4. 乐根品
4. Sukhindriyavaggo
4. 根相应义注 · 13 段
苏迪卡经等注释
1-5. Suddhikasuttādivaṇṇanā
501-505501-505. 第四品第一经中,乐既是与它同时生起的诸法的主宰,从这个意义上说是“根”,所以叫乐根。苦根等也是同样的道理。这里,乐根、苦根、忧根只属于欲界;喜根除了无色界那一部分以外,其余属于三地;舍根通于四地。第二经等四经,同样是按四谛来说的。
501-505. Catutthavaggassa paṭhame sukhañca taṃ sahajātānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti sukhindriyaṃ. Dukkhindriyādīsupi eseva nayo. Ettha ca sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni kāmāvacarāneva, somanassindriyaṃ ṭhapetvā arūpāvacaraṃ sesaṃ tebhūmakaṃ, upekkhindriyaṃ catubhūmakaṃ. Dutiyādīni cattāri catusaccavaseneva kathitāni.
《第一分别经》的注释
6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā
506第六经中,“身的”指以身体净色为依托。“乐”是对它自身性质的说明。“悦”是它的同义词,意思是甘甜。“身触所生”就是从身触生起的。“乐、悦”如前所说。“感受”则是它与一切受共通、又与其他法不同的本质说明。按这个道理,其余几经中的含义也应这样理解。不过,在“身的或心的”这一句里,眼、耳、鼻、舌这四根是以身体净色为依托而生起的,所以称为“身的”。但以身体净色为依托的不苦不乐受,并不存在。
506. Chaṭṭhe kāyikanti kāyapasādavatthukaṃ. Sukhanti ayamassa sarūpaniddeso. Sātanti tasseva vevacanaṃ, madhuranti vuttaṃ hoti. Kāyasamphassajanti kāyasamphassato jātaṃ. Sukhaṃ sātanti vuttanayameva. Vedayitanti ayamassa sabbavedanāsādhāraṇo aññadhammavisiṭṭho sabhāvaniddeso. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo. Kāyikaṃ vā cetasikaṃ vāti ettha pana cakkhādayo cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā uppattivasena kāyikanti vuttaṃ. Kāyapasādavatthukaṃ pana adukkhamasukhaṃ nāma natthi.
9. 《木柴譬喻经》的注释
9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā
509第九经中,两根木柴是指两根钻木。摩擦与和合,就是通过摩擦以及凑合到一起。暖,就是热的样态。火,就是火焰和烟。在这里应当这样理解:下面的钻木好比所依和所缘,上面的钻木好比触,摩擦好比触的摩擦,火好比受。或者,所依和所缘好比上面的钻木,触好比下面的钻木。
509. Navame dvinnaṃ kaṭṭhānanti dvinnaṃ araṇīnaṃ. Saṅghaṭṭanasamodhānāti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca. Usmāti usumākāro. Tejoti aggidhūmo. Ettha ca adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ, uttarāraṇī viya phasso, saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ, aggi viya vedanā daṭṭhabbā. Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya, phasso adharāraṇī viya daṭṭhabbo.
10.《逆次第经》注释
10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā
510第十经虽然按照法的次第顺序已经讲过了,但在这个《根分别》里,因为它没有像其他经那样被宣说,所以应当知道它名叫“逆次第经”。其中,“相”等所有词都是“缘”的同义词。“了知苦根”,就是依苦圣谛而了知。“了知苦根之集”,是说当一个人被荆棘刺中、被虫叮咬,或者躺在敷具上被衣褶碰到时,与苦俱生的身识生起,他了知这就是那苦根的集。
510. Dasamaṃ yathādhammarasena paṭipāṭiyā vuttampi imasmiṃ indriyavibhaṅge sesasuttāni viya adesitattā uppaṭipāṭikasuttaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha nimittantiādīni sabbāni paccayavevacanāneva. Dukkhindriyañca pajānātīti dukkhasaccavaseneva pajānāti. Dukkhindriyasamudayanti kaṇṭakena vā viddhassa maṅkulena vā daṭṭhassa paccattharaṇe vā valiyā phuṭṭhassa dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ etassa samudayoti pajānāti.
在“从外在因缘看忧根的集起”等说法里,也应该只按各自对应的原因来理解它们的集起。比如,因为钵、衣服等资具毁坏,或者因为同住弟子等众生毁坏,忧根就会生起;他就清楚地知道,这些的毁坏就是它的集起。吃了好食物、躺在好床座上,因为手脚被按摩、被扇子扇风等接触,乐根就会生起;他就清楚地知道,那种接触就是它的集起。又因为得到前面说的那种合意的众生或资具,喜根就会生起;他就清楚地知道,那种获得就是它的集起。而以中立的心态,舍根就会生起;他就清楚地知道,对众生和资具保持中立的心态就是它的集起。
Parato domanassindriyasamudayantiādīsupi tesaṃ tesaṃ kāraṇavaseneva samudayo veditabbo. Pattacīvarādīnaṃ vā hi saṅkhārānaṃ saddhivihārikādīnaṃ vā sattānaṃ vināsena domanassindriyaṃ uppajjatīti tesaṃ vināsaṃ tassa samudayoti pajānāti. Subhojanaṃ bhuñjitvā varasayane nipannassa hatthapādasambāhanatālavaṇṭavātādisamphassena sukhindriyaṃ uppajjati, taṃ phassaṃ tassa samudayoti pajānāti. Vuttappakārānaṃ pana sattasaṅkhārānaṃ manāpānaṃ paṭilābhavasena somanassindriyaṃ uppajjati, taṃ paṭilābhaṃ tassa samudayoti pajānāti. Majjhattākārena pana upekkhindriyaṃ uppajjati, taṃ sattasaṅkhāresu majjhattākāraṃ tassa samudayoti pajānāti.
苦根在哪里被彻底无余灭尽?在“诸比丘,比丘远离诸欲……”等经文里,对此只有一种判定性的说明:苦根其实在初禅的近行刹那就已经灭尽、被断除,忧根等则在第二禅等的近行刹那被断除。即便如此,因为它们在诸禅那中灭得更彻底,所以这里才说是在禅那中灭。因为它们在初禅等中灭得更彻底,而不只是灭;只有在近行刹那才仅仅是灭,并非灭得更彻底。就像在种种转向的时候,即使在初禅近行中已经灭尽的苦根,也可能因为蚊虻叮咬之类的触,或者因为坐卧不适的逼迫而再次生起,但在安止之中绝不会生起。在近行中灭尽的,也并没有真正灭尽,因为还没有被它的对立面所摧毁。然而在安止之中,由于喜遍满全身,全身被乐所渗透;而全身被乐渗透时,苦根就真正灭尽了,因为已被它的对立面所摧毁。同样,在种种转向的时候,在第二禅近行中已被断除的忧根,因为是以寻、伺为条件,也是在身体疲劳、心受损害时生起的,在没有寻、伺时就不会生起。它在哪里生起呢?就在有寻、伺的地方;而在第二禅近行中,寻、伺还没有被断除,所以忧根在那里还可能生起。但在第二禅中绝不可能生起,因为它的生起条件已被断除。同样,在第三禅近行中已被断除的乐根,对于被喜所生起的殊胜色所触及的身体,还可能生起,但在第三禅中绝不可能。因为在第三禅中,作为乐之条件的喜已经彻底灭尽。同样,在第四禅近行中已被断除的喜根,因为接近安止,又因为尚未达到安止的舍还不存在、还没有被真正超越,所以还可能生起,但在第四禅中绝不可能。因此,对于“在这里,已生的某某根被彻底无余灭尽”这一说法,各处都采用了“无余”这个词。
Kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehītiādīsu pana ayaṃ ekatova vinicchayakathā – dukkhindriyañhi paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nirujjhati pahīnaṃ hoti, domanassādīni dutiyajjhānādīnaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ atisayanirodhattā ayaṃ jhānesuyeva nirodho vutto. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva, nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve, appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti. Na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhā. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā ‘‘ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ kataṃ.
这里所说的“为了那个目的而引导心”,应当这样理解:还没有获得的人,是为了让它生起而引导心;已经获得的人,是为了进入而引导心。在这两部经里,都只讲了思惟观察这一部分。
Yaṃ panettha tadatthāya cittaṃ upasaṃharatīti vuttaṃ, tattha alābhī samāno uppādanatthāya cittaṃ upasaṃharati, lābhī samāno samāpajjanatthāyāti evamattho veditabbo. Imesu dvīsupi suttesu sammasanavārova kathitoti.