第4首偈颂(续) §23
礼敬文复注 · 100 段
这里说的是它们的组合方式:如果在一个偈句里,有 mrā 即 ma 音节组、bhnā 即 bhaṇa 音节组、与 ya 音节组结合的 ya 音节组,以及以第七个音节为结尾的 timuniyati 等停顿,那么在这种自然韵律中,这首偈颂就被称为 saddharā 偈颂。这里要明白,muni 这个词是表示数字七的。在一个偈句里,因为以第七个音节为结尾的停顿有三种变化,所以说 timuniyatiyutā。也就是说,具有二十一个音节。
Ayaṃ panettha yojanā. Yassaṃ paṭipādaṃ mrā maragaṇā ca bhnā bhanagaṇā ca yogaṇo ca yena yagaṇena saha yogaṇo ca timuniyatiyutā sattamakkharantetīhi yatīhi yuttā ca ce siyuṃ. Atra imasmiṃ pakati chande ayaṃ gāthā saddharāgāthāti kittitāti. Ettha ca munisaddo sattasaṅkhyāvācakoti daṭṭhabbo. Ekasmiṃ pāde sattamakkharante sattamakkharante yatīnaṃ tiparivattattā timuniyatiyutāti vuttaṃ. Ekavīsatakkharavantoti vuttaṃ hoti.
在这里,“天中天、超越天者”(devādevātideva)指的是:超越那些被称为王的世间天,以及四大王天等化生天的最上、最胜者,也就是成为清净天的存在。这里,“天”指世间天。他们因为人中自在的成就而光耀,所以人王、王妃、王子等被称为天。其次,“天”指化生天。他们因为天界自在的成就而光耀,所以被称为四大王天等;他们以欲乐等嬉戏、游玩,或安住其中;因具备战胜的能力而想击败对手;作自在、财富等之恭敬给予与接受,并作种种利益教导,他们如此运作。由于福德殊胜之力所感得的光辉,他们照耀;并且以无障碍的方式前往所愿之境。他们也能随愿成办,因此应依《清净道论大疏》所说之理而了知“天”之义。“超越天者”(atideva)是指诸天神中的最上、最胜者,或成为清净天的世尊。因为世尊在戒等功德上超胜那些世间天与化生天,所以被称为超越天者、天中天。天中之天、超越诸天神者、最上、最胜、极胜、成为清净天的牟尼王,即被获得。那就是“天中天、超越天者”。
Tattha ca devādevātidevanti rājasaṅkhātasammutideva catumahārājādikaupapattidevānaṃ atiuttamaṃ atiseṭṭhaṃ visuddhidevabhūtaṃ. Ettha hi devāti sammutidevā. Te hi mānussaissariyasampattīhi dibbantīti manussarājadevī kumārā devāti vuccanti. Puna devāti upapattidevā. Te hi dibbaissariyasampattīhi dibbantīti catumahārājikā devā vuccanti, dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ taṃ taṃ atthānusāsanañca karontā voharanti. Puññātisayayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti. Yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti. Yathicchitanipphādane ca sakkontīti devāti visuddhimaggamahāṭīkāyaṃ āgatanayenapi veditabbo. Atidevanti tesaṃ devānaṃ atiuttamaṃ atiseṭṭhaṃ vā visuddhi devabhūtaṃ bhagavantanti attho. So hi tesaṃ sammuti upapattidevānaṃ sīlādiguṇehi atirekattā atireko devoti bhagavā atidevoti vuccati. Devo devānaṃ atireko atiuttamo atiseṭṭho ativisiṭṭho devo devādevātidevo, visuddhidevabhūto munindo labbhati. Taṃ devādevātidevaṃ.
《法心分别》里确实这样说:所谓“天”有三种,即假名天、化生天和清净天。假名天是指国王、王后和王子。化生天是指从四大王天往上的诸天神。清净天则是指阿拉汉。
Vuttañhi dhammahadayavibhaṅge ‘‘devāti tayo devā sammuti devā, upapattidevā, visuddhidevā. Sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma catumahārājike deve upādāya tadupari devā. Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī’’ti.
世尊具备无可比拟的神通游戏。他以最殊胜的天住、梵住、圣住,成就了自他相续中五种魔的调伏之愿,心得自在,具足七圣财等正行;他以因确信心而领受恭敬供养、契合法的本性、契合人的根机与意乐的教诫为殊胜的言说;又以最上智慧身的光明为相的光辉,以不共的智慧身行,在降伏魔罗、圆满一切知智的功德与利他事业中毫无障碍。因此,他被包括天众在内的世间当作皈依处,应受赞叹,以虔敬爱戴而令人亲近。又因为他以那些功德超越一切诸天神而安住,是诸天神中最胜、最高、最上的天,所以称为devādevātideva。这也应依据《清净道大复注》中所说的方法来理解。
Bhagavā pana nirātisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānagatapañcavidhamāravija yicchānipphattiyācittissariya sattadhanādi sammāpaṭipatti aveccappasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā anaññasādhāraṇāya ñāṇasarīragatiyā māravijaya sabbaññuguṇaparahita nipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena saraṇanti gamanīyato abhitthavanīyato bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitattā tesaṃ devānaṃ atiseṭṭho atiuttamo devoti devādevātidevoti visuddhimagga mahāṭīkāyaṃ āgatanayenapi veditabbo.
持最后身者:就是维持最后一生身体的人。这里“nidhana”这个词表示终结,是一个没有派生结构的词。或者说,以此达成终结,所以叫“nidhana”。另一种说法是,灭尽、毁坏诸有,所以叫“nidhana”,也就是最后身。带“ni”前缀的“dhā”界,加上“yu”后缀,表示毁灭。“vapu”是指在这里播下善业与不善业的种子,所以叫“vapu”,也就是身体。“vap”界加上“u”后缀,表示相续。“nidhana”和“vapu”合起来就是“nidhanavapu”,持守这个的人就是“nidhanavapudhara”,即牟尼王。礼敬那位持最后身者。因为他在菩提树下,用最上道智之剑,彻底斩断了无始轮回诸有中产生的一切烦恼,所以不再有后有的再生。这佛位之生就是最后有,因此特别以“持最后身者”来赞叹牟尼王。正如《增支部》经文所说:“佛陀是持最后身者。”
Nidhanavapudharanti antimakāyadhāraṇaṃ. Ettha ca nidhanasaddo pariyosānavācako anipphannapāṭipadiko. Atha vā nidheti pariyosānaṃ karoti etenāti nidhanaṃ. Nidheti vināseti bhavanti vā nidhanaṃ, antimakāyo labbhati. Nipubba dhā dhātu nāse yu. Vapati kusalākusalabījametthāti vapu, kāyo. Vapadhātu bījasantāne u. Nidhanañca taṃ vapu cāti nidhanavapu, taṃ dhāretīti nidhanavapudharo, munindo. Taṃ nidhanavapudharaṃ. So hi anamataggasaṃsārabhavesu nibbattentānaṃ sabbakilesānaṃ bodhimaṇḍe aggamaggañāṇasatthena samucchindi tattā punabbhavābhinibbatti natthi. Ayañhi buddhabhāvajāti antima bhavo hoti, tasmā visesena munindameva nidhanavapudharanti thometi. Vuttañhetaṃ aṅguttarapāḷiyaṃ ‘‘buddho antima dharo’’ti.
“摧破魔”是指摧毁包括天子魔在内的五种魔。“魔”这个词的含义前面已经讲过。它能摧破、已经摧破、将要摧破五种魔,所以叫“摧破魔”,也就是牟尼王。“魔”这个词放在前面,加上表示“粉碎”意义的“bhanja”词根,构成tappaccaya(后缀)。这个词根连同词尾变成了“go”音。“n”音变成了鼻音(nigga hita),鼻音又变成了喉音组的末音。这就是“摧破魔”。“不可摧破”是指魔军无法摧破、无法粉碎它:被摧破的叫“bhaṅga”(摧破),不被摧破的就是“abhaṅga”(不可摧破)。或者说,不被魔军摧破,就叫“abhaṅga”,意思是不该被魔军摧破;又或者说,魔军没有能力摧破它,所以叫“abhaṅga”,也就是牟尼王。这就是“不可摧破者”。
Mārabhaṅganti devaputtādipañcamāre viddhaṃsanaṃ. Mārasaddattho heṭṭhā vuttoyeva. Pañcamāre bhañjati abhañji bhañjissatīti mārabhaṅgo, munindo. Mārasaddūpapada bhanjadhātu avamaddane tapaccayo. Tassa saha dhātvantena goādeso. Nakārassa niggahitādeso. Tassa kavaggantādeso. Taṃ mārabhaṅgaṃ. Abhaṅganti mārasenāya bhañjituṃ viddhaṃsituṃ asamatthaṃ, bhañjiyate bhaṅgo. Nabhaṅgo abhaṅgo. Atha vā mārasenāya na bhañjiyatīti abhaṅgo. Mārasenāya bhañjituṃ na arahatīti attho. Mārasenā bhañjituṃ na samatthoti vā abhaṅgo, munindo. Taṃ abhaṅgaṃ.
在“Dīpaṃ dīpaṃ pajānanti”这句里,pajānaṃ 和 dīpaṃ dīpaṃ 之间有搭配关系。其中,pajānanti 指的是众生。他们因为业和烦恼而出生、被产生,或者以结生和死亡的方式种种地出生、产生,所以称为 pajā(众生)。Dīpaṃ 指的是智慧之灯。因为它能分辨善法和不善法,照亮、阐明、照耀它们,所以称为 dīpa(灯)。或者,被点燃、照耀,所以称为 dīpa,意思是驱散黑暗、显现光明。dīpa 这个词根的意思是照耀,加上 a 后缀。像灯一样,所以称为 dīpā,也就是智慧。正如灯能驱散黑暗、显现光明,智慧也能灭除无明的黑暗、显现法的光明,这就是这句话的意思。那盏灯。再者,dīpaṃ 的意思是能照亮者、能阐明者。它能照亮、阐明,所以称为 dīpa(灯)。牟尼王以亲近侍奉的方式,为前来和离去的应受调伏的众生,通过说法,照亮四道智等智慧之灯,这就是这句话的意思。那盏灯。
Dīpaṃdīpaṃ pajānanti ettha pajānaṃ dīpaṃ dīpanti sambandho. Tattha pajānanti sattānaṃ. Tehi kammakilesehi pajāyanti nibbattiyanti, pakārena vā jāyanti nibbattanti paṭisandhicutivasenāti pajāti vuccanti. Dīpanti paññāpadīpaṃ. Tañhi kusalākusale dhamme vibhajitvā dīpeti pakāseti jotetīti dīpanti vuccati. Atha vā dippati jotetīti dīpo. Andhakāraṃ vidhametvā ālokaṃ pakāsetīti attho. Dīpadhātu dittiyaṃ a. Dīpamivāti dīpā, paññā. Yathā hi padīpo andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ pakāseti, evaṃ paññā avijjandhakāraṃ hantvā dhammālokaṃ pakāsetīti vuttaṃ hoti. Taṃ dīpaṃ. Puna dīpanti dīpakaṃ pakāsentanti attho. So hi dīpeti pakāsetīti dīpoti vuccati. Munindo hi payirupāsanavasena gatāgatānaṃ vineyyasattānaṃ dhammadesanāya catumaggañāṇādipaññāpadīpaṃ pakāsetīti vuttaṃ hoti. Taṃ dīpaṃ.
在战胜五魔之处、最胜的菩提金刚座上。在这里战胜五魔,所以叫“胜利处”,也就是菩提树下的金刚座。ji 这个词根的意思是战胜,加上 ṇa 后缀。应当被希求、值得希求的,叫 vara(胜妙)。vara 这个词根的意思是希求,加上 a 后缀。或者,vara 的意思是阻止、遮止低劣的。vara 这个词根的意思是遮止,加上 a 后缀。佛陀在这里被亲近、被侍奉,所以叫 sayana(座处)。sī 这个词根的意思是侍奉,加上 yu 后缀。胜妙、最上的座处就是 varasayana,胜利处本身就是胜妙座处,所以叫 jayavarasayana,也就是菩提树下的金刚座。在那个座上。
Jayavarasayaneti pañcamāravijayantaṭṭhānabhūte uttama bodhipallaṅkāsane. Pañcamāre jināti etthāti jayo, bodhirukkhapallaṅko. Jidhātu jaye ṇa. Varitabbo patthi tabboti varo, varadhātu patthane a. Varati nivāreti hīnanti vā varo. Varadhātu nivāraṇe a. Buddhena seviyati bhajiyati etthāti sayano. Sidhātu sevāyaṃyu. Varo uttamo sayano varasayano, jayoeva varasayano jayavarasayano, bodhirukkhapallaṅko. Tasmiṃ.
应当把“Bodhipattaṃ adhipattaṃ”拆成“bodhipattaṃ”和“adhipattaṃ”来理解。“Bodhipattaṃ”是指已经证得菩提——也就是阿拉汉道智和一切知智。这里“bodhi”这个词,在树、道、智、一切知智、涅槃等意思上都可以用。比如在“在菩提树下最初现等觉”这类说法里,它指的是树;在“四道中的智称为菩提”这类说法里,它指的是道;在“有大智慧的伟人证得菩提”这类说法里,它指的是一切知智;在“证得菩提、不死、无为”这类说法里,它指的是涅槃。但在这里,指的是世尊的阿拉汉道智和一切知智。觉悟四圣谛,所以叫菩提,也就是阿拉汉道智;觉悟一切应知之法,所以叫菩提,也就是一切知智。“budha”这个词根是“知”的意思,加上“ṇa”和“ī”两个后缀。以同形省略的方式,把“bodhi”和“bodhi”合在一起说。已经达到、证得它,就是“bodhipatta”,也就是牟尼王。那个证得菩提者。“Adhipattaṃ”的意思是,已经达到有天神在内的世间中一切天神和人的最尊位。已经达到、证得一切天神和人的增上、最尊、最上之位,就是“adhipatta”,也就是牟尼王。那个达到最尊位者。就像小鸡里,有一只小鸡啄破蛋壳先出来,它就成为那些小鸡中最尊、最大的一样;同样,世尊在有天神在内的世间中,对陷于无明的人们,啄破那无明蛋壳,因为最先以圣者之生而生,又因为戒、定、慧等一切功德都更增上、无可比拟,所以说他已经达到一切天神和人的最尊位、最上位、最胜位、无可比拟位。因此,用“adhipatta”来称赞他。
Bodhipattaṃdhipattanti bodhipattaṃ adhipattanti padacchedo. Bodhipattanti arahattamaggasabbaññutañāṇaṃ gataṃ. Ettha ca bodhisaddo rukkhamaggañāṇasabbaññutañāṇanibbānesupi vattati. Tathā hesa bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddhotiādīsu rukkhe vattati. Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇantiādīsu magge. Pappoti bodhiṃ varabhūrī medhasotiādīsu sabbaññutañāṇe. Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhatantiādīsu nibbāne. Idha pana bhagavato arahattamaggasabbaññutañāṇaṃ adhippetaṃ. Cattāri saccāni bujjhatīti bodhi, arahatta maggañāṇaṃ. Sabbañeyyadhamme bujjhatīti bodhi, sabbaññutañāṇaṃ. Budhadhātu ñāṇe ṇa ī ca. Bodhi ca bodhi ca bodhi sarūpekasesavasena. Taṃ apajjiṃ agaminti bodhi patto, munindo. Taṃ bodhipattaṃ. Adhipattanti sadevake loke sabbadevamanussānaṃ jeṭṭhabhāvaṃ gatanti attho. Sabbadevamanussānaṃ adhikaṃ jeṭṭhabhāvaṃ vuḍḍhatarabhāvaṃ patto gatoti adhipatto, munindo. Taṃ adhipattaṃ. Yathā hi kukkuṭapotakānaṃ yo kukkuṭapotako aṇḍakosaṃ padāletvā abhinibbhido, so tesaṃ jeṭṭhabhāvaṃ vuḍḍhatarabhāvaṃ gato, evameva bhagavā sadevake loke avijjā gatāya pajāya taṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamataraṃ ariyāya jātiyā jātattā ca sīlasamādhipaññādi sabbaguṇehi adhikattā ca appaṭisamattā ca sabbadevamanussānaṃ jeṭṭhabhāvaṃ vuḍḍhatarabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ appaṭisamabhāvañca patto gatoti vuttaṃ hoti. Tasmā adhipattanti thometi.
“Brahmābrahmāgatānaṃ”要拆成 brahma、abrahma、āgatānaṃ 来理解。意思是:以亲近侍奉的方式前来的梵天神、天与人众。其中,“brahmā”指梵众天等梵天神,他们因为禅那等功德而增长壮大,所以叫 brahmā(梵天神);“abrahmā”指天与人,他们不是梵天神,所以叫 abrahmā(非梵天神)。以亲近侍奉的方式前来的,叫 āgatā(来者);brahmā 是复数形式,由前缀 ā- 加 gamu(去)词根再加 ta 后缀构成。梵天神和非梵天神来者合起来叫 brahmābrahmāgatā,就是指他们。这是限定语后置的复合词,就像 agyāhita 等例子一样。这个词在 varagirakathika 一词中作间接宾语。意思是:以亲近侍奉方式前来的梵天神、天与人众。
Brahmābrahmāgatānanti brahma abrahma āgatānanti padacchedo. Āgatānaṃ payirupāsanavasena āgatānaṃ brahma devamanussaparisānanti attho. Tattha brahmāti brahmapārisajjādi brahmā. Te hi jhānādiguṇehi brūhanti vaḍḍhantīti brahmāti vuccanti, abrahmāti devamanussā. Te hi na brahmā abrahmāti vuccanti, āgacchanti payirupāsanavasenāti āgatā, brahmā brahmāno labbhanti. Āpubbagamudhātu gatiyaṃ ta. Āgatā brahmā ca abrahmā cāti brahmābrahmāgatā, tesaṃ. Visesana paranipātapadametaṃ agyāhitotiādīsu viya. Taṃ pana padaṃ varagirakathikantipade sampadānaṃ. Payirupāsanānaṃ brahma devamanussaparisānanti attho.
宣说最上法语的人,就是以最胜、悦耳的言语来说法的人。“语”就是被唱诵、被言说的言语,由表示声音的 gā 词根加上 īro 后缀构成。最胜、最殊胜的言语就是“最胜语”。用这种言语来说法的人,就叫“最胜语说法者”,也就是牟尼王。意思是,他以最上等、令人欢喜的言语来宣说法义。
Varagirakathikanti uttamaṃ dhammavācaṃ desentaṃ. Seṭṭhavācāya dhammaṃ desamānaṃ vā, gāyati kathiyatīti girā, vācā. Gādhātu sadde īro. Varā seṭṭhā girā vācā varagirā. Tāya dhammaṃ kathetīti varagirakathiko, munindo. Uttamāya manāpabhūtavācāya dhammaṃ desetīti attho. Taṃ.
所谓“恶即低劣”,是指低劣的不善烦恼。因为它会让人堕入恶趣等痛苦,所以称为“恶”,也就是不善的烦恼。“pa”这个前缀加上“ap”词根,意思是“到达”。应当以善法断除、舍弃的,称为“低劣”,也就是低劣的法。“hā”词根的意思是舍弃,加上“ta”后缀,就变成“īna”。恶本身就是低劣,所以叫“恶低劣”。“已断除”是指以阿拉汉道智彻底断除。他断除了,所以叫“已断除者”,也就是牟尼王。“pa”前缀加上“hā”词根,意思是舍弃,再加上“ina”后缀。整句的意思是:以最上的道智断除一切不善法。
Pāpahīnanti lāmakaakusalakilesaṃ. Tañhi apāyādi dukkhaṃ pāpetīti pāpoti vuccati. Akusalakileso. Papubbaapadhātu pāpuṇane. Kusaladhammena hātabbaṃ caji tabbanti hīnanti vuccati. Lāmakadhammo. Hādhātu cāge tapaccayo, tassino. Pāpoeva hīnaṃ pāpahīnaṃ. Pahīnanti arahattamaggañāṇena susamucchinnaṃ. Pajahatīti pahīno, munindo. Papubbahādhātu cāge ino. Sabbe akusaladhamme aggamaggañāṇena samucchindatīti attho.
“Lokālokābhirāmaṃ”这个词要拆成 loka、aloka、abhirāmaṃ 来理解。意思是:人间、天界、梵天世界中那些让人喜爱、感到快乐的地方。“世间”(loka)指人世间,因为福德、非福德以及它们的果报都在这里安立、运转,所以叫“世间”;词根的意思是安立,加上后缀 a 就成了这个词。不是世间的就是“非世间”(aloka),指天界和梵天世界。世间和非世间合起来就是 lokālokā。这些众生世间是让人极为欢喜、安住的地方,所以叫 lokālokābhirāma(世间与非世间的可爱乐处)。那位牟尼王,通过接受供养、摄受众生等方式,成为三界中让人喜爱、安住的地方,所以用这个词来赞叹他。“Satataṃ”意思是恒常,也就是日夜不间断。“Munindaṃ”意思是牟尼王,即五位牟尼之主,指那位牟尼王。“Abhinameti”意思是我至诚恭敬地顶礼。这样前后就连起来了。
Lokālokābhirāmanti lokaalokaabhirāmanti padacchedo. Manussalokadevabrahmalokānaṃ abhirāmaṭṭhānabhūtanti attho. Lokoti manussa loko, so hi lokayati patiṭṭhahati pavattati vā ettha puññāpuññaṃ tabbipāko cāti loko, manussa loko. Lokadhātu patiṭṭhāyaṃ a. Na loko aloko. Devabrahmaloko. Loko ca aloko ca lokālokā, tesaṃ sattalokānaṃ abhiadhikaṃ ramanti etthāti lokālokābhirāmo. Munindo, taṃ. So hi tilokānaṃ pūjānuggahādikaraṇavasena abhirāmaṭṭhānaṃ hotīti lokālokābhirāmanti thometi. Satatanti niccaṃ. Rattidivaṃ abhiṇhanti attho. Munindanti pañcamunissaraṃ, taṃ munindaṃ. Abhinameti ahaṃ abhisakkaccaṃ namāmīti sambandhoti.
这里再作一个简略的贯连解释:我始终、恒常、不断地至诚顶礼那位牟尼王——他超越诸天神,是天中之天,比一切假名天、生天更为殊胜,已成就清净天,持有最后之身;他摧破魔军,粉碎了天子魔等五种魔,不被魔军所破,也没有能力被魔军摧破,或者说,他有能力摧破魔军;他是众生的灯,是智慧的灯,照亮着作为业之灯、又能照亮他人的灯;他坐在殊胜的胜利之座上,也就是战胜五魔的最上菩提金刚座上,是那殊胜座处的依止;他已证得菩提,到达并获得了阿拉汉道与一切知智,在天人世间中成为一切天人的最上者;他是梵天神,对前来亲近的梵天神、天、人众,以最胜的言语说法,说的是无上之语;他已断除罪恶、低劣的不善与烦恼,以阿拉汉道智彻底断尽;他是世间与非世间的可爱乐处,是人、天、梵天世间的悦意之处。那位牟尼王、第五位牟尼之主,我恒常、持续、不断地至诚顶礼。
Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Devādevātidevaṃ sammutidevaupapattidevānaṃ atiuttamaṃ visuddhidevabhūtaṃ nidhanavapudharaṃ antimakāyadhāraṇaṃ, mārabhaṅgaṃ devaputtādipañcamāre viddhaṃsanaṃ abhaṅgaṃ mārasenāya bhañjituṃ asamatthaṃ, mārasenā bhañjanārahaṃ vā, pajānaṃ sattānaṃ dīpaṃ paññāpadīpaṃ, kammabhūtaṃ dīpaṃ dīpakaṃ pakāsentaṃ, jayavarasayane pañcamāravijayantaṭṭhānabhūte uttamabodhipallaṅkāsane ādhārabhūte, bodhipattaṃ arahattamaggasabbaññutañāṇaṃ gataṃ adhipattaṃ sadevake loke sabbadevamanussānaṃ jeṭṭhabhāvaṃ gataṃ, brahmā brahmāgatānaṃ payirupāsanavasena āgatānaṃ brahmadeva manussaparisānaṃ varagirakathikaṃ seṭṭhavācāya dhammaṃ desamānaṃ pāpahīnaṃ lāmakaakusalakilesaṃ pahīnaṃ arahattamagga ñāṇena susamucchinnaṃ lokālokābhirāmaṃ manussa lokadevabrahmalokānaṃ abhirāmabhūtaṃ, munindaṃ pañcamunissaraṃ taṃ munindaṃ satataṃ niccaṃ abhiṇhaṃ ahaṃ abhiname abhisakkaccaṃ namāmīti.
佛身如尼拘律树圆满,手足柔软,梵音深远,小腿如鹿王;
具阴藏相如马阴藏,善逝双足复善安立。
善逝具有柔软的白毫,他的身体如同梵天一般端正。
眼睛是深青色的,脚后跟修长,皮肤细滑,是堪受赞叹、得最上味相者。
Buddho nigrodhabimbo mudukaracaraṇo brahmaghoseṇijaṅgho, Kosacchādaṅgajāto punarapi sugato suppatiṭṭhitapādo; Mūdodātuṇṇalomo athamapi sugato brahmujuggattabhāvo, Nīlakkhī dīghapaṇhī sukhumamalachavī thomyarasaggasaggī.
四十齿齐平无隙,两肩之间充实饱满;
足底现轮相,齿列密无间,降魔者足踝高满。
立而不屈身,柔掌摩双膝;
肩圆胜者尊,睫如犊牛,上身如狮。
Cattālīsaggadanto samakalapanajo antaraṃsappapīno, Cakkenaṅkitapādo aviraḷadasano mārajussaṅkhapādo; Tiṭṭhanto nonamantobhayakaramudunā jaṇṇukānāmasanto, Vaṭṭakkhandho jino gotaruṇapakhumako sīhapubbaḍḍhakāyo.
七处饱满、手指纤长,善逝毛孔各生一毛;
牙齿洁白整齐,肤色如金,身毛绀青悉皆上靡。
正觉者舌头宽大,下巴像狮子一样,手脚都有网缦相。
我礼敬那位具足如是功德的大仙,他是保护者,头顶有肉髻。
Sattappīno ca dīghaṅguli matha sugato lomakūpekalomo, Sampannodātadāṭho kanakasamataco nīlamuddhaggalomo; Sambuddho thūlajivho atha sīhahanuko jālikappādahattho, Nātho uṇhīsasīso itiguṇasahitaṃ taṃ mahesiṃ namāmi.
23以第二十二首偈颂这样向牟尼主礼敬之后,现在,为了礼敬大仙,我要说出“佛陀如榕树树圆像……”等三首偈颂,借这三首偈颂,以佛陀具足三十二大丈夫相的功德来赞叹佛陀。这三首偈颂应当看作“花鬘体韵诗”。其成立依据则如前所述。
23. Evaṃ dvāvīsatimāya gāthāya munindassa paṇāmaṃ katvā idāni buddho nigrodhabimbotyādīhi tīhi gāthāhi buddhassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasampannehi guṇehi thomitvā mahesiṃ vanditukāmo buddho nigrodhabimbotyādigāthāttayamāha. Taṃ pana gāthāttayaṃ saddharāgāthāti daṭṭhabbaṃ. Sādhakaṃ pana heṭṭhā vuttameva.
在这其中,第一首偈颂里的“佛陀”,是指通达了四圣谛之法的人,或者是指通达了无余一切法的人。而这个词应当与“如榕树树圆相”等语句,以同性关系来连接。因为他觉悟四圣谛、曾觉悟、将觉悟,并且觉悟无余一切法、曾觉悟、将觉悟,所以被称为“佛陀”。在这两种解释当中,第一种解释里,从“觉”这个词的直接含义来说,主要得到的是通达四圣谛法的阿拉汉道智;下面的道果智、观智和波罗蜜智,是以果来代称;阿拉汉果智以及一切知智等最后最后生起的诸智,是以因来代称。以这些为-ta后缀的直接含义,通过那种主要的代称方式所标示的、以无量功德聚集为庄严的五蕴,就得到被称为“佛陀、佛陀”的这样一种假立施设的特定众生。第二种解释里,从“觉”这个词的直接含义来说,主要得到的是能通达一切所知法的一切知智;四道果智、观智和波罗蜜智,是以果来代称;知根性、知随眠等最后最后生起的诸智,是以因来代称。以这些为-ta后缀的直接含义,通过那种主要的代称方式所标示的、以无量功德之流为庄严的五蕴,就得到被称为“佛陀、佛陀”的这样一种假立施设的特定众生。那么这里,“觉”这个词的直接所指——智本身,就是名为佛陀吗?还是以它为-ta后缀的直接所指——蕴的相续,名为佛陀呢?然而,由于以智彻底断除了有垢染的烦恼及其习气,心相续变得清净;因为它清净,作为它所依处的色身也清净。因此,以它为-ta后缀的直接所指——作为阿拉汉道智等所依处的蕴相续,通过名称、假立和称呼,名为佛陀。所以《无碍解道义释》中说:
Tattha paṭhamagāthāyaṃ buddhoti paṭividdhacatusaccadhammo paṭividdhaniravasesasabbadhammo vā. Taṃ pana padaṃ nigrodhabimbo tyādīsu padesu tulyaliṅgattabhāvena sambandhitabbaṃ. So hi cattāri saccāni bujjhati abujjhi bujjhissatīti ca, niravasesasabbadhamme bujjhati abujjhi bujjhissatīti ca buddhoti vuccati. Tesu pana dvīsu vikappesu paṭhamavikappe budhadhātussa vāccaṃ catusaccadhammapaṭivijjhanaṃ arahattamaggañāṇaṃ mukhyena labbhati. Heṭṭhā maggaphalañāṇañca vipassanāñāṇañca pāramīñāṇañca phalūpacārena. Arahattaphalañāṇañca sabbaññutañāṇādipacchimapacchimañāṇāni ca kāraṇūpacārena. Tapaccayassa vāccaṃ tena mukhyopacārena upalakkhito aparimitaguṇagaṇālaṅkāraṃ khandhapañcakaṃ paṭicca buddhobuddhoti paññatto sattaviseso labbhati. Dutiya vikappe budhadhātussa vāccaṃ sabbañeyyadhammapaṭivijjhanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ mukhyena labbhati. Catumaggaphalañāṇañca vipassanā pāramīñāṇañca phalūpacārena. Āsayānusayañāṇādipacchima pacchimañāṇāni kāraṇūpacārena. Tapaccayassa vāccaṃ tena mukhyopacārena upalakkhito aparimāṇaguṇoghālaṅkataṃ khandhapañcakaṃ paṭicca buddhobuddhoti paññatto sattaviseso labbhati. Kiṃpanettha budhadhātussa vāccabhūtaṃ ñāṇameva buddho nāma hoti. Udāhu tapaccayassa vāccabhūto khandhasantāno buddho nāmāti. Ñāṇena pana malakara kilesānaṃ savāsanānaṃ niravasesaṃ pahīnattā citta santāno suddho hoti. Tassa pana suddhattā tassa nissayabhūto rūpakāyopi suddho hoti. Tasmā tapaccayassa vāccabhūto arahattamaggañāṇādīnaṃ ādhārabhūto khandhasantāno nāmapaññattivohārena buddho nāmāti. Tena vuttaṃ paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāyaṃ –
对于一切法都无障碍的智,以及证得无相无上解脱所修成的蕴相续,依此而假立为以一切知为足处的特殊众生;或者,依证悟四圣谛而假立的特殊众生,就是佛陀。
‘‘Sabbesu dhammesu appaṭihatañāṇa nimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānaṃ upādāya paṇṇattiko sabbaññutapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paṇṇattiko sattaviseso buddho’’ti.
在胜义中真实存在的五蕴相续上,为了世俗言说的方便,才安立了众生、人我这样的假名。一个已经获得这种假名的众生,只要还没有为了证得菩提智而努力、还没有发愿,就一直只被称为众生。但从他开始为了证得菩提智而努力、开始发愿的那一刻起,就有了菩萨这个假名。而当他证得菩提智时,就有了佛陀这个假名。所以应当知道,以施设假名而说的五蕴相续,就叫做佛陀。正如《大义释》中所说:佛陀这个名称,不是母亲起的,不是父亲起的,不是兄弟起的,不是姐妹起的,不是朋友同伴起的,不是亲戚血亲起的,不是沙门婆罗门起的,不是天神起的;这是诸佛世尊在菩提树下,与证得一切知智同时现证的假名,也就是佛陀。或者,按照发趣论的方式,或者按照等无间缘的方式来说,以智为最胜的、极其清净的五蕴相续,就叫做佛陀,这个含义也是成立的。
Paramatthabhūte hi khandhasantāne vohārasukhatthaṃ satta puggalādivohāro āropito. Evaṃ vohārappatto satto yāva bodhiñāṇatthāya na vāyamati, paṇidhānaṃ na karoti. Tāva sattotveva saṅkhaṃ gacchati. Yato pana paṭṭhāya bodhiñāṇatthāya vāyamati, paṇidhānaṃ karoti, tadā bodhisatto nāma vohāro hoti. So pana yadā bodhiñāṇaṃ labhati, tadā buddho nāma vohāro hoti. Tasmā paññattisaṅkhāto khandhasantāno buddho nāmāti daṭṭhabbo. Vuttañhi mahāniddese ‘‘buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisā lohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddhoti taṃ buddha’’nti. Atha vā paṭṭhānanayena vā nānantarikanayena vā ñāṇappadhāno suvisuddhakhandhasantāno buddho nāmāti atthopi yujjatevāti.
“榕树树般圆满”:是说他的身体像榕树树那样圆润匀称。“榕树”的意思是向下遮蔽,也就是榕树。这里“ni”是前缀,“rudha”是遮蔽的意思,加上后缀“ṇa”,“u”是增加的元音。“宾巴”的意思是吐出,引申为身体。“vam”这个字根表示吐出,加上后缀“bo”,其中“va”变成“bi”。“榕树宾巴”就是身体像榕树树那样圆满的人,指佛陀。本来应该说“榕树树般圆满之身”,这里省略了“圆满”这个词。就像榕树树,不管是五十肘高还是百肘高,枝干都匀称,高度和宽度一样;同样,佛陀的身高和两臂展开的长度也完全相等。别人要么身子长而臂展不够,要么臂展长而身子不够,佛陀则完全没有这种参差。正如《梵摩经》中所说:“乔达摩尊者身如榕树树般圆满:他的身子有多高,臂展就有多长;臂展有多长,身子就有多高。”
Nigrodhabimboti nigrodharukkhassa parimaṇḍalo viya parimaṇḍalasarīro. Adhobhāgaṃ rundhatīti nigrodho, vaṭarukkho. Nipubbarudhadhātu āvaraṇe ṇa, usso gāgamo. Vamati uggiratīti bimbo, sarīro. Vamudhātu uggiraṇe bo. Vamissa vassa bittaṃ. Nigrodhassa parimaṇḍalo viya parimaṇḍalo bimbo sarīro yassāti nigrodhabimbo, buddho. Nigrodhaparimaṇḍalabimboti vattabbe parimaṇḍalasaddalope nevaṃ vuttaṃ. Yathā hi paṇṇāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṃ kāyo vā dīgho hoti, byāmo vā na evaṃ visamappamāṇoti attho. Vuttañhi brahmāyusutte ‘‘nigrodhaparimaṇḍalo kho pana bhavaṃ gotamo. Yāvatakvāssa kāyo, tāva takvāssa byāmo. Yāvatakvāssa byāmo, tāva takvāssa kāyo’’ti.
手足柔软,意思是手脚细嫩。这里“柔软”这个词,是表示细嫩、柔滑的,属于非派生词。“柔软”也可以理解为:令人喜悦、令众生欢喜,所以叫柔软,也就是手脚细嫩。“mud”这个字根有喜悦或欢笑的意思,加上后缀“u”。用手来做各种事情,所以叫“作”,也就是手;用脚行走、去往各处,所以叫“行”,也就是脚。“car”这个字根有行走的意思,加上后缀“yu”。拥有柔软的手和柔软的脚,所以叫“手足柔软”,指的是佛陀。意思是说:就像在熟酥油里浸润过、又经过上百次捶打的棉絮一样,也像刚出生的婴儿一样,佛陀的手和脚永远都是这样柔软。
Mudukaracaraṇoti saṇhahatthapādo. Ettha ca mudusaddo saṇhasukhumavācako anipphannapāṭipadiko. Atha vā mudeti modayati satteti mudu, saṇhahatthapādo. Mudadhātu modane hāse vā u. Taṃ taṃ kammaṃ karoti etenāti karo, hattho carati gacchati etena taṃ taṃ ṭhānanti caraṇo, pādo. Caradhātu gatiyaṃ yu. Mudukaro ca caraṇo ca yassāti mudukaracaraṇo, buddho. Sappi maṇḍe osāritvā ṭhapitaṃ satavāraṃ vihatakappāsapaṭalaṃ viya mudujātamattakumārassa viya ca niccakālaṃ muduhattha pādoti attho.
“梵音如羚羊胫”这句要拆成“梵音”和“如羚羊胫”两个词来理解。所谓“梵音”,意思是像梵天神的声音那样,具备八种特质的音声。因为依靠禅定等功德而增长广大,所以叫“梵”。“梵”来自“bṛh”这个词根,加上“man”后缀。被宣说、被听见、被讲述,所以叫“音声”,也就是声音。“ghus”这个词根表示发声,加上“ṇa”后缀。梵天神的声音就是梵音,而拥有像这样的音声的人就叫“梵音”,也就是佛陀。就像大梵天神因为不被胆汁和痰所阻碍,声音清净;同样,如来所造的业净化了所依的身体,因为身体清净,所以从脐部生起的声音清澈,具备八种特质。因此,这是在赞叹佛陀拥有像梵音一样具备八种特质的妙音。
Brahmaghoseṇijaṅghoti brahmaghoso eṇijaṅghoti padacchedo. Brahmaghosoti brahmuno saro viya aṭṭhaṅga sampannasaravantoti attho. Jhānādiguṇehi brūhati vaḍḍhatītibrahmā. Brūhadhātu manipaccayo. Ghusiyati saddiyati kathiyatīti ghoso, saro. Ghusadhātu sadde ṇa. Brahmuno ghoso saro brahmaghoso, so viya ghoso saro yassāti brahmaghoso, buddho. Yathā hi mahābrahmuno pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti, evameva tathāgatenapi kataṃ kammaṃ vatthuṃ sodheti, vatthussa suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatoti attho. Tasmā brahmaghoso viya aṭṭhaṅgasamannāgatasaravantoti thometi.
“如羚羊腿”是指:他的膝盖长得匀称好看,就像母羚羊的腿一样。能行走的,就叫“羚羊”,也就是鹿。“i”这个词根表示行走,加上后缀“ṇi”。依靠它来行走的,叫“腿”,也就是膝盖。“jan”这个词根表示产生,加上后缀“gho”,其中的“n”变成随韵。谁有像母羚羊腿那样的腿,谁就是“如羚羊腿”,这里指佛陀。因为母羚羊的腿确实长得匀称好看,同样,佛陀的腿也因为肌肉丰满而圆满,不是一块一块结成疙瘩的肉。意思是说:他的双腿由四周均匀分布的肌肉所包裹,长得匀称好看,像稻粒、麦粒那样饱满。因此,这是在赞叹他的膝盖匀称好看,像母羚羊的腿一样。
Eṇijaṅghoti eṇimigassa jaṅghā viya suvaṭṭajāṇuko. Eti gacchatīti eṇi, migo. Idhātu gatiyaṃ ṇi. Jāyati kamanametāyāti jaṅgho, jāṇu. Janadhātu janane gho. Nassa niggahitādeso. Eṇimigassa jaṅgho viya jaṅgho yassa soti eṇijaṅgho, buddho. Yathā hi eṇimigassa jaṅgho suvaṭṭo hoti, evameva buddhassa maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho. Na ekato bandhapiṇḍikamaṃso. Samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāli gabbhayavagabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho. Tasmā eṇimigajaṅghasadiso suvaṭṭajāṇukoti thometi.
“阴藏如鞘”这句话先要拆词:kosacchādaṅgajāto 和 kosacchādaaṅgajāto。意思是说,就像公牛、大象等动物的阴部那样,佛陀的隐秘阴部被一层像金色莲花花托一样的衣鞘覆盖着。kusa 这个词根有“行走、安住”的意思,加上后缀 ṇa,就成了 kosa,也就是“鞘、囊”的意思。chad 这个词根有“覆盖、遮蔽”的意思,加上后缀 ṇa,就成了 chāda,也就是“覆盖”。被鞘所覆盖,就叫 kosacchāda。生于身体肢节上的,就叫 aṅgajāta,也就是“阴部”。具足这种被鞘覆盖的阴部特征的人,就叫 kosacchādaṅgajāta,这里指佛陀。因为世尊确实像公牛、大象等那样,具足被金色莲花花托般的衣鞘所藏覆的隐秘阴部之相。所以这是在赞叹他具足阴藏如鞘之相。再说 punarapi,要拆成 puna api,中间插入 r 音。puna 是表示另一层意思的虚词,api 是“也、又”的意思,表示集合。sugata 就是佛陀。他因为善妙地到达涅槃,所以被称为善逝。
Kosacchādaṅgajātoti kosacchādaaṅgajātoti padacchedo. Usabhavāraṇādīnaṃ aṅgajāto viya suvaṇṇapaduma kaṇṇikasadisena vatthakosena paṭicchannena guyhaṅgajātena samannāgatoti attho. Kusati tiṭṭhati etthāti koso. Kusadhātu gatiyaṃ ṇa. Chādiyatīti chādo. Chadadhātu paṭicchanne ṇa. Kosena chādo kosacchādo. Aṅge sarīrāvayave jātanti aṅgajātaṃ. Kosacchādaṃ aṅgajātaṃ byañjanaṃ yassāti kosacchādaṅgajāto, buddho. Bhagavato hi usabhavāraṇādīnaṃ aṅgajāto viya suvaṇṇapadumakaṇṇi kasadisena kosohitavatthaguyhena byañjanena samannāgatoti attho. Tasmā kosacchādaṅgajātasampannoti thometi. Punarapīti puna apīti padacchedo. Rakārā gamo . Punāti eso atthantaratthe nipāto. Apisaddo sampiṇḍanattho. Sugatoti buddho. So hi sundaraṃ nibbānaṃ gacchatīti sugatoti vuccati.
“足善安立”是说:他的脚掌平正,稳稳当当地踩在地上,就像金拖鞋的底面一样。因为平正、稳稳地立在地上,所以叫“善安立”,也就是脚。“su”和“pati”是前缀,“ṭhā”这个词根有站立、停止的意思,加上“ta”后缀。靠它行走、前进,所以叫“脚”。“pad”这个词根有行走的意思,加上“ṇa”后缀。具有善安立的脚,就是“足善安立”,指的是善逝。别人把脚放到地上时,要么是脚尖先碰地,要么是脚跟先碰地,要么是脚侧先碰地,要么脚心悬空;抬脚时,也是脚尖等某个部位先离地。但如来不是这样。他的整个脚掌像金拖鞋的底面一样,一下子同时碰到地面,又同时离开地面。就算世尊想跨过几百人深的地狱而抬脚,那低下去的地方马上就像被风吹鼓的风箱一样鼓起来,和地面齐平;高起来的地方也会凹下去。如果想跨到很远的地方而伸脚,就算像须弥山那么大的山,也会像蒸软的竹笋一样弯下来,来到脚边。就像这样,世尊示现双神变之后,想跨过持双山而抬脚时,那座山就弯下来,来到他脚边。他踏上那座山,用第二只脚登上了三十三天。因为凡是具有千辐轮相的人,脚要落下的地方不可能不平。木桩、荆棘、碎石、瓦砾、粪便、尿、唾液、鼻涕等,都会事先消失,或者就地陷下去。因为如来的戒德之力、智慧之力、法之力,以及十种波罗蜜的威力,这大地变得平坦、柔软,撒满花朵。在那里,如来平正地放下脚,平正地抬起脚,用整个脚掌触地。因此,赞叹他说“足善安立”。
Suppatiṭṭhitapādoti suvaṇṇapādukatalamiva bhūmiyaṃ samaṃ suṭṭhu patiṭṭhitapādo. Samaṃ suṭṭhu bhūmiyaṃ patiṭṭhatīti suppatiṭṭhito, pādo. Su pati pubbo ṭhā dhātu gatinivattiyaṃ ta. Pajjati gacchati etenāti pādo. Padadhātu gatimhi ṇa. Suppatiṭṭhito pādo yassāti suppatiṭṭhitapādo, sugato. Yathā hi aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggatalaṃ vā paṇhiṃ vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati vemajjhaṃ vā pana chiddaṃ hoti, ukkhipantānampi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati, na evaṃ tassa. Tassa pana suvaṇṇapādukatalaṃ viya ekappahāreneva sakalapādatalaṃ bhūmiṃ phusati, bhūmito uṭṭhahati. Sacepi hi bhagavā anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmīti pādaṃ nīharati, tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritaṃ viya kammārabhastaṃ unnamitvā pathavīsamaṃ hoti, unnataṭṭhānampi anto pavisati, dūre akkamissāmīti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato seditavetthaṅkuro viya namitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā yugandharapabbataṃ akkamissāmīti pāde abhinīharato pabbato namitvā pādasamīpaṃ āgato. So taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇḍako vā sakkharakathalā vā uccārapassāvo vā kheḷasiṅghaṇikādīni vā purimatarāva apagacchanti. Tattha tattheva pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena paññātejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī samā mudu pupphākiṇṇā honti. Tatra tathāgato samaṃ pādaṃ nikkhipati. Samaṃ uddharati, sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṃ phusati, tasmā suppatiṭṭhitapādoti thometi.
柔软洁白的毫毛,应当拆解为柔软、洁白、毫毛。意思是:生在两眉之间,柔嫩细滑,白色清净,具有毫毛。这里柔软一词表示柔嫩细滑,是非派生词根。或者,柔软是令众生喜悦,即细滑。词根mud有喜悦义,加后缀a。被截断、被洗净的,称为洁白。前缀ava加词根dā有截断义,加后缀ta。或者,被洗净、清净的,称为洁白,如同说清净。柔软且洁白,所以叫柔软洁白。向上生长的,称为毫,即毛。老师们说,世间毫是毛的同义词。意思是生在肉上。词根uṇ有行走义,加后缀ṇa。能割截肉与皮的,称为毛。词根lu有割截义,加后缀man。或者,应当被割截的,称为毛。毫与毛合称毫毛,是一种特殊的毛。具有柔软、洁白、毫毛的,称为柔软洁白毫毛,指善逝。世尊的白毫生在两眉之间、鼻梁上方,长出后位于额头中间。它柔软如浸润熟酥后放置的、经过百次折叠的细棉布,又如清净的星辉色,也如棉花絮和木棉絮,清净无垢而洁白。只有世尊有这白毫,别人没有。这个意思在《梵摩经》中已经说过。
Mūdo dātuṇṇalomoti muda odāta uṇṇalomoti padacchedo. Bhamukantare jāto saṇhasukhumo seto suddho uṇṇalomavantoti attho. Ettha ca mudasaddo saṇhasukhumavācako anipphannapāṭipadiko. Atha vā mudeti mudayati satteti mudo, sukhumo. Mudadhātu modane a. Avadāyati khaṇḍiyatīti odāto. Avapubba dādhātu avakhaṇḍane ta. Atha vā avadāyati sujjhatīti odāto, yathā vodānanti. Mudo ca odāto ca mudodāto, uṇati uddhaṃ gacchatīti uṇṇā, lomo. Uṇṇasaddo hi loke lomasaddapariyāyoti vadanti ācariyā. Maṃsassa upari pavattatīti attho. Uṇadhātu gatiyaṃ ṇa. Maṃsacammāni lunāti chindatīti lomo. Ludhātu chindane manipaccayo. Lunitabboti vā lomo, uṇṇā ca sā lomo cāti uṇṇalomo, lomaviseso. Mudo dāto uṇṇalomo yassa soti mudodātuṇṇa lomo, sugato. Uṇṇālomaṃ pana bhagavato dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsimatthakeyeva jātaṃ. Uggantvā pana nalāṭamajjhe jātaṃ. Sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitasata vitatakappāsapaṭalaṃ viya mudaṃ. Parisuddhaosadhitārakavaṇṇaṃ viya ca sippalitūlalatātūlaṃ viya ca vigatamalena odātaṃ uṇṇālomaṃ atthi, na aññesanti attho. Vuttañhetaṃ brahmāyusutte –
这位尊者乔达摩的两眉之间生有白毫,洁白柔软,就像木棉絮一样。
‘‘Uṇṇā kho panassa bhoto gotamassa bhamukantare jātā odātā mudu tūlasannibhā’’ti.
如果抓住它的末端往外拉,大约有半臂那么长。一放开,它就向右旋转卷起来,尖端朝上停住。就像放在金板中间的银泡泡,又像从金瓶里流出来的奶流,也像朝霞染红的天空中那颗太白星,散发着极其迷人的光彩。因此,赞叹它为“柔软洁白的毫毛”。
Taṃ panetaṃ koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānaṃ upaḍḍha bāhuppamāṇaṃ hoti. Vissaṭṭhaṃ dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati. Suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajata pupphuḷakaṃ viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhammamānaṃ khīradhāraṃ viya aruṇappabhārañjite gaganatale osadhitārakaṃ viya ca atimanoharāya siriyā virocati, tasmā mūdodātuṇṇalomoti thometi.
Athamapīti tadaññaṃ api的意思是“还有其他像那样的”。佛陀被称为“善逝”,因为他讲说善妙的语言,所以称为善逝。“Brahmujuggattabhāvo”这个词可以拆解为“brahmaujuuggataattabhāvo”,意思是:就像梵天神的身体那样正直而挺拔,他的身体也是正直而挺拔的,也就是身材高大。不过在《梵摩经》里,读作“brahmujugatto”。那里的注疏解释“brahmujugatto”为:像梵天神一样身体正直,也就是正直而挺拔的高大身体。正是针对这一点,这里才说“brahmujuggattabhāvo”。
Athamapīti tadaññaṃ api. Sugatoti buddho. So hi sundaravācaṃ gadati vadatīti sugatoti vuccati. Brahmujuggattabhāvoti brahmaujuuggataattabhāvoti padavibhāgo. Brahmuno uju uggataattabhāvo viya ujumeva uggataattabhāvo dīghasarīroti attho. Brahmāyusutte pana ‘‘brahmujugatto’’tipāṭho. Tadaṭṭhakathāyañca brahmujugattoti brahmā viya ujugatto ujumeva uggatadīghasarīroti vivarati. Taṃ pana sandhāya brahmujuggattabhāvoti vuttaṃ.
这里说的是词义。“梵天神”是指通过禅那等功德不断向上增长、提升。词根brūh的意思是增长。以不弯曲的方式运作,所以叫“正直”,即不弯曲。词根aradh表示行走,加上后缀ju。ari变成u。向上行走、到达,所以叫“起”。前缀u加上词根gam表示行走,加上后缀to。“我安立在这里”——即“我”和“我所”的安立处,所以叫“自体”,也就是身体。前缀ā加上词根dhā表示安放,加上后缀mani或tu。dha变成to。ma变成to。另一种说法:感受苦乐,所以叫“自体”。词根ad表示感受,加上后缀mani。《迦旃延语法》中说:“受用苦乐,所以叫自体;或者被生老死等所受用、所吞食,所以叫自体,即ātumā。”词的成立应依据“从khy等词根加mani和to”的经文来了知。“自体”这个名称和智由此而生起,所以叫“自体性”,即色身。复注中说:“这里安立了‘我’和‘我所’,它自身存在、生起,不像他人所构想的常恒那样,所以叫自体性。或者以邪见者所执取的方式存在、运作,所以叫自体性。”梵天神的自体是正直而起的,他的自体也像梵天神一样正直而起,所以叫“如梵天神般正直而起的自体性”,即善逝。为什么呢?大多数众生的身体在腰、膝、背三处弯曲。稍微弯一点腰的,是向后弯;另外两处则是向前弯。有些长身体的人身形弯曲,有些仰着头像是在数星星一样走路,有些血肉稀少像针一样,摇摇晃晃地走。而如来正直而起,身量高大,就像天城中耸立的金门楼一样。因此以“如梵天神般正直而起的自体性”来称赞他。
Ayaṃ panettha vacanattho. Jhānādiguṇehi uparūparibrūhati vaḍḍhatīti brahmā. Brūhadhātu vaḍḍhane ma, arati avaṅkabhāvena pavattatīti uju, avaṅko. Aradhātu gatiyaṃ jupaccayo. Arissa uādeso. Uddhaṃ gacchati pāpuṇātīti uggato. Upubba gamudhātu gatiyaṃ to. Āhito āropito ahaṃ māno etthāti attā, sarīro. Āpubba dhā dhātu ropane manipaccayo tupaccayo vā. Dhassa to. Massa to. Atha vā sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā. Adadhātu anubhavane manipaccayo. Kaccāyanasaddasatthe pana ‘‘sukhadukkhaṃ adati bhakkhatīti attā, jātijarāmaraṇādīhi adiyate bhakkhiyateti vā attā. Ātumā’’ti vuttaṃ. Khyādīhi manimaca tovāti suttena padasiddhi veditabbā. Attāti abhidhānaṃ buddhi ca bhavanti etasmāti attabhāvo, rūpakāyo. Anuṭīkāyaṃ pana ‘‘āhito ahaṃ māno etthāti attā, soeva bhavati uppajjati na paraparikappito viya niccoti attabhāvo. Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti attabhāvo’’ti vuttaṃ . Brahmuno ujumeva uggato attabhāvo viya ujumeva uggato attabhāvo yassa soti brahmujuggattabhāvo, sugato. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇusūti tīsu ṭhānesu namanti. Thokaṃ kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti. Itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā paneke passā vaṅkā honti, eke mukhaṃ unnametvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, pavedhamānā gacchanti, tathāgato pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇa toraṇaṃ viya hoti. Tasmā brahmujuggattabhāvoti thometi.
青眼是青眼这个词的拆解。意思是:具备极青的眼睛。用眼睛看、见到色境,不论好看不好看,所以叫眼,也叫目。词根ikh表示看。这里取其含义。青眼就是眼睛和眼目是极青色的,这是指善逝。因为世尊并不是整只眼睛都是青色的。在应当呈现青色的部位,他的眼睛具有像优摩花一样极其纯净的青色;在应当呈现黄色的部位,像迦尼迦花一样是红色的;在应当呈现红色的部位,像蔓锦葵花一样是红色的;在应当呈现白色的部位,像药星一样是白色的;在应当呈现黑色的部位,像湿无患子果一样是黑色的。看起来就像金殿中打开的摩尼狮子笼。因为《大义释》中说:“世尊的肉眼具有五种颜色——青色、黄色、红色、黑色、白色,还有世尊的眼毛,以及眼毛所安立的地方。那里是青色,极其青,清净可喜,好看,像优摩花。那旁边是黄色,极其黄,金色,清净可喜,好看,像迦尼迦花。世尊两边眼角是红色,极其红,清净可喜,好看,像赤虫。中间是黑色,极其黑,不粗糙,纯净,清净可喜,好看,像湿无患子果。那旁边是白色,极其白,洁白,清净可喜,好看,像药星。”而世尊用那只肉眼,即使在具足四支的黑暗中也能看到周围一由旬远,无论白天还是夜晚。
Nīlakkhīti nīlaakkhīti padacchedo. Atinīlanettena samannāgatoti attho. Ikkhati passati anena rūpārammaṇaṃ samavisamaṃ vāti akkhi, nettaṃ. Ikkhadhātu dassane i. Issa attaṃ. Nīlā atinīlā akkhi nettā yassāti nīlakkhi, sugato. Bhagavato hi na sakalanīlakkhiva hoti. Nīlayuttaṭṭhāne panassa ummārapupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni akkhīni honti. Pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena lohitavaṇṇena. Lohitayuttaṭṭhāne bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena. Seta yuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena. Kāḷa yuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti. Vuttañhi mahāniddese ‘‘maṃsacakkhumhi bhagavato pañcavaṇṇā saṃvijjanti. Nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo akkhilomāni ca bhagavato, yattha ca akkhi lomāni patiṭṭhitāni. Taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ ummārapupphasamānaṃ. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhato akkhikuṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohikāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ suddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhaka samānaṃ. Tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhitārakasamāna’’nti. Bhagavā pana tena maṃsacakkhunā caturaṅgasamannāgate andhakārepi samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca.
因为《大义释》中这样说——
Vuttañhi mahāniddese –
世尊凭着他与生俱来的肉眼——这肉眼是自身本有的,由过去善业所感生——白天黑夜都能看到周围一由旬远的地方。即使处在具备四种条件的黑暗中:太阳已经落山、正是黑分斋日、森林浓密幽暗、大块乌云涌起,在这样四种条件具足的黑暗里,他依然能看到周围一由旬远。没有任何墙壁、门扇、城墙、山岳、灌木、藤蔓能挡住他看见色法。因此,依这个特征,称赞他为“青眼”。
‘‘Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā attabhāva pariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadāpi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti, sūriyo ca atthaṅgamito hoti, kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti, evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṃ passati. Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāyā’’ti. Tasmā upalakkhaṇanayena nīlakkhīti thometi.
长足跟,就是足跟长。意思是足跟圆满。所谓足跟,就是能压迫、阻碍别人的部位,也就是脚的后部。从pas这个词根,加上表示压迫的ṇi后缀,就构成paṇhi。sassa变成ho。不过《目犍连文法》中说:paṇa有交易、称许的意思,被称量、被交易的就是足跟,也就是脚的后部。谁的足跟长,谁就是长足跟,也就是善逝。因为别人的前脚长,小腿立在足跟顶端,就像把足跟截掉后安上去一样。如来不是这样。如来的脚分为四部分,其中两部分是前脚,第三部分立着小腿,第四部分像红毯上用锥尖旋转安放的球一样,足跟就是那样。所以赞叹为长足跟。
Dīghapaṇhīti āyatapaṇhi. Paripuṇṇapaṇhīti attho. Pasati bādhati anena paresanti paṇhi, pādassa pacchābhāgo. Pasadhātu bādhane ṇi. Sassa ho. Ṇvādimoggallāne pana ‘‘paṇa byavahārathutīsu hi paṇiyati vohāriyatīti paṇhi, pādassa pacchābhāgo’’ti vuttaṃ. Dīghā paṇhi yassa soti dīghapaṇhi, sugato. Yathā hi aññesaṃ agga pādo dīgho hoti. Paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti paṇhiṃ tacchetvā ṭhapitā viya hoti. Na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādā honti. Tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti. Catutthe koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambale geṇḍukasadisā paṇhi hoti. Tasmā dīghapaṇhīti thometi.
细薄无垢皮肤:分解为“细薄、无垢、皮肤”三个词。意思是皮肤细滑、无垢、清净,或者说皮肤细滑而没有垢秽。这里“细薄”一词表示细滑,是一个没有词根派生关系的词;或者也可以理解为,以细滑的性质令人悦意,所以叫细薄。“细薄”一词由词根“sukh”(悦意)加上作格后缀“uma”构成。“垢”就是染污等垢秽,因为它附着、染污具有它的人,所以叫垢。“垢”一词由词根“mal”(执持)加上后缀“a”构成。没有这个垢,就是无垢,也就是皮肤。“覆盖肌肉”,所以叫皮肤。“皮肤”一词由词根“chad”(覆盖)加上后缀“rava”和后缀“ī”构成。具有细薄、细滑、无垢、离垢的皮肤,就是“细薄无垢皮肤”,这是指善逝。因为世尊的色身如黄金般色泽、润泽、细滑,肤色如黄金一般,所以尘垢或污秽不会附着在他身上,就像莲叶上的水珠一样。正如《梵摩经》中所说:
Sukhumamalachavīti sukhuma amala chavīti padacchedo. Saṇhamalavisuddhataco saṇhamalavirahitataco vāti attho. Ettha ca sukhumasaddo saṇhavācako anipphannapāṭipadiko. Atha vā sukhayati saṇhabhāvenāti sukhumaṃ, saṇhaṃ. Sukhadhātu takkariyaṃ umapaccayo. Taṃsamaṅgīpuggalaṃ kiliṭṭhaṃ malati dhāretīti malaṃ, rajādimalaṃ. Maladhātu dhāraṇe a, natthi malametissāti amalā, chavī. Maṃsaṃ chādetīti chavī. Chada dhātu saṃvaraṇe ravapaccayo īpaccayo ca. Sukhumā saṇhā amalā malavirahitā chavī yassāti sukhumamalachavī, sugato. Bhagavato hi suvaṇṇasiniddhasaṇhasarīrattā kañcanasannibha tacattā ca rūpakāye padumapalāse udakabindhu viya rajojallaṃ vā malaṃ vā na limpati. Vuttañhi majjhimapaṇṇāse brahmāyusutte –
乔达摩尊者的皮肤确实细滑,因为皮肤细滑,尘垢不会沾在身体上。因此,这是以“细滑无垢的皮肤”来赞叹他。
‘‘Sukhumacchavī kho pana bhavaṃ gotamo sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpatī’’ti. Tasmā sukhuma malachavīti thometi.
Thomyarasaggasaggī 这个词要拆成 thomyarasa gasa aggī 来理解。意思是:值得赞叹的、摄取味道的七千条筋,向上竖立。值得赞叹,所以叫 thomyo,就是筋。thoma 这个词根表示赞叹,加上 ṇya 后缀。rasaggasā 指那些把甜等味道吞入的筋,rasa 加上 gasa 词根(吃的意思),再加 a 后缀。或者也可以理解为:通过这些,味道被吞下、被带走,所以叫 rasaggasā,就是筋。gasa 词根表示带走,加 a 后缀——因为 dhātu(词根)这个词本身有多种含义。rasaggasānaṃ aggā 就是 rasaggasaggā;这些存在于其中,所以叫 rasaggasaggī,就是筋。这里的 ī 后缀表示“存在于其中”的意思。拥有 thomyo 和 rasaggasaggī 的,就是 thomyarasaggasaggī,指的是善逝。因为如来有七千条摄取味道的筋,向上竖立,就系在脖子上。哪怕只是芝麻大小的一点食物放在舌尖上,也能遍满全身。正因为这样,当他修大精进时,即使只靠一粒米等,甚至只靠一掬豌豆汤,身体也能维持下去。而别人因为没有这样的筋,食物不能遍满全身,所以他们多病。这个特征是通过无病性的等流果表现出来的,所以说 thomyarasaggasaggī 是赞叹之词。
Thomyarasaggasaggīti thomyarasa gasa aggīti padacchedo. Thomitabba rasaharaṇasattasahassanhārū uddhaggikāti attho. Thomiyatīti thomyo, nhāru. Thomadhātu sīlāghāyaṃ ṇyo. Madhurādibhedaṃ rasaṃ gasenti anto pavesentīti rasaggasā, nhāru. Rasasaddūpapadagasadhātu adane a. Atha vā rasaṃ gasati harati etehīti rasaggasā , nhāru. Gasadhātu haraṇe a. Dhātusaddo hi anekattho. Rasaggasānaṃ aggāti rasaggasaggā, te ettha santīti rasaggasaggī, nhāru. Assathyatthe īpaccayo. Thomyo rasaggasaggī yassa soti thomyarasaggasaggī, sugato. Tathāgatassa hi sattarasaharaṇisahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbaṃ kāyaṃ anupharati. Teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kaḷāyayūsapasatenapi kāyassa yāpanaṃ hoti. Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalakāyaṃ ojā pharati. Tena te bahvābādhā honti. Idaṃ lakkhaṇaṃ appābādhatāsaṅkhātassa nissandaphalassavasena pākaṭaṃ hoti, tasmā thomyarasaggasaggīti thometi.
24在第二首偈中,“胜者”指已经战胜五魔的佛陀。这个词和“四十颗最上之牙”等词,因为性别一致而互相搭配。“四十颗最上之牙”要拆成“四十”和“最上之牙”来理解。意思是:四十颗整齐、最上的牙齿。这里的“agga”表示“最上”,是一个未派生的原生词干。另一种解释是,“aggo”指它趋向、达到最上的状态;“danto”指用它咬、嚼食物。“√daṃsa”(咬)这个词根加上后缀“ta”,然后“n”和词根末尾的音都省略。拥有四十颗整齐、最上之牙的人,就叫“四十颗最上之牙者”,也就是胜者。意思是:上颚安住的牙齿有二十颗,下颚有二十颗,这样一共四十颗整齐的牙齿。其他人即使牙齿长全,也只有三十二颗;而如来则有四十颗。所以用“四十颗最上之牙”来赞叹他。
24. Dutiyagāthāyaṃ jinoti pañcamārajitavā buddho. Tassa pana padassa samacattālīsaggadantotyādīhi padehi tulyaliṅgattabhāvena sambandho. Cattālīsaggadantoti cattālīsaaggadantoti padacchedo. Samacattālīsa uttamadantoti attho. Ettha ca aggasaddo uttamavācako anipphannapāṭipadiko. Atha vā uttamabhāvaṃ ajati gacchatīti aggo, danto. Daṃsati vidaṃsati bhojjamanenāti danto. Daṃsadhātu daṃsane ta. Tassa nto dhātvantalopo. Samacattālīsaṃ aggo uttamo danto yassāti cattālīsaggadanto, jino. Uparimahanuke patiṭṭhitā dantā vīsati heṭṭhime vīsatīti samacattālīsadantā hontīti attho. Aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsadantā honti. Tathā gatassa pana cattālīsaṃ. Tasmā cattālīsaggadantoti thometi.
“Samakalapanajo”的意思是:牙齿就像被锯子锯过之后再安放好一样整齐。“lapana”就是嘴,因为它是用来说话的。“√lapa”(说)这个词根加上“yu”后缀。生在那个嘴里的,就是“lapanajo”,也就是牙齿。这是一个依主释复合词。拥有整齐的“lapanajo”(牙齿)者,就是“samakalapanajo”,即胜者。不过巴利原文中也有写成“samadanto”的读法,意思完全一样。因为别人的牙齿有些高、有些低,所以不整齐;而如来的牙齿,却像用铁板裁切过的贝壳片一样平整。因此,用“samakalapanajo”来赞叹。
Samakalapanajoti kakacena chinditvā ṭhapito viya samadantoti attho. Lapati vadati etenāti lapanaṃ, mukhaṃ. Lapadhātu vadane yu. Tasmiṃ lapane mukhe jātoti lapanajo, danto. Tappurisasamāsoyaṃ, samako lapanajo danto yassāti samakalapanajo, jino. Pāḷiyaṃ pana ‘‘samadanto’’ti pāṭho atthi. Ayamevattho. Aññesañhi keci dantā uccā, keci nīcāti visamā honti. Tathāgatassa pana ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā honti. Tasmā samakalapanajoti thometi.
Antaraṃsappapīno 这个词要拆成 antara、aṃsa、pīno 三个部分来理解。为了照顾偈颂的韵律、保持节奏,才插入 p 字母,这样说出来。意思是:在两个肩部之间、正中间,背部丰满圆满。这里 aṃsa 这个词是用作肩部之义。正如《阿毗达那灯论》所说:“aṃso 是 nitthi,是 bhujasiro;khandho 是 tassandhi,是 jattu,是 taṃ。”
Antaraṃsappapīnoti antaraaṃsapīnoti padavibhāgo. Gāthābandhavasena chandānurakkhaṇatthaṃ pakārāgamaṃ katvā evaṃ vuttaṃ. Dvinnaṃ aṃsānaṃ khandhānaṃ antaraṃ vemajjhe paripuṇṇapiṭṭhitaloti attho. Ettha ca aṃsasaddo khandhatthe vattati. Vuttañhetaṃ abhidhānappadīpikāyaṃ ‘‘aṃso nitthi bhujasiro, khandho tassandhi jattu ta’’nti.
“肩”(aṃsa)的意思是:众生靠它而活,所以叫“肩”,也就是肩胛。它是众生生存的依靠。这是“na”被替换成鼻音的结果。或者,因为它是身体的一部分,所以“肩”的意思是“它行走、活动”。两肩、两肩胛之间的中间位置,也就是正中央,叫“antaraṃso”。背部丰满、圆满,叫“pīno”。“piṇa”这个词根有“充满、圆满”的意思,加后缀“ṇa”,而“ṇa”变成“na”。两肩、两肩胛之间的正中央,背部丰满圆满,谁有这样的背,谁就是“antaraṃsappapīno”,也就是胜者。这是一个省略了后词的宽主格复合词。别人的那个部位是凹陷的,两片肩胛骨各自分明地突出来。而如来的背,从腰部开始,肌肉层向上隆起,一直到肩部,像竖立的金板一样覆盖着背部而安住。因此用“antaraṃsappapīno”来赞叹他。不过巴利原文中写作“citantaraṃso”。其注释书说:“citantaraṃso”指两骨之间的部位,也就是“antaraṃsa”;他的这个部位圆满,所以叫“antaraṃso”。
Anati jīvati etenāti aṃso, khandho. Anadhātu pāṇe sopaccayo. Nassa niggahitādeso. Sarīrassa avayavabhāvena anati gacchati pavattatīti vā aṃso, dvinnaṃ aṃsānaṃ khandhānaṃ antaraṃ vemajjhanti antaraṃso, piṇati pūratīti pīno, piṭṭhitalaṃ. Piṇadhātu pinane pūraṇe vā ṇa. Ṇassa no. Dvinnaṃ aṃsānaṃ khandhānaṃ antaraṃ vemajjhe pīnaṃ paripuṇṇaṃ piṭṭhitalaṃ yassāti antaraṃsappapīno, jino. Uttarapadalopabahubbīhisamāsoyaṃ. Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiekkaṃ paññāyanti. Tathāgatassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ. Tasmā antaraṃsappapīnoti thometi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘citantaraṃso’’ti pāṭho. Tadaṭṭhakathāyañca ‘‘citantaraṃ soti antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ. Taṃ paripuṇṇa massāti antaraṃso’’ti vuttaṃ.
“以轮标记足者”这句话要拆成“cakkena aṅkitapādo”来理解,意思是:足底带有一百零八辐轮相印记的人。所谓“以轮标记足者”,就是指胜者,他的脚被一百零八辐轮相所标记、所印刻。这是一个第三格(具格)有财复合词。别人的足底没有一百零八辐轮相,只有如来的足底才有一百零八辐轮相的奇妙印记。因此用“以轮标记足者”来赞叹他。
Cakkenaṅkitapādoti cakkena aṅkitapādoti padacchedo. Aṭṭhasatapādacakkalakkhaṇena lakkhitapādataloti attho. Cakkena aṭṭhasatapādacakkena aṅkito lakkhito pādo yena soti cakkenaṅkitapādo, jino. Tatiyābahubbīhi samāsoyaṃ. Aññesañhi pādatale aṭṭhasatapādacakka lakkhaṇaṃ natthi. Tathāgatassa pādataleeva vicitraṃ aṭṭhasata pādacakkalakkhaṇaṃ atthi. Tasmā cakkenaṅkitapādoti thometi.
《梵摩经》里确实说过:“这位乔达摩尊者的足底下,生有千辐轮相,有轮辋、有轮毂,一切形相都圆满。”至于一百零八足轮相的具体样子,在解释“yopādapaṅkajamuduttalarājikehi”这首偈子的注释里已经讲过了。
Vuttañhi brahmāyusutte ‘‘heṭṭhā kho pana tassa bhoto gotamassa pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrānī’’ti. Aṭṭhasatapādacakkalakkhaṇasarūpaṃ pana yo pādapaṅkajamuduttalarā jikehīti gāthāvaṇṇanāyaṃ vuttamevāti.
“Aviraḷadasano”的意思是牙齿不稀疏。具足不稀疏的牙齿,就是这句话的含义。“viraḷo”来自词根“vara”(绽放),加上后缀“ḷa”,意思是张开、绽放,也有“assi”这个形式。“aviraḷo”就是“不稀疏”,也就是没有稀疏。“dasano”(牙)来自词根“daṃsa”(咬),加上后缀“yu”,表示用来咬、嚼硬食或软食的东西,其中随韵被省略了。拥有不稀疏的牙齿的人,就是“aviraḷadasano”,指的是胜者。因为其他鳄鱼的牙齿是稀疏的,在吃鱼肉等东西时,牙缝会被塞满。但如来的牙齿,就像用金藤串起来的金刚石排列一样不稀疏,又像用画笔划出的界线一样整齐分明。因此,用“aviraḷadasano”来赞叹他。
Aviraḷadasanoti avivaradanto. Avivaradantena sampannoti attho. Vivarati phullatīti viraḷo. Varadhātu phullaneḷo. Assi. Na viraḷo aviraḷo, natthi viraḷo etassāti aviraḷo, danto. Daṃsati vidaṃsati khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā etenāti dasano, danto. Daṃsadhātu daṃsane yu. Niggahitalopo. Aviraḷo dasano danto yassāti aviraḷadasano, jino. Aññesañhi kumbhilānaṃ viya dantā viraḷā honti. Macchamaṃsādīni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrati. Tathāgatassa pana kanakalatāya samussāpitavajira panti viya aviraḷā tulikāya dassitaparicchedā viya dantā honti, tasmā aviraḷadasanoti thometi.
“Mārajussaṅkhapādo”要拆成“māraji ussaṅkhapādo”来理解。这里“mārajī”指战胜五魔的佛陀,是能作者。因为他战胜了五魔,所以称为“mārajī”。“ussaṅkhapādo”的意思是:具足位于脚上方、因像螺贝而得名为“螺贝”的脚踝。“saṅkhe”意为“它很好地挖掘大地”,由前缀“saṃ”加词根“khanu”(挖掘、破裂)再加“kvi”后缀构成。不过《譬喻注》中说:“‘saṅkhe’意为善咬、善掘而行,也就是在海水中行走、游动。”“saṅkhe”即“像螺贝”,指脚踝。“ussaṅkhapādo”指胜者,他的脚踝位于脚的上方、向上而立、形似螺贝。《梵摩经注》中确实说过:“因为脚踝向上而立,所以他的脚有高踝,因此叫‘ussaṅkhapādo’。”别人的脚踝长在脚后跟,所以他们的脚像被楔子钉住一样,不能随意转动,走路时也看不到脚底。而如来的脚踝则隆起而立于上方。因此,他从肚脐以上的上半身,就像安放在船上的金像一样纹丝不动,只有下半身活动。他的脚能轻松转动。无论从前面、后面还是两侧看,都能看见他的脚底,不像大象那样只在后面才看得见。所以以“ussaṅkhapādo”来赞叹他。
Mārajussaṅkhapādoti māraji ussaṅkhapādoti padacchedo. Ettha ca mārajīti pañcamārajitavā buddho kattubhūto. So hi pañcamāre jitavāti mārajīti vuccati. Ussaṅkhapādoti pādassa upari ṭhitena saṅkhasadisattā saṅkhanāmikena gopphakena samannāgatoti attho. Saṃsuṭṭhuṃ pathaviṃ khanatīti saṅkhe. Saṃpubbakhanudhātu avadāraṇe kvi. Apadānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘saṃsuṭṭhuṃ khādanto khaṇanto gacchatīti saṅkhe. Samuddajalapariyante caramāno gacchati caratīti attho’’ti vuttaṃ. Saṅkhe viyāti saṅkhe, gopphako. Pādassa uddhaṃ upari ṭhitaṃ saṅkhasadisaṃ gopphaka massāti ussaṅkhapādo, jino. Vuttañhi brahmāyusuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti ussaṅkhapādo’’ti. Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti. Tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya baddhā honti. Na yathāsukhaṃ parivattanti. Gacchantānaṃ pādatalāni na dissanti. Tathāgatassa pana abhirūhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti. Tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapita suvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti. Adhokāyova iñjati. Sukhena pādā parivattanti. Puratopi pacchato ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti. Na hatthīnaṃ viya pacchatoyevāti. Tasmā ussaṅkhapādoti thometi.
站立着而不弯腰,用柔软的双手触摸膝盖,这叫做“santo”。这里把词拆开来看:“站立着”就是保持站立;“不弯腰”就是不弯下身子;“用柔软的双手”就是用细软的双手;“膝盖”就是小腿;“jaṇṇu”(膝)这个词,是因为用它来行走往来而得名的,由词根“jan”(生)加上“ṇu”构成。这个“jaṇṇukā”就是指小腿和大腿连接的地方,也就是膝盖。“触摸”就是能够抚摩。在这里,“站立着而不弯腰”这句话,显示了如来没有驼背、也不是侏儒。因为其他人要么是驼背,要么是侏儒。驼背的人上半身不完整,侏儒的人下半身不完整。他们因为身体不完整,所以没办法不弯腰就摸到膝盖。但如来因为上下身都圆满,所以能做到,因此用“站立着……能触摸膝盖”来称赞他。
Tiṭṭhanto nonamantobhayakaramudunā jaṇṇukānāma santoti ettha tiṭṭhanto no namanto ubhaya karamudunā jaṇṇukāni āmasantoti padavibhāgo. Tiṭṭhantoti ṭhitakova. Nonamantoti anamamāno hutvā. Ubhaya karamudunāti sukhumena hatthadvayena. Jaṇṇukānīti jaṅghāni. Jāyati gamanāgamanaṃ anenāti jaṇṇu, janadhātu janane ṇu. Soeva jaṇṇukā, jaṅghorūnaṃ sandhi labbhati. Tāni. Āmasantoti parimajjituṃ sakkonto. Ettha ca tiṭṭhanto nonamantoti iminā tathāgatassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito . Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā. Khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti nonamanto jaṇṇukāni parimajjituṃ. Tathāgato pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti, tasmā tiṭṭhanto…pe… jaṇṇukā nāmasantoti thometi.
“圆颈”是指像金柱一样,脖颈匀称圆整。因为《梵摩经》里确实说过“脖颈匀称圆整”。“圆”的意思是周圆、转动运行,所以叫vaṭṭa(圆),由词根vaṭṭ(转动)加a构成。“颈”是指用这个喉咙来咀嚼食物,所以叫khandha(颈),由词根khād(咀嚼、吞咽)加kvip后缀构成。应当依据“khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā”这句话来理解词的形成。不过《阿毗达那注》里说:“‘kaṃ’(头)安放(dadhāti)的地方就是kandha,这个词就是把ka变成kha而成的。”具有圆整匀称的脖颈,所以叫vaṭṭakkhandha(圆颈),这是指胜者。有些人像鹤、像鹭、像猪一样,脖子又长、又弯、又粗,说话的时候青筋暴露,声音微弱;如来不是这样。如来的脖颈像精心旋制好的金柱,说话时青筋不现,声音洪大,像打雷的云一样。因此以“圆颈”来称赞。
Vaṭṭakkhandhoti suvaṇṇāliṅgo viya samavaṭṭitagaliko. Vuttañhi brahmāyusutte ‘‘samavaṭṭakkhandho’’ti. Parimaṇḍalā kārena vaṭṭati pavattatīti vaṭṭo, parimaṇḍalo. Vaṭṭadhātu vaṭṭane a. Bhojanaṃ khādati etena galenāti khandho, galo. Khādadhātu khādane bhakkhane vā kvipaccayo. Khādāmagamānaṃ khandhandhagandhāti suttena padasiddhi veditabbā. Abhidhānaṭīkāyaṃ pana ‘‘kaṃ matthakaṃ dadhātīti kandho. Soeva kakārassa khakārakaraṇavasenā’’ti vuttaṃ. Vaṭṭo samaparimaṇḍalo khandho galo yassāti vaṭṭakkhandho, jino. Yathā hi eke koñcā viya bakā viya varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthugalā ca honti. Kathanakāle sirājalaṃ paññāyati. Mando saro nikkhamati, na evaṃ tassa. Tathāgatassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho galo hoti. Kathanakāle sirājalaṃ na paññāyati. Meghassa viya gajjato saro mahā hoti. Tasmā vaṭṭakkhandhoti thometi.
再说,“胜者”是指佛陀,也就是行者。这个词和“牛犊睫毛”等词因为性别一致而有关联。“牛犊睫毛”是指像刚出生片刻的红牛犊的眼球那样极其明净的眼球,或者是指具有极其明净眼球的人。这里“睫毛”指的是整个眼球。“眼球”就是眼睛周围的部分。有些人说“眼球”就是眼睑。另一些人说是眼睑叶。不过应该理解为眼睑连同眼球在一起。这里的词义是这样:用它覆盖、围绕眼睛,所以叫pakhuma,也就是睫毛等周围的部分。词根pat表示围绕,加上uma,ta变成kha。或者也可以说:生在眼睛两侧的,所以叫pakhuma,就是睫毛。这是以jāta的含义加上uma。本来应该说pakkhuma,但省略了ka音,所以说成pakhuma。pakhuma本身就是pakhumaka。他具有像刚出生片刻的红牛犊的睫毛那样的睫毛,所以叫gotaruṇapakhumaka,指胜者。意思是:他具有像刚出生片刻的红牛犊的睫毛那样的睫毛,以及极其明净的眼球。别人的眼球并不圆满,比如象、鼠、乌鸦等的眼睛,眼球突出或深陷。而如来的双眼就像洗净磨光后放着的宝珠,柔软、润滑、深蓝,覆盖着细软的睫毛。因此用“牛犊睫毛”来称赞他。
Puna jinoti buddho kattubhūto. Tassa pana padassa gotaruṇapakhumakotyādīhi padehi tulyaliṅgattabhāvena sambandho. Gotaruṇapakhumakoti taṃmuhuttajātaratta vacchassa cakkhubhaṇḍo viya vippasannacakkhubhaṇḍo, vippasannacakkhubhaṇḍena samannāgato vā. Ettha ca pakhumakoti sakalaṃ cakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Cakkhubhaṇḍanti cakkhuparivāraṃ. Cakkhubhaṇḍanti akkhidalanti keci. Akkhidalapattanti vadanti aññe. Akkhidale hi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha vacanattho. Patati cakkhuṃ parivāreti etenāti pakhumaṃ, pamhādiparivāraṃ. Patadhātu parivāre umo. Takārassa kho. Atha vā akkhino pakkhadvaye jātanti pakhumaṃ, pamhaṃ. Jātataddhite umo. Pakkhumanti vattabbe kakāralopavasena pakhumanti vuccati. Pakhumaṃyeva pakhumako. Gotaruṇassa taṃmuhuttajātarattavacchassa pakhumaṃ viya pakhumaṃ yassa soti gotaruṇapakhumako, jino. Gotaruṇassa taṃmuhuttajātarattavacchassa pakhumasadisaṃ vippasannacakkhubhaṇḍaṃ atthīti attho. Aññesañhi akkhibhaṇḍo aparipuṇṇo hoti. Hatthimūsikakākādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā. Tathāgatassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīla sukhumapakhumācitāni akkhīni honti. Tasmā gotaruṇapakhumakoti thometi.
“狮子上半身”是指像狮子的上半身那样圆满的身体。能忍受风、热等危险,所以叫“狮子”(sīha),这是由词根“sah”(忍受)加“a”构成,并增入“ī”音。或者说:伤害猪、水牛等众生,所以叫“狮子”。这是由词根“hiṃs”(伤害)加“ṇa”构成。本应说“hiṃsa”,但字母颠倒后说成“sīha”。或者说:在一切行住坐卧中精进勇猛,所以善于勤策,叫“狮子”,即鬃狮。这是前缀“su”加词根“īha”(勤策)再加“a”。因此《声论》中说:“sah、hiṃsa、īha这些含义,应知‘sīha’一词的由来。”“如同狮子的上半身所生之身那样圆满的身体为他所有”,所以叫“狮子上半身”,指胜者。正如狮子的上半身是圆满的,如来却不是那样,如来的身体一切圆满。狮子只有前身圆满,后身不圆满。而如来的整个身体都像狮子的上半身那样圆满,而且像狮子一样,不会这里那里凹陷、凸起等,丑陋、松散。在应该长的地方就长,在应该短、细、粗、圆的地方,就照那样呈现。正如所说:“诸比丘,当可爱乐的业果现前时,以长而庄严的肢体,那些肢体就长得粗壮;以细而庄严的肢体,那些肢体就长得纤细;以圆而庄严的肢体,那些肢体就长得圆润。”如此,以种种心、以福心所造,以十波罗蜜所庄严的如来之身,世间一切工匠或拥有神通的人,连仿制品也做不出来。因此以“狮子上半身”来称赞。
Sīhapubbaḍḍhakāyoti sīhassa pubbaḍḍhakāyo viya paripuṇṇakāyo. Vātātapādiparissayaṃ sahati khamatīti sīho, sahadhātu khamane a. Īkārāgamo. Atha vā sūkaramahiṃsādayo satte hiṃsatīti sīho. Hiṃsadhātu hanane ṇa. Hiṃsoti vattabbe akkharavipariyāyena sīhoti vuccati. Atha vā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyattā suṭṭhu īhati vāyamatīti sīho, kesarasīho. Supubba īhadhātu cetāyaṃ a. Tena vuttaṃ saddanītiyaṃ ‘‘sahahiṃsa īhāvasā, sīhasaddagatiṃ vade’’ti. Sīhassa pubbaḍḍhe jāto kāyo viya paripuṇṇakāyo yassāti sīhapubbaḍḍhakāyo, jino. Yathā hi sīhassa pubbaḍḍhakāyova paripuṇṇo hoti, na evaṃ tassa. Tathāgatassa pana kāyo sabbaparipuṇṇoti attho. Sīhassa pana purimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchima kāyo aparipuṇṇo. Tathāgatassa pana sīhassa pubbaḍḍhakāyoiva sabbo kāyo paripuṇṇo. Sopi sīhasseva na tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhita visaṇṭhito. Dīghayuttaṭṭhāne pana dīgho. Rassakisathūla anuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘manāpiye ca kho bhikkhave kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantī’’ti. Iti nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito tathāgatassa attabhāvo tassa loke sabbasippino vā iddhimanto vā patirūpakampi kātuṃ na sakkonti. Tasmā sīhapubbaḍḍhakāyoti thometi.
25在第三首偈颂里,“善逝”指的就是佛陀,是这句话所讲的主体。这个词和“七处隆满”等词,因为性(语法性别)一致而互相搭配。“七处隆满”的意思是:双手、双脚、双肩和颈项这七个地方,肌肉饱满圆实。老师们则解释说:双手、双脚、双肩和躯干这七处圆满。因为肌肉丰满、充实,所以叫“隆满”;或者因为丰满、充实而称为“隆满”。词根“pīṇ”表示饱满或充满,加上后缀“ṇa”,“ṇa”变成“na”。双手背、双脚背、双肩和颈项这七处肌肉丰满、圆满具足,所以叫“七处隆满”,用来指善逝。别人的手背脚背上能看到筋脉网,肩头和颈项处骨头尖突出来,那些人看起来就像饿鬼。如来不是这样。如来因为这七处肌肉丰满圆隆,手背等处看不到筋脉结块,颈项就像旋制安放好的金色柱子一样,看上去像泥塑像,也像彩绘画像。因此,用“七处隆满”来称赞他。
25. Tatiya gāthāyaṃ sugatoti buddho kattubhūto. Tassa pana padassa sattappīnotyādīhi padehi tulyaliṅgattabhāvena sambandho. Sattappīnoti dvihatthapāda aṃsakūṭa ekagalavasena sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsikoti attho. Ācariyā pana paripuṇṇadvihatthapāda aṃsakūṭa khandhasaṅkhātasattaṭṭhānoti atthaṃ vadanti. Maṃsena pīṇati paripūratīti pīno. Pīṇate paripūrate vā pīno. Pīṇadhātu pīṇane, pūraṇe vā ṇa. Ṇassa no. Dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni ekagalo cāti sattasu ṭhānesu pīno paripuṇṇo maṃso assāti sattapīno, sugato labbhati. Aññesañhi hatthapādapiṭṭhīsu nhārujālā paññāyanti aṃsakūṭagalesu aṭṭhikoṭiyo. Te manussā petā viya khāyanti. Na tathāgato. Tathāgato pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā niguḷanhārujālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇāliṅgasadisena galena sīlārūpakaṃ viya cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati, tasmā sattappīnoti thometi.
不过在《梵摩经》里,这个读法是“七处隆满”。它的意思应当理解为:在七个部位肌肉丰满隆起。
Brahmāyusutte pana ‘‘sattussado’’ti pāṭho. Tassa pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadoti attho daṭṭhabbo.
“长指”这个词,要拆成“长”和“指”来理解。意思是手指和脚趾都长得匀称修长。所谓“指”,就是向上伸展,所以叫“指”;或者说,用它来触摸身体的各个部分,所以叫“指”,也就是手的分支。“aṅg”是表示行走的词根,加上“uli”后缀。另一种说法是,“aṅga”指身体部分,加上“ulati”(行走、触摸),意思是用它来触摸身体部分,所以叫“指”,也就是手的分支。以“aṅga”作前接成分,词根“ul”表示行走,加上“i”后缀。手指和脚趾都长得匀称修长,这个人就叫“长指”,也就是善逝。意思是说,他的手指和脚趾长度均匀。因为别人的手指有的长、有的短,如来却不是这样。如来的手指和脚趾像猿猴一样修长,根部粗实,越往末端越细,就像用树脂油揉搓后卷成的黄色颜料棒一样。所以用“长指”来称赞他。“Mathā”这个词,要拆成“ma”和“athā”。“ma”是连接词素的垫音。“atha”在这里是表示另一种含义的虚词。意思是“除此之外”。
Dīghaṅgulīti dīghaaṅgulīti padacchedo. Samaāyatahattha pādaṅgulīti attho. Aṅgati uddhaṃ gacchatīti aṅguli. Aṅgati taṃ taṃ kāyaṅgaṃ parāmasati etāyāti vā aṅguli, karasākhā. Agidhātu gatiyaṃ ulipaccayo. Atha vā aṅgaṃ kāyaṅgaṃ ulati gacchati parāmasati etāyāti aṅguli, karasākhā. Aṅga saddūpapadauladhātu gatiyaṃ i. Samadīghā aṅguli hattha pādaṅguli yassa soti dīghaṅguli, sugato. Samadīghā hatthapādaṅguli atthīti attho. Yathā hi aññesaṃ kāci aṅguli dīghā hoti kāci rassā, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana makkaṭasseva dīghahatthapādaṅguliyo mūle thūlā anupubbena gantvā agge tanukā niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭasadisā honti. Tasmā dīghaṅgulīti thometi. Mathāti maathāti padacchedo. Makāro hi padasandhikaro. Athāti atthantare nipāto. Tadaññanti attho.
毛孔一毛:应当拆成“毛孔一毛”(lomakūpa-ekalomo)来理解。意思是,每一个毛孔里各生一根毛。所谓“毛”(lomo),是割断皮肉的意思,因为它割断皮肉,或者因为它生长时应当被割断,所以叫毛;这是由字根“lū”(割断)加上后缀“ma”构成的。“ku”是水的意思,保护水的东西就叫“井”(kūpo);这是由前缀“ku”、表示保护的字根“pā”加上“kvi”后缀构成的,其中的“u”变成长音。像井一样,所以叫“kūpo”;另一种说法是,“ku”指毛,保护毛的东西就叫毛孔。《阿毗达那注释》里则说:“‘ku’这个词加上‘po’,长音等,成为‘kūpo’;或者,覆盖(ubhati)者称为‘kūpo’,‘bha’变成‘po’。”毛的孔就是毛孔。每一个毛孔里各生一根毛,这样的人叫“毛孔一毛”,也就是善逝。因为别人的一个毛孔里尚且会生出很多根毛,如来却不是这样。如来的每一个毛孔里只长一根毛。正如《梵摩经》所说:“乔达摩尊者每个毛孔只有一根毛,毛孔中所生的毛都是一根一根的。”因此,用“毛孔一毛”来称赞他。
Lomakūpekalomoti lomakūpaekalomoti padacchedo. Ekekalomakūpe ekekajātalomoti attho. Cammamaṃsaṃ lunāti chindatīti lomo, vaḍḍhamānaṃ lunitabbanti vā lomo, lūdhātu chedane manipaccayo. Kuvuccati udakaṃ, taṃ pāti rakkhatīti kūpo. Kupubbapādhātu rakkhane kvi. Ussa dīgho. Kūpo viyāti kūpo, atha vā kuvuccati lomaṃ, taṃ pāti rakkhatīti kūpo. Abhidhānaṭīkāyaṃ pana ‘‘kusadde po. Dīghādi. Kūpo. Kena ubhatīti vā kūpo. Bhassa po’’ti vuttaṃ. Lomassa kūpo lomakūpo. Tasmiṃ tasmiṃ jāto ekeka lomo yassāti lomakūpekalomo, sugato. Yathā hi aññesaṃ ekekasmimpi lomakūpe anekāni lomāni jāyanti, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana ekekasmiṃ lomakūpe ekekalomo jāyati. Vuttañhi brahmāyusutte ‘‘ekekalomo kho pana bhavaṃ gotamo. Ekekāni lomāni lomakūpesu jātā nī’’ti. Tasmā lomakūpekalomoti thometi.
具足洁白牙,这是“具足洁白牙”的分词拆解。意思是:具足洁白的牙齿。“具足”就是圆满成就。前缀saṃ加字根pad(行走义),接ta后缀,ta变成nna。“洁白”就是被咬断后映现出不同颜色的光泽。前缀ava加字根dā(咬断义),接ta后缀。“牙”就是用来咬啮食物等的牙齿,是牙齿的一种。字根daṃs(咬义)加ṭha后缀,daṃs变成dā。具足洁白牙齿的人,称为“具足洁白牙”,也就是善逝。因为其他人的牙齿会腐烂、发黑、变色,而如来则是具足洁白牙者,其牙齿的光辉超过晨星,闪耀光芒。经文中也有“善洁白牙”的读法,意思相同。因此,以“具足洁白牙”来称赞。
Sampannodātadāṭhoti sampannoodātadāṭhoti padacchedo. Sampannasukkadāṭhoti attho. Sampajjatīti sampanno. Saṃpubbapadadhātu gatiyaṃ ta. Tassa anno. Avadāyati avakhaṇḍiyati aññavaṇṇobhāsanti odāto. Avapubba dādhātu avakhaṇḍane ta. Daṃsati odanādiṃ etāyāti dāṭho, dantaviseso. Daṃsadhātu daṃsane ṭho. Daṃsissa dā. Sampanno ca odāto ca dāṭho yassāti sampanno dātadāṭho, sugato. Aññesañhi pūtidantā uṭṭhahanti. Tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti. Tathāgato pana sukkadāṭho osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho hoti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘susukkadāṭho’’ti pāṭho. Ayamevattho. Tasmā sampannodātadāṭhoti thometi.
“金色同肤”是指皮肤颜色和黄金相似。“金”(kanaka)是发光、闪耀的意思;或者因为人们想要它,所以叫“金”,也就是黄金。“同”(samaṃ)是与相似者一致、相应的意思。“肤”(taco)是覆盖、包住肌肉,或者以金色光泽闪耀,所以叫“肤”,也就是皮肤。皮肤和黄金相等、相似,就是“金色同肤”,说的是善逝。因为别人的皮肤会有青色、白色、黄色等等,如来却不是这样。如来的皮肤,就像用天然朱砂磨过、再用磨石打磨、又以赭石处理之后放着的纯金像一样,和黄金相似。经文里也说“金色身,肤如黄金”。这里的意思是:肤色像黄金一样,所以叫“金色身”;皮肤和黄金相似、相同,所以叫“肤如黄金”。其中“金色身”显示如来身体坚实、润泽、细滑;“肤如黄金”显示他的皮肤颜色。也可以说,这两个词只是同一个意思的重复表达。因此,用“金色同肤”来称赞。
Kanakasamatacoti suvaṇṇena sadisacammo. Kanati dibbati obhāsenāti kanakaṃ. Kaniyati icchiyati manusse hīti vā kanakaṃ, suvaṇṇaṃ. Kanadhātu dittigatikantīsu akapaccayo, saṃsadisena amati gacchati pavattatīti samaṃ. Saṃpubbaamadhātu gatiyaṃ a. Tacati maṃsaṃ chādeti saṃvarati vāti taco, tacati dibbati suvaṇṇobhāsenāti vā taco, cammaṃ. Tacadhātu saṃvaraṇadittīsu a. Kanakena suvaṇṇena samo sadiso taco yassāti kanaka samataco, sugato. Yathā hi aññesaṃ taco koci nīlataco setataco pītataco hoti, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana jātihiṅgulakena majjitvā nisadāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapita ghanasuvaṇṇarūpakaṃ viya kañcanasadisataco hoti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’ti vutto. Ettha ca suvaṇṇavaṇṇo viya vaṇṇo yassāti suvaṇṇavaṇṇo, kañcanena sannibhaṃ sadisaṃ tacamassāti kañcanasannibhattacoti vacanattho kātabbo. Ettha ca suvaṇṇavaṇṇanti iminā tathāgatassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dasseti. Kañcanasannibhattacoti iminā chavivaṇṇaṃ dasseti. Atha vā vevacanametaṃ padadvayaṃ. Tasmā kanakasamatacoti thometi.
青黑上端毛:这里拆词为“青黑、向上、末端毛”。“青黑上端毛”的意思是:毛发青黑,末端向上而立,好像仰望着脸的光彩一样;或者说,毛发青黑、末端向上而立,这就叫“青黑上端毛”,指的是善逝。因为别人的毛发末端都是朝下的,如来却不是这样。如来的毛发在旋纹收尾处末端向上,像是仰望着脸的光彩而立。正如《梵摩经》所说:“乔达摩尊者是上端毛者,所生的毛末端向上,青黑色,如眼药之色,呈耳环形旋纹,右旋而生。”所以用“青黑上端毛”来称赞他。
Nīlamuddhaggalomoti nīlaṃ uddhaṃ aggalomoti padacchedo. Nīlaṃ uddhaṃ aggā koṭi hutvā mukhasobhaṃ ullokayamāno viya ṭhitalomo, nīlāni uddhaṃ aggāni koṭīni hutvā ṭhitāni lomāni yassāti nīlamuddhaggalomo, sugato. Yathā hi aññesaṃ lomāni heṭṭhā aggāni hutvā tiṭṭhanti, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana lomāni āvaṭṭapariyosāne uddhaṃ aggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya tiṭṭhanti. Vuttañhetaṃ brahmāyusutte ‘‘uddhaggalomo bhavaṃ gotamo. Uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni padakkhiṇāvaṭṭakajātānī’’ti. Tasmā nīlamuddhaggalomoti thometi.
等正觉者,就是如来。因为他不是靠别人教导才觉悟的,而是自己如实觉悟了四圣谛,所以称为等正觉者。这个词和“广长舌”等三个词,因为语法性别相同,所以彼此相关联。
Sambuddhoti tathāgato. So hi anaññabuddho hutvā sāmaṃyeva cattāri saccāni bujjhatīti sambuddhoti vuccati. Tassa pana padassa thūlajivhotyādīhi tīhi padehi tulyaliṅgattabhāvena sambandho.
“广长舌”的意思是:具足柔软、长而宽的舌头。因为偈颂格律的关系,省略了“柔软”和“长”这两个词,才这样表达。因此注释书里说:“舌头柔软、长、宽、色泽具足。”所谓“广”,是增长的意思,指舌头;词根thūla(增长)加后缀a。所谓“舌”,是维持生命的意思,即味觉器官;词根jīv(持命)加后缀ha。众生靠味道活命,所以味道称为“命”,有六种味。能尝到这味道的,就是舌,即舌净色。这里按处所来说,是以舌的组成部分来指代。以jīvita为前导词,词根avhā(呼召)加后缀a,按语源规则省略vita音,就说成jivhā。具有宽、大、长、柔软的舌头的人,就是“广长舌”,指等正觉者。因为别人的舌头有宽、细、短、硬、不平等等各种样子,而如来的舌头柔软、长、宽、色泽具足。他为了消除前来寻求这个相好的梵摩婆罗门等人心中的疑惑,因为舌头柔软的缘,就把舌头像硬针一样卷起来,碰到两个鼻孔和耳孔;因为长,碰到两个耳孔;因为宽,盖住整个额头直到发际。这样显示他的舌柔软、长、宽,来消除疑惑。这样,针对具足这三相的舌头,以“广长舌”来称赞。不过巴利原文中写作“pahūtajivho”(大舌)。意思是一样的。
Thūlajivhoti mududīghaputhula jivhāya sampannoti attho. Gāthābandhavasena hi mududīghasaddalopaṃ katvā evaṃ vuttaṃ. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mudujivhā dīghā thūlā vaṇṇa sampannā’’ti. Thūlati brūhatīti thūlā, jivhā. Thūladhātu buddhiyaṃ a. Jīvati pāṇaṃ dhāretīti jivhā, rasanā. Jīvadhātu pāṇadhāraṇe hapaccayo. Jīvanti sattā etena rasenāti jīvitaṃ, chabbidharaso. Taṃ avhāyatīti jivhā, jivhāpasādarūpaṃ. Sambhārajivhā ṭhānūpacārena labbhati. Jīvitasaddūpapada avhadhātu avhāyane a. Jīvitaavhāti vattabbe niruttinayena vitasaddalopaṃ katvā jivhāti vuttaṃ. Thūlā mahantā dīghā mudukā jivhā yassāti thūlajivho, sambuddho. Aññesañhi jivhā thūlāpi hoti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi. Tathāgatassa pana mudujivhā dīghā puthulā vaṇṇa sampannā hoti. So taṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ brahmāyubrāhmaṇādīnaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ jivhāya mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūci viya vaṭṭetvā ubhopi nāsikāsotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati, puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti, evaṃ tassā mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento kaṅkhāvinodeti, evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya thūla jivhoti thometi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘pahūtajivho’’ti pāṭho. Ayamevattho.
“Atha”是个不变词,表示“另外、再者”的意思。“Tadañña”就是“其他的、另外的”这个意思。“Sīhahanuko”是指下颚圆满,像狮子的下颚一样。前面已经讲过“Sīha”这个词的含义了。“Hanu”(颚)之所以叫这个名字,是因为它能破坏米饭等食物的色泽。“Han”是词根,意思是伤害,加上后缀“u”就成了“hanu”。谁拥有像狮子下颚那样圆满的颚,谁就是“sīhahanuko”,也就是正自觉者。复合词末尾加上“ka”。实际上,狮子的下颚是圆满的,上颚则不圆满。但如来的上下两颚都像狮子的下颚那样圆满,就像十二日的月亮一样圆满。所以用“sīhahanuko”这个词来称赞他。
Athāti atthantaratthe nipāto. Tadaññanti attho. Sīhahanukoti sīhassa heṭṭhā hanu viya paripuṇṇa hanuko. Sīhasaddattho heṭṭhā vuttoyeva. Hanati odanādīnaṃ vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu. Hanadhātu hiṃsāyaṃ u. Sīhassa heṭṭhā hanu viya hanu yassāti sīhahanuko , sambuddho. Samāsante ko. Sīhassa hi heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Tathāgatassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti. Tasmā sīhahanukoti thometi.
“Jālikappādahattho”(手足如网)的意思是:他的手指和脚趾之间没有皮膜相连,就像善巧的工匠把网妥善安装在窗户上一样。因为能放光、闪耀,所以叫“jāla”(网);“jal”这个词根表示照耀,加上“ṇa”后缀。拥有网,或者那里面有网,就叫“jālika”,也就是窗户。这里是在“有”的意思上加“ṇika”后缀。另一种说法是,“jāla”本身就是“jālika”。依靠它而行走,所以叫“pāda”(足),就是脚;“pad”这个词根表示行走,加上“ṇa”后缀。能拿各种重物,所以叫“hattha”(手),就是手;“har”这个词根表示拿取,加上“tha”后缀。手指和脚趾之间的缝隙像窗网一样,所以叫“jālikappādahattho”,这是呼格。意思是:手指和脚趾之间的缝隙,就像善巧的工匠妥善安装在窗户上的网一样。而且这些指趾间的缝隙并没有皮膜连着。这里本来应该说“jālikappādahatthaṅgulantara”,但省略了后半个词,就这样说了。因为手指脚趾之间有皮膜连着的人,比如“phaṇahatthaka”(蛇手者),是身体有缺陷,连出家都不允许。而如来的四根手指和五根脚趾长度都一样。因为它们长度相同,所以像大麦粒上的纹路一样,彼此对穿而住。这样一来,他的手和脚就像善巧工匠妥善安装的窗网一样,因此用“jālikappādahattho”来称赞他。不过在巴利原文中,写法是“jālahatthapādo”。意思就是这样。
Jālikappādahatthoti kusalena vaḍḍhakinā vātapāne sammāyojitajālaṃ viya cammena appaṭibaddhahatthapādaṅgulantaro. Jalati dibbatīti jālaṃ, jaladhātu dittiyaṃ ṇa. Jālaṃ assa atthi tasmiṃ vā vijjatīti jālikaṃ, vātapānaṃ. Assathyatthe ṇiko. Atha vā jālaṃ eva jālikaṃ. Pajjati gacchati etenāti pādo, caraṇo. Padadhātu gamane ṇa. Taṃ taṃ bhāraṃ haratīti hattho, karo. Haradhātu haraṇe tho. Jālikaṃ viya hatthapādaṅgulantaraṃ yassāti jālikappādahattho, sambuddho. Kusalena vaḍḍhakinā vātapāne sammāyojitāni jālasadisāni hatthapādaṅgulantarāni honti. Na ca cammena paṭibaddhaaṅgulantarānīti attho. Ettha jālikappādahatthaṅgulantaranti vattabbe uttarapadalopena evaṃ vuttaṃ. Cammena paṭibaddhahatthapādaṅgulantaro hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjampi na labhati. Tathāgatassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti. Tāsaṃ ekappamāṇa tāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati. Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā sammāyojitajālavāta pānasadisā honti, tasmā jālikappādahatthoti thometi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘jālahatthapādo’’ti pāṭho. Ayamevattho.
“Nātho”(有依者/救护者)是从作者的角度指佛陀。因为他确实“nāthati”(祈求),也就是祈请所化众生行于利益之道;或者能烧灼他人相续中的烦恼;或者具足最上的心自在力。再者,他以功德“īsati”(超胜)一切众生,或者“āsīsati”(祝愿)所化众生的利益与安乐,所以称为“nātho”。正如《声论》中所说:“‘nāth’这个词根,在祈求、烧灼、自在、祝愿这四种含义上使用。”
Nāthoti buddho kattuvasena. So hi nāthati vineyyānaṃ hitapaṭipattiṃ yācati, parasantānagataṃ vā kilesabyasaṃ upatāpeti, paramena cittissariyena samannā gato . Sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavati, veneyyānaṃ hitasukhaṃ vā āsīsatīti nāthoti vuccati. Vuttañhi saddanītiyaṃ ‘‘nāthadhātu yācane upatāpe issariye āsisane cāti catūsvatthesu pavattatī’’ti.
这个“uṇhīsasīso”词,和前面那个词因为性相同而有关联。“uṇhīsasīso”的意思是:就像国王缠在头上的头巾一样闪耀发亮,由天然肉髻所形成的头顶。因为系在额头上,所以叫“uṇhīso”。前缀upa加上表示“绑缚”的nah词根,再接īsa后缀,发生了音变。正如《阇利尼》中所说:
Tassa pana padassa uṇhīsasīsotipadena tulyaliṅgattabhāvena sambandho. Uṇhīsasīsoti rañño baddhauṇhīsa paṭṭo viya virocamāno pakatimaṃsapiṇḍasaṅkhāto uṇhīsapaṭṭasīso. Nalāṭe nahiyati bandhiyatīti uṇhīso. Upubbanahadhātu bandhane, īso. Vaṇṇavikāro. Vuttañhi jāliniyaṃ –
“字母的增加和字母的变位,
另外还有两种:字母的改变和字母的消失。
诸词根殊胜义之结合,
此即名为五种辞。”
‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo, Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā; Dhātūnamatthātisayena yogo, Taduccate pañcavidhaṃ nirutti’’nti.
在这里,不存在的字母被增加,叫做“字母增加”。存在的字母上下互换位置,叫做“字母换位”。一个字母变成另一个字母,叫做“字母变化”。存在的字母消失,叫做“字母消失”。在各自对应的地方,词根和特殊含义相结合,叫做“词根与含义的殊胜结合”,这就是要表达的意思。不过这里因为把 na 字母变成了 ṇa 字母,应当看作“字母变化”。花鬘等被系绑,所以叫 sīsa,也就是头,最上的肢体。sidh 这个词根是系绑的意思,加上 īsa。拥有像国王用头巾缠裹的头那样的头,就叫 uṇhīsasīso。或者,拥有像国王的头巾那样处处圆满的头,就叫 uṇhīsasīso,也就是依怙者。
Tattha ca avijjamānassa āgamā vaṇṇāgamo nāma. Vijjamānaakkharānaṃ heṭṭhupariyāyavasena vaṇṇavipariyāyo nāma. Aññakkharassa aññakkharāpajjanatā vaṇṇavikāro nāma. Vijjamānakkharavināso vaṇṇavināso nāma. Tattha tattha yathāyogaṃ visesatthayogo dhātūnaṃ atthātisaya yogo nāmāti adhippāyo. Ettha pana nakārassa ṇakāraṃ katattā vaṇṇavikāroti daṭṭhabbo. Mālādiṃ siyati bandhiyatīti sīso, uttamaṅgo. Sidhātu bandhane īso. Rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīso viya sīso yassāti uṇhīsasīso. Atha vā rājūnaṃ uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīso yassāti uṇhīsasīso, nātho.
《梵摩经注》里确实这样说:“‘头如额带’这个说法,是依据两种含义而说的:一是额头圆满,二是头圆满。因为如来的肉膜从右耳鬓生起,覆盖并充满整个额头,一直延伸到左耳鬓安住下来,就像国王缠着的头巾一样光彩夺目。据说,最后生菩萨们知道这个相之后,就为国王们制作头巾。这是第一种含义。而其他人头不圆满——有的头像猿猴,有的头像果子,有的头像骨头,有的头像葫芦,有的前额凸出后脑倾斜。但如来的头,就像用圆规旋转画出来一样,极其圆满,如同水泡。其中,按第一种说法,头像用头巾缠着一样,所以叫‘头如额带’;按第二种说法,头像头巾一样处处圆满,所以叫‘头如额带’。”它的复注解释说:“‘依据两种含义而说’,意思是:因为诸佛和转轮王由于额头圆满和头相圆满,所以被称为‘头如额带’,因此依据这两种含义而说‘头如额带’。”所以,用“头如额带”来称赞。
Vuttañhi brahmāyusuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘uṇhīsasīsoti idaṃ paripuṇṇanalāṭañceva paripuṇṇasīsañcāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ. Tathāgatassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭaṃ uṭṭhahitvā sakalaṃ nalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ. Rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Pacchimabhavikabodhisattānaṃ kira imaṃ lakkhaṇaṃ viditvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu. Ayaṃ tāva eko attho. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti. Keci kapisīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci tumba sīsā, keci pabbhārasīsā. Tathāgatassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapupphulasadisaṃ sīsaṃ hoti. Tattha purimanayena uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanayena uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍala sīsoti uṇhīsasīso’’ti. Taṭṭīkāyañca ‘‘dve attha vase paṭicca vuttanti, yasmā buddhā cakkavattino ca paripuṇṇa nalāṭatāya paripuṇṇasīsabimbatāya uṇhīsasīsāti vuccanti. Tasmā te dve atthavase paṭicca uṇhīsasīsoti vutta’’nti vaṇṇeti. Tasmā uṇhīsasīsoti thometi.
“具足如是功德”是指:具足前面所说的、以榕树树般圆满等为特征的三十二大丈夫相功德。像这样所说的功德,就叫“如是功德”。与这些功德同在,就是“具足如是功德”,也就是大仙。因为其他人并不具足三十二大丈夫相;转轮王虽然具足大丈夫相,但除了马阴藏相之外,只具足其余诸相。只有如来才圆满具足一切大丈夫相。因此,只有世尊才配得上“具足如是功德”这样的称赞——这就是这句话的意思。“彼大仙”是指:他寻求戒蕴等以及涅槃,所以叫大仙。我以三门礼敬、顶礼那位大仙,这就是前后的关联。
Itiguṇasahitanti iminā vuttappakārena nigrodhabimbotyādinā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaguṇena sampannaṃ. Itievaṃ vuttappakāraṃ guṇaṃ itiguṇaṃ. Tena saha ito pattoti itiguṇasahito, mahesī. Aññe hi dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇehi sampannā na honti, cakkavattirājāno mahāpurisalakkhaṇehi sampannāpi ṭhapetvā kosohitavattha guyhalakkhaṇaṃ avasesehi sampannā honti. Tathāgatoyeva sabbamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato. Tasmā bhagavantaṃyeva itiguṇasahitanti thomanaṃ arahatīti vuttaṃ hoti. Taṃ mahesinti sīlakkhandhādike ca nibbānañca esati gavesatīti mahesī. Taṃ mahesiṃ ahaṃ tīhi dvārehi namāmi vandāmīti sambandho.
23这段是对三首偈颂的简要义释。佛陀作为作者,身体圆满,像榕树树一样周正;手脚柔软,手掌和脚掌细滑;有梵音,具足八种音声,像梵天神的声音一样;小腿像鹿的小腿,膝盖圆好;具足马阴藏相,生殖器隐秘,像公牛、大象等的生殖器一样,被如金色莲房般的皮衣覆盖;再者,善逝、佛陀,足善安立,双脚平正地稳稳踏在地上,像金鞋底一样;眉间生有白毫,细软、洁白、清净,具足白毫相;再者,善逝、佛陀,身体像梵天神一样正直,端正笔直;眼呈绀青色,具足极深的青眼;脚踵长广,脚踵宽广或圆满;皮肤细滑,皮肤细滑洁净,没有细微垢秽;味中上味,具足应受赞美的七千条向上之筋。
23. Ayaṃ pana imāsu tīsu gāthāsu saṅkhepatthayojanā. Buddho kattubhūto nigrodhabimbo nigrodhassa parimaṇḍalo viya parimaṇḍalasarīro mudukaracaraṇo saṇhahatthapādo, brahmaghoso brahmuno saro viya aṭṭhaṅgasampannasaravanto, eṇijaṅghā eṇimigassa jaṅghā viya suvaṭṭajāṇuko, kosacchādaṅgajāto usabhavāraṇā dīnaṃ aṅgajāto viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisena vatthakosena paṭicchannena guyhaṅgajātena samannāgato, punarapi punaapi, sugato buddho suppatiṭṭhitapādo suvaṇṇa pādukatalamiva bhūmiyaṃ samaṃ suṭṭhu patiṭṭhitapādo, mūdo dātuṇṇalomo bhamukantare jāto saṇhasukhumo seto suddho uṇṇalomavanto, athamapi tadaññaṃapi, sugato buddho, brahmujuggattabhāvo brahmuno ujuuggata attabhāvo viya ujumeva attabhāvo, nīlakkhī atinīlanettena samannāgato, dīghapaṇhi āyatapaṇhi paripuṇṇapaṇhi vā, sukhumamalachavī saṇhamalavisuddhataco saṇhamala virahitataco vā, thomyarasaggasaggī thomitabbasattara saharaṇasahassanhāruuddhaggikā.
24战胜五魔的胜者、佛陀,整整四十颗极佳的牙齿,齿列齐平,就像用锯子截断后安放好一样平整;两肩之间的背部中央饱满,足底有轮相,以一百零八种足轮相标记;牙齿排列紧密没有缝隙,没有齿间空隙;战胜五魔的胜者、佛陀,脚踝高隆,脚踝上方有像螺壳一样的踝骨;站立时身体不弯不倾,能用柔软细滑的双手抚摸、揉按膝盖与小腿;颈部圆整,像金环一样圆润;睫毛如幼牛,眼睛清净明亮,像刚出生的红色牛犊的眼睛一样,或者具足清净明亮的眼睛;上半身如狮子,像狮子的前半身一样,身体饱满。
24. Jino pañcamārajitavā buddho, cattālīsaggadanto samacattālīsauttamadanto, samakalapanajo kakacena chinditvā ṭhapito viya samadanto, antaraṃsappapīno dvinnaṃ aṃsānaṃ khandhānaṃ antaraṃ vemajjhe paripuṇṇapiṭṭhitalo, cakkenaṅkitapādo aṭṭhasatapādacakkalakkhaṇena lakkhita pādatalo, aviraḷadasano avivaradantena sampanno, māraji pañcamārajitavā buddho, ussaṅkhapādo pādassa upari ṭhitena saṅkhasadisattā saṅkhanāmikena gopphakena samannāgato, tiṭṭhanto ṭhitakova nonamanto anamamāno hutvā ubhayakaramudunā sukhumena hatthadvayena jaṇṇukāni jaṅghāni āmasanto parimajjituṃ sakkonto, vaṭṭakkhandho suvaṇṇāliṅgo viya samavaṭṭitagaliko, gotaruṇa pakhumako taṃmuhuttajātarattavacchassa cakkhubhaṇḍo viya vippasannacakkhubhaṇḍo, vippasannacakkhubhaṇḍena samannāgato vā, sīhapubbaḍḍhakāyo sīhassa pubbaḍḍhakāyo viya paripuṇṇakāyo.
25善逝、佛陀,在七个地方肌肉饱满圆满,也就是两手、两脚、两肩和颈项这七处;手指和脚趾细长,也就是手指、脚趾修长匀称;每一根毛孔里只长一根毛,也就是每个毛孔中只生一根毛;牙齿洁白整齐,也就是牙齿纯净洁白;肤色如金,也就是皮肤像黄金一样;头顶的毛向上,也就是毛色青黑,毛尖向上,像在仰望面容一样;正自觉者、如来,舌头宽长,具足柔软、细长、宽大的舌头;下巴像狮子,也就是下巴饱满,像狮子的下颚一样;手和脚有网纹,也就是手指、脚趾之间像巧匠做成的窗格网一样,由皮肤相连而不相妨碍;怙主、佛陀,头顶有肉髻,也就是头顶有自然形成的肉髻,像国王的头巾一样光耀。就这样,我以三门礼敬、顶礼那位具足以上所说三十二种大丈夫相功德的伟大圣者、佛陀。
25. Sugato buddho, sattapīno dvihatthapādaaṃsakūṭaekagalavasena sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsiko, dīghaṅguli samaāyatahatthapādaṅguli, atha tadaññaṃ loma kūpekalomo ekekalomakūpe ekekajātalomo, sampannodātadāṭho sampannasukkadāṭho, kanaka samataco suvaṇṇena sadisacammo nīlamuddhaggalomo nīlaṃ uddhaṃ aggā koṭi hutvā mukhasobhaṃ ullokayamāno viya ṭhitalomo, sambuddho tathāgato, thūlajivho mududīghaputhulajivhāya sampanno, atha tadaññaṃ, sīhahanuko sīhassa heṭṭhāhanu viya paripuṇṇahanuko, jālikappāda hattho kusalena vaḍḍhakinā vātapāne sammāyojita jālaṃ viya cammena appaṭibaddhahatthapādaṅgulantaro, nātho buddho, uṇhīsasīso rañño uṇhīsapaṭṭo viya virocamāno pakatimaṃsapiṇḍasaṅkhāto uṇhīsapaṭṭasīso, iti guṇasahitaṃ evaṃ iminā vuttappakārena dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaguṇena samannāgataṃ taṃ mahesiṃ buddhaṃ tīhi dvārehi ahaṃ namāmi vandāmīti.
不过,在这篇礼敬偈颂里,三十二大丈夫相并没有按照佛经中出现的顺序来叙述。只是为了照顾偈颂的韵律,才依照“如榕树树般圆满”等这样的次序来说。因此,为了增长多闻与智慧,我们将依据《行道品》中《相经》所说的顺序,简要地展示三十二大丈夫相。
Imissaṃ pana namakkārapāḷiyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaṃ buddhavacanapāḷiyaṃ āgatanayānukkamena na vuttaṃ. Gāthābandhavasena chandānurakkhaṇatthameva pana nigrodhabimbotyādinā akkamena vuttaṃ. Tasmā pātheyyavagge lakkhaṇasutte vuttaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇakkamaṃ saṅkhepena dassayissāma bahussutapaññāvaḍḍhanatthaṃ.
佛陀的脚掌平正安稳地着地。脚底有轮相。脚跟宽广。手指和脚趾细长。手脚柔软细嫩。手脚有网纹。脚踝高耸。小腿像鹿的一样。站着不弯腰,用两只手掌能摸到膝盖。男根藏在体内像马一样。肤色金黄,皮肤像黄金一样。皮肤细滑。每个毛孔只长一根毛。毛向上竖立,呈青黑色。身体像梵天一样端正挺直。七处隆满。上半身像狮子。肩背丰满。身体像榕树树一样圆润。脖颈圆实。味觉最上等。下巴像狮子。有四十颗牙齿。牙齿整齐。牙齿没有缝隙。牙齿极其洁白。舌头宽长。声音像梵天一样。眼睛深青色。睫毛像牛王的一样。眉间生有白毫,洁白柔软像棉花。头顶有肉髻。应当知道,这就是三十二大丈夫相的次第。还应当知道,佛陀这三十二大丈夫相,是依靠波罗蜜和福德业,随着各自相应的业而获得的。那些业在《行道品·相经》中已经说过,可以参照那里来理解。
. Buddho suppatiṭṭhitapādo 2. heṭṭhāpādatalesu cakkajāto 3. āyatapaṇhi 4. dīghaṅguli 5. mudutaluna hatthapādo 6. jālahatthapādo 7. ussaṅkhapādo 8. eṇijaṅgho 9. ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jāṇukāni parimasati 10. kosohita vatthaguyho 11. suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco 12. sukhumacchavī 13. ekekalomakūpesu ekekalomo 14. nīlamuddhaggalomo 15. brahmujugatto 16. sattussado 17. sīhapubbaḍḍhakāyo 18. citantaraṃso 19. nigrodhaparimaṇḍalo 20. samavaṭṭakkhandho 21. rasaggasaggī 22. sīhahanuko 23. cattālīsadanto 24. samadanto 25. aviraḷadanto 26. susukkadāṭho 27. pahuta jivho 28. brahmasaro 29. abhinīlanetto 30. gopa khumo 31. uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūla sannibhā 32. uṇhīsasīsoti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇassa kamo veditabbo. Imāni pana bhagavato dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni pāramīpuññakammena yathārahaṃ kammasarikkhakaṃ labbhantīti veditabbāni. Tāni pana kammāni pātheyyavagge lakkhaṇasutte vuttāni, tāni panettha oloketvā gahetabbānīti.
连“佛陀!佛陀!”这样的称叹声都极其难得,成佛本身就更不用说了。
所以,世间能分辨真相的善人,想要获得种种利益和安乐;
带来所愿之义利、受天人与众人敬奉、无所畏惧、值得供养的,
愿他们永远礼敬那位增长世间欢喜、具足十力、无与伦比的尊者。
Buddhobuddhotighoso atidulabhataro kā kathā buddhabhāvo, Loke tasmā vibhāvī vividhahitasukhaṃ sādhavo patthayantā; Iṭṭhaṃ atthaṃ vahantaṃ suranaramahitaṃ nibbhayaṃ dakkhiṇeyyaṃ, Lokānaṃ nandivaḍḍhaṃ dasabalamasamaṃ taṃ namassantu niccaṃ.