第4首偈颂(续) §15
礼敬文复注 · 95 段
“以三界”是连接关系,意思是:以欲界、色界、无色界这三界。它的词义前面已经说过了。然而这个“三界”一词在“所作”之义中是具格表达。而“不可比拟”一词与“三界”一词以主语关系相连。“不可比拟性”就是不可衡量的状态。“应被比较的”就是所比。前缀upa加词根mā(衡量),再加后缀ṇya,构成upameyya。所比的状态就是upameyyatā。“这个足轮纹王没有所比的状态”,所以叫“不可比拟性”。或者也可以说:“这个足轮纹王没有可与之相比的”,所以是“不可比拟者”,也就是具有足轮纹的人。它的状态就是“不可比拟性”。而那个词在“达到”一词中作宾语,与“达到”相连。“达到”是连接关系,意思是“正确到达”。那么,为什么以三界的足莲柔底而达到不可比拟性呢?因为除了佛陀以外,任何天人或人的足底中心都没有足轮纹。世尊的足莲柔底,是由波罗蜜福德之力所生起的八百足轮纹得以具足,别人则没有。因此,达到不可比拟性。巴利
Tīhi lokehīti sambandho. Tīhi kāmarūpārūpa lokehīti attho. Tassa pana vacanattho heṭṭhā vuttoyeva. Taṃ panetaṃ katvatthe karaṇavacanaṃ. Tassa pana padassa nirupameyyāti padena kattubhāvena sambandho. Nirupameyyatanti appameyyabhāvaṃ. Upamitabbanti upameyyaṃ. Upapubba mādhātu pamāne ṇyo. Upameyyassa bhāvo upameyyataṃ. Natthi upameyyataṃ assa rājikassāti nirupameyyataṃ. Atha vā natthi upameyyaṃ etassa rājikassāti nirupameyyo, pādacakkalakkhaṇarājiko labbhati. Tassa bhāvo nirupameyyataṃ. Taṃ pana padaṃ sampāpuṇe evātipade kammaṃ. Sampāpuṇeevāti sambandho. Sammā gacchatievāti attho. Kasmā pana tīhi lokehi pādapaṅkajamudutalehi nirupameyyataṃ pāpuṇātīti. Buddhato aññassa kassaci devamanussassa pādatalamajjhe pādacakkalakkhaṇassa abhāvato. Bhagavato hi pādapaṅkajamudutale pāramipuññānubhāvena nibbattāni aṭṭhasatapādacakkalakkhaṇāni sampāpuṇanti, na aññesaṃ. Tasmā nirupameyyataṃ pāpuṇātīti.
“被一切世间所崇敬”,就是被一切世间所供养。应当被一切天与人世间崇敬、供养,因此被称为“被一切世间所崇敬”,这里指的是庇护者。就是他。因为当如来出世时,任何有大威力的天与人都会供养佛陀,更何况其他人呢?正如梵天娑婆主用与须弥山等量的宝鬘供养如来;其他天与人也都各尽所能,比如频婆娑罗王、憍萨罗王等人。甚至当世尊已经般涅槃后,阿育大王为了纪念世尊,舍出九十六俱胝的财宝,在全赡部洲建立了八万四千座寺院。那么,其他人的供养就更不必说了。巴利
Sabbalokamahitanti sabbalokena pūjitaṃ. Sabbena devamanussalokena mahitabbo pūjitabboti sabbaloka mahito, nātho labbhati. Taṃ. Uppanne hi tathāgate ye keci mahesakkhā devamanussā buddhassa pūjenti, pageva aññā. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratana dāmena tathāgataṃ pūjeti. Yathābalañca aññepi devā manussā ca bimbisārakosalarājādayo nibbutampi bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asoka mahārājā sakalajambudīpe caturāsītivihārasahassāni patiṭṭhāpeti. Kā kathā pana aññesaṃ pūjāti vuttaṃ hoti.
“无等”是指与一切人、天、梵天都不相似,意思是没有人能和他相比。没有与他相等或相似的人,所以叫“无等”,也就是庇护者。他具足八十种随形好所庄严的三十二种大人相,色身殊妙;又具足戒蕴等一切行相清净的功德宝所成的法身。而且他在福德广大、威力广大、神通广大、名声广大、智慧广大方面都达到了最高顶点。因此,与如来相等或相似的人根本不存在,这就是“无等”的含义。我礼敬那位无等的庇护者——这就是前后的关联。巴利
Asamanti sabbamanussadevabrahmehi asadisaṃ. Appaṭipuggalanti attho. Natthi samo sadiso puggalo assāti asamo, nātho. So pana asītianubyañjanapaṭimaṇḍita dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇa vicitrarūpakāyo. Sabbākāra parisuddha sīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhadhammakāyo. Puññamahatta thāmamahattaiddhimahatta yasamahatta paññāmahattānaṃ paramukkaṃsa gato ca hoti, tasmā tathāgatena samo sadiso nāma natthīti attho. Taṃ asamaṃ. Tanti nāthaṃ ahaṃ namāmīti sambandho.
这里先作一个简略的贯通解释:那位佛陀是一切众生的皈依处。他的双足如莲,柔软细嫩,具足殊妙之相;这相生于名为足莲的柔软脚底之上,有一百零八种轮纹;他无缺、无减、无乱、远离杂乱,是三界的作者,证得无可比拟、不可衡量、无法测度的境地,如实到达、正确到达;他为一切世间所尊敬,为一切世间所供养;他无与伦比,一切人、天、梵天都不能与之相比——我礼敬那位怙主。巴利
Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Yo nātho yo yādiso sabbasattānaṃ paṭisaraṇo buddho, avikalehi kehici avekallehi, nirākulehi ākulavirahitehi, pādapaṅkaja muduttalarājikehi pādasaṅkhātapadumassa saṇhatale jātehi aṭṭhasatacakkalakkhaṇarājikehi, tīhi lokehi kattubhūtehi, nirupameyyataṃ appameyyabhāvaṃ appamitabba bhāvaṃ vā, sampāpuṇeeva sammā gacchatieva, sabbalokamahitaṃ sabbalokena pūjitaṃ, asamaṃ sabbamanussadevabrahmehi asadisaṃ taṃ nāthaṃ ahaṃ namāmīti.
佛陀,是人天共同归向的坚固之心者,
以智慧灯的明亮光辉,驱除了黑暗;
对希求利益的人与天带来利益的那位,
我礼敬那位具大悲、最胜、有无量智者。巴利
Buddhaṃ narānarasamosaraṇaṃ dhitattaṃ, Paññāpadīpajutiyā vihatandhakāraṃ; Atthābhikāmanaradevahitāvahaṃ taṃ, Vandāmi kāruṇikamaggamanantañāṇaṃ.
15 第十五,像这样用第十四首偈颂礼敬了庇护主之后,现在想用“人天共集”等七种功德来赞叹并礼敬佛陀,于是说出“佛陀,人天共集”等偈颂。不过应当知道,这首偈颂因为是由ta、bha、ja、ja音组和两个重音节组成,所以是具足十四个音节的“婆散底罗迦”偈。这里能成立的理由,下面已经说过了。巴利
15. Evaṃ cuddasamagāthāya nāthaṃ natvā idāni narānarasa mosaraṇantyādīhi sattahi guṇehi thomitvā buddhaṃ vanditu kāmo buddhaṃ narānarasamosaraṇantyādigāthamāha. Ayaṃ pana tabhajajagaṇehi garudvayena ca racitattā cuddasakkharehi yuttā vasantatilakāgāthāti daṭṭhabbā. Sādhakaṃ panettha heṭṭhā vuttameva.
在这里,“人天共集”这个说法,应该拆成“人天平等地汇聚”来理解。意思是人和天神平等聚集的地方。“人”和“天”这两个词的词义,前面已经讲过了。平等地来到这里、聚集在一起,所以叫“共集”,指的就是佛陀。这是由前缀sam和ā,加上词根sar(意为行走),再加后缀yu构成的。人和天神的共集之处,就是“人天共集”,指的是佛陀。就像大榕树是那些想要果实的鸟群聚集的地方一样,佛陀也是追求世间和出世间成就的人与天神聚集、汇合、依靠的地方。因此,用“人天共集”来赞叹他。巴利
Tattha pana narānarasamosaraṇanti ettha naraanarasamaṃ osaraṇanti padavibhāgo. Manussadevānaṃ samaṃ osaraṇaṃ sannipatitaṭṭhānanti attho. Narānarasaddassa vacanattho heṭṭhā vuttoyeva. Samaṃ avasaranti sannipatanti etthāti samosaraṇo, buddho. Samaavapubba saradhātu gatiyaṃ yu. Narānarānaṃ manussadevānaṃ samosaraṇo narānarasamosaraṇo, buddho. Yathā hi mahānigrodho phalakāmānaṃ sakuṇa samūhānaṃ samosaraṇaṃ hoti, evaṃ buddho lokiya lokuttarasampattikāmānaṃ manussadevānaṃ samosaraṇo sannipatito paṭisaraṇo vā hoti. Tasmā narānarasamosaraṇanti thometi.
定心(dhitatta)指的是专注的心。这里“atta”这个词,应当理解为指代“心”,就像在“attasammāpaṇidhi”(正确的自我安住/正确的发愿)等说法中的“atta”一样。诸法于此或由此而住立、安住,即与单一所缘相应,所以叫“dhita”,也就是定。这是词根 dhā(住立)加上后缀 ta。取所缘的,就是“atta”,也就是心。这是词根 ad(取)加上后缀 ta。具有定、专注之心的,就是“dhitatto”,指佛陀。那就是“dhitatta”。巴利
Dhitattanti samāhitacittaṃ. Ettha attasaddo attasammā paṇidhi cātiādīsu attasaddo viya cittavācako daṭṭhabbo. Dhiyati ṭhapiyati ettha etena vā ekārammaṇe sampayutta dhammāti dhito, samādhi. Dhādhātu patiṭṭhāyaṃ ta. Ārammaṇaṃ adati ādadātīti attaṃ, cittaṃ. Adadhātu ādāne ta. Dhitaṃ samāhitaṃ attaṃ cittaṃ yassāti dhitatto, buddho. Taṃ dhitattaṃ.
以智慧灯的辉耀,也就是以被称为阿拉汉道智的灯光为工具。能明知,所以是慧,也就是阿拉汉道智。意思是:如实按一切方式通达四谛之法。慧能通过断除所知障,按一切方式照亮法的自性,所以是智慧灯。能照耀,就是辉耀,也就是智慧灯的光。词根 jut 表示照耀。智慧灯本身就是辉耀,所以叫智慧灯的辉耀。或者,智慧灯的辉耀,就是智慧灯的辉耀,这个复合词应按同体与异体的关系来理解。以这智慧灯的辉耀。巴利
Paññāpadīpajutiyāti arahattamaggañāṇasaṅkhātapadīpobhāsena karaṇabhūtena. Pajānātīti paññā, arahattamagga ñāṇaṃ. Yathāsabhāvaṃ sabbappakārehi catusaccadhammaṃ paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato sabbapakārehi dhammasabhāvaṃ dīpetīti paññāpadīpo. Jotetīti juti, paññāpadīpobhāso. Judhātu dittiyanti. Paññā padīpoeva juti paññāpadīpajuti. Atha vā paññāpadīpassa juti paññāpadīpajuti, ayaṃ pana samāso abhedabhedū pacārena daṭṭhabbo. Tāya paññāpadīpajutiyā.
已破除黑暗者:意思是应当被破除的、被称为无明的愚痴黑暗。因为断除了一切烦恼连同它们的随眠,所以特别应当被破除,因此说是“已破除”。前缀 vi 加上词根 han,是伤害、杀除的意思。使盲昧,就是黑暗,也就是被称为无明的愚痴。由于它遮蔽了所缘的自性,与黑暗相似,所以愚痴被称为黑暗。或者也可以说:使盲——使智慧之眼盲——所以是黑暗,也就是愚痴。andha 一词加上词根 kar 和后缀 ṇa 构成这个复合词。黑暗已被他所破除,所以他是“已破黑暗者”,也就是佛陀。那位已破黑暗者。正如世间的灯以自身的光明破除黑暗,同样,佛陀的阿拉汉道智也破除无明之暗,这样说。不过这只是一个较低的比喻。因为具慧之人即使只是结跏趺坐一座,一万个世界也会成为一片光明。世尊确实这样说过:“比丘们,有四种光明。哪四种?月光、日光、火光、慧光。比丘们,这就是四种光明。比丘们,在这四种光明中,最殊胜的,就是慧光。”巴利
Vihatandhakāranti hanitabbaavijjāsaṅkhātamohatamaṃ. Savāsanakilesappahānato visesena hanitabboti vihato. Vipubbahanadhātu hiṃsāyaṃ ta. Andhaṃ tamaṃ karotīti andhakāro, avijjāsaṅkhātamoho. Visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhakatāya moho andhakāroti vuccati. Atha vā andhaṃ paññācakkhuandhaṃ karotīti andhakāro, moho. Andhasaddūpapada karadhātu ṇa. Vihato andhakāro yena soti vihatandhakāro, buddho. Taṃ vihatandhakāraṃ. Yathā hi loke padīpo attano jutiyā andhakāraṃ hanati, evaṃ buddhassa arahattamaggapaññāpi avijjandhakāraṃ hanatīti vuttā. Ayaṃ pana hīnūpamāti vuccati. Paññāvato hi ekapallaṅkenapi nisinnassa dasasahassi lokadhātu ekapajjotā hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘cattārome bhikkhave pajjotā. Katame cattāro. Candapajjoto, sūriyapajjoto, aggipajjoto, paññā pajjoto. Ime kho bhikkhave cattāro pajjotā. Etadaggaṃ bhikkhave imesaṃ catunnaṃ pajjotānaṃ yadidaṃ paññā pajjoto’’ti.
在“以智慧灯的光明破除黑暗”这一句里,“以智慧灯的光明”主要是用来显示佛陀的阿拉汉道智。通过显示这个智,又以果来代称,说明波罗蜜智、观智以及下分道果智。借着这个能照破黑暗的智,用第一层因果比喻来说明无明黑暗已被断除。借着这个说明,用第二层因果比喻来说明阿拉汉果智已经获得。借着这个说明,用第三层因果比喻来显示一切知智等一切佛德已经获得。巴利
Paññāpadīpajutiyā vihatandhakāranti ettha pana paññāpadīpa jutiyātiiminā buddhassa arahattamaggañāṇaṃ mukhyena dasseti. Taṃ dassanena pāramīñāṇañca vipassanāñāṇañca heṭṭhimamaggaphala ñāṇañca phalūpacārena dīpeti. Taddīpakena avijjandhakārappahānaṃ paṭhamakāraṇūpacārena pakāseti. Tappakāsanena arahatta phalañāṇalabhanaṃ dutiyakāraṇūpacārena vibhāveti. Taṃ vibhāvanena sabbaññutañāṇādisabbabuddhaguṇalabhanaṃ tatiya kāraṇūpacārena ānubhāveti.
难道一切漏尽者不都具有以智慧之灯的光明破除黑暗的性质吗?那么,为什么用与其他圣者不共的功德来称赞佛陀呢?因为佛陀以断除随眠而具有不共的殊胜性。虽然一切漏尽者确实都具有以智慧之灯的光明破除黑暗的性质,但声闻弟子和独觉佛并没有断除连同随眠的烦恼。只有正自觉者才具有断除随眠、断除烦恼的殊胜性。因此,正是以更殊胜的无明黑暗之断除,专就“以智慧之灯的光明破除黑暗”来称赞世尊。巴利
Nanu ca sabbesampi khīṇāsavānaṃ paññāpadīpajutiyā vihatandhakāratā sambhavati, atha kasmā aññasādhāraṇāvisesa guṇena buddhassa thomanā katāti. Savāsanappahānena anaññasādhāraṇavisesatāya sambhavato. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpadīpajutiyā vihatandhakāratte ariyasāvakapaccekabuddhānaṃ savāsanāya kilesappahānaṃ na vijjati. Sammāsambuddhānaṃyeva savāsanappahānena kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayavasena avijjandhakārappahānena bhagavantaṃyeva paññāpadīpajutiyā vihatandhakāranti thometīti.
极度希求义利者:极度希求众生世间中被称为世间与出世间的利益。因为符合因缘而存在,所以是义利,也就是果。这里用的是表示存在的as词根,加上tha词缀。极度地、超越地欲求与希求那义利,就是极希求义利者,也就是佛陀。这是attha一词加上前缀abhi的mudh词根,表示欲求,加ṇa词缀构成。那极希求义利者。带来人天利益者:护持人与诸天神的利益。能引导、带来利益的就是人,也就是人类。或者,被自己的业所引导、导出的人,就是人,也就是人类。这是nar词根表示引导,加a词缀。正如所说:世间被业所引导。以五欲功德、禅那、神通、心自在等而游戏、嬉戏的,是天人;或者住在他们当中的,是天人。这是div词根表示嬉戏等,加ṇa词缀。人与天人,就是人天。能增长、增盛的就是利益,也就是果。这是hidh词根表示增长,加ta词缀。人与诸天神的利益,就是人天利益;能带来那利益的,就是带来人天利益者,也就是佛陀。这是naradevahita一词加上前缀ā的vah词根,表示持运,加ṇa词缀构成。因为佛陀以说法,护持一切天与人的世间、出世间成就之利,所以说:那带来人天利益者。具悲最胜无量智者:这里的分词是kāruṇikaṃ aggaṃ anantañāṇantipadacchedo。其中,具悲者:以对一切众生的大悲相应,或者说具有大悲。能拔除,就是悲。这是kir词根表示去除,加uṇa词缀。意思是:使他人之苦远离、去除。巴利
Atthābhikāmanti sattalokassa lokiyalokuttara saṅkhātaṃ payojanaṃ ativiya icchantaṃ. Kāraṇānurūpaṃ asati bhavatīti atthaṃ, phalaṃ. Asadhātu bhuvimhi tha. Taṃ abhiatirekaṃ kāmeti icchatīti atthābhikāmo, buddho. Atthasaddūpapada abhipubbakamudhātu icchāyaṃ ṇa. Taṃ atthābhikāmaṃ. Naradevahitāvahanti manussadevānaṃ hitaṃ dhārakaṃ. Hitaṃ narati netīti naro, manusso. Atha vā nariyati sakena kammena niyyatīti naro, manusso. Naradhātu nayane a. Vuttañhi ‘‘kammena niyyati loko’’ti. Kāmaguṇa jhānābhiññacittissariyādīhi dibbanti kīḷantīti devā, tesu vā viharantīti devā, divudhātu kīḷādīsu ṇa. Narā ca devā ca naradevā. Hinoti vaḍḍhatīti hitaṃ, phalaṃ. Hidhātu vaḍḍhane ta. Naradevānaṃ hitaṃ naradevahitaṃ, taṃ āvahatīti naradevahitāvaho, buddho. Naradevahitasaddūpapadaāpubba vahadhātu haraṇe ṇa. Buddho hi sabbadevamanussānaṃ lokiyalokuttarasampattiatthaṃ dhammadesanāya dhāretīti vuttaṃ hoti, taṃ naradevahitāvahaṃ. Kāruṇikamaggamananta ñāṇanti ettha kāruṇikaṃ aggaṃ anantañāṇantipadacchedo. Tattha kāruṇikanti sabbasattesu mahākaruṇāya yuttaṃ, mahākaruṇavantaṃ vā. Kiratīti karuṇā. Kiradhātu apanayane uṇapaccayo. Paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho.
或者,“它伤害”就是悲。这里的 ki 词根表示伤害,ruṇa 是词缀。意思是:当他人有苦时,悲会伤害、逼迫具悲悯者。或者,当他人有苦时,令善人的心颤抖,这就是悲。这是 kar 词根,uṇa 词缀。又或者,ka 称为乐,能阻碍那乐的就是悲。这是 ka 加上 rudh 词根,表示障碍,再加 yu 词缀。这种悲以想要拔除他人之苦为特征。因为不顾自己的安乐,所以会阻碍、逼迫具悲悯者自身的安乐,这就是词义。与大悲相应的人,就是具悲者。或者说,具有悲的人就是具悲者,也就是佛陀。那具悲者。最胜者:因为出生、福德、功德都极为广大,所以达到一切众生中最上、最殊胜的地位,这就是最胜者,也就是佛陀。这是 aj 词根表示前往,加 a 词缀,j 变成 g。佛陀因为出生在没有混杂的刹帝利种姓中,所以以出生而最胜;因为圆满波罗蜜的福德,所以以福德而最胜;因为具足无量无比、戒等功德的殊胜,所以以功德而最胜,因此达到无量世界中一切众生中最上的地位,所以是最胜者。或者,前往涅槃的,就是最胜者。或者,能驱除、耗尽烦恼的,就是最胜者,也就是佛陀。这是 aj 词根表示耗尽,加 a 词缀。那最胜者。具无量智者:从数量、从自性、从所缘来说都没有边际的智。任何人的智都不能限量、不能穷尽它,或者说,具有一切知智。没有边际属于它,所以是无量,也就是智。了知一切应知之法,就是智,也就是一切知智。拥有无量智的人,就是具无量智者,也就是佛陀。因为佛陀的智,任何人、天或梵天神都不能限量说“只有这么多”,所以它是无量、无边的,这就是所说的意思。巴利
Atha vā kinātīti karuṇā. Kidhātu hiṃsāyaṃ ruṇapaccayo. Paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti vā karuṇā. Karadhātu uṇapaccayo. Atha vā kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Kaṃsaddūpapada rudhidhātu āvaraṇe yupaccayo. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatā lakkhaṇā. Attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādhatīti attho. Karuṇāya mahākaruṇāya yutto kāruṇiko. Karuṇā assa atthīti vā kāruṇiko, buddho. Taṃ kāruṇitaṃ. Agganti jātipuñña guṇamahattabhāvena sabbasattuttamaṃ seṭṭhabhāvaṃ ajati gacchatīti aggo, buddho. Ajadhātu gatiyaṃ a. Jassa go. Buddho hi asambhinnakhattiyavaṃse jātattā jātivasena ca pūritapāramīpuññattā puññavasena ca aparimitanirupamasīlādi guṇavisesena samannāgatattā guṇavasena ca anantalokadhātūsu sabbasattuttamabhāvaṃ gacchatīti aggo. Nibbānaṃ ajati gacchatīti vā aggo. Atha vā ajeti khepeti kileseti aggo, buddho. Ajadhātu khepane a. Taṃ aggaṃ. Anantañāṇanti gaṇanavasena ca sabhāvavasena ca visayavasena ca antavirahitañāṇaṃ. Kenaci puggalena ñāṇena anantaṃ aparicchinnaṃ, sabbaññutañāṇavantaṃ vā. Natthi antaṃ yassāti anantaṃ, ñāṇaṃ. Sabbañeyyadhammaṃ jānātīti ñāṇaṃ, sabbaññutañāṇaṃ. Anantaṃ ñāṇaṃ yassa soti anantañāṇo, buddho. Buddhassa hi ñāṇaṃ koci manusso vā devo vā brahmā vā ettakanti paricchindituṃ na sakkoti, tasmā anantaṃ aparimāṇaṃ hotīti vuttaṃ hoti.
这话确实出自《舍利弗长老譬喻》——巴利
Vuttañhetaṃ sāriputtattheraapadāne –
“ 可以用升斗来测量大海里的水,或者……
然而,确实无法衡量您的智慧,一切知者啊。”巴利
‘‘Sakkā samudde udakaṃ, pametuṃ aḷhakena vā; Natveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā pametave’’ti.
在“具悲、最上、无尽智慧”这一句里,用“悲”这个词,是在显示正等正觉的根本。因为世尊的心被大悲所推动,为了把众生从轮回的泥沼中救拔出来,曾在燃灯佛足下立下誓愿,经过四阿僧祇又十万大劫,次第圆满诸波罗蜜,证得无上正等正觉,所以说悲是正等正觉的根本。用“最上”这个词,是在显示世尊因为具足无量、无可比拟的戒等功德,所以在无量世界、无量众生中处于最殊胜的地位。用“无尽智慧”这个词,是在显示正等正觉。因为以一切知智为直接依据的最上道智,以及以最上道智为直接依据的一切知智,就称为正等正觉。而依靠它的能力,就展示了以四无碍解智、四无畏智、六不共智、六神通、在八众中不动摇的智慧、十力智、十六种智的行持、四十四种智的所缘、七十七种智的所缘等众多智慧分类所行的智慧行境。我以清净信心礼敬那位佛陀。这就是其中的关联。巴利
Kāruṇikamaggamanantañāṇanti ettha ca karuṇaggahaṇena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti, mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlanti. Agganti etena bhagavato aparimitanirupamasīlādiguṇasamaṅgītāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamabhāvaṃ dasseti. Anantañāṇantietena sammāsambodhiṃ dasseti. Sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ, aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutañāṇaṃ sammāsambodhīti vuccati. Tassa ca sāmatthiyena catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ chaasādhāraṇañāṇāni ca chaabhiññā aṭṭhasu parisāsu akampana ñāṇāni dasabalañāṇāni soḷasañāṇacariyā ca catucattārīsañāṇavatthūni sattasattatiñāṇavatthūni cāti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇācāraṃ dassetīti. Taṃ buddhaṃ ahaṃ vippasannena cetasā vandāmīti sambandhoti.
这里再作一个简明的义解。他是人非人共同聚集、人天平等会集之处;心已坚定、心得安住;他以称为阿拉汉道智的智慧灯明之光为因,破除那应被断除的、称为无明的愚痴黑暗;他极其希求利益,即有情世间的世间与出世间利益;他为人天带来利益,即护持人天的利益;他具悲悯,对一切众生以大悲相应,或说具有大悲;他最上,因出身、福德、功德广大,是一切众生中最胜者;他智慧无边,即从数量、自性、所缘三方面都无边际的智慧;他具有无边际的一切知智。我以清净信心,礼敬那位佛陀。巴利
Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Narānarasamosaraṇaṃ manussadevānaṃ samaṃ osaraṇaṃ sannipatitaṭṭhānaṃ, dhitattaṃ samāhitacittaṃ, paññāpadīpajutiyā arahattamaggañāṇasaṅkhāta padīpobhāsena karaṇabhūtena vihatandhakāraṃ hanitabba avijjāsaṅkhātamohatamaṃ, atthābhikāmaṃ sattalokassa lokiyalokuttarasaṅkhātapayojanaṃ ativiya icchantaṃ, naradevahitāvahaṃ manussadevānaṃ hitaṃ dhārakaṃ, kāruṇikaṃ sabbasattesu mahākaruṇāya yuttaṃ mahākaruṇavantaṃ vā, aggaṃ jātipuññaguṇamahattabhāvena sabbasattuttamaṃ, ananta ñāṇaṃ gaṇavasena ca sabhāvavasena ca visayavasena ca antavirahitañāṇaṃ, anantaṃ sabbaññutañāṇavantaṃ vā taṃ buddhaṃ ahaṃ vippasannena cetasā vandāmīti.
众德宝藏牟尼尊,亲至仙人堕处林,
此乃摄心者所居。
在那里,他转动了断除不善的法轮,
我礼敬那位无与伦比、殊胜、值得礼敬者。巴利
Akhilaguṇanidhāno yo munindopagantvā, Vanamisipatanavhaṃ saññatānaṃ niketaṃ; Tahimakusalachedaṃ dhammacakkaṃ pavatto, Tamatulamabhikantaṃ vandaneyyaṃ namāmi.
16 16. 这样用第十五首偈颂礼敬佛陀之后,现在想要以在仙人堕处鹿野苑转动法轮等功德来称赞、礼敬牟尼至尊,于是说出“具足一切功德宝藏……”等偈颂。不过应当知道,这首偈颂因为是由 na、ma、ya 这些音节组组成的,所以具有十五个音节,名为摩利尼偈。正如《韵律明》中所说:“由 na、na、ma、ya、ya 配合,具八与七音节者,为摩利尼与 bhogi-sīhī。”它的意思是:如果在每一行中,与 bhoga 和 isi——也就是八和七——相结合,又与 na、ma、ya 这些音节组,即 na 组、ma 组、ya 组相结合,那么这首偈颂就名为摩利尼偈。这里,“bhogisīhī”应拆为“bhoga”和“isīhi”。应当知道,bhoga 一词表示数字八,isi 一词表示数字七。巴利
16. Evaṃ pannarasamagāthāya buddhaṃ vanditvā idāni isipatana migadāye dhammacakkapavattanādiguṇehi thomitvā munindaṃ vanditu kāmo akhilaguṇanidhāno tyādigāthamāha. Ayaṃ pana nanamayayagaṇehi racitattā pannarasakkharehi yuttā mālinī gāthāti daṭṭhabbā. Vuttañhi vuttodaye ‘‘nanamayayayutāyaṃ mālinībhogisīhī’’ti. Tassattho. Yassaṃ paṭipādaṃ bhogisīhi aṭṭhasattayatīhi yuttā ca nanamayayayutā nanagaṇamagaṇa yayagaṇehi yuttā ca ce siyuṃ, ayaṃ gāthā mālinīgāthā nāmāti. Ettha ca bhogisīhīti bhogaisīhīti padacchedo. Bhogasaddo aṭṭhasaṅkhyā vācako. Isisaddo sattasaṅkhyāvācakoti daṭṭhabbo.
在这里,“具足一切功德宝藏者”是指一切世间与出世间所摄的戒、定、慧等功德聚的安立处。这里“akhila”这个词表示无余,也就是“一切”的意思。正如《蜜注》中所说:“这里‘khila’一词表示剩余。”不是“khila”(剩余),而是“akhila”(无余)。或者也可以解释为:不被耗尽,所以叫“akhila”,即一切。带“na”前缀的“khidhātu”意为耗尽。“guṇa”(功德)一词的语义前面已经说过。“akhilāni sabbāni guṇāni akhilaguṇāni”,一切功德都安立于此,所以叫“akhilaguṇanidhāno”,指牟尼圣尊。“yo”指那位、那样的。“munindopagantvā”这里应分解为“munindo upagantvā”。“munindo”指在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼、独觉牟尼这五种牟尼中的至尊、自在者,它的语义前面也已经说过。具足一切功德宝藏的那位牟尼圣尊,前往名为仙人堕处的、自制者所居的林野,在那里转起断除不善的法轮。这就是其中的关联。巴利
Tattha akhilaguṇanidhānoti sabbalokiyalokuttara saṅkhātānaṃ sīlasamādhipaññādiguṇasamūhānaṃ patiṭṭhāno. Ettha ca akhilasaddo anavasesavācako. Sabboti attho. Vuttañhi madhuṭīkāyaṃ ‘‘khilasaddo hettha avasesavācako’’ti. Na khilaṃ akhilaṃ. Atha vā na khīyatīti akhilaṃ , sabbaṃ. Napubbakhidhātu khaye lo. Guṇasaddassa vacanattho heṭṭhā vuttoyeva. Akhilāni sabbāni guṇāni akhilaguṇāni, tesaṃ nidhāti tiṭṭhati etthāti akhilaguṇanidhāno, munindo labbhati. Yoti yo yādiso. Munindopagantvāti ettha munindo upagantvāti padacchedo. Munindoti agāriyamuni, anagāriyamuni, sekkhamuni, asekkhamuni, pacceka munivasena pañcannaṃ munīnaṃ indo issaroti attho. Tassa pana vacanattho heṭṭhā vuttoyeva. Akhilaguṇanidhāno yo munindo saññatānaṃ niketaṃ isipatanaavhaṃ vanaṃ upagantvā tahiṃ akusalachedaṃ dhammacakkaṃ pavattoti sambandho.
“Vanamisipatanavhaṃ”要拆成“vanaṃ isipatanaavhaṃ”。这里的“vanaṃ”指鹿野苑那片树林。因为想远离喧嚣的人应当在这片林中恭敬、亲近,所以称为“vana”(林)。“van”这个字根有恭敬、亲近的意思,加“kvi”后缀。“isipatanavhaṃ”就是名为仙人堕处;或者因为这里是诸仙人坠落之处,所以可以称作“isipatana”(仙人堕处);或者,“isi”指寻求戒蕴等的独觉佛等人。“is”这个字根是寻求的意思,加“i”后缀。他们坠落、聚集在这里,所以叫“isipatana”,也就是树林。“isi”一词放在前面,“pat”字根是去的意思,加“yu”后缀。另一种说法是,诸仙人的坠落就是“isipatana”,也就是树林。应当称呼、命名为“avhaṃ”。“ā”前缀加“ve”字根,意为称呼,加“kvi”后缀;因为后面跟着复合词,所以“ā”缩短了。“isipatana”和“avhaṃ”合起来就是“isipatanavhaṃ”,也就是树林。“saññatānaṃ”指守护身、语、意的善士们。他们能自制,所以叫“saññatā”,也就是独觉佛等人。巴利
Vanamisipatanavhanti vanaṃ isipatanaavhanti padacchedo. Ettha vananti migadāyavanaṃ. Tañhi vivekakāmehi vanitabbaṃ sambhajitabbaṃ etthāti vananti vuccati. Vanadhātu sambhattiyaṃ kvi. Isipatanavhanti isipatananāmikaṃ isīnaṃ patanaṭṭhānattā isipatananti voharitabbaṃ vā, sīlakkhandhādike esanti gavesantīti isi, paccekabuddhādayo. Isadhātu gavesane ipaccayo. Te patanti sannipatanti etthāti isipatanaṃ, vanaṃ. Isisaddūpapadapatadhātu gatiyaṃ yu. Atha vā isīnaṃ patanaṃ isipatanaṃ, vanaṃ. Avhetabbaṃ voharitabbanti avhaṃ. Āpubbavhedhātu avhayane kvi. Saṃyogaparattā ākārassa rassādeso. Isipatananti avhetabbanti isipatanavhaṃ, vanaṃ. Saññatānanti kāyavacīmanosaṃyamantānaṃ sādhūnaṃ. Saṃyamantīti saññatā, paccekabuddhādayo sādhū. Saṃpubbayamudhātu uparame ta. Tesaṃ saññatānaṃ. Niketanti vasanaṭṭhānaṃ, rammaṇaṭṭhānaṃ vā. Nikitati nivasati rammati vā etthāti niketaṃ, vanaṃ. Nipubba kitadhātu nivāse ṇa. Upagantvāti gamitvā. Tahinti tasmiṃ isipatananāmake migadāyavane. Akusalachedanti akusalassa samucchedaṃ. Akusalaṃ chindati samucchindati etena suttenāti akusalachedaṃ, dhammacakka pavattanasuttaṃ. Akusalasaddūpapadachididhātu dvidhākaraṇe ṇa.
“法轮”指的是《转法轮经》。在这里,“轮”这个字出现在多种含义中:成就、特征、车轮、威仪、布施、宝轮、法轮、剃刀轮等。比如在“诸比丘,有四轮,具足这些轮的天与人……”这类说法中,是“成就”的意思。在“足底生有轮相”中,是“特征”的意思。在“如运载者的轮”中,是“车轮”的意思。在“四轮九门”中,是“威仪”的意思。在“施与、受用,莫放逸,转动一切众生的轮”中,是“布施”的意思。在“天轮宝出现”中,是“宝轮”的意思。在“我所转的轮”中,是“法轮”的意思。在“贪欲者的轮在头顶旋转”中,是“剃刀轮”的意思。在“以剃刀为边缘的轮”中,是“武器轮”的意思。在“霹雳轮”中,是“霹雳环”的意思。但在这里,应当理解为“法轮”。因为它转动念处等法,所以称为“法轮”;或者它转动圣谛等法,所以称为“轮”。又或者,由于不离法,它既是法又是教令之轮,所以叫“法轮”。它依法、如理而转,所以叫“法轮”。因此,《无碍解道》中说:“‘法轮’是以什么含义叫法轮?转动法又是轮,所以叫法轮;转动轮又是法,所以叫法轮;依法而转,所以叫法轮;以法行而转,所以叫法轮;住立于法而转,所以叫法轮”等等。另外,“法轮”也指证悟之智和教说之智。其中,证悟之智是指坐在菩提座上,以十六种行相、六万种方式证悟四谛的智慧。教说之智是指以三转十二行相转动法轮的智慧。这两者都是生于十力者胸中的智慧。不过这里指的是教说法之智。而经文则依照处所相近的用法,称为“法轮”。“已转”是指为五群比丘开示“诸比丘,出家者不应亲近这两种极端……”等。巴利
Dhammacakkanti dhammacakkapavattanasuttaṃ. Ettha hi cakkasaddo sampattiyaṃ, lakkhaṇe, rathaṅge, iriyāpathe, dāne, ratana dhammakhuracakkādīsu ca dissati. Cattārimāni bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānantiādīsu hi sampattiyaṃ dissati. Pādatalesu cakkāni jātānīti ettha lakkhaṇe. Cakkaṃva vahato padanti ettha rathaṅge. Catucakkaṃ navadvāranti ettha iriyāpathe. Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo cakkaṃ vattaya sabbapāṇīnanti ettha dāne. Dibbacakkaratanaṃ pāturahosīti ettha ratanacakke. Mayā pavattitaṃ cakkanti ettha dhammacakke. Icchāhatassa posassa cakkaṃ bhamati matthaketi ettha khuracakke. Khurapariyantena cakkenāti ettha paharaṇacakke. Asanivicakkanti ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke daṭṭhabbo. Tañhi satipaṭṭhānādidhammaṃ cakketi pavattetīti dhammacakkanti vuccati. Ariyasaccādidhammaṃ vā cakketi pavattetīti cakkanti. Atha vā dhammato anapetattā dhammañca taṃ āṇācakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkanti dhammacakkaṃ, tena vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘dhammacakkanti kenaṭṭhena dhammacakkaṃ. Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattetīti dhammacakkaṃ, dhamme ṭhito pavattetīti dhammacakka’’ntiādi. Api ca dhammacakkanti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. Tattha paṭivedhañāṇaṃ nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhinayasahassehi paṭivijjhi. Desanāñāṇaṃ nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampetaṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu pana dhammadesanāñāṇaṃ adhippetaṃ. Suttaṃ pana ṭhānūpacārena dhammacakkanti vuccati. Pavattoti pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ dveme bhikkhave antā pabbajitena na sevitabbātiādinā adesayi.
“Tamatulamabhikantanti”这句要拆成“taṃ atulaṃ abhikantaṃ”来理解。这里的“taṃ”指牟尼主。“atulaṃ”是说他在戒等功德上跟任何人都不同类。没有哪个人能跟他相等、相似,所以叫“atula”(无等),也就是牟尼主。因为在无量无边的世界中,没有哪个人在戒等功德上能跟他相似。意思是说,他跟那些同样无与伦比的诸佛是同一层次。“abhikantaṃ”是说一切天、人都极其喜爱他、觉得他悦意,他具有殊妙的身色。或者说,他具有超胜的、令人满足的身色。本来应该说“abhikkantavaṇṇaṃ”,但为了照顾韵律,省略了“ka”和“vaṇṇa”这两个音,按连声规则就说成“abhikantaṃ”。也可以说是省略了后一个词。而牟尼主的身色,被一切天、人极其、超胜地喜爱、满足,所以叫“abhikantaṃ”。前缀“abhi”加“kamu”词根,用在欲求和喜爱这类意思上。他的身色极其可爱、极其悦意,所以牟尼主是“abhikanto”。因为他具足三十二大丈夫相、八十随形好、六色光芒和金色,身色成就了身体的庄严,比一切天、人都更极可爱、更令人满足,所以用“abhikantaṃ”来赞叹他。那个极可爱者。“vandaneyyaṃ”指天、人应当礼敬的人。或者应当被他们礼敬,或者被礼敬、被赞叹,就是“vandana”。这是表示状态的词。“vandi”或“vadi”词根用在敬礼和赞叹的意思上,加“yu”。值得那样做,所以牟尼主是“vandaneyyo”。“vanda”这个词加上表示“值得”的派生词“ṇeyyo”。巴利
Tamatulamabhikantanti taṃ atulaṃ abhikantanti padacchedo. Ettha tanti munindaṃ. Atulanti sīlādīhi guṇehi kenaci asadisaṃ. Natthi tulo sadiso puggalo etassāti atulo, munindo. Tassa hi aparimāṇāsu loka dhātūsu sīlādīhi guṇehi sadiso puggalo natthi. Asadisehi buddhehi samoti attho. Abhikantanti sabbadevamanussehi ativiya kantaṃ kamanīyaṃ sarīravaṇṇavantaṃ. Atirekaṃ tusitabbasarīravaṇṇasampannaṃ vā. Abhikkantavaṇṇanti hi vattabbe chandānurakkhaṇatthaṃ kakāralopañca vaṇṇapadalopaṃ katvā vuttasandhivasena abhikantanti vuttaṃ. Uttarapadalopa vasena vā. Munindassa pana sarīravaṇṇaṃ sabbadevamanussehi ativiya atirekaṃ vā kamiyati tosiyatīti abhikantanti vuccati. Abhipubbakamudhātu icchākantīsu ta. Abhikantaṃ vaṇṇaṃ sarīravaṇṇaṃ yassa soti abhikanto, munindo. Tassa hi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi ca asītyānubyañjana lakkhaṇehi ca chabbaṇṇaraṃsīhi ca suvaṇṇavaṇṇena ca samannā gatattā sarīrasobhaggappattito sabbadevamanussehi ativiya kamanīyo tuṭṭho sarīravaṇṇo atthīti abhikantanti thometi. Taṃ abhikantaṃ. Vandaneyyanti devamanussānaṃ vandanārahaṃ. Tehi vanditabbaṃ vā, vandiyate thomiyate vā vandanaṃ. Bhāvasādhanoyaṃ. Vandadhātu vadidhātu vā abhivādanathutīsu yu. Taṃ arahatīti vandaneyyo, munindo. Vandapadaṃ arahatitaddhite ṇeyyo.
或者,牟尼主应当被天和人礼敬、赞叹,所以称为“应受礼敬者”。因为他具足初、中、后三种功德,所以是一切天和人的礼敬对象,或者说应当被他们礼敬。其中,初功德是指以悲悯为根源的戒,因为它表现为远离杀生等行为。中功德是指定,因为它与三种禅那相应。后功德是指慧,因为在此之后没有更需要做的事了。因此,世尊特别应当受到礼敬,所以赞叹他为“应受礼敬者”。我以三门礼敬、顶礼——这就是前后文的关联。巴利
Atha vā devamanussehi vanditabbaṃ thomitabbanti vā vandaneyyo, munindo. So hi ādimajjhapariyosāna guṇehi samannāgatattā sabbadevamanussānaṃ vandanāraho tehi vā vanditabbo hoti. Tattha ca ādiguṇaṃ nāma karuṇānidānaṃ sīlaṃ pāṇātipātādiviratippavattito. Majjha guṇaṃ nāma samādhi jhānattayayogato. Pariyosānaguṇaṃ nāma paññā tato uttari karaṇīyābhāvatoti visesena bhagavato vandaneyyanti thometi. Ahaṃ tīhi dvārehi namāmi vandāmīti sambandho.
这里再作一个简要的贯通解释:那位被称为“无缺漏的宝藏”的世尊,是一切世间与出世间戒、定、慧等功德聚的安立处;他是如此这般的牟尼主,在五位牟尼中最尊、最自在;他是调御身语意的自制善士们所依止、所居住或所喜乐的处所;他前往那个名为仙人堕处的林野,也就是鹿野苑,到了那里之后,在名为仙人堕处鹿野苑中,断除不善,转起法轮,也就是《转法轮经》,为五群比丘宣说。他无与伦比,以戒等功德不与任何人相似;他极为可爱,为一切天人所极度喜爱、悦意、令人满足,具足身色;他堪受礼敬,是天人所礼敬的对象,或者应当被他们礼敬。那位牟尼主,我以三门礼敬、稽首。巴利
Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Akhilanidhāno sabba lokiyalokuttarasaṅkhātānaṃ sīlasamādhipaññādiguṇa samūhānaṃ patiṭṭhāno yo yādiso munindo pañcannaṃ munīnaṃ indo issaro bhagavā, saññatānaṃ kāyavacīmanosaṃya mantānaṃ sādhūnaṃ, niketaṃ vasanaṭṭhānaṃ rammaṇaṭṭhānaṃ vā, isipatanavhaṃ isipatananāmikaṃ isipatananti voharitabbaṃ vā, vanaṃ migadāyavanaṃ, upagantvā gamitvā tahiṃ tasmiṃ isipatananāmake migadāya vane, akusalassa samucchedaṃ, dhammacakkaṃ dhammacakkappavattanasuttaṃ, pavatto pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ adesayi, atulaṃ sīlādīhi guṇehi kenaci asadisaṃ, abhikantaṃ sabbadevamanussehi ativiya kantaṃ kamanīyaṃ tuṭṭhi sarīravaṇṇavantaṃ, vandaneyyaṃ deva manussānaṃ vandanārahaṃ tehi vā vanditabbaṃ, taṃ munindaṃ ahaṃ tīhi dvārehi namāmi vandāmīti.
被清净的随从环绕着,以极其美妙的光辉而泛红。
住在吉祥宽广的住所里,拥有守护好的诸根;
以日轮、月轮等相为庄严,
我恭敬地礼敬那位受到天人和人们供养的善逝。巴利
Suciparivāritaṃ surucirappabhāhi rattaṃ, Sirivisarālayaṃ gupitamindriyehupetaṃ; Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacittaṃ, Suranarapūjitaṃ sugatamādaraṃ namāmi.
17 他这样用十六首偈颂礼敬了牟尼至尊之后,现在想用“纯净环绕”等七种功德来赞叹并敬礼,于是说出了“纯净环绕”等偈颂。不过要知道,这首偈颂是由na、ja、bha、ja、ra这些音节组加上一个重音节构成,因此具有十六个音节,应当看作名为vāṇinī的偈颂。正如《韵律明》中所说:“当na、ja、bha、ja、ra与重音节结合时,就是vāṇinī。”它的意思是:在一句偈行中,当na组、ja组、bha组、ja组、ra组与句末重音节结合时,就称为vāṇinī偈。巴利
17. Evaṃ soḷasamagāthāya munindaṃ vanditvā idāni suciparivāritantyādīhi sattahi guṇehi thomitvā vanditukāmo suciparivāritantyādigāthamāha. Ayaṃ pana na jabhajaragaṇehi ca ekagarunā ca racitattā soḷasakkharehi yuttāvāṇinīgāthāti daṭṭhabbā. Vuttañhi vuttodaye ‘‘najabhajarā yadā bhavati vāṇinī gayuttā’’ti. Tassattho. Yassaṃ paṭipādaṃ najabhajarā nagaṇa jagaṇa bhagaṇa jagaṇa ragaṇā yadā gayuttā pādantagarunā saṃyogā ce siyuṃ, tadā sā vuttā vāṇinī vāṇinīgāthā nāma bhavatīti.
在这里,“纯净环绕”是指被已经清净了贪等烦恼垢秽的圣弟子众等所围绕,或者指烦恼垢秽已经清净、拥有随从者。因为从贪等烦恼垢秽中得到清净、变得纯净,所以叫“纯净”,也就是众会。“suci”这个词根表示清净,加上“i”后缀。因为从四面八方被圣比丘等、天、人所围绕、所随从,所以叫“环绕”,也就是善逝。“pari”前缀加“var”词根,表示遮止或随从,加上“ṇa”后缀。被纯净的众会所环绕,就是“纯净环绕”,也就是善逝。这是第三种依主释复合词。因为世尊确实恒常被已经清净了贪等烦恼垢秽的圣比丘等四众或八众所围绕,这是其意趣。或者,凡具有纯净环绕者,即“纯净环绕”,也就是善逝。所谓“妙色光辉”,即从善妙可爱的身体发出的、一寻量光明的、作为作者而善妙地欢喜、愉悦、满足,因此叫“妙色”,即光明。“su”前缀加“ruc”词根,表示光照,加上“iro”后缀。以种种方式照耀、光辉,所以叫“光辉”,即光明。“pa”前缀加“bhā”词根,表示照耀,加上“kvi”后缀。既是妙色又是那光辉,所以叫“妙色光辉”,即以那些妙色光辉。所谓“染色”,即恒常应被染色的身体。被染色,所以叫“染色”,即身体。“ranj”词根表示贪染,加上“ta”后缀。凡有染色之身者,即“染色”,也就是善逝。这是省略后分词的复合词。如“色”是“色”的存在,那染色也是如此。因为世尊确实有从身体恒常发出的、一寻量光明所染色的色身,这是所说的意思。巴利
Tattha suciparivāritanti rāgādimalavisuddhāhi ariyasāvakādiparisāhi parikkhāritaṃ kilesamalavisuddhaṃ parikkhāravantaṃ vā. Rāgādimalehi sucati sujjhatīti suci, parisā. Sucadhātu soceyye i. Parisamantato ariyabhikkhuādīhi deva manussehi vāriyati parikkhariyatīti parivāro, sugato. Paripubbavaradhātu āvaraṇe parikkhāre vā ṇa. Sucīhi parisāhi parivārito suciparivārito, sugato. Tatiya tappurisasamāsoyaṃ. Bhagavato hi sadā rāgādimala visuddhehi ariyabhikkhuādīhi catūhi parisāhi aṭṭhahi parisāhi vā parivārito hotīti adhippāyo. Atha vā suciparisuddhaṃ parivāritaṃ yassa soti suciparivārito, sugato. Surucirappabhāhīti suṭṭhu kantitasarīranikkhanta byāmamattaraṃsīhi karaṇabhūtehi suṭṭhu ruciyati kamiyati tusiyatīti surucirā, raṃsi. Supubba rucadhātu rocane iro. Pakārena bhāti dibbatīti pabhā, raṃsi. Papubba bhādhātu dibbane kvi. Surucirā ca sā pabhā cāti surucirappabhā, tāhi surucirappabhāhi. Rattanti niccaṃ rañjitabbakāyaṃ. Rañjiyatīti ratto, kāyo. Ranjadhātu rāge ta. Ratto kāyo yassa soti ratto, sugato. Uttarapadalopasamā soyaṃ. Rūpassa bhavo rūpaṃ viya, taṃ rattaṃ. Bhagavato hi sarīrato niccaṃ nikkhantehi byāmamattaraṃsīhi rañjitabbo rūpakāyo atthīti vuttaṃ hoti.
“吉祥的聚集之处”是指称为智慧与福德的吉祥之聚集的依止处。在这里,“吉祥”是智慧和福德的同义词。或者,是指由福德所生的身体光彩等成就。因为那成就依止于做过福德的人,或者被做过福德的人所依止,所以称为“吉祥”,也就是智慧与福德,或者自在。又或者,是指身体光彩等成就。正如《天宫事注》等中所说:“‘吉祥’是智慧与福德的同义词,也指‘吉祥’即自在,也指‘吉祥’即色身成就。”“si”这个词根表示侍奉,加上“ra”后缀,再加上表示阴性词干的“ī”后缀。本来应该按长音说“sirī”,但因为要结成偈颂,为了照顾韵律,所以用短音来说。“visarālayaṃ”应该拆成“visara-ālayaṃ”。“visara”的意思是聚集。各个部分进入、汇入那个聚集之中,所以叫“visara”,也就是聚集。“vis”这个词根表示进入,加上“ara”后缀。或者,各个部分在其中集合、会合,所以叫“visara”。“vi”前缀加“sar”词根表示会合,加“a”后缀。不过在书本里能看到写成“visayālayaṃ”、带“ya”字母的读法,这不合理。为什么呢?因为只有“visara”一词才是聚集的意思。正如《名义明灯》中所说——巴利
Sirivisarālayanti paññāpuññasaṅkhātalakkhisamūhānaṃ patiṭṭhānaṃ. Ettha ca sirīti paññāpuññānametaṃ adhivacanaṃ. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti. Sā hi katapuññe siyati nissayati, katapuññehi vā siyati nissiyatīti sirīti vuccati, paññāpuññaṃ, issariyaṃ vā. Sarīrasobhaggādi sampatti vā labbhati. Vuttañhi vimānavatthuaṭṭhakathādīsu ‘‘sirīti buddhipuññānaṃ adhivacananti ca. Sirīti issariyanti ca sirīti rūpakāyasampattī’’ti ca. Sidhātu sevāyaṃ, rapaccayo ca, itthiliṅgajotakaīpaccayo ca. Sirīti hi dīghavasena vattabbe gāthābandhattā chandānurakkhaṇatthaṃ rassavasena vuttaṃ. Visarālayanti visaraālayanti padacchedo. Visaroti samūho. Visanti pavisanti avayavā yasmiṃ samūheti visaro, samūho. Visadhātu pavesane arapaccayo. Atha vā visaranti samosaranti avayavā yasminti visaro. Vipubba saradhātu samosaraṇe a. Potthakesu pana visayāla yanti yakārena pāṭho dissati. Na so yujjati. Kasmā, visarasaddasseva samūhavācakattā. Vuttañhi abhidhānappa dīpikāyaṃ –
众、群聚、
合集、积集,四者同义。
堆积、堆聚、洪流,
散开、聚集、堆积等等。巴利
‘‘Samūho gaṇasaṅghātā, Samudāyo ca sañcayo; Sandoho nivaho ogho, Visaro nikaro cayo’’tyādi.
“所依”就是安立之处。诸祥瑞安立、住立于此,所以叫“所依”,也就是善逝。“ā”前缀加“lī”词根(意为附着),再加“ṇa”后缀。智慧等祥瑞的聚集,叫“祥瑞聚集”;那些祥瑞聚集的所依,就是“祥瑞聚集之所依”,也就是善逝。那便是祥瑞聚集之所依。“具足所护诸根”:指具足、完全拥有应当守护、应当防护的眼等六根。被守护、被保护,就叫“所护”(“gup”词根,意为保护,加“ta”后缀)。这些根对俱生法行使自在,所以叫“根”(“id”词根,意为最上自在,加“i”后缀)。所护的诸根就是“所护诸根”,也就是眼等诸根。以那些根而具备、成就,就叫“具足”,也是指善逝(“upa”前缀加“i”词根,意为去,加“ta”后缀,表示具足)。虽然除了佛陀以外,其他圣弟子等人也守护了眼等诸根,但只有佛陀在菩提座上,连同习气在内,以阿拉汉道断尽了一切烦恼,因此以最殊胜的方式守护了眼等诸根,所以用“具足所护诸根”来称赞他。巴利
Ālayanti patiṭṭhānaṃ. Ālayanti patiṭṭhanti etthāti ālayo, sugato. Āpubba lidhātu alliyane ṇa. Sirīnaṃ paññāsaṅkhātalakkhīnaṃ visaro samūho sirīvisaro, tesaṃ ālayo sirīvisarālayo, sugato. Taṃ sirivisarālayaṃ. Gupitamindriyehupetanti gopitabbehi saṃvaritabbehi cakkhādīhi chahi indriyehi upetaṃ samupetaṃ samannāgataṃ. Gupiyanti rakkhiyantīti gupitāni. Gupadhātu rakkhane ta. Idanti sahajātadhamme issariyaṃ karontīti indriyāni. Ididhātu paramissariye iyo. Gupitāni indriyāni gupitamindriyāni , cakkhādiindriyāni labbhanti. Tehi. Upeti sampajjatīti upeto, sugato. Upapubba idhātu gatiyaṃ ta, taṃ upetaṃ. Kiñcāpi buddhato aññehi ariyasāvakādīhi puggalehi cakkhādiindriyāni rakkhitāni. Buddhoyeva pana bodhipallaṅke saha vāsanāya sabba kilesānaṃ arahattamaggena viddhaṃsitattā visiṭṭhena cakkhādi indriyaṃ rakkhito hotīti tassa gupitamindriyehupetanti thometi.
以日轮、月轮等为特征的相所庄严的:就是以日轮、月轮等足底轮相所严饰的脚。这里的前缀“upa”是强调的意思。也就是极庄严的,或者具有以日轮、月轮等为特征的足底轮相。“ravi”就是太阳,因为它放射光芒、快速运行,所以称为“ravi”。这是从“rudh”词根(意为运行)加“ṇi”后缀而来。正如《Pātheyya注》中所说:“月亮正直而缓慢地运行,太阳则是正直而迅速地运行。”不过《Ṇvādi Moggallāna》中说:“在‘rus’音中加‘i’,‘o’变为‘a’。发光、吼叫,所以是‘ravi’,即太阳。”《Abhidhāna复注》中也说:“众生因它而发声,因被它照耀,所以是‘ravi’。”“sasī”就是月亮。因为它靠草维持生命、呼吸存活,所以是“sasa”,即兔子贤者。“sas”词根意为呼吸,加“a”后缀。因为这里有兔子的形相特征,所以称为“sasī”。过去,萨迦天王化作婆罗门前来乞讨,兔子王跳入炭火堆中,舍弃生命,把身体布施给他。那时,萨迦天王为了使兔子贤者舍身布施的功德在整个劫中都能彰显,便压榨山体,取来山中的精华,在月轮上画下兔子的形相,安置在那里。因此,月亮被世人称为“sasī”。它的详细内容,应当从《兔子贤者本生》中去了解。巴利
Ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacittanti sūriyamaṇḍala candamaṇḍalādīhi pādacakkalakkhaṇehi abhivicitrapādaṃ. Upasaddo cettha bhusaṭṭhavācako. Abhivicitraṃ sūriyamaṇḍala candamaṇḍalādiṃ pādacakkalakkhaṇavantaṃ vā. Ettha ca ravīti sūriyo, so hi ravati sīghaṃ gacchatīti ravīti vuccati. Rudhātu gatiyaṃ ṇi. Vuttañhi pātheyyaṭṭhakathāyaṃ ‘‘cando ujukaṃ saṇikaṃ gacchati, sūriyassa pana ujukaṃ gamanaṃ sīgha’’nti. Ṇvādi moggallāne pana ‘‘rusadde i. O avādeso. Ravati gajjatīti ravi. Ādicco’’ti vuttaṃ. Abhidhāna ṭīkāyañca ‘‘ravanti etena sattā pabhāvitattāti ravī’’ti vuttaṃ. Sasīti cando. So hi sasati tiṇena pāṇati jīvatīti saso, sasapaṇḍito. Sasadhātu pāṇe a. Sasarūpalakkhaṇamettha atthīti sasīti vuccati. Atīte hi sasarājā brāhmaṇavesena āgantvā yācakassa sakkarañño aṅgārarāsimhi laṅghitvā jīvitaṃ pariccajitvā kāyaṃ adāsi. Atha pana sakko rājā tassa sasapaṇḍitassa jīvitapariccajitassa jīvitadānaguṇo sakalakappaṃ pākaṭo hotūti pabbataṃ pīḷetvā pabbatarasaṃ ādāya candamaṇḍale sasarūpalakkhaṇaṃ likhitvā ṭhapesi. Tasmā cando sasīti lokehi vohariyati. Tassa pana vitthāro sasapaṇḍitajātake passitvā gahetabbo.
或者,因为“sasati”是伤害、折磨,又能产生热气,所以称为“sasī”(月亮)。“sas”这个词根表示伤害,加上“ī”后缀。因为能装饰、能庄严,并且有区分的作用,所以称为“maṇḍala”(圆轮)。“maṇḍ”词根或“maḍi”词根,在表示庄严的意思时加上“a”后缀。或者,“maṇḍa”是装饰,从四周摄取,所以称为“maṇḍala”;在“maṇḍa”一词后面,“lā”词根在表示摄取的意思时加上“kvi”后缀。太阳的圆轮是“ravimaṇḍala”(日轮),月亮的圆轮是“sasimaṇḍala”(月轮),日轮和月轮合起来是“ravisasimaṇḍala”(日月轮);“maṇḍala”这个词也应该和“ravi”搭配,因为“maṇḍala”这个词是从双数复合词中听出来的。“pabhuti”等词,是表示起始意思的不变词。以日月轮等为起始的足下轮相可得到。被标记、应当被标记,所以称为“lakkhaṇa”(相),也就是足下所现的轮相;以日月轮等为起始的,又是这个相,就是“ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇa”(以日月轮等为起始的相),以这个相装饰、极其庄严的足,属于他,所以是“ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacitto”(以日月轮等为起始的相所庄严的),也就是善逝。或者,极其庄严的、以日月轮等为起始的相,也就是足下所现的轮相,是他的,所以也是这样,善逝。这就是这一段。巴利
Atha vā sasati hiṃsati uṇhaguṇanti sasīti vuccati. Sasudhātu hiṃsāyaṃ īpaccayo. Maṇḍiyati vibhūsiyati paricchedakaraṇavasenāti maṇḍalaṃ. Maṇḍadhātu maḍidhātu vā vibhūsane alo. Atha vā maṇḍaṃ vibhūsanaṃ parisamantato lāti gaṇhātīti maṇḍalaṃ. Maṇḍasaddūpapada lādhātu gahaṇe kvi. Ravino maṇḍalaṃ ravimaṇḍalaṃ, sasino maṇḍalaṃ sasimaṇḍalaṃ, ravimaṇḍalañca sasimaṇḍalañca ravisasimaṇḍalaṃ, maṇḍalasaddo ravisaddepi yojetabbo. Maṇḍalasaddassa dvandapadato suyyamānattā. Pabhutītiādi. So hi ādyatthavācako abyayanipāto. Ravisasimaṇḍalaṃ pabhutiādi yassāti ravisasimaṇḍalappabhuti, pādacakkalakkhaṇaṃ labbhati. Lakkhiyati lakkhitabbaṃ etenāti lakkhaṇaṃ, pādappa vattacakkalakkhaṇaṃ, ravisasimaṇḍalappabhuti ca taṃ lakkhaṇañcāti ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇaṃ, tena upacittaṃ ativicitraṃ pādaṃ yassa soti ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopa citto, sugato. Atha vā upacittaṃ ativicitraṃ ravisasi maṇḍalappabhutilakkhaṇaṃ pādacakkalakkhaṇaṃ assāti tathā, sugato. Taṃ.
被天与人所敬奉,意思是应当受到天和人恭敬。所谓“sura”(天),是因为他们凭借自在、嬉戏等而放光显耀,所以叫sura,也就是天神。sur这个词根在“放光”这个意思上加上后缀a。或者,他们向往、追求并达到天界的自在,光辉显耀,所以叫sura,也就是天神。sur这个词根也有“自在”和“光辉”的意思。又或者,他们拥有美好而光彩的言语,所以叫sura,也就是天神。至于“nara”(人),是因为他们引导自己五蕴的相续,或者引导自己所作的业,所以叫nara,也就是人。nar这个词根在“引导”这个意思上加上后缀a。天和人合起来就是suranarā(天与人),被他们敬奉的就是suranarapūjito(天人敬奉者),也就是善逝。就是他。“善逝”指佛陀。因为他的去、他的行走是善妙的,所以被称为善逝。世尊走向应当受教化的众生,这种方式毕竟是善妙的,因为它能成就他们的利益和安乐。同样,由于他的身体以相好庄严,他的身行没有迟缓、蹒跚、拖曳、踌躇、弯曲等过失,像鹅王、牛王、象王、兽王那样行走,所以是善妙的。他的智行也因为伴随着广大无垢的悲心、正念、精进等殊胜功德,从发愿起直到大菩提都无可指责,所以同样是善妙的。巴利
Suranarapūjitanti devamanussehi pūjitabbaṃ. Suranti issariya kīḷādīhi dibbantīti surā, devā. Suradhātu dibbane a. Atha vā surati isati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti surā, devā. Suradhātu issariyadittīsu a. Sundarā rāvācā etesanti vā surā, devā. Khandhasantānaṃ sakakammaṃ vā naranti niyantīti narā, manussā. Naradhātu nayane a. Surā ca narā ca suranarā, tehi pūjitabboti suranara pūjito, sugato. Taṃ. Sugatanti buddhaṃ. So hi sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugatoti vuccati. Bhagavato hi veneyyajanūpasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ. Tathā lakkhaṇānubyañjanappaṭi maṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippiḷinukkuṭika kuṭilākuṭilatādi dosarahita mavahasita rājahaṃsausabha vāraṇa migarājagamanaṃ kāyagamanaṃ. Ñāṇagamanañca vipula nimmala karuṇā sati vīriyādi guṇavisesa sahita abhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti.
或者,他以自生智,依遍知的方式如实了知整个世间,因此以智慧正确到达、完全了达,所以称为善逝;同样,他依舍断的方式舍断世间集,使其不再生起,因此正确到达、完全了达,所以称为善逝;他依作证的方式实证世间灭——涅槃,因此正确到达、完全了达,所以称为善逝;他依修习的方式正确行于通往世间灭之道,因此正确到达、完全了达,所以称为善逝。以入流道所断除的烦恼,那些烦恼不再生起、不再退回、不再回来,因此称为善逝。应以此等理趣阐明此义。或者,他正确到达、证得善处——正等觉或涅槃,因此称为善逝。或者,因为他为堪受教化者依其应得、适当而说真实、如实、有义利之法,所以正确宣说,因此称为善逝,这是将dakāra变为takāra。如此,以善妙行持等而称为善逝,即彼善逝。Ādaranti意为恭敬地,ādaranaṃ即恭敬。Āpubba daradhātu ādare ṇa。Taṃ ādaraṃ。Namāmīti即ahaṃ vandāmīti,意为“我礼拜”。巴利
Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhi samayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānātisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato avagatoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato avagatoti sugato, lokanirodhagāminippaṭipadaṃ bhāvanābhi samayavasena sammā gato paṭipannoti sugato, sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugatotiādinā nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ yuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti sugato dakārassa takāraṃ katvā. Iti sobhana gamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ. Ādaranti sakkaccaṃ, ādaranaṃ ādaro. Āpubba daradhātu ādare ṇa. Taṃ ādaraṃ. Namāmīti ahaṃ vandāmīti atthoti.
这里作一个简略的贯通解释:他被清净的圣弟子等众所围绕——那些圣弟子等已从贪等垢染中清净;或者他拥有清净的资具,已从烦恼垢染中清净。他被美妙光辉所环绕——那些光辉如同从身体善巧雕磨而出、仅一寻长的光焰,是能作庄严的。他的身体常呈红色,是应当恒常被染红的身体。他是吉祥与广博的依处,是智慧与福德所形成之相的依处。他被应当守护、应当防护的六根——眼等六根——所守护。他具足、相应具足、完全拥有这些。他以日轮、月轮等相好庄严,以日轮、月轮等足下轮相而极为庄严;或者他极为庄严,具有日轮、月轮等足下轮相。他应受天与人供养,是天与人所应礼敬的。我以恭敬、郑重之心,顶礼这位善逝、佛陀。巴利
Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Suciparivāritaṃ rāgādimala visuddhāhi ariyasāvakādiparisāhi parikkhāritaṃ kilesamalavisuddhaṃ parikkhāravantaṃ vā, surucirappabhāhi suṭṭhu kantita sarīranikkhantabyāmamattaraṃsīhi karaṇabhūtehi, rattaṃ niccaṃ rañjitabbakāyaṃ, sirivisarālayaṃ paññāpuññasaṅkhātalakkhisa mūhānaṃ patiṭṭhānaṃ, gupitamindriyehi gupitabbehi saṃvaritabbehi chahi cakkhādiindriyehi, upetaṃ samupetaṃ samannāgataṃ, ravisasimaṇḍalappabhutilakkhaṇopacittaṃ sūriyamaṇḍalacandamaṇḍalādīhi pādacakkalakkhaṇehi abhivicitrapādaṃ, abhivicitraṃ sūriya maṇḍalacandamaṇḍalādiṃ pādacakkalakkhaṇavantaṃ vā, suranarapūjitaṃ devamanussehi pūjitabbaṃ, sugataṃ buddhaṃ ādaraṃ sakkaccaṃ ahaṃ namāmi vandāmīti.
以正道为筏,越过那愚痴、嗔怒等之翻腾汹涌浪潮,
已经渡过轮回的洪流,到达无畏的彼岸,是真正了知的人;
庇护所、避难处、无与伦比的归依处、唯一的渡口、坚实的依止处,
我向法王敬礼,他是福德之田,能带来最高的安乐。巴利
Maggoḷumpena muhapaṭighāsādiullolavīciṃ, Saṃsāroghaṃ tari tamabhayaṃ pārapattaṃ pajānaṃ; Tāṇaṃ leṇaṃ asamasaraṇaṃ ekatitthaṃ patiṭṭhaṃ, Puññakkhettaṃ paramasukhadaṃ dhammarājaṃ namāmi.
18 18. 这样,用第十七偈礼敬了善逝之后,现在想以“渡过轮回瀑流”等九种功德来赞叹并礼敬,于是说出“以道筏……”等偈颂。不过应当知道,这首偈颂由ma、bha、na、ta、ta这些音组以及两个重音构成,所以是具有十七个音节的“缓转偈”。正如《韵律明》中所说:“缓转偈由ma、bha、na、ta、ta音组,gā、go,以及四、六、七yati组成。”它的意思是这样:在某一诗句中,按照四、六、七的yati停顿,配上ma、bha、na、ta、ta五个音组,再加上重音go和另一重音,就叫做缓转偈。这里说的“四、六、七”中,yuga一词因为表示道果四双之人,所以代表数字四;utu一词因为冬天、春天、雨季、夏天、秋季等有六种时节,所以代表数字六;assa一词应当知道是代表数字七。因为在《六支释》等书中说过:“assa一词表示数字七。”巴利
18. Evaṃ sattarasamagāthāya sugataṃ vanditvā idāni saṃsāroghaṃ taritādīhi navahi guṇehi thomitvā vanditukāmo maggoḷumpenatyādigāthamāha. Ayaṃ pana ma bha na ta ta gaṇehi ca garudvayena ca racitattā sattarasakkharehi yuttā mandakkantāgāthāti daṭṭhabbā. Vuttañhi vuttodaye ‘‘mandakkantā ma bha na tata gā go yugutvassa kehī’’ti. Tassā panāyamattho. Yassaṃ paṭipādaṃ yugutvassakehi catu cha sattayatīhi ma bha na ta ta gā magaṇa bhagaṇa nagaṇa tagaṇa tagaṇa garū ca go garu ca ce yuttā, mandakkantāgāthānāmāti. Yugutvassakehīti ettha ca yugasaddassa maggaphalacatubbidhapurisayugaḷavācakattā yugasaddo catusaṅkhyāvācako, utūnaṃ hemantasisira vassanta gimha vassāna sarada utuvasena chabbidhattā utusaddo chasaṅkhyāvācako. Assasaddo sattasaṅkhyāvācakoti veditabbo . Chappaccayaṭīkādīsu hi ‘‘assasaddassa sattasaṅkhyāvācakabhāvo vutto’’ti.
在这里,我要用义理次第来解释它。所谓“无明、嗔恚、渴爱等大浪与小波”,指的是由无明、嗔恚、渴爱等构成的大浪和小波。“无明”:它让与之相应的诸法迷失,或者它自己迷失,或者它本身就是迷失——所以叫无明。“嗔恚”:它让与之相应的诸法对抗,或者它自己对抗,或者它本身就是对抗——所以叫嗔恚。“渴爱”:就是希求、渴望,或者以贪求为性,所以叫渴爱。无明、嗔恚和渴爱合在一起,就是“无明、嗔恚、渴爱”;这些是烦恼的开头,所以叫“无明、嗔恚、渴爱等”,也就是贪等烦恼。这里“等”字还包含了慢、见、疑、昏沉、掉举、无惭、无愧这些烦恼,以及不善心的生起。“大浪”:向上搅动水流,使它浑浊,所以叫大浪;或者拍打河岸而行,所以叫大浪。“小波”:聚集种种颜色,所以叫小波。大浪和小波合在一起,就是“大浪小波”。有些版本里能看到“kullolavīci”的读法,但这不合理,因为“kulla”这个词的意思是筏。
那位法王用道筏渡过了无明、嗔恚、渴爱等大浪与小波的轮回瀑流,成为无畏、到达彼岸、众生的庇护所、洞穴、无与伦比的皈依处、唯一的津渡、立足处、福田、最上乐的赐予者。我礼敬那位法王——这是句子的关联。巴利
Tattha pana yo dhammarājā muhapaṭighāsādiullolavīciṃ saṃsāroghaṃ maggoḷumpena tari, abhayaṃ pārapattaṃ pajānaṃ tāṇaṃ leṇaṃ asamasaraṇaṃ ekatitthaṃ patiṭṭhaṃ puññakkhettaṃ paramasukhadaṃ taṃ dhammarājaṃ ahaṃ namāmīti sambandho. Etissaṃ pana atthakkamena vaṇṇayissāmi. Muhapaṭighāsādi ullolavīcinti mohadosataṇhādisaṅkhātaṃ mahātaraṅga khuddaūmikaṃ. Muyhanti etena sampayuttadhammā, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattamevetanti muho, moho. Muhadhātu vekhitte ṇa. Paṭihaññanti sampayuttadhammā, sayaṃ vā paṭihaññati paṭihaññanamattamevetanti paṭigho, doso. Paṭipubba hanadhātu hiṃsāgatīsu a. Hanassa gho. Asanaṃ icchanaṃ āsā, isati icchatīti vā āsā, taṇhā. Isudhātu icchāyaṃ a. Issa ā. Muho ca paṭigho ca āsā ca muhapaṭighāsā, te ādi yesanteti muhapaṭighāsādi, lobhādikilesā labbhanti. Ettha ca ādisaddena māna diṭṭhi vicikicchā thina uddhacca ahirika anottappakilese ca akusalacittuppāde ca saṅgaṇhāti. Uddhaṃ udakaṃ lolati ākuletīti ullolo, mahātaraṅgo. Upubbalola dhātu ummādane ṇa. Tīraṃ ulati gacchatīti vā ullolo. Uladhātu gatiyaṃ olapaccayo. Vimhayaṃ vicittaṃ cinotīti vīci, khuddakaūmi. Vipubba cidhātu caye kvi. Ullolo ca vīci ca ullolavīci. Kesuci potthakesu ca kullolavīcintipāṭho dissati. Na so yujjati, kasmā, kullasaddassa uḷumpatthavācakattā. Ullolasaddoyeva hi mahātaraṅgattha vācako hotīti. Vuttañhi abhidhānappadīpikāyaṃ ‘‘ullolo tu ca kallolo, mahāvīcisu kathyate’’ti.
在《根本五十经注》里也说:“所谓‘筏’,是为了渡河而把一束东西捆扎起来。若是铺展开来绑成的木板、陶罐之类,那就叫‘浮囊’。”无明、嗔恚、渴爱等本身就是大浪小波。这些大浪小波存在于这轮回之流中,所以叫“有无明、嗔恚、渴爱等大浪小波的轮回之流”。这是依复合词后缀的构词法,就像“喜乐”“大座”“昼夜”等一样。这里应当这样解释词义:喜和乐合起来就是喜乐,这个禅那有它,或者它存在于这个禅那中,所以这个禅那就是有喜乐的禅那。大的座位就是大座,它的状态就是大座性。夜和日合起来就是昼夜,昼夜所做成的就叫昼夜。或者,像大浪小波一样,无明、嗔恚、渴爱等就是大浪小波,由此构成轮回之流。这是譬喻性的多财释复合词。正如在大海里有可怕的大浪、波涛、急流等,还有鳄鱼、鲸鱼、鲨鱼等鱼类遍布其中;同样,无明等烦恼和不善心的生起,以及由它们产生的许多可怕的生、老、病、死等苦,还有蕴等,也都遍布在轮回之流中——这就是所说的意思。“轮回之流”:就是名为轮回的流,像大海的水流一样。“轮回”(saṃsāra)是前缀“saṃ”加表“运行、前往”的词根“sar”再加后缀“ṇa”构成;意思是“一再地、不间断地流转、运行、持续”。蕴、界、处的无间断持续,就是这个意思。因此,在注释书中说:巴利
Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathāyañca ‘‘kullo nāma taraṇatthāya kalāpaṃ katvā bandho. Pattharitvā baddhā pana padaracāṭi ādayo uḷumpo’’ti vutto. Muhapaṭighāsādieva ullolavīci. Sā asmiṃ saṃsāroghe atthīti muhapaṭighāsādiullolavīci. Samāsantataddhitāyaṃ. Pītisukhaṃ, mahāsannaṃ, rattidivantyādīsu viya. Evaṃ panettha vacanattho kātabbo. Pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, taṃ assa jhānassa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti pītisukhaṃ, jhānaṃ. Mahantaṃ āsanaṃ mahāsanaṃ, tassa bhāvo mahāsannaṃ. Ratti ca divā ca rattidivaṃ. Rattidivaṃ kataṃ rattidivanti. Atha vā ullolavīci viya muhapaṭighāsādi ullolavīci, saṃsāroghaṃ labbhati. Upamā bahubbīhisamāsoyaṃ. Yathā pana mahāsamudde bhāyitabbā mahātaraṅgaūmivegādayo ca saṃsumāra timi tipiṅgalādi macchamakārādayo ca okiṇṇā honti, evaṃ mohādikilesā ca akusalacittuppādā ca tehi nibbattā bhayānakā bahū jātijarābyādhimaraṇadukkhādayo ca khandhādayo ca okiṇṇā hontīti vuttaṃ hoti. Saṃsāroghanti saṃsārasaṅkhātaṃ oghaṃ samuddajalappavāhaṃ. Saṃpunappunaṃ abbocchinnaṃ vā sarati gacchati pavattatīti saṃsāro. Saṃpubbasaradhātu gatiyaṃ ṇa. Khandhadhātuāyata nānaṃ abbocchinnaṃ pavattatīti attho. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāsu –
“ 诸蕴的次第,以及诸界与诸处的次第,
无间断地流转着,这就叫作轮回。”巴利
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti.
暴流覆盖、淹没众生,然后向下冲击、卷走,所以叫暴流,也就是水流。前接“ava”的“han”语根,在“夺取”这个意思上加上“ṇa”后缀。“han”变成“gh”。“ava”这个词头有“覆盖”的意思。或者,众生掉进去之后,被压在下面冲击而沉没,所以叫暴流,也就是水流。前接“ava”的“han”语根,在“令沉没”这个意思上加上“ṇa”后缀。“ava”这个词头有“在下面”的意思。像暴流一样,所以叫暴流,也就是轮回。或者,覆盖、淹没、压服诸行众生之后,在轮回中冲击、卷走,所以叫暴流;或者在轮回中令诸行众生沉没,所以叫暴流,这指的就是贪等烦恼。轮回本身就是暴流,即轮回暴流,那轮回暴流。巴利
Satte ottharitvā ajjhottharitvā heṭṭhā hanati haratīti ogho, jalappavāho. Avapubba hanadhātu haraṇe ṇa. Hanassa gho. Avasaddo ottharaṇattho. Attani patite satte heṭṭhā katvā haneti osīdāpetīti vā ogho, jalappavāho. Avapubba hanadhātu osīdāpane ṇa. Avasaddo heṭṭhābhāgattho. Ogho viyāti ogho, saṃsāro. Atha vā sattasaṅkhāre ottharitvā ajjhottharitvā abhibhavitvā vaṭṭasmiṃ hanati haratīti ogho, ohaneti osīdāpeti vaṭṭasmiṃ sattasaṅkhāreti vā ogho, rāgādi kilesā labbhanti. Saṃsāroeva ogho saṃsārogho, taṃ saṃsāroghaṃ.
“以道筏”:这里要拆成 magga-oḷumpena 来读,意思是“以名为八支圣道的筏”。这里所说的“道”,就是八支圣道。诸佛和圣弟子们通过这条道,前往从未到过的方向——涅槃,所以叫它“道”,也就是八支圣道。“道”这个词根有“行走、前往”的意思。正如《无碍解道》中所说:“诸佛和弟子们通过这条道,前往从未到过的方向——涅槃,所以叫八支圣道。”或者也可以说,它寻求、探寻涅槃,所以叫“道”;或者被希求涅槃的人所寻求、探寻,所以叫“道”,也就是八支圣道。意思是:以智慧来显示。 “道”这个词根也有“寻求”的意思。《大品相应注》中这样说:“什么叫‘道’?以寻求之义为道,以被希求涅槃者寻求之义为道。”或者也可以说,被实行、被修习,所以叫“道”;意思是:希求涅槃的人修习八支圣道。“uḷu”指水,从那里保护、救护,所以叫“uḷupo”;再依随韵音变,成为“uḷumpo”,就是筏。“uḷu”这个词与表示“保护”的词根结合,构成这个词。道本身就是筏,所以叫“道筏”;或者名为道的筏;或者与道相似的筏;或者像道一样的筏;或者道与筏合在一起,叫“道筏”。又或者,筏本身就是道,所以叫“道筏”;或者名为筏的道;或者与筏相似的道;或者像筏一样的道;或者筏与道合在一起,叫“道筏”。应当从同义、譬喻、平等观照,以及自宗他宗之义这几个方面来理解这个词的含义。以那个道筏。“渡”:已经渡过去了。法王以八支圣道之船,渡过了轮回之流,抵达涅槃彼岸。过去诸佛已经到达,未来诸佛将会到达——这就是所说的意思。正如《大品相应》中所说:巴利
Maggoḷumpenāti ettha maggaoḷumpenāti padacchedo. Aṭṭhamaggaṅgasaṅkhātena kullenāti attho. Ettha ca maggo vuccati aṭṭhaṅgikamaggo. Magganti gacchanti buddhā ca ariyasāvakā ca agataṃ disaṃ nibbānanti maggo. Aṭṭhaṅgiko maggo. Maggadhātu gatiyaṃ a. Vuttañhi paṭisambhidāmagge ‘‘etena maggena buddhā ca sāvakā ca agataṃ disaṃ nibbānaṃ gacchantīti aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Atha vā nibbānaṃ maggati gavesatīti maggo, nibbānatthikehi maggiyati gavesiyatīti vā maggo, aṭṭhaṅgiko maggo. Ñāṇena dassiyatīti attho. Maggadhātu gavesane a. Vuttañhetaṃ mahāvaggasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo, nibbānaṃ magganaṭṭhena nibbānatthikehi magganiyaṭṭhena cā’’ti. Atha vā maggiyati paṭipajjiyatīti maggo, nibbānatthikehi aṭṭhaṅgiko maggo paṭipajjiyatīti attho. Uḷu vuccati udakaṃ, tato pāti rakkhatīti uḷupo, soyeva niggahitāgamavasena uḷumpo, kullo. Uḷusaddūpapadapādhātu rakkhane kvi. Maggoeva uḷumpo maggoḷumpo, maggasaṅkhāto vā uḷumpo tathā, maggasadiso vā uḷumpo tathā, maggo viya vā uḷumpo tathā, maggo ca uḷumpo ca maggoḷumpo. Atha vā uḷumpoeva maggo maggoḷumpo, uḷumpasaṅkhāto vā maggo tathā, uḷumpa sadiso vā maggo tathā, uḷumpo viya vā maggo tathā, uḷumpo ca maggo ca maggoḷumpoti evaṃ rūpakasadisaupamā samupekkhatthavasena ca parapakkha sakapakkhatthavasena ca vacanattho veditabbo. Tena maggoḷumpena. Tarīti atari. Dhammarājā hi aṭṭhamaggaṅganāvāya saṃsāroghaṃ taritvā nibbānatīraṃ pāpuṇāti. Atītā buddhā pāpuṇiṃsu. Anāgatā buddhā pāpuṇissantīti vuttaṃ hoti. Vuttañhi mahāvaggasaṃyutte
照见生尽者,
悲悯利他,了知此唯一之道。
过去的人就是沿着这条道路渡过去的,
他们必将渡过,也正在渡过瀑流。这在《佛世史》中也有记载。
“ 截断轮回的洪流,摧毁三种存在。
登上法船,我渡化众多众生。”巴利
‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, Maggaṃ pajānāti hitānukampī; Etena maggena tariṃsu pubbe, Tarissantiyeva taranti ogha’’nti; Buddhavaṃse ca ‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave; Dhammanāvaṃ samāruyha, tāremi janataṃ bahu’’nti.
“无畏”是指没有生、老、病、死等怖畏,所以无所畏惧。世尊确实没有任何怖畏,因此称为无畏。或者说,“无畏”就是安稳。涅槃中确实没有生等怖畏,所以称为无畏。不过在第二种解释里,这个词是用来修饰“彼岸”的。说到“达彼岸者”,这里的“彼岸”是指轮回流转的对岸,也就是涅槃。因为它守护水,所以叫“彼岸”,即大海的彼岸。“pā”这个词根有守护的意思,加上后缀“a”就成了“pāra”。或者说,它能成就、能挡住波浪等,所以叫“彼岸”。“pāra”这个词根有成就的意思,加上后缀“a”就成了“pāra”。像彼岸一样,所以称为“彼岸”。不过按词源的含义,应该这样理解:在这里守护生等怖畏,所以是“彼岸”;或者在这里成就、挡住生等怖畏,所以是“彼岸”,指的就是涅槃。已经证得、达到它的人,就叫“达彼岸者”,也就是法王。“彼岸”这个词和词根“pad”(行走)结合,加上后缀“ta”构成。或者,以“我已解脱,愿我令他解脱”等方式转起的广大誓愿,或者一切轮回苦,或者一切知智等功德,已经到达、抵达其究竟、边际,就是“达彼岸者”,即法王。因为“pāra”这个词也有究竟、边际的意思。他就是达彼岸者。所谓“众生”,是指一切有情。他们被业和烦恼以种种方式生出、产生,所以叫“众生”。为了那些众生。巴利
Abhayanti jātijarābyādhimaraṇabhayādīnaṃ abhāvato nibbhayaṃ. So hi bhagavā natthi bhayaṃ etassāti abhayoti vuccati. Atha vā abhayanti khemaṃ. Tañhi nibbānaṃ natthi jātiādibhayaṃ etthāti abhayanti vuccati. Etasmiṃ pana dutiyavikappe taṃ padaṃ pārantipade visesanaṃ. Pārapattanti ettha pāranti saṃsāravaṭṭassa paratīraṭṭhena vuccati nibbānaṃ. Tañhi udakaṃ pāti rakkhatīti pāraṃ, samuddapāraṃ. Pādhātu rakkhane aro. Atha vā pāreti samattheti taraṅgādayo vāretunti pāraṃ. Pāradhātu samatthiyaṃ a. Pāraṃ viyāti pāranti vuccati. Nītatthena pana evaṃ vacanattho kātabbo. Jāti bhayādiṃ pāti rakkhati etthāti pāraṃ, pāreti samattheti ettha vā jātibhayādayo vāretunti pāraṃ, nibbānaṃ. Taṃ pajjittha adhigamitthāti pārapatto, dhammarājā. Pārasaddūpapada padadhātu gatiyaṃ ta. Atha vā mutto moceyyantiādinā nayena pavattassa mahābhinīhārassa sakalassa saṃsāradukkhassa vā sabbaññutañāṇādiguṇānaṃ vā pāraṃ pariyantaṃ patto gatoti pārapatto, dhammarājā. Pārasaddo hi pariyanta vācako. Taṃ pārapattaṃ. Pajānanti sabbasattānaṃ. Tehi kammakilesehi pakārena janiyati nibbattiyatīti pajāti vuccanti. Tesaṃ pajānaṃ.
“救护”是指有救护作用,所以叫救护。能救护、保护众生脱离轮回的怖畏,所以叫救护者,也就是法王。词根√tā表示守护,加后缀yu。或者也可以说,“救护”是指以全面保护众生脱离轮回流转之苦的作用,所以叫救护。因为那位法王通过说法,把道、果和涅槃的安乐给予众生,救护、保护他们脱离轮回流转之苦,所以被称为救护者。那就是救护。
“庇护”是指有隐藏的作用,所以叫庇护。被生等怖畏逼迫的众生在这里隐藏、躲藏,所以叫庇护者,也就是法王。词根√lī表示隐藏,加后缀yu。或者也可以说,“庇护”是指对看见轮回怖畏的人来说,有隐藏的作用,所以叫庇护。因为那位法王正是希求出离轮回的人隐藏、躲藏的地方,所以被称为庇护者。那就是庇护。
法王确实是一切被轮回怖畏逼迫的众生的救护、庇护、皈依、归宿和安住处——这就是这段话要表达的意思。巴利
Tāṇanti tāyanaṭṭhena tāṇaṃ. Sattānaṃ saṃsāra bhayato tāyati rakkhatīti tāṇo, dhammarājā. Tādhātu rakkhane yu. Atha vā tāṇanti sattānaṃ saṃsāravaṭṭadukkhato paripālanaṭṭhena tāṇaṃ. So hi dhammarājā sattānaṃ saṃsāravaṭṭadukkhato dhammadesanāya magga phalanibbānasukhaṃ dadanto tāyati pāletīti tāṇoti vuccati. Taṃ tāṇaṃ. Leṇanti nilīyanaṭṭhena leṇaṃ, jātibhayādīhi pīḷitehi sattehi līyanti nilīyanti etthāti leṇo, dhammarājā. Līdhātu nilīyane yu. Atha vā leṇanti saṃsārabhayaṃ passantehi nilīyanaṭṭhena leṇaṃ. So hi dhammarājā saṃsāranissaraṇatthikehi līyanti nilīyanti etthāti leṇoti vuccati. Taṃ leṇaṃ. Dhammarājā hi saṃsārabhayehi pīḷitānaṃ sabbasattānaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ parāyanaṃ ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ hoti.
所谓“无等皈依”,就是一切众生无可比拟的依止处。没有谁能与他相等、与他相似,因为他具有戒等功德,所以称为“无等”,也就是法王。能忆念、能趣向、能依止于此,所以称为“皈依”,也就是法王。词根√sar表示行走,加后缀yu。以无等、无可比拟的状态而成为皈依处,所以是“无等皈依”,也就是法王。这是持业释复合词。法王因为能施予一切成就与安乐,所以是一切众生不共的、无与伦比的皈依、依止与归宿。这就是其含义。彼即是无等皈依。
所谓“唯一渡口”,是前往涅槃彼岸者的唯一渡口。能由此渡过、或依此渡过江河大海等,所以称为“渡口”。也就是说,能由此获得渡往江河大海等彼岸的下水之处。词根√tar表示渡越,加后缀tha,元音缩短并插入i音。人中的唯一渡口,称为“唯一渡口”;如同那样,便是“唯一渡口者”,也就是法王。就像人们凭借渡口渡过河流等,能顺利到达彼岸,若没有渡口则不能到达;同样,应受教化的众生凭借最殊胜的佛渡口,渡越轮回暴流,能顺利到达涅槃彼岸,而不是凭借非渡口的外道。因此,他赞叹法王为“唯一渡口”。依词源义来说,成为唯一且最殊胜,能于此渡越、超脱至涅槃彼岸,所以是“唯一渡口”,也就是法王。想要渡到安稳涅槃彼岸的应受教化众生,在此佛渡口听闻所说法,依照所说法去实践,乘着八支圣道的船截断轮回暴流,顺利渡到安稳的涅槃彼岸。因此,通过“于此”这个词,所指出的那位佛,就是一切众生中唯一最殊胜的渡口。其含义是:外道并不能称为“唯一渡口”。彼即是唯一渡口。巴利
Asamasaraṇanti sabbasattānaṃ asadisaavassayanaṃ, natthi etassa samo sadiso sīlādiguṇenāti asamo, dhammarājā. Sarati gacchati avassayati etthāti saraṇo, dhammarājā. Saradhātu gatimhi yu. Asamo asadiso hutvā saraṇoti asamasaraṇo, dhammarājā. Sambhāva nākammadhārayasamāsoyaṃ. Dhammarājā hi sabbasampattisukhānaṃ dāyakattā sabbasattānaṃ anaññasādhāraṇaṃ asamaṃ saraṇaṃ avassayanaṃ parāyanaṃ hotīti attho. Taṃ asamasaraṇaṃ. Ekatitthanti nibbānapāragamanānaṃ ekatitthabhūtaṃ. Taranti uttaranti ettha etena vā najjasamuddādinti titthaṃ. Najjasamuddādīnaṃ pārimatīragamanatthaṃ otaraṇaṭṭhānaṃ labbhati. Taradhātu otaraṇe tha. Rassa to, ikārāgamo. Manussānaṃ ekaṃ titthaṃ ekatitthaṃ, taṃ viyāti ekatittho, dhammarājā. Yathā hi titthena najjādiṃ tarantā manussā pārimatīraṃ sukhaṃ pāpuṇanti, na atitthena, evaṃ seṭṭhabhūtena buddhatitthena saṃsāroghaṃ tarantā veneyyasattā nibbānapāraṃ sukhaṃ pāpuṇanti, na atitthena aññatitthiyena, tasmā dhammarājaṃ ekatitthoti thometi. Nītatthena pana eko seṭṭho hutvā nibbānapāraṃ taranti uttaranti etthāti eka tittho, dhammarājā. Khemaṃ nibbānapāraṃ taritukāmā veneyyasattā ettha buddhatitthe desitadhammaṃ sutvā desitadhammānurūpaṃ paṭipajjitvā saṃsāroghaṃ aṭṭhamaggaṅganāvāya chinditvā khemaṃ nibbānapāraṃ sukhaṃ taranti, ititasmā etthātipadena niddiṭṭho so buddho sabbasattānaṃ eko seṭṭho tittho nāma. Na aññatitthiyā ekatitthā nāma hontīti attho. Taṃ ekatitthaṃ.
法王就像一切众生的大洲一样,是他们的依止处、归依处、庇护所和归宿。这就是这段话的意思。“依止”这个词,来自前缀pati加上词根√ṭhā(意为“回转、停止”),再加后缀a构成。法王确实就像一切追求安乐众生的大洲,成为他们的依止、归依、庇护和归宿,这就是含义。他就是这样的依止处。
“功德田”的意思是:对于追求涅槃之乐的人来说,法王是功德种子生长的田地;或者对于想积累功德的人来说,法王是播种功德种子的地方,是田地。“功德”的意思是能净化自己的所作和行为,也就是善。这个词来自词根√pudh(净化),加后缀ṇyo。另一种解释:能让人产生值得供养的状态,所以叫功德;或者能常常让人产生供养的行为,所以叫功德,也就是善。这个词以pūja(供养)一词为前导,加词根√jan,再加后缀ṇyo。应该按照词源学的方法来理解这些词的形成。还有一种解释:能净化非功德,所以叫功德,也就是善。来自词根√pudh(净化),加后缀ṇyo。
“田”的意思是能保护所撒下的种子,比如稻田等。这个词以khipa(撒)一词为前导,加词根√tā(保护),再加后缀kvi。意思是:为了让播种种子的人们获得大果报而保护种子。或者另一种解释:人们在这里撒下、播种种子,所以叫田。来自词根√khip(催促或撒),加后缀ta。像田一样,所以叫田。这里指法王。
按照已经引导出来的含义,法王为了让播种功德种子的众生获得大果报而守护他们,所以说他像田地一样。或者另一种解释:追求涅槃的人在这里撒下、播种功德种子,所以叫田。这里指法王。
“功德田”就是功德的田地,指法王。就像国王或大臣们的稻田、麦田,被称为国王的稻田、大臣的麦田一样——那是稻麦生长的地方。同样,法王能让整个世界获得功德的大力量,是功德生长的地方;依靠法王,众生世界中种种能带来利益和安乐的功德得以生长。因此,法王被称为“功德田”。这就是“功德田”的含义。巴利
Patiṭṭhanti sabbasattānaṃ mahādīpaṃ viya patiṭṭhaṃ ādhārabhūtaṃ. Paṭisaraṇaṃ leṇaṃ parāyananti attho. Patiṭṭhahanti etthāti patiṭṭho, dhammarājā. Patipubbaṭṭhādhātu gatinivattimhi a. Dhammarājā hi sabbasukhatthikānaṃ sattānaṃ mahādīpo viya patiṭṭho paṭisaraṇo leṇo parāyano hotīti attho, taṃ patiṭṭhaṃ. Puññakkhettanti nibbānasukhatthikānaṃ puññabījassa khettabhūtaṃ. Puññatthikānaṃ puññabījassa vapanaṭhānaṃ khettabhūtaṃ vā, attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ, kusalaṃ. Pudhātu sodhane ṇyo. Atha vā paraṃ pujjabhāvaṃ janetīti puññaṃ, sadā pūjitaṃ vā janetīti puññaṃ, kusalaṃ. Pūjasaddūpapada janadhātu ṇyo. Niruttinayena saddasiddhi veditabbā. Avasesaṃ apuññaṃ punāti sodhetīti vā puññaṃ, kusalaṃ. Pudhātu sodhane ṇyo. Khittaṃ vuttaṃ bījaṃ tāyati rakkhatīti khettaṃ, kedārādi. Khipasaddūpapada tādhātu rakkhane kvi. Bījāni vapantānaṃ manussānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena bījaṃ rakkhatīti attho. Atha vā khipanti vapanti ettha bījānīti khettaṃ. Khipadhātu peraṇe khepe vā ta. Khettaṃ viyāti khetto. Dhammarājā. Nītatthena pana puññabījāni vapantānaṃ sattānaṃ mahapphala bhāvakaraṇena khittaṃ vuttaṃ puññabījaṃ tāyati rakkhatīti khetto. Atha vā nibbānatthikehi puññabījāni khipiyanti vapiyanti etthāti khetto. Dhammarājāti kātabbo. Puññānaṃ khettaṃ puññakkhetto, dhammarājā. Yathā hi rañño vā amaccādīnaṃ vā sālīnaṃ vā yavānaṃ vā virūhanaṭṭhānaṃ rañño vā amaccādīnaṃ vā sālikhettaṃ yavakhettanti vuccati. Evaṃ dhammarājā sabbalokassa puññamahabbalabhāvakaraṇena puññānaṃ virūha naṭṭhānaṃ dhammarājaṃ nissāya sattalokassa nānāppakārahita sukhasaṃvattanikāni puññāni virūhanti, tasmā dhammarājā puññakkhettanti abhitthavitoti vuttaṃ hoti. Taṃ puññakkhettaṃ.
最上乐施者,意思是施与最上涅槃乐的人。经中确实说过:“涅槃是最上乐。”这里“最上”这个词,是表达“最上”之义的非派生词。或者说,超越、殊胜、应当被圣者们尊重,所以叫“最上”,也就是涅槃。这个词由前缀 para 加词根 mā(表示尊重),再加 a 构成。或者说,圣者们以种种方式在这里喜悦,所以叫“最上”,也就是涅槃。这个词由前缀 pa 加词根 ramu(表示喜悦),再加 ṇa 构成。《辞书注释》里则说:“能灭除敌对,所以叫最上;在殊胜的状态中喜悦,所以叫最上;加 ṇo。”它的乐就是最上乐。或者说,最上、殊胜的乐,就是最上乐。能施与这种乐的人,就是最上乐施者,也就是法王。“最上乐”这个词作为前导,加词根 dā(表示施与),再加 kvi。法王通过为可化导的有情说法,以及接受四资具,来施与涅槃乐,这就是这句话的意思。他是最上乐施者。法王就是佛陀。因为他用世间法和出世间法让天人们喜悦、满足,所以叫法王。或者说,他唯依波罗蜜法证得佛位而成为王,所以叫法王;或者说,他唯依波罗蜜法而生为王,所以叫法王。我礼敬那位法王。这是前后文的关联。巴利
Paramasukhadanti uttamaṃ nibbānasukhaṃ dadamānaṃ. Vuttañhi ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti. Ettha ca paramasaddo uttamatthavācako anipphannapāṭi padiko. Atha vā paraṃ atirekaṃ ariyehi mānitabbanti paramaṃ, nibbānaṃ. Parapubbamādhātu māne a. Pakārena ariyehi ramiyati etthāti vā paramaṃ, nibbānaṃ. Papubbaramudhātu ramane ṇa. Abhidhānaṭīkāyaṃ pana ‘‘paraṃ paccanīkaṃ māretīti paramaṃ. Pakaṭṭhabhāve ramatīti paramaṃ. Ṇo’’ti vuttaṃ. Tassa sukhaṃ paramasukhaṃ. Paramaṃ uttamaṃ vā sukhaṃ paramasukhaṃ. Taṃ dadātīti paramasukhado, dhammarājā. Paramasukhasaddūpapada dādhātu dāne kvi. Dhammarājā pana veneyyasattānaṃ dhammadesanāya ca catupaccayappaṭiggahaṇena ca nibbānasukhaṃ detīti vuttaṃ hoti. Taṃ paramasukhadaṃ. Dhammarājanti buddhaṃ. So hi lokiya lokuttaradhammehi devamanussānaṃ rañjeti tosetīti dhammarājāti. Atha vā pāramīdhammeneva buddhattaṃ patvā rājā jātoti dhammarājāti. Pāramīdhammeneva jāto vā rājāti dhammarājāti ca vuccati. Taṃ dhammarājaṃ ahaṃ namāmīti sambandho.
这里再作一个简要的连贯解释。那位法王乘着八支圣道这艘筏,渡过了称为轮回的瀑流——那是有痴、嗔等翻涌波浪,有贪、嗔、痴等大浪与细浪的轮回大海水流;他到达了无畏、安稳的彼岸,因为不再有生等,所以无所畏惧,抵达并证得了涅槃彼岸。他是众生的庇护者,以庇护之义而成为庇护与保护;是隐匿处,以隐匿之义而成为隐匿与藏身之处;是一切众生无与伦比的皈依处;是前往涅槃彼岸者共同的渡口;是一切众生的依止,像大洲一样成为依止和支撑;是希求涅槃乐者的功德田,是希求功德者播下功德种子的田地;他施予最上涅槃乐;他是以世间与出世间法令众生欢喜的法王、佛陀,或者说是唯依波罗蜜法而生于佛位的法王、佛陀。我以三门礼敬他。巴利
Ayaṃ panettha saṅkhepayojanā. Yo dhammarājā muha paṭighāsādiullolavīciṃ mohadosataṇhādisaṅkhātaṃ mahātaraṅga khuddakaūmikaṃ, saṃsāroghaṃ saṃsārasaṅkhātaṃ oghaṃ samuddajalappavāhaṃ . Maggoḷumpena aṭṭhamaggaṅgasaṅkhātena kullena tari atariṃ, abhayaṃ khemaṃ, jātiādīnaṃ abhāvato nibbhayaṃ vā, pārapattaṃ nibbānapāraṃ pattaṃ adhigataṃ, pajānaṃ sabba sattānaṃ, tāṇaṃ tāyanaṭṭhena tāṇaṃ rakkhaṇaṃ. Leṇaṃ nilīyanaṭṭhena leṇaṃ nilīyanaṃ, asamasaraṇaṃ sabbasattānaṃ asadisaavassayanaṃ, ekatitthaṃ nibbānapāragamanānaṃ ekatittha bhūtaṃ, patiṭṭhaṃ sabbasattānaṃ mahādīpaṃ viya patiṭṭhaṃ ādhārabhūtaṃ, puññakkhettaṃ nibbānasukhatthikānaṃ puññabījassa khettabhūtaṃ, puññatthikānaṃ puññabījassa vapanaṭṭhānaṃ khettabhūtaṃ vā, paramasukhaṃ uttamaṃ nibbānasukhaṃ dadamānaṃ, dhammarājaṃ buddhaṃ lokiyalokuttara dhammehi pajānaṃ rañjāpanaṃ vā, pāramīdhammeneva buddhabhāvaṃ jātaṃ buddhaṃ vā, ahaṃ tīhi dvārehi namāmīti.
那位牟尼王坐在迦昙婆树根旁,做着利益他人的事;
稀有、迅疾、悦目,光焰交织如网;
他施展了能摧毁恶网、圣者所不弃的神变。
我礼敬那位最殊胜者,他生自最高的喜悦,具足神通之法。巴利
Kaṇḍambaṃmūle parahitakaro yo munindo nisinno; Accheraṃ sīghaṃ nayanasubhagaṃ ākulaṇṇaggijālaṃ; Dujjāladdhaṃsaṃ munibhijahitaṃ pāṭiheraṃ akāsi; Vande taṃ seṭṭhaṃ paramaratijaṃ iddhidhammehupetaṃ.
19 以第十八偈礼敬法王之后,现在为了在舍卫城康丹巴树根处,以神通等功德赞颂并礼敬牟尼之主,而说出“康丹巴树根处”等偈颂。不过要知道,这首偈颂由摩、多、诺、耶、耶五个音组构成,配合五、六、七处停顿,具足十八个音节,应当看作“花蔓藤绵延偈”。正如《韵律明》中所说:“以摩、多、诺、耶、耶音组构成,具十八音节者,即是花蔓藤绵延偈。”这里的具体结构是:在一首偈颂中,若以十八个音节,由摩、多、诺、耶、耶五个音组,以及五处、六处、七处停顿组合而成,这首偈就叫做“花蔓藤绵延偈”。这里还要知道,“akkha”一词因为可以表示五根,所以用来表示数字五;“utu”一词因为包含冬、寒、雨、热、雨、秋六季,所以用来表示数字六;“isi”一词因为指毗婆尸等七位过去佛,所以用来表示数字七。巴利
19. Evaṃ aṭṭhārasamagāthāya dhammarājaṃ vanditvā idāni sāvatthiyaṃ kaṇḍambamūle iddhipāṭiherādīhi guṇehi munindassa thometvā vanditukāmo kaṇḍambaṃmūletyādi gāthamāha. Ayaṃ pana matanayayayagaṇehi ca pañca yati chayati sattaya tīhi ca racitattā aṭṭhārasakkharehi yuttā kusumitalatā vellitāgāthāti daṭṭhabbā. Vuttañhi vuttodaye ‘‘mo to no yo yā kusumitalatā vellitākkhutvisīhī’’ti. Ayaṃ panettha yojanā. Yassaṃ paṭipādaṃ akkhutvisīhi pañcayati chayati sattayatīhi mogaṇo ca togaṇo ca nogaṇo ca yogaṇo ca yā yagaṇadvayañca ce yuttā , sā gāthā kusumitalatā vellitā kusumitalatā vellitā gāthā nāmāti. Ettha ca akkhasaddassa pañcindriyavācakattā akkhasaddo pañcasaṅkhyāvācakoti veditabbo. Utūnaṃ hemantasisīravassantagimhavassānasaradavasena chabbidhattā utusaddo chasaṅkhyāvācakoti. Isisaddo vipassīādīnaṃ buddhānaṃ sattavidhattā sattasaṅkhyāvācakoti veditabboti.
这里,我要先说明整句的关联:那位利益他人的人、牟尼之主,坐在康丹巴树根旁,迅速示现了神通;我礼敬那位牟尼之主,我礼敬。接下来,我按义理的次第来解释。
“利益他人的人”,就是用自己的力量为其他一切众生做利益、做饶益。“hita”(利益)的意思是:由于它,安乐得以增长、增广;“attha”则是利益或目的。“hi”这个字根有增长的意思。具足这种利益的人,世间和出世间的安乐都会增长,这就是它的含义。他人的利益叫“parahita”(他人利益),做这件事的人就叫“parahitakara”(利益他人的人),也就是牟尼之主。因为他从在燃灯佛世尊足下获得授记开始,就舍弃自己的安乐,为了众生世间的利益与安乐,历经四大不可计劫再加十万劫,圆满三十种波罗蜜,行五种大舍;到了成就一切知佛果的时候,又在四十五年间通过说法,为众生世间带来世间与出世间的利益和安乐,所以赞叹他是“利益他人的人”。
“yo”,就是那位、那样的。“muninda”(牟尼之主),就是佛陀。因为他是在家牟尼、出家牟尼、有学牟尼、无学牟尼、独觉牟尼这五种牟尼中的至尊,所以称为“牟尼之主”。
“kaṇḍambamūle”(康丹巴树根处),这里要分词为“kaṇḍa-amba-mūle”。为了照顾韵律,加了“ṃ”音。意思是:在名为“康丹”的波斯匿憍萨罗王园丁所种的白芒果树附近。这里“kaṇḍa”就是那棵树的名字。另一种解释是:“kaṃ”指安乐,它“ḍeti”,即前往、到达,所以叫“kaṇḍo”,也就是园丁。“kaṃ”加上“ḍa”字根,有行走之义,再加“ṇa”后缀。还有一种解释是:“kaṃ”指水,他在树间浇灌,知道这件事,所以叫“kaṇḍo”,即园丁或园主。为求果实的人们所“amiyati”,即前往、靠近,所以叫“ambo”,即白芒果树。“ama”字根有行走之义,加“bo”后缀。由名为康丹的园丁所种的芒果树,就是“kaṇḍambo”;它的根部或附近,就是“kaṇḍambamūla”,也就是在康丹巴树根那里。巴利
Tattha pana parahitakaro yo munindo kaṇḍambamūle nisinno pāṭiheraṃ sīghaṃ akāsi, taṃ munindaṃ ahaṃ vande vandāmīti sambandho. Atthakkamena panettha vaṇṇayissāmi. Parahitakaroti attanā paresaṃ sabbasattānaṃ hitaṃ atthaṃ karonto. Hinoti vaḍḍhati sukhaṃ etenāti hitaṃ, atthaṃ payojanaṃ vā. Hidhātu vaḍḍhane ta. Taṃsamaṅgino lokiyalokuttarasukhaṃ vaḍḍhatīti attho. Paresaṃ hitaṃ parahitaṃ, taṃ karotīti parahitakaro, munindo. So hi dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle laddhabyākaraṇato paṭṭhāya attano sukhaṃ pajahanto sattalokassa hitasukhatthāya kappasata sahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni samatiṃsapāramiyo pañcamahāpariccāge ca karonto sabbaññubuddhabhāvaṃ pattakāle ca pañcacattālīsavassāni dhamma desanāya sattalokassa lokiyalokuttarahita sukhaṃ karotīti parahitakaroti thometi. Yoti yo yādiso. Munindoti buddho. So hi agāriya muni, anagāriyamuni, sekkhamuni, asekkhamuni, paccekamunivasena pañcannaṃ munīnaṃ indoti munindoti vuccati. Kaṇḍambamūleti ettha kaṇḍaambamūleti padacchedo. Chandānurakkhaṇatthaṃ bindāgamo. Kaṇḍanāmikena pasenadīkosalarañño uyyānapālena ropitassa setambarukkhassa samīpeti attho. Ettha ca kaṇḍanti tasseva nāmaṃ. Atha vā kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ ḍeti gacchati pāpuṇātīti kaṇḍo, uyyānapālo. Kaṃsaddūpapadaḍi dhātu gatiyaṃ ṇa. Kaṃ vuccati vā udakaṃ, taṃ rukkhesu siñcanaṃ ṭināti jānātīti kaṇḍo, uyyānapālo uyyāna nāyako vā. Phalakāmehi janehi amiyati gamiyatīti ambo, setambarukkho. Amadhātu gatiyaṃ bo. Kaṇḍanāmikena uyyānapālena ropito ambo kaṇḍambo, tassa mūlaṃ samīpanti kaṇḍambamūlaṃ, tasmiṃ kaṇḍambamūle.
坐着,就是指安住的时候。以令人惊奇之义,就是稀有。这个“acchera”一词,是表示惊奇之义的不规则词。或者,极度地惊奇地行走、现起,就是“acchera”,即稀有、神通。“ā”是前缀,“car”这个字根有行走之义,加“a”。“car”字根变成“ccher”,前缀“ā”的元音缩短。就像盲人登山一样,不是一直行走、一直现起,所以叫“acchera”,即稀有、神通。“na”是前缀,“car”字根有行走之义,加“a”。正如盲人登山不是一直发生,只是偶尔才发生;同样,世尊的神通也不是一直示现,只是偶尔才示现。因此,那被称为“acchera”。所以《导论注》中说:“凡不频繁生起的,那就是希奇。”或者,适合弹指的就是“acchariya”,在适合义上加“ṇiya”后缀。本来应该说“acchariya”,为了照顾韵律而省略“iya”音,说成“acchera”。《戒蕴品注》中确实这样说:“就像盲人登山不是一直发生,所以是希奇。这是词源方面的道理。而注释方面的道理则是:适合弹指的就是希奇,意思是适合弹指。” “nayanasubhagaṃ”:令天与人的清净眼感到悦意、变得美好的。呈现平等与不平等的自身而引导的,就是“nayana”,即清净眼。“nī”字根在引导义上,加“yu”。它的美好、美丽所趣向,就是“nayanasubhagaṃ”,即神通。“nayanasubha”作为前置词与“gamu”字根,在行走义上,加“kvi”。那就是“nayanasubhagaṃ”。巴利
Nisinnoti vasamāno. Vimhāpaniyaṭṭhena accheraṃ. Ayañhi accherasaddo vimhayatthavācako anipphannapāṭi padiko. Atha vā ābhuso vimhayo carati pavattatīti accheraṃ, pāṭiheraṃ. Āpubba caradhātu gatiyaṃ a. Caradhātussaccherādeso. Ākārassa rasso. Andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na carati na pavattatīti accheraṃ, pāṭiheraṃ. Napubba caradhātu gatiyaṃ a. Yathā hi andhassa pabbātārohanaṃ niccaṃ na hoti, kadāciyeva hoti, evameva bhagavato pāṭihāriyaṃ niccaṃ na hoti, kadāciyeva hoti. Tasmā taṃ accheranti vuccati. Tena vuttaṃ nettiaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yaṃ abhiṇhaṃ na pavattati, taṃ acchariya’’nti. Atha vā accharaṃ paharituṃ yogganti acchariyaṃ. Yoggataddhite ṇiyapaccayo. Acchariyanti hi vattabbe chandānurakkhaṇatthaṃ iyasaddalopena accheranti vuttaṃ. Vuttañhetaṃ sīlakkhandhavaggaṭṭhakathāyaṃ ‘‘andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo, accharāyogganti acchariyaṃ, accharaṃ paharituṃ yuttanti attho’’ti. Nayanasubhaganti devamanussānaṃ pasādacakkhussa sobhanapattaṃ. Samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nayanaṃ, pasādacakkhu. Nīdhātu naye yu. Tassa subhaṃ sobhanaṃ gacchatīti nayanasubhagaṃ, pāṭiheraṃ. Nayanasubha saddūpapadagamudhātu gatiyaṃ kvi. Taṃ nayanasubhagaṃ.
在这里,“ākulaṇṇaggijālaṃ”这个词应当拆成“ākula-aṇṇa-aggi-jālaṃ”。意思是周围到处散布着水柱和火焰。或者也可以理解为:四周到处聚集、散布、彼此混杂、一对一对地出现水网和火网。把水网和火网彻底搅在一起、彼此混杂,就叫“ākulaṃ”,也就是水网和火网。“ā”是前缀,“kul”这个语根表示“做”,加上后缀“a”。或者,极度聚集、结合、互相交织,就叫“ākulaṃ”。又或者,从四周成双成对地生起、持续出现水网和火网,就叫“ākulaṃ”,也就是水网和火网。意思是水网和火网、火网和水网互相混杂在一起。“aṇṇaṃ”:众生靠它活命,所以叫“aṇṇaṃ”,也就是水。“an”这个语根表示“活命”,加上后缀“a”,“n”变成“ṇ”。它重复出现,或者是双数形式。又或者,运行、去往各处,所以叫“aṇṇaṃ”。“ar”这个语根表示“行走”,变成“ann”,语根末尾的音消失,“nn”变成“ṇṇ”。水的流持就是“aṇṇaṃ”,这里省略了后分。以弯曲的方式运行、去往,所以叫“aggi”,“aj”这个语根表示“行走”,加上后缀“i”,“j”变成“gg”。燃烧、发光,所以叫“jālaṃ”,也就是火焰。“jal”这个语根表示“发光”。“aggi”的“jālaṃ”就是“aggijālaṃ”。“aṇṇa”和“aggijāla”合起来就是“aṇṇaggijālaṃ”,即遍布、周围到处都是水网和火网,所以叫“ākulaṇṇaggijālaṃ”,这里可以看到成双成对的神变。这就是“ākulaṇṇaggijālaṃ”。巴利
Ākulaṇṇaggijālanti ettha ākulaaṇṇaaggijālanti padacchedo. Parikiṇṇa udakadhāra aggisikhāvantaṃ. Atha vā parisamantato kulaṃ pakiṇṇaṃ aññamaññamissakaṃ yamakaṃ yamakaṃ udakajālaaggijālavantanti attho. Ābhuso kulati udakaggijālaṃ aññamaññamissakaṃ karotīti ākulaṃ, udakaggijālaṃ. Āpubbakuladhātu karaṇe a. Ābhusaṃ kulati bandhati aññamaññanti vā ākulaṃ. Atha vā āsamantato kulati yamakaṃ yamakaṃ udakaggijālaṃ pavattatīti ākulaṃ, udakaggijālaṃ. Udakajālaṃ aggijālena aggijālañca udakajālena sammisso hotīti attho. Ananti jīvanti etena sattāti aṇṇaṃ, udakaṃ. Anadhātu jīvāyaṃ a. Nassa ṇo. Tassa dvittaṃ. Dvibhāvo vā. Atha vā arati gacchati taṃ taṃ ṭhānanti aṇṇaṃ. Aradhātu gatimhito. Tassa annādeso, dhātvantalopo, nnassa ṇṇattaṃ. Aṇṇassa dhāraṃ aṇṇaṃ. Uttarapadalopena. Kuṭilabhāvena ajati gacchatīti aggi, ajadhātu gatiyaṃ i. Jassa ggo. Jalati dibbatīti jālaṃ, sikhaṃ. Jaladhātu dittiyaṃ ṇa. Aggino jālaṃ aggijālaṃ. Aṇṇañca aggijālañca aṇṇaggijālaṃ, ākulaṃ parikiṇṇaṃ aṇṇaggijālaṃ assāti ākulaṇṇaggijālaṃ, yamaka pāṭiheraṃ labbhati. Taṃ ākulaṇṇaggijālaṃ.
dujjāladdhaṃsaṃ的意思是:恶见之网——即被称为邪见论说的网——已被彻底摧毁。它之所以叫dujjāla(恶网),是因为它邪恶地燃烧、缠缚,让人在轮回中不断流转;也就是邪见论网。外道的论说以“没有布施”等说法展开,像网一样让人无法从轮回中脱离,所以叫dujjāla。du是前缀,jala是语根,取bandhana(系缚)之义,加ṇo后缀。摧毁、粉碎这张网的,就是dujjāladdhaṃsaṃ,指的是双神变。munibhijahitaṃ应拆解为munibhi ajahitaṃ。其中munibhi指一切正自觉者。因为他们拥有mona,也就是一切知智,所以称为muni。或者,因为他们具足身寂默、语寂默、意寂默,所以称为muni。这是属于有财释的派生,加ṇī后缀。又或者,因为他们了知此世与他世、自利与利他、有利与不利,所以称为muni。由这些牟尼……巴利
Dujjāladdhaṃsanti duṭṭhu diṭṭhivādasaṅkhātajālaṃ viddhaṃsitaṃ. Duṭṭhu jalati bandhati saṃsāravaṭṭeti dujjālaṃ, diṭṭhivādajālaṃ. Titthiya vādo hi natthi dinnantiādinayapavatto saṃsārato nissaritumappadānavasena jālasadisattā dujjālanti attho. Dupubba jaladhātu bandhane ṇo. Taṃ dhaṃsati viddhaṃsatīti dujjāladdhaṃsaṃ, yamakapāṭihāriyaṃ. Munibhijahitanti munibhi ajahitanti padacchedo. Tattha munibhīti sabbasammāsambuddhehi. Te hi monaṃ vuccati sabbaññutañāṇaṃ, taṃ etesaṃ atthīti munīti vuccanti. Kāyamoneyya vacīmoneyya manomoneyyaṃ etesaṃ atthīti vā muni. Assatthitaddhite ṇīpaccayo. Atha vā idhaloka paralokaṃ attahita parahitaṃ hitāhitañca munanti jānantīti munīti vuccanti. Tehi munībhi.
“未被舍弃”是指没有放弃、没有抛弃;而应当舍弃、应当断除的,就叫“已舍弃”。“hā”这个语根表示舍弃。没有被舍弃的,就是“ajahitaṃ”,这里指神变。那神变是不被舍弃的。因为世尊在舍卫城南门的康丹巴树下所行的神变,以及世尊在那场神变结束后前往三十三天,在波利质多罗树下的般度甘婆罗石座上安坐,为诸天神开示阿毗达摩——这一切都是一切正自觉者所不舍弃的常法。在《佛种姓经注》中阐明三十种常法时,说到“在舍卫城门行双神变”“在三十三天宫开示阿毗达摩”,就是把它作为常法来说的。因此,偈颂以“神变未被圣者们所舍弃”来称叹。巴利
Ajahitanti avijahitaṃ apariccattaṃ vā, hātabbaṃ cajitabbanti jahitaṃ. Hādhātu cāge ta. Na jahitaṃ ajahitaṃ, pāṭiheraṃ. Taṃ ajahitaṃ. Bhagavato hi sāvatthinagarassa dakkhiṇadvāre kaṇḍambarukkhamūle kataṃ pāṭihāriyañca bhagavā pana tasmiṃ pāṭihāriyāvasāne tāvatiṃsapuraṃ gato, tasmiṃ pārichattakamūlamhi paṇḍukambalanāmake silāsane sannisinno devānaṃ abhidhammakathāya desanā ca sabbasammāsambuddhehi avijahitā dhammatāyeva hotīti vuttaṃ hoti. Buddhavaṃsaṭṭhakathāyañhi samatiṃsadhammatāpakāsane sāvatthi nagaradvāre yamakapāṭihāriyakaraṇaṃ. Tāvatiṃse bhavane abhidhammadesanāti dhammatābhāvena vuttaṃ. Tasmā pāṭiheraṃ munībhijahitanti thometi.
所谓神变,就是以反击敌对者的方式来运作的。它能摧破敌对的外道,然后持续运行、展现,所以叫神变。这个词是把前缀paṭi和意为“运行”的词根hi组合,加上后缀ṇo,其中hi变成hera。另一种说法是,它能带走、除去世尊和教法的敌对者——外道,所以叫神变,也就是神通智。这是把前缀paṭi和意为“带走、除去”的词根hara组合,加上后缀ṇo。或者说,它能反击、除去众生心中生起的邪见和骄慢,所以叫神变。或者说,它能让没有信心的人生起信心,所以叫神变。或者说,在心得定、远离烦恼之后,由已经完成修行任务的人随后继续运行、展现,所以叫神变。这里paṭi这个词表达的是“之后”的意思,就像“在那之后,另一个婆罗门来了”这类说法中的用法一样。另一种说法是,它一次又一次、不间断地以水火成双成对地运行、展现,所以叫神变,也就是双神变。而这个神变又分为三种:神通神变、记心神变、教诫神变。其中,这里指的是神通神变。sīghaṃ的意思是迅速、快捷、轻快。这个词在akāsi这个动词句中,是用来修饰动词的副词。轻快地运行,所以叫sīghaṃ。这个词由词根si加上后缀gha,再把元音拉长而成。akāsi就是他做了的意思。巴利
Pāṭiheranti paccanīkapaṭiharaṇavasena pāṭihāriyaṃ, paṭipakkhe titthiye madditvā hinoti pavattatīti pāṭiheraṃ. Paṭipubbahidhātu gatiyaṃ ṇo. Hissa heraṇideso. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhe titthiye harati apanetīti pāṭiheraṃ, iddhividhañāṇaṃ. Paṭipubbaharadhātu apanayane ṇo. Paṭiharati apaneti sattānaṃ diṭṭhimānopagatāni cittānīti vā pāṭiheraṃ. Appasannānaṃ pasādaṃ āharatīti vā pāṭiheraṃ. Samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena paṭipacchā haritabbaṃ pavattetabbanti vā pāṭiheraṃ. Paṭīti hi ayaṃsaddo pacchāti etassa atthaṃ bodheti. Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi añño āgacchi brāhmaṇotiādīsu viya. Atha vā paṭipunappunaṃ udakaggijālaṃ abbocchinnaṃ yamakaṃ yamakaṃ hutvā harati pavattatīti pāṭiheraṃ, yamakapāṭihāriyaṃ. Tañca pana iddhipāṭihāriya, ādesanāpāṭihāriya, anusā sanī pāṭihāriyavasena tividhaṃ hoti. Tesu pana idha iddhipāṭihāriyaṃ adhippetanti. Sīghanti khippaṃ āsuṃ lahuṃ vā. Taṃ pana akāsītipade kriyāvisesanaṃ. Seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ. Sidhātu gatimhi ghapaccayo. Dīgho. Akāsīti akari.
在这里,神变应当这样理解:世尊在成正觉后的第七年,坐在舍卫城南门甘达婆树下的宝座与宝石经行道上——那宝盖殿是帝释天王命令毗首羯磨天子化现的,有十二由旬大;宝座和经行道是世尊自己化现的,有一由旬大;三由旬高的天界白伞盖被擎持着,周围有十二由旬宽的会众围绕。为了开示义利、摧伏外道,从世尊上半身涌出火聚,从下半身涌出水流;从下半身涌出火聚,从上半身涌出水流。从身前涌出火聚,从身后涌出水流;从身后涌出火聚,从身前涌出水流。从右眼涌出火聚,从左眼涌出水流;从左眼涌出火聚,从右眼涌出水流。从右耳孔涌出火聚,从左耳孔涌出水流;从左耳孔涌出火聚,从右耳孔涌出水流。从右鼻孔涌出火聚,从左鼻孔涌出水流;从左鼻孔涌出火聚,从右鼻孔涌出水流。从右肩涌出火聚,从左肩涌出水流;从左肩涌出火聚,从右肩涌出水流。从右手涌出火聚,从左手涌出水流;从左手涌出火聚,从右手涌出水流。从右胁涌出火聚,从左胁涌出水流;从左胁涌出火聚,从右胁涌出水流。从右脚涌出火聚,从左脚涌出水流;从左脚涌出火聚,从右脚涌出水流。从每一根手指涌出火聚,从指缝间涌出水流;从指缝间涌出火聚,从每一根手指涌出水流。从每一根毛涌出火聚,从每一根毛涌出水流;从每一个毛孔涌出火聚,从每一个毛孔涌出水流。青、黄、赤、白、绯红、明亮这六种颜色,成双成对地涌现出来。世尊经行时,化身或站、或坐、或卧;世尊站立时,化身或经行、或坐、或卧;世尊坐着时,化身或经行、或站、或卧;世尊卧时,化身或经行、或站、或坐。化身经行时,世尊或站、或坐、或卧;化身站立时,世尊或经行、或坐、或卧;化身坐着时,世尊或经行、或站、或卧;化身卧时,世尊或经行、或站、或坐。世尊为了摧伏外道,作了这样种种的双神变。这里说“若有任何人能作这样的神变,就让他前来”,因为这话类似于责难,所以说为“开示义利”。所谓“义利之取”,就是征问,也就是取着、把持对方的义理;对此加以开示,就是“开示义利”。“摧伏外道”,就是摧伏那些先前以欺诳之态声称“我们要作神变”而起身的外道,使他们无力真正作到。这两个词应当与“双神变”一语联系起来理解。巴利
Ettha ca pāṭihāriyamevaṃ veditabbaṃ. Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagarassa dakkhiṇadvāre kaṇḍambarukkhamūle devānamindena sakkena āṇāpitena visukammadevaputtena nimmite dvādasayojane ratana maṇḍape bhagavatā nimmite yojanappamāṇe ratanapallaṅke ratanacaṅkame ca nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhārayamāne samantato dvādasayojanāya parisāya atthādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati, heṭṭhimakāyato aggikkhandho, uparimakāyato udakadhārā. Puratthimakāyato aggikkhandho, pacchimakāyato udakadhārā. Pacchimakāyato aggikkhandho, puratthimakāyato udakadhārā, dakkhiṇaakkhito aggikkhandho, vāmaakkhito udakadhārā. Vāmaakkhito aggikkhandho, dakkhiṇaakkhito udakadhārā. Dakkhiṇakaṇṇasotato aggikkhandho, vāmakaṇṇasotato udakadhārā. Vāmakaṇṇasotato aggikkhandho, dakkhiṇakaṇṇasotato udakadhārā. Dakkhiṇa nāsikāsotato aggikkhandho, vāmanāsikāso tato udakadhārā. Vāmanāsikāsotato aggikkhandho, dakkhiṇanāsikāsotato udakadhārā. Dakkhiṇaaṃsakūṭato aggikkhandho, vāmaaṃsakūṭato udakadhārā. Vāmaaṃsakūṭato aggikkhandho, dakkhiṇaaṃsakūṭato udakadhārā. Dakkhiṇahatthato aggikkhandho, vāmahatthato udakadhārā. Vāmahatthato aggikkhandho, dakkhiṇahatthato udakadhārā. Dakkhiṇapassato aggikkhandho, vāmapassato udakadhārā. Vāmapassato aggikkhandho, dakkhiṇapassato udakadhārā. Dakkhiṇapādato aggikkhandho, vāmapādato udakadhārā. Vāmapādato aggikkhandho, dakkhiṇapādato udakadhārā. Aṅgulaṅgulehi aggikkhandho, aṅgulantarikāhi udakadhārā. Aṅgulantarikāhi aggikkhandho, aṅgulaṅgulehi udakadhārā. Ekekalomato aggikkhandho, ekekalomato udakadhārā. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattati. Channaṃ vaṇṇānaṃ nīlānaṃ pītānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjaṭṭhānaṃ pabhassarānaṃ ubbahanabhūtānaṃ yamakā yamakā vaṇṇā pavattanti. Bhagavā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Bhagavā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Bhagavā nisīdati, nimmito caṅkamati vā tiṭṭhati vā seyyaṃ vā kappeti. Bhagavā seyyaṃ kappeti, nimmito caṅkamati vā tiṭṭhati vā nisīdati vā. Nimmito caṅkamati, bhagavā tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Nimmito tiṭṭhati, bhagavā caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Nimmito nisīdati, bhagavā caṅkamati vā tiṭṭhati vā seyyaṃ vā kappeti. Nimmito seyyaṃ kappeti, bhagavā caṅkamati vā tiṭṭhati vā nisīdati vāti vividhaṃ yamakapāṭihāriyaṃ titthiyānaṃ maddanatthāya akāsīti. Ettha ca pana yo koci evarūpaṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ samattho ce. So āgacchatūti codanāsadisattā vuttaṃ atthādānaparidīpananti. Atthādānañhi anuyogo, paṭipakkhassa atthassa ādānaṃ gahaṇanti katvā, tassa paridīpanaṃ atthādānaparidīpanaṃ. Titthiyamaddananti pāṭihāriyaṃ karissāmāti kuhāyanavasena pubbe uṭṭhitānaṃ titthiyānaṃ maddanaṃ. Tañca tathā kātuṃ asamatthatā sampādanameva. Tadetaṃ padadvayaṃ yamakapāṭihāriyanti etena sambandhitabbanti.
1 2 3 4 5 6 7