹰、十。
Padumaṃ mudupāṇī ca, palobhanaṃ panādakaṃ; Khurappaṃ sindhavañceva, kakkaṭā, rāmadūsakaṃ; Sujātaṃ ulūkaṃ dasa.