《老法经》的注释
1. Jarādhammasuttavaṇṇanā
511第五品第一经里说的“晒背”,意思是:楼阁的阴影遮住了东边,所以楼阁西侧那一面有阳光照到,他就坐在那个地方铺设的最胜佛座上。“晒暖背部”:因为即使是正自觉者,在业所生的身体上,热的时候也会热,冷的时候也会冷,而当时正是降雪寒冷的时节。所以他脱下大袈裟,让阳光晒暖背部,坐在那里。
511. Pañcamavaggassa paṭhame pacchātapeti pāsādacchāyāya puratthimadisaṃ paṭicchannattā pāsādassa pacchimadisābhāge ātapo hoti, tasmiṃ ṭhāne paññattavarabuddhāsane nisinnoti attho . Piṭṭhiṃ otāpayamānoti yasmā sammāsambuddhassapi upādinnakasarīre uṇhakāle uṇhaṃ hoti, sītakāle sītaṃ, ayañca himapātasītasamayo. Tasmā mahācīvaraṃ otāretvā sūriyarasmīhi piṭṭhiṃ otāpayamāno nisīdi.
那么,佛光能压住日光、让它进不来吗?不能。既然这样,那又是什么在晒呢?是光的热力。就像正午时分,一个人坐在树荫下,树荫是圆形的,阳光虽然碰不到他的身体,但热力却从四面八方包围过来,他就像被火焰裹住一样。同样的道理,日光虽然被佛光压住、进不来,但导师仍然坐着,散发着光热,应该这样理解。
Kiṃ pana buddharasmiyo madditvā sūriyarasmi anto pavisituṃ sakkotīti? Na sakkoti. Evaṃ sante kiṃ tāpetīti? Rasmitejaṃ. Yatheva hi ṭhitamajjhanhike parimaṇḍalāya chāyāya rukkhamūle nisinnassa kiñcāpi sūriyarasmiyo sarīraṃ na phusanti, sabbadisāsu pana tejo pharati, aggijālāhi parikkhitto viya hoti, evaṃ sūriyarasmīsu buddharasmiyo madditvā anto pavisituṃ asakkuṇantīsupi satthā tejaṃ tāpento nisinnoti veditabbo.
Anomajjanto(随抚摩)的意思是:为了做背部按摩而顺着抚摩。长老从世尊背后把大袈裟取下来,看见世尊坐着时两肩胛骨之间有一道像金色旋纹、只有发丝那么细的皱纹,心想:“连这样的身体,衰老竟然也显现出来了。”他因此生起悚惧,呵责衰老,说道:“尊者,真是不可思议!”据说,这确实是一种令人心生惊奇的呵责。
Anomajjantoti piṭṭhiparikammakaraṇavasena anumajjanto. Acchariyaṃ bhanteti thero bhagavato piṭṭhito mahācīvaraṃ otāretvā nisinnassa dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ antare suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya kesaggappamāṇaṃ valiyāvaṭṭaṃ disvā – ‘‘evarūpepi nāma sarīre jarā paññāyatī’’ti sañjātasaṃvego jaraṃ garahanto evamāha. Garahanacchariyaṃ nāma kiretaṃ.
尊者,他这样说,是为了说明:如今世尊的肤色已经不像原来那样清净了。因为如来年轻的时候,身体就像被上百根尖桩抽打过的公牛皮革一样,没有皱纹,手放上去就会滑开,停不住,就像抹了油一样。可是到了年老的时候,血管网萎缩,关节松弛,肌肉从骨头上脱落下来,变得松垮,到处下垂。但佛陀身上不会这样。别人看不出来,只有因为常常随侍在旁,阿难长老才看得出来,所以他才这样说。
Na cevaṃ dāni, bhante, bhagavato tāva parisuddhoti yathā pakatiyā chavivaṇṇo parisuddho, na evametarahīti dīpento evamāha. Tathāgatassa hi daharakāle saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya vihatavaliko kāyo hoti, tasmiṃ ṭhapito hattho bhassateva, na santiṭṭhati, telapuñchanākārappatto viya hoti. Mahallakakāle pana sirājālā milāyanti, sandhipabbāni sithilāni honti, maṃsaṃ aṭṭhito muccitvā sithilabhāvaṃ āpajjitvā tattha tattha olambati. Buddhānaṃ pana evarūpaṃ na hoti. Aññesaṃ apākaṭaṃ, santikāvacarattā ānandattherasseva pākaṭaṃ hoti, tasmā evamāha.
四肢松弛:别人的脸上、两肩之间等地方会出现皱纹,但导师没有这些皱纹。长老是因为看到两肩之间有一圈皱纹,才这样说的。皱纹丛生:这一句也是依据他自己亲眼所见而说的——导师并不像别人那样有皱纹。身体前倾:导师的身躯像梵天一样端正笔直,就像天宫中竖起的金拱门一样,他的身体是笔直挺立的。可是到了年老的时候,身体就会向前弯曲,这在别人身上并不明显,但因为长老是常随近侍,只有他能看见,所以才这样说。可见诸根变易:所谓诸根,并不是眼睛能直接看到的。然而,原本清净的肤色,如今已不再那样清净,两肩之间出现了皱纹,像梵天一样笔直的身躯也向前弯曲了,仅凭这些理由,他就以推论的方式说:眼等诸根也一定发生了变易。呸!这卑劣的衰老,愿你遭殃:意思是,在这低劣的衰老中,愿这“呸”声落到你身上。相:指自身。
Sithilāni ca gattānīti aññesaṃ mukhe aṃsakūṭantarehi tesu tesu ṭhānesu valiyo santiṭṭhanti, satthu panetaṃ natthi, thero ca dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ antare valiyāvaṭṭakaṃ disvā evamāha. Sabbāni valiyajātānīti idampi attano pākaṭavasena evamāha – satthu pana aññesaṃ viya valiyo nāma natthi. Purato pabbhāro ca kāyoti satthā brahmujugatto, devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viyassa kāyo ujukameva uggato. Mahallakakāle pana kāyo purato vaṅko hoti, svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo, santikāvacarattā pana therasseva pākaṭo, tasmā evamāha. Dissati ca indriyānaṃ aññathattanti indriyāni nāma na cakkhuviññeyyāni. Yato pana pakatiyā parisuddho chavivaṇṇo, idāni na tathā parisuddho, aṃsakūṭantare vali paññāyati , brahmujukāyo purato vaṅko, imināva kāraṇena cakkhādīnañca indriyānaṃ aññathattena bhavitabbanti nayaggāhato evamāha. Dhī taṃ jammi jare atthūti lāmake jare dhī taṃ tuyhaṃ hotu, dhikkāro taṃ phusatu. Bimbanti attabhāvo.
2. 伍那巴婆罗门经注释
2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
512512. 在第二经中,“行境范围”指的是作为行境的对象。“相互”是指眼对耳、或耳对眼,这样一个根不会去经验另一个根的行境范围。假如有人把青、黄等各种色所缘聚在一起,递到耳根面前说:“喂,你先把它确认清楚、分辨明白——‘这是什么所缘?’”那么眼识即使不开口,也会按自己的本性这样说:“喂,你这蠢人!就算你跑上百年、千年、十万年,除了我,你还能在哪里找到能认知它的?拿来,放到眼净色上,我来认知这个所缘——是青色还是黄色。因为这根本不是别的根的领域,只是我的领域。”其他根门的道理也是这样。因此,这些根确实不会经验彼此的行境范围。
512. Dutiye gocaravisayanti gocarabhūtaṃ visayaṃ. Aññamaññassāti cakkhu sotassa, sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekaṃ ekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti. Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya – ‘‘iṅgha tvaṃ tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi ‘kinnāmetaṃ ārammaṇa’’’nti. Cakkhuviññāṇaṃ vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya – ‘‘are, andhabāla, vassasatampi vassasahassampi vassasatasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi, taṃ āhara, cakkhupasāde upanehi, ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi – yadi vā nīlaṃ, yadi vā pītakaṃ. Na hi eso aññassa visayo, mayhameveso visayo’’ti. Sesadvāresupi eseva nayo. Evametāni aññamaññassa gocaravisayaṃ na paccanubhonti nāma.
“它们以什么为依靠?”这是在问:这些东西以什么为依靠?它们又归向什么?回答是“以意为依靠”——也就是速行意是它们的依靠。“它们以意……”的意思是:从意门生起的速行意,通过贪染等方式去经验这些根的行境对象。因为眼识只是单纯地看见色而已,其中并没有贪染,也没有瞋恨或迷惑。然而,当速行在一个门中生起时,就会贪染、瞋恨或迷惑。耳识等的道理也是这样。
Kiṃ paṭisaraṇanti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ, kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati. Mano paṭisaraṇanti javanamano paṭisaraṇaṃ. Manova nesanti manodvārikajavanamanova etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti. Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva, ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi. Ekasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.
这里有个譬喻:据说有五个体弱的受用者,他们侍奉国王之后,费尽艰辛,才在一个只有五户人家的村子里得到一点微薄收入。他们在那里分到的,不过是鱼的一份、肉的一份,或者半个阿杜卡哈帕纳钱、四分之一哈帕纳钱、一个麻萨卡哈帕纳钱、八个哈帕纳钱、十六个哈帕纳钱、六十四个哈帕纳钱,乃至一点罚金,就只得这么一点点而已。而涉及一百件物品、五百件物品、一千件物品那样的大贡赋,却像国王一样全部收走。
Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu. Tesaṃ tattha macchabhāgo maṃsabhāgo, addukahāpaṇo vā yottakahāpaṇo vā māsakahāpaṇo vā aṭṭhakahāpaṇo vā soḷasakahāpaṇo vā catusaṭṭhikahāpaṇo vā daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti, satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti.
在这里,五净色应当看作像五户村一样,五识像五个体弱的受施者;速行像国王。就像体弱的受施者只能得到一点点收入,眼识等也只是见色等而已,其中并没有染着等。就像国王收取庞大的收入,应当知道在那些门中,速行才有染着等。因此,这里所说的“意”,指的是善与不善的速行。
Tattha pañcakulikagāmā viya pañcapasādā daṭṭhabbā, pañca dubbalabhojakā viya pañcaviññāṇāni; rājā viya javanaṃ, dubbalabhojakānaṃ parittakaāyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ, rajjanādi pana etesu natthi . Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni. Evamettha manoti kusalākusalajavanaṃ vuttaṃ.
念是皈依,意思是道念是皈依处。因为速行心确实会皈依于道念。解脱,是指果解脱。皈依,是指果解脱以涅槃为皈依处,因为那种解脱确实皈依于涅槃。他没能把握问题的边界,意思是没能掌握问题的范围与尺度,把没有皈依处的法问成了“有皈依处”。涅槃这东西其实没有皈依处,它不皈依任何事物。深入涅槃,意思是进入涅槃内部,已进入涅槃。梵行,是指道梵行。以涅槃为归宿,意思是涅槃是它的最高去向和最终趣处,不会再往别处去。涅槃是它的终结和终点,所以叫以涅槃为终极。
Sati paṭisaraṇanti maggasati paṭisaraṇaṃ. Javanamano hi maggasatiṃ paṭisarati. Vimuttīti phalavimutti. Paṭisaraṇanti phalavimuttiyā nibbānaṃ paṭisaraṇaṃ. Tañhi sā paṭisarati. Nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetunti pañhassa paricchedaṃ pamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi, appaṭisaraṇaṃ dhammaṃ ‘‘sappaṭisaraṇa’’nti pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭisaraṇaṃ, na kiñci paṭisarati. Nibbānogadhanti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Nibbānaparāyaṇanti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ.
“生根、安住”说的是由道而生起的信。那么“诸比丘,若于此时……”这句话是针对什么说的呢?是针对得禅不来者的状态。因为在那个时候,这位婆罗门已经以初道断除了五种不善心,以初禅断除了五盖,所以安住在得禅不来者的状态。如果他禅那不退失,命终之后就会在那里般涅槃。但如果他在教导妻儿、料理事务时禅那退失了,禅那一旦失去,趣向就不确定;禅那若不失,趣向就确定。他就是针对这种得禅不来者的状态才这样说。
Mūlajātā patiṭṭhitāti maggena āgatasaddhā vuccati. Imamhi ce, bhikkhave, samayeti kiṃ sandhāyāha? Jhānaanāgāmitaṃ. Tasmiñhi samaye brāhmaṇassa paṭhamamaggena pañca akusalacittāni pahīnāni, paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇānīti jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito. So aparihīnajjhāno kālaṃ katvā tattheva parinibbāyeyya. Sace panassa puttadāraṃ anusāsantassa kammante vicārentassa jhānaṃ nassati, naṭṭhe jhāne gati anibaddhā hoti, anaṭṭhe pana nibaddhāti imaṃ jhānaanāgāmitaṃ sandhāya evamāha.
第3篇《娑鸡帝经》的注释
3. Sāketasuttavaṇṇanā
513513. 在第三部经的注释中,“añjanavane”是指种着安阇那色花的树林。“诸比丘,凡是信根,就是信力”:因为它在胜解这一特征上具有“根”的意义,所以是信根;因为面对不信时不动摇,所以是信力。其余的精进、念、定、慧,应当知道:在策励、近住、不散乱、了知这些特征上,依“根”的意义而成为根;在面对懈怠、失念、散乱、无明时不动摇,而成为力。同样地,应当知道:就像那条河只有一条水流一样,从信、精进、念、定、慧这方面看,它们没有差别;但就像有两条水流一样,从“根”的意义和“不动摇”的意义来看,由于根与力的区别,它们是有差别的。应当这样了知。
513. Tatiye añjanavaneti añjanavaṇṇapupphānaṃ rukkhānaṃ ropitavane. Yaṃ, bhikkhave, saddhindriyaṃ, taṃ saddhābalanti tañhi adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhena saddhindriyaṃ, assaddhiye akampanena saddhābalaṃ. Itaresaṃ paggahaupaṭṭhānaavikkhepapajānanalakkhaṇesu indaṭṭhena indriyabhāvo, kosajjamuṭṭhasaccavikkhepāvijjāsu akampanena balabhāvo veditabbo. Evameva khoti tassā nadiyā ekasotaṃ viya saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena etesaṃ ninnānākaraṇaṃ veditabbaṃ, dve sotāni viya indaṭṭhaakampanaṭṭhehi indriyabalavasena nānākaraṇaṃ veditabbaṃ.
4. 东门屋经的注释
4. Pubbakoṭṭhakasuttavaṇṇanā
514在第四项里,“入于不死”指进入不死的境界。“以不死为归宿”指以不死为最终依归。“以不死为究竟”指以不死为终点。他说“萨度,萨度”,是在称赞长老的解答,表达赞许。
514. Catutthe amatogadhanti amatabbhantaraṃ. Amataparāyaṇanti amatanibbattikaṃ. Amatapariyosānanti amataniṭṭhaṃ. Sādhu sādhūti therassa byākaraṇaṃ pasaṃsanto sādhukāraṃ deti.
5. 第一东园经注释
5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā
515第五部经中,“tadanvayā”的意思是跟随它、随顺它。以《东门经》之前的经为起点,依次在六部经里,讲的都只是果根。
515. Pañcame tadanvayāti taṃ anugacchamānā, anuvattamānāti attho. Pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā paṭipāṭiyā chasu suttesu phalindriyāneva kathitāni.
10. 阿巴那经的注释
10. Āpaṇasuttavaṇṇanā
520第十部经中,“这些确实是那些法”指的是上面与观一起的三道。“我过去曾听闻过的”指的是,那些法在我过去从讲述“确实有称为阿拉汉果根的东西”的人那里就已经被听闻了。“以身触证”指的是以名身触证、获得。“以智慧穿透而见”指的是以省察智慧穿透之后而见。“尊者,凡他的那种信”:这是哪种信?与四根相应的信,上文已经说过;而这里指的是省察之信。因为相应之信是混杂的,省察之信只是世间的。其余各处都容易理解。
520. Dasame ime kho te dhammāti upari saha vipassanāya tayo maggā. Ye me pubbe sutāva ahesunti ye dhammā mayā pubbe ‘‘arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti kathentānaṃyeva sutā ahesuṃ. Kāyena ca phusitvāti nāmakāyena ca phusitvā paṭilabhitvā. Paññāya ca ativijjha passāmīti paccavekkhaṇapaññāya ca ativijjhitvā passāmi. Yā hissa, bhante, saddhāti ayaṃ katarasaddhā? Catūhi indriyehi sampayuttā saddhā heṭṭhā kathitāva, ayaṃ pana paccavekkhaṇasaddhā. Sampayuttasaddhā hi missakā, paccavekkhaṇasaddhā lokiyāva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.