三词义的注释·杂说注释
1. 法集论母义释 · 67 段
杂说注释巴利
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
在这里,先依生类等把一切心和心所法统摄起来,然后应当宣说杂论。正如前面所说:善心二十一种,不善心十二种,果报心三十六种,唯作心二十种,这样全部合计有八十九种;或者,因为出世间心按禅支相应的差别有四十种,所以也有一百二十一种。其中,欲界心五十四种,色界心十五种,无色界心十二种,出世间心八种或四十种。在欲界心中,善心八种,果报心二十三种,唯作心十一种,无因心十八种。其余的则无论属于四地中的哪一地,都是有因的。其中,按生类计算心数,前面已经说过。至于心所,则是:信、念、惭、愧、无贪、无瞋、身轻安等十二种,中舍性、无痴、两种无量、三种离,以及痴、无惭、无愧、掉举、贪、见、瞋、疑、慢、嫉、悭、恶作、昏沉、睡眠,还有触、受、想、思、一境性、命根、作意、寻、伺、喜、精进、欲、胜解,一共五十二种。巴利
Ettha ṭhatvā sabbe cittacetasikadhamme jātisaṅgahādito samodhānetvā pakiṇṇakakathā vattabbā. Yathāvuttāni hi cittāni kusalāni ekavīsati, akusalāni dvādasa, vipākāni chattiṃsa, kiriyāni vīsati cāti sabbānipi ekūnanavutividhāni, lokuttarānaṃ jhānaṅgayogabhedato cattālīsavidhattā ekavīsasataṃ vā honti. Tesu kāmāvacarāni catupaññāsa, rūpāvacarāni pannarasa, arūpāvacarāni dvādasa, lokuttarāni aṭṭha, cattālīsaṃ vā. Kāmāvacaresu ca kusalāni aṭṭha, vipākāni tevīsati, kiriyāni ekādasa, ahetukāni aṭṭhārasa. Sesāni pana catubhūmakānipi sahetukāni. Tesu ca jātito cittagaṇanā pubbe vuttāva . Cetasikā pana saddhā sati hirīottappaṃ alobho adoso kāyapassaddhādayo dvādasa, tatramajjhattatā amoho appamaññādvayaṃ, viratittayañca moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccañca lobho diṭṭhi doso vicikicchā ca māno issā macchariyaṃ kukkuccaṃ thinaṃ middhañca phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyañca manasikāro ca vitakko vicāro pīti vīriyaṃ chando adhimokkho cāti dvepaññāsa honti.
在这其中,中舍性、两种无量、慢等六种、作意、欲、胜解这十二种法,在各自相应的地方只是不定生起的;三离和掉举在某些情况下也是不定生起的。在这些法当中,除了中舍性、作意、欲、胜解、掉举和离之外,其余八种在各自相应的地方就是不定性的;而离在某些情况下则是不定的;除了这十一种之外,其余四十一种法都是决定性的。其中,信等二十五种法只属于善和无记;痴等十四种只属于不善;触等十三种通于善、不善、无记三类。因为绝对只属于善或只属于无记的法并不存在,不过在善心相应的时候就是善,在无记心相应的时候就是无记。而痴等本身就是不善,其余的则因为与它们相应,所以这一切法都随着相应心的差别而有差别,应当这样理解。巴利
Tattha tatramajjhattatā, appamaññādvayaṃ, mānādīni cha, manasikāro chando adhimokkho cāti dvādasa dhammā yathāṭhāne yevāpanakā eva, viratittayaṃ, uddhaccañca katthaci yevāpanakā. Tesu ca tatramajjhattatā manasikāro chando adhimokkho uddhaccaṃ viratiyoti ime ṭhapetvā sesā aṭṭha yathāṭhāne aniyatā eva, viratiyo pana katthaci aniyatā, ime pana ekādasa ṭhapetvā sesā ekacattālīsa dhammā niyatā eva. Tattha saddhādayo pañcavīsati dhammā kusalābyākatāyeva, mohādayo cuddasa akusalā eva, phassādayo terasa kusalākusalābyākatā tijātikā. Ekantato hi kusalā vā abyākatā vā dhammā natthi, kusalacittasampayuttasamaye pana kusalā, abyākatacittasampayuttasamaye abyākatā ca honti. Mohādayo pana sarūpeneva akusalā, itare ca taṃsampayogena sabbepi cete atthanā sampayuttacittabhedena bhedavantova hontīti veditabbā.
在这些当中,信等十九种心所,在一切善心和有因无记心里,也就是在五十九种心里生起,因此它们各自也有五十九种心的差别。其他的心所也应当这样理解。无痴在这些心里,除了十二种与智不相应的心,在其余的心中生起;二无量则在欲界的有因善心和唯作心里,以及除第五禅之外的色界心里,也就是在二十八种心里生起;三离则在欲界善心和出世间心里,也就是在十六种心里生起。这样,这二十五种法因为在善和无记心里生起,所以称为善与无记性。而在不善心里,痴等四种(痴、无惭、无愧、掉举)在全部十二种不善心里生起;贪在八种贪根心里生起;见在其中的见相应心里生起;慢在见不相应心里生起;嗔、嫉、悭、恶作在嗔相应心里生起;昏沉和睡眠在五种有行心里生起;疑只在疑相应心里生起。这样,这十四种法因为本身就是不善,而且只在不善心里生起,所以称为不善。巴利
Tesu hi saddhādayo ekūnavīsati sabbesu kusalesu ceva sahetukābyākatesu cāti ekūnasaṭṭhicittesu uppajjanti, tato paccekaṃ ekūnasaṭṭhippabhedā ca honti. Evamaññepi ñātabbā . Amoho tesu ñāṇavippayuttāni dvādasa ṭhapetvā sesesu, appamaññā pana kāmāvacaresu sahetukakiriyakusalesu ceva pañcamajjhānavajjitarūpāvacaresu cāti aṭṭhavīsaticittesu, viratiyo pana kāmāvacarakusalesu, lokuttaresu cāti soḷasasu. Evamete pañcavīsati dhammā kusalābyākatesu uppajjanato kusalābyākatā nāma jātā. Akusalesu pana mohādayo cattāro dvādasasupi akusalacittesu uppajjanti, lobho aṭṭhasu lobhamūlesu, diṭṭhi tattha diṭṭhisampayuttesu, māno diṭṭhivippayuttesu, doso issā macchariyaṃ kukkuccaṃ paṭighasampayuttesu, thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikesu, vicikicchā vicikicchāsampayutte evāti. Evamete cuddasapi sayaṃ akusalattā, akusalesveva uppajjanato ca akusalā nāma.
其余的心所中,触等七种法在一切心中都会生起,因为没有任何一种心能缺少这七种法中的任何一种而生起。它们确实是遍一切心的。而寻等心所则要看具体情况。其中,寻在五十五种心中生起,即除了双五识以外的一切欲界心,加上十一种初禅的色界心与出世间心。伺则在这些心以及第二禅心中生起,共在六十六种心里生起。喜在除了第四禅以外的悦俱心中生起。精进在除了双五识、意界和三推度心以外的心中生起。欲在除了无因心和痴心以外的心中生起。胜解在除了双五识和疑俱心以外的心中生起。这样,这十三种心所因为在善、不善、无记心中都能生起,所以称为三性。而且应当知道,它们各自随着相应心的不同,数目也有差别。正如心虽然从自相上说只有一种,却因相应、状态等差别而有所不同,心所也应同样理解,至于它们的具体差别,我们后面再讲。巴利
Itaresu ca phassādayo satta dhammā sabbacittesu, na hi taṃ cittamatthi, yaṃ imesu ekenāpi vinā uppajjati. Sabbatthakā hi ete. Vitakkādayo pana yathāyogikā. Tesu hi vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaresu ceva ekādasasu paṭhamajjhānikarūpāvacaralokuttaresu cāti pañcapaññāsacittesu uppajjati. Vicāro pana tesu ceva tathā dutiyajjhānikacittesu cāti chasaṭṭhicittesu. Pīti catutthajjhānikavajjitasomanassasahagatesu. Vīriyaṃ dvipañcaviññāṇamanodhātusantīraṇattikavajjitesu. Chando ahetukamomūhavajjitesu. Adhimokkho dvipañcaviññāṇavicikicchāyuttavajjitesu. Evamete terasa kusalākusalābyākatesu uppajjanato tijātikā nāma jātā. Sampayuttacittabhedena cesaṃ paccekaṃ gaṇanābhedopi veditabbo. Yathā hi cittaṃ salakkhaṇato ekavidhampi sampayogāvatthādibhedeneva bhinnaṃ, tathā cetasikāpi paccekanti ñātabbā, visesaṃ pana nesaṃ vakkhāma.
在依处摄里,先说这些心:欲界果报意界、生笑心、嗔相应心、嗔恚心、色界心、初道心,这四十三种心,按照前面所说的方式,各自依各自的依处生起;无色界果报心则不依依处生起;其余四十二种心,既依依处生起,也因为在无色界中也能生起而不依依处。因为无色界众生根本没有六种依处,色界众生没有鼻等三种依处,而且在任何地方,缺少相应依处的识都不能生起,这是定则;至于无想有情,则完全没有依处和识,因为他们结生时只有命根九法聚的色法,在生命期间作为有分转起,死时作为死亡转起。正如这里对心所说,与它们相应的心所,在依处摄属上的差别也应同样了知。但有一点不同:在这些心所中,嗔、嫉、悭、恶作只依心所依处,并且只在欲界生起;悲和喜则在色界也能生起,但不在无色界,因为在无色界连色界的前行心也不生起。其余一切心所,则无论依依处或不依依处,在三界中都能生起。其中,触等七种依六种依处生起,其余心所只依心所依处;其余与心相同。巴利
Vatthusaṅgahe pana nesaṃ cittesu tāva kāmāvacaravipākamanodhātuhasitāni, dosasampayuttapaṭigharūpāvacarapaṭhamamaggāni cāti tecattālīsa cittāni heṭṭhā vuttanayena yathāsakaṃ vatthūni nissāyeva uppajjanti, arūpāvacaravipākāni pana anissāyeva, sesāni dvecattālīsa nissāyapi, āruppesupi uppajjanato anissāyapi. Arūpīnaṃ hi chapi vatthūni na santi, rūpīnaṃ pana ghānādīni tīṇi, sabbattha ca taṃtaṃvatthurahitānaṃ sabbattha niyataviññāṇānipi, asaññīnaṃ pana sabbānipi vatthuviññāṇāni na santi. Tesaṃ hi jīvitanavakameva rūpaṃ paṭisandhi, pavattiyaṃ bhavaṅgaṃ, maraṇakāle cuti ca hutvā pavattati. Yathā cettha cittānaṃ, evaṃ taṃsampayuttacetasikānampi vatthuto saṅgahabhedo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tesu hi doso issā macchariyaṃ kukkuccañca hadayavatthuṃ nissāya kāmaloke eva uppajjati. Karuṇāmuditā pana rūpalokepi, na arūpe. Tattha hi rūpāvacarapubbabhāgānipi na uppajjanti, sesā pana sabbe nissāyapi anissāyapi tīsupi bhavesu uppajjanti. Tattha hi phassādayo satta chapi vatthūni, itare pana hadayamevāti, sesaṃ cittasamaṃ.
在作用与门的摄属中,应当知道这些心的生起过程:它们如何以十四种作用,从六门和无门的状态中生起。当众生以善业或不善业的力量,在三界中投生时,他们临命终时,大多数情况下会在六门中的某一门,现起业、业相、趣相三者中的一种。执取了这个所缘之后,舍俱的无因异熟意识界两种、八大异熟心、九种色界与无色界异熟心,一共十九种心,就按照前面所说的方式,在各自相应的地中作为结生心生起;这些心又以有分和死亡的作用,成为无门而生起。因为众生临终时,除了无想有情之外,能引生来世结生的过去业,或者造那业时成为所缘的色等六种境——包括过去等差别、超越时间的业相,或者与将要投生之处相应的如意树、母胎、地狱火焰网等趣相,会以业力恰如其分地在六门中的某一门现起,就像黄昏时山影覆盖大地一样,附着在心相续上而呈现。当所缘这样现起时,对于以业力无间断生起的心相续,由于寿尽、业尽、两者俱尽或毁坏业之中的某一种,濒临死亡者的心路心以及各自的有分之后,死亡心生起;紧接着,以所执取的业、业相等为所缘,适当地在三界中,以某种结生心作为另一生中的第一心生起。巴利
Kiccadvārasaṅgahe pana nesaṃ cittaṃ yathā ca cuddasahi kiccehi chadvārikadvāravinimuttabhāvena, evaṃ pavattikkamo veditabbo. Yadā hi kusalākusalabalena tīsu bhūmīsu sattā nibbattanti, tadā tesaṃ maraṇakāle yebhuyyena channaṃ dvārānamaññatarasmiṃ paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānamaññataraṃ gahetvā upekkhāsahagatavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayañceva aṭṭha mahāvipākāni, nava rūpārūpavipākāni ceti ekūnavīsati cittāni heṭṭhā vuttanayena yathāsakabhūmīsu paṭisandhi hutvā uppajjanti, tāneva bhavaṅgacutivasena dvāravinimuttāni nāma honti. Maraṇakāle hi sattānaṃ asaññisattavirahitānaṃ bhavantare paṭisandhijanakaṃ atītaṃ kammaṃ vā taṃkammakaraṇakāle visayopakaraṇādibhūtaṃ rūpādichabbidhampi atītādibhedaṃ kālavinimuttañca kammanimittaṃ vā upapajjamānabhavānurūpaṃ kapparukkhamātukucchinirayaggijālādigatinimittaṃ vā kammabalena yathārahaṃ channaṃ dvārānamaññatarasmiṃ sāyanhe pabbatacchāyā pathaviyaṃ viya cittasantāne allīyamānaṃ upaṭṭhāti. Evaṃ upaṭṭhite ca tasmiṃ ārammaṇe kammabalena nirantaraṃ pavattamānacittasantānassa āyukkhayakammakkhayaubhayakkhayaupacchedakakammānamaññatarena paccāsannamaraṇassa tassa tassa vīthicittabhavaṅgānantaraṃ cuticittaṃ hoti, tadanantaraṃ kammakammanimittādīsu yathāgahitaṃ ārabbha yathārahaṃ tīsu bhavesu yaṃ kiñci paṭisandhicittaṃ bhavantare paṭhamacittaṃ hutvā uppajjati.
在此,二因者与无因者命终之后,只生起十种欲界结生心,不生起其余的;欲界三因者命终之后,则一切结生心都可生起;色界者命终之后,没有无因结生;无色界者命终之后,除下界的无色界结生心以外,较高无色界的结生心以及欲界三因结生心都能生起。无想有情从色界命终后,在下一世中只缘此前所执取的业等,生起不含无因的欲界结生心,不生起其余的。凡夫、入流者与一来者命终之后,不会在净居天结生。有学圣者没有二因、无因、无想的结生;无学圣者则任何结生都没有。因为他们命终之后,就以无余涅槃界般涅槃,被称为无执取般涅槃者。这样,所执取的结生灭去之后,那一颗心就在同一个所缘上成为有分;如果没有心路心生起,即使在无梦熟睡等时候,也像河流一样,不间断地流转无数刹那,直到死亡。应当知道,这十九种识便是这样以结生、有分、死亡的方式流转的。巴利
Tattha ca duhetukāhetukacutiyānantaraṃ dasa kāmāvacarapaṭisandhiyova honti, na itarā, kāmāvacaratihetukāya cutiyā sabbāpi honti, rūpāvacarāya pana cutiyāpi ahetukapaṭisandhirahitā, arūpāvacarāya cutiyā heṭṭhimavajjitāruppapaṭisandhiyo ceva kāmāvacaratihetukapaṭisandhiyo ca, asaññīnaṃ pana rūpacutito bhavantare gahitapubbaṃ kammādimevārabbha ahetukarahitā kāmāvacarapaṭisandhiyova honti, na itarā. Puthujjanānaṃ, pana sotāpannasakadāgāmīnañca cutiyā suddhāvāsesu paṭisandhi na hoti, sekhānaṃ dvihetukāhetukāsaññipaṭisandhiyo, asekhānaṃ pana sabbāpi paṭisandhiyo na honti. Te hi cutito nirupadhisesanibbānena anupādāparinibbānappattā nāma honti. Evaṃ gahitapaṭisandhinirodhato paraṃ tadeva cittaṃ tasmiññevārammaṇe bhavaṅgaṃ hutvā cutipariyosānaṃ asati vīthicittuppāde supinampi adisvā niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhampi nadīsotaṃ viya nirantaraṃ pavattati. Evaṃ ekūnavīsativiññāṇānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattikkamo veditabbo.
当有分相续这样流转时,如果诸根已经成熟,并且有同分、其他条件配合的极大色所缘撞击眼门,那么由于撞击的力量,那里会有两次有分波动;紧接着,有分被截断,然后在那色所缘上,唯作意界生起,完成转向作用后立刻灭去。紧接着,在两种眼识中,按情况生起其中一种,完成看的作用;紧接着,在两种异熟意界中,生起其中一种,完成领受作用;紧接着,在三种异熟意识界中,生起其中一种,完成推度作用;紧接着,舍俱、唯作、无因的意识界生起,完成确定作用;紧接着,在二十九种欲界速行心中,按情况有某一种生起七次、六次,或者在临终等时候只生起五次,完成速行作用;紧接着,在十一种彼所缘作用中,属于大异熟推度心的某一种按情况生起一次或两次,完成彼所缘作用后,生起又灭去;紧接着,有分相续本身继续流转。这样,在眼门中,七种作用、四十六种心就一起生起。巴利
Evaṃ pana vattamāne bhavaṅgasantāne yadā indriyaparipākamāgamma sabhāgapaccayantarasahitaṃ atimahantaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre ghaṭṭeti, tadā ghaṭṭanānubhāvena dvikkhattuṃ tattha bhavaṅgacalanaṃ hoti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vocchinditvā tasmiṃ rūpārammaṇe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tathā tadanantaraṃ cakkhuviññāṇadvaye yathārahamekaṃ dassanakiccaṃ, tadanantaraṃ vipākamanodhātudvayā aññataraṃ sampaṭicchanakiccaṃ, tadanantaraṃ vipākamanoviññāṇadhātuttayā aññataraṃ santīraṇakiccaṃ, tadanantaraṃ upekkhāsahagatakiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ, tadanantaraṃ ekūnatiṃsakāmāvacarajavanesu yaṃ kiñci yathārahaṃ sattakkhattuṃ, chakkhattuṃ, maraṇakālādīsu pañcakkhattumeva vā javanakiccaṃ sādhayamānaṃ, tadanantaraṃ ekādasasu tadārammaṇakiccesu mahāvipākasantīraṇesu yathārahamekaṃ sakiṃ, dvikkhattuṃ vā tadārammaṇakiccaṃ sādhayamānaṃ uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ bhavaṅgasantati eva pavattati. Evaṃ cakkhudvāre sattakiccāni chacattālīsa cittāni sambhavanti.
当声音等所缘按照上面所说的方式撞击耳门等门时,也和眼门一样,各自生起四十六种心。只是在这里,转向之后,在眼识的位置上,耳识等两种识依次生起,完成听等作用。如此,在五门中,对于极大的五种所缘,只有五十四种欲界心生起。不过,有人在这里主张:有行速行心不在五门中生起,因为没有先前的加行;它们只在意门中生起。巴利
Yadā pana vuttanayena saddārammaṇādīni sotadvārādīsu ghaṭṭenti, tadāpi cakkhudvāre viya paccekañca chacattālīseva bhavanti. Kevalaṃ hettha āvajjanānantaraṃ cakkhuviññāṇaṭṭhāne sotaviññāṇādidvayāni yathākkamaṃ savanādikiccāni sādhayamānāni uppajjantīti. Evaṃ pañcadvāre atimahante pañcārammaṇe catupaññāsa kāmāvacaracittāneva sambhavanti. Keci panettha ‘‘sasaṅkhārikajavanāni pañcadvāre na uppajjanti pubbappayogāsambhavā, manodvāreyevetāni uppajjantī’’ti vadanti.
对于大所缘,则没有彼所缘。因为所缘在速行的同时就已经过去,所以速行结束时只有有分。对于小所缘,则连速行也没有。在这里,确定心站在速行的位置上,运转两三次后就灭去,此后就是有分。这一回合可以在“我好像看见,我好像听到”等说法出现的时候得到。对于极小所缘,因为确定等无法成立,只有有分的波动而已,没有转向等。因为,当转向使有分转动之后,确定还没来得及到达,在这中间,眼识之后的心就会沉入有分,所以不存在这个位置;也不是在所缘不呈现的时候,五门路心会运转起来。这就是依所缘呈现的差别,在五门中心生起的规律。巴利
Mahante pana tadārammaṇavajjitāni. Visayassa javanasamakālameva atītattā javanāvasāne bhavaṅgaṃ hoti. Paritte pana javanampi natthi. Voṭṭhabbanaṃ hettha javanaṭṭhāne ṭhatvā dvattikkhattuṃ pavattitvā nirujjhati, tato paraṃ bhavaṅgaṃ hoti. Ayaṃ pana vāro ‘‘diṭṭhaṃ viya me , sutaṃ viya me’’tiādikathanakāle labbhati. Atiparitte pana voṭṭhabbanappādā asaṇṭhahanato bhavaṅgacalanamattameva, na āvajjanādīni. Āvajjanena hi bhavaṅge āvaṭṭite voṭṭhabbanaṃ appatvā antarā cakkhuviññāṇānantaraṃ cittaṃ bhavaṅgaṃ otarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, nāpi appavattamāne visaye pañcadvārikavīthicittāni pavattantīti. Ayaṃ pañcadvāre visayappavattibhedena cittappavattiniyamo.
在意门里,当六种所缘呈现于面前时,按照前面所说的方式,在有分波动和意门转向之后,在善、不善、果报、非转向唯作这五十五种速行作用中,无论哪一种速行缘取欲界所缘而生起,从那时起,对欲界所缘就有了彼所缘。
在安止速行中,生起的次第是这样的:修习止观业处的人,已经在自己各自的所缘上生起了前分修习,当“现在安止要生起了”时,在有分波动和转向结束之后,在与智相应的欲界速行心里,根据情况,以遍作、近行、随顺、种姓的名称,生起四次或仅三次然后灭去;第四次或第五次时,在广大速行心里,无论是初安止还是神通,都只生起一次;如果是禅那等至,则生起无数次。
但在出世间速行里,善心在同一心相续中只生起一次,紧接着各自的果心生起两次或三次;在果等至路中,只有果心生起无数次。在灭尽定中,按照渐次止灭的次第,从初禅一直到无所有处,依次以转向、遍作等方式入定后出定的人,在种姓心之后,第四无色界速行心生起两次然后灭去,随后在限定的时间内,心不再生起;出定时,按照转向、遍作心的法则,与不来果或阿拉汉果相应的心根据情况只生起一次。
在那里,从善种姓之后,只有善以及最初的三果生起;从唯作种姓之后,则是唯作和阿拉汉果。在那里,从喜俱的只生起喜俱的,从舍俱的也只生起舍俱的。在这里,只有无学圣者的阿拉汉果唯作速行;其余出世间速行只属于有学圣者各自相应的;善和不善只属于有学和凡夫;只有三因者才有安止。这就是速行的法则。巴利
Manodvāre pana chasu ārammaṇesu āpāthagatesu vuttanayena bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanānantaraṃ kusalākusalaphalanāvajjanakiriyacittesu pañcapaññāsajavanakiccesu yaṃ kiñci kāmāvacarārammaṇamārabbha pavattati, tato pabhuti kāmāvacarārammaṇe tadārammaṇaṃ hoti. Appanājavane ayaṃ pavattikkamo – samathavipassanākammaṭṭhānikānaṃ hi yathāsakavisaye uppāditapubbabhāgabhāvanānaṃ ‘‘idāni appanā uppajjissatī’’ti bhavaṅgacalanāvajjanāvasāne ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanesu aññatarasmiṃ yathārahaṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ, tikkhattumeva vā uppajjitvā niruddhe catutthaṃ, pañcamaṃ vā mahaggatajavanesu yaṃ kiñci paṭhamakappanābhiññābhūtaṃ ekavārameva, jhānasamāpattibhūtaṃ anantavārampi javati. Lokuttarajavanesu pana kusalāni ekasantāne ekavārameva javanti, tadanantaraṃ yathāsakaṃ phalacittañca dvattivāraṃ, phalasamāpattivīthiyaṃ phalameva anantavārampi javati, nirodhasamāpattiyaṃ pana anupubbanirodhavasena paṭhamajjhānato yāvākiñcaññāyatanā yathākkamaṃ āvajjanaparikammādivaseneva samāpajjitvā vuṭṭhitassa gotrabhuto anantaraṃ catutthāruppajavane dvikkhattuṃ javitvā niruddhe yathāparicchinnakālañca cittaṃ na uppajjati, vuṭṭhānakāle ca āvajjanaparikammacittaniyāmena anāgāmiphalaṃ, arahattaphalaṃ vā yathārahamekavārameva uppajjati. Tattha ca kusalagotrabhuto anantaraṃ kusalañceva ādito phalattayañca appeti, kiriyāgotrabhuto kiriyaṃ, arahattaphalañca. Tatthāpi somanassasahagatato somanassasahagatameva, upekkhāsahagatato ca upekkhāsahagatameva appeti. Asekhānameva cettha arahattaphalakiriyājavanāni, yathāsakaṃ sekhānameva sesalokuttarāni, sekhaputhujjanānameva kusalākusalāni, tihetukānameva appanā honti, ayaṃ javananiyamo.
安止速行之后,就没有彼所缘了。因为彼所缘只生起于欲界的速行所缘,而且只对欲界结生的人才生起;所缘还必须极其广大、清晰,或是微细的所缘。对于极可意的所缘,推度、唯作速行和彼所缘都是与喜相应的;对于可意、中等的所缘,以及不可意的所缘,则是与舍相应的。然而,如果结生是喜俱的,忧受之后喜受的生起已被否定,那么当他缘极可意等所缘而生起嗔速行时,彼所缘和有分都不会生起。这时,他即使没有转向,也会缘取另一个以前已经熟悉的、微细的所缘,生起与舍相应的推度,紧接着就是有分——就像出灭尽定的人自然生起果报一样。这就是彼所缘的法则。巴利
Appanājavanato paraṃ pana tadārammaṇaṃ natthi. Javanārammaṇesu hi kāmāvacarabhūtesveva kāmāvacarapaṭisandhikānameva atimahante, vibhūte ca visaye tadārammaṇamuppajjati. Atiiṭṭhe panārammaṇe santīraṇakiriyājavanatadārammaṇāni somanassasahagatāni, iṭṭhamajjhatte, aniṭṭhe ca upekkhāsahagatāni honti. Yadā pana domanassānantaraṃ somanassassa paṭṭhāne paṭikkhittattā somanassapaṭisandhikassa atiiṭṭhādīsu paṭighe javite tadārammaṇabhavaṅgāni na uppajjanti, tadā aññaṃ paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha anāvajjanampi nirodhato vuṭṭhahantassa sāmaññaphalaṃ viya antarā upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati, tamanantaritvā bhavaṅgaṃ hotīti ayaṃ tadārammaṇaniyamo.
在有分之后,六门中依次生起转向等路心。就这样,直到寿命结束,识都按照这个次序、依照心的定则运转。路心之后,或者有分之后,最后那十九种心仍然只是有分,在同一个所缘上完成死亡的作用而运转;当它灭去时,有情就叫做死了。从死亡之后,又再次生起结生、有分、路心、死心,就这样心相续不断,像被套上轭的牛一样,在有等趣中不断运转,直到从诸漏中解脱为止,从未间断。在这不断运转的心相续中,并没有一个制定规则者在那里说“你是有分,你接下来是转向……你接下来是彼所缘,而你是有分”等等,这一切只是依照心的定则而运转。巴利
Evaṃ pana bhavaṅgānantaraṃ chadvāre āvajjanādīni vīthicittāni. Iti yāvatāyukaṃ imināva kamena cittaniyāmato viññāṇāni pavattanti. Vīthicittānantaraṃ, pana bhavaṅgānantaraṃ vā sabbapacchimaṃ taṃ ekūnavīsatividhaṃ bhavaṅgameva tasmiññevārammaṇe cutikiccañca sādhayamānaṃ pavattati, tasmiṃ niruddhe satto cuto nāma hoti. Tatopi cutito puna paṭisandhibhavaṅgavīthicutiyoti evaṃ punappunaṃ cittasantānaṃ yantayuttagoṇo viya bhavādīsu yāvānupādāya āsavehi na vimuccati, tāvāvicchinnaṃ pavattati eva. Evaṃ pavattamāne ca cittasantāne ‘‘tvaṃ bhavaṅgaṃ nāma hoti, tvaṃ tadanantaraṃ āvajjanaṃ…pe… tvaṃ tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ nāma hoti, tvaṃ pana bhavaṅga’’ntiādinā niyāmako kattā nāma natthi, cittaniyāmenevetaṃ pavattati.
定则有五种:种子定、时节定、业定、法定、心定。
其中,各种种子按照发芽、长叶、抽茎、开花、结果这样的次第,在各自不同的树、草、藤等相续中,产出与自己相似的果实,这叫种子定。
到了某个时节,各种树一下子同时开花、结果、长出新叶,这叫时节定。
某种善业或恶业,给出与那业相似或不相似的果报——有色法或无色法的果报,也就是给出与业相像的果报,这叫业定。
菩萨入胎时、从母胎出生时、成正觉时、转法轮时等出现的三十二种前兆,这叫法定。
像前面说的那样,仅仅按照有分、转向等作用的次第而转起的心,叫心定。
按照这个心定,在那些有作用的心里,双五识、意界和速行心,随各自的情况,只起一种作用;其余的则起两种、三种、四种、五种作用。这些前面已经说过,也很容易理解。一门等情况也是这样。
心是这样,与它们相应的心所,也应当按作用和门来理解它们的归类。但这里有一点不同:就作用来说,一切处都有的触等七个心所,像心一样,执行十四种作用。寻、伺、胜解这三个,除去见等五种作用,就是九种;精进除去领受和推度,就是七种;喜除去确定和转向,再加上推度,就是六种;除去三离与无量的二十个善心所和无记心所,除去欲和推度,就是五种;从这二十个里,无量再除去彼所缘,就是四种;三离只执行速行作用。就门来说,三离只属于意门,悲和喜也一样,而且它们是离门而起的。因为只有在意门里,才有远离恶行和执取有情概念。不善心所则通于六门,其中慢、嫉、悭、恶作只属于意门,有些人这样说;其余的既通六门,也离门而起。其余和心相同。它们的所缘归类,将在小所缘三法里说明。这是散论。巴利
Pañcavidho hi niyāmo – bījaniyāmo utuniyāmo kammaniyāmo dhammaniyāmo cittaniyāmoti, tattha aṅkurapaṇṇadaṇḍapupphaphalādikkamena tesaṃ tesaṃ bījānaṃ aññoññavisadisarukkhatiṇagacchalatādisantāne attanā sadisaphaladānaṃ bījaniyāmo nāma. Tasmiṃ tasmiṃ samaye tesaṃ tesaṃ rukkhānaṃ ekappahārena pupphaphalapallavānaṃ gahaṇaṃ utuniyāmo nāma. Tassa tassa vā kusalākusalakammassa taṃtaṃsadisāsadisarūpārūpavipākadānaṃ, kammasarikkhakavipākadānañca kammaniyāmo nāma. Bodhisattānaṃ paṭisandhiggahaṇe, mātukucchito abhinikkhamane, abhisambodhidhammacakkappavattanādīsu ca dvattiṃsa pubbanimittāni dhammaniyāmo nāma. Yathāvuttena bhavaṅgāvajjanādikiccakkameneva cittappavatti cittaniyāmo nāma. Iminā pana cittaniyāmena yathākkamaṃ kiccavantesu cetesu cittesu dvipañcaviññāṇamanodhātujavanāni yathāsambhavaṃ ekakiccaṭṭhānāni, sesāni pana dviticatupañcakiccaṭṭhānāni, tāni ca pubbe vuttāni, suviññeyyāni ca. Evaṃ ekadvārikādīni ca. Yathā ca cittānaṃ, evaṃ taṃsampayuttacetasikānampi kiccadvāravasena saṅgaho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – kiccato hi sabbatthakā tāva satta cittaṃ viya cuddasa kiccāni karonti. Vitakkavicārādhimokkhā pana tayo dassanādipañcakiccāni vajjetvā nava, vīriyaṃ tato sampaṭicchanasantīraṇāni vajjetvā satta, pīti voṭṭhabbanāvajjanānipi vajjetvā santīraṇena saddhiṃ cha, viratiappamaññāvajjitā pana vīsati kusalābyākatā ceva chando ca santīraṇampi vajjetvā pañca, tato appamaññā tadārammaṇampi vajjetvā cattāri, viratiyo pana kusalā javanakiccameva karonti. Dvārato ca viratiyo manodvārikā eva, tathā karuṇāmuditā, dvāravinimuttā ca pana honti. Manodvāre eva hi duccaritaviramaṇaṃ sattapaññattiggahaṇañca hoti. Akusalā pana chadvārikā, tatthāpi mānaissāmacchariyakukkuccāni manodvārikānevāti keci. Avasesā chadvārikā ceva dvāravinimuttā ca. Sesaṃ cittasadisameva. Ārammaṇasaṅgaho pana nesaṃ parittārammaṇattike āvi bhavissatīti. Ayaṃ pakiṇṇakakathā.
不过,无记一词还没有讲完。因为在无记法中,果报无记和唯作无记已经分别说明了,色法无记和涅槃无记则还没有讲到。其中,色法无记从界地来说只属于欲界,不再细分;从相应来说,也根本不可能相应。因为只有有所缘的法才能互相相应,其他法则不能。从法的列举来说,这色法有二十八种。即:地界、水界、火界、风界、眼、耳、鼻、舌、身、色、声、香、味、女根、男根、命根、心所依处、身表、语表、虚空、色之轻快性、色之柔软性、色之适业性、色之积集、色之相续、色之老性、色之无常性、段食。在词句分别中,虽然没有提到心所依处,但后面在《发趣论》原文里,以“依何色而意界与意识界转起”等文句,它会以本身的面貌出现,所以这里已经把它纳入。有些人另外把昏沉色、力色、生起色、生色、病色这五种也拿来,主张“色法有三十三种”,应当驳斥他们,说明这些并不存在,或者已经包含在其他项目里。在这些当中,昏沉根本不是色法,因为盖属于非色法;正是因为昏沉,才以打盹的姿态呈现出色法的活动。力色则包含在风界里,因为它的自性与风界相同;生起色包含在水界里;生色包含在积集和相续里;病色则归入老性和无常性,属于有缘所生色的变异类别,以病来称呼。这样,一切色法就只有二十八种。这是从法的列举所作的判定。巴利
Abyākatapadaṃ pana neva tāva niṭṭhitaṃ. Abyākatesu hi vipākābyākataṃ, kiriyābyākatañca vibhattaṃ, rūpābyākataṃ, pana nibbānābyākatañca avasiṭṭhaṃ. Tattha rūpābyākataṃ tāva bhūmito kāmāvacarameva, na bhinnaṃ, tathā sampayogatopi asambhavo eva. Sārammaṇadhammānameva, hi aññamaññasampayogo, na itaresanti. Dhammuddesato panetaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti. Seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo rūpaṃ saddo gandho raso itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ hadayavatthu kāyaviññatti vacīviññatti ākāso rūpassa lahutā mudutā kammaññatā rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā kabaḷīkāro āhāroti. Padabhājanīye panettha kiñcāpi hadayavatthu na āgataṃ, upari pana paṭṭhānapāḷiyaṃ ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.8) sarūpeneva āgamissatīti taṃ idha gahitaṃ. Keci pana middharūpaṃ balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpanti imānipi pañca gahetvā ‘‘tettiṃsa rūpāni hontī’’ti vadanti, te tesaṃ abhāvaṃ, antogadhabhāvañca vatvā paṭikkhipitabbā. Imesu hi middhaṃ rūpameva na hoti arūpadhammattā nīvaraṇānaṃ. Middheneva hi pacalāyikākārena rūpappavatti hoti, balarūpaṃ pana vāyodhātuyā antogadhaṃ taṃsabhāvattā, sambhavarūpaṃ āpodhātuyā, jātirūpaṃ upacayasantatīsu, rogarūpañca jaratāaniccatāsu pavisati sappaccayasamuṭṭhitarūpavikārabhedesu rogabyapadesatoti sabbaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhameva hoti. Ayaṃ dhammuddesato vinicchayo.
不过,从特相等方面来说:地界以坚硬为特相,以住立为作用,以领受为现起。水界以流动为特相,以增长为作用,以摄集为现起。火界以暖热为特相,以成熟为作用,以提供柔软为现起。风界以支持为特相,以推动为作用,以引发为现起。这四界都以其余三界为近因。眼以能受色法撞击的净色为特相,或者以想要看见的欲望所引生的业所生的净色为特相;以在色法当中牵引为作用;以作为眼识的依处为现起;以想要看见的欲望所引生的业所生的大种为近因。而这一位于眼眶当中、被筋腱和脑髓系缚、与肉相连的眼,其中有白色、黑色、红色以及四大种:因为痰增盛而白,因为胆汁增盛而黑,因为血增盛而红,因为地增盛而坚硬,因为水增盛而流动,因为火增盛而烧灼,因为风增盛而转动。世间所说的眼,布满青色睫毛,点缀着黑白圆环,宛如青莲花瓣,长而宽广。在这具足资具的眼当中,在白环围绕的黑环中央,正对着面前站立者的身形生起之处,就像浇注在七层棉布上的油渗透七层棉布一样,遍满七层眼膜。它由执行住立、结合、成熟、推动四种作用的四界所护持——如同执行持、浴、妆、扇四项事务的四位保姆——由寿命所随护,为色、香、味等所围绕,以时节、心和食物所资助,其量只有虱头大小,成就眼识等各自相应的所依与门之性而安住。法将也曾这样宣说:巴利
Lakkhaṇādito panettha kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu, brūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Uṇhattalakkhaṇā tejodhātu, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu, samudīraṇarasā, abhinīhārapaccupaṭṭhānā. Catassopi cetā sesabhūtattayapadaṭṭhānā. Rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana yadetaṃ akkhikūpake patiṭṭhitaṃ nahārusuttakena matthaluṅgena ābaddhamaṃsayuttaṃ, yattha setampi atthi kaṇhampi lohitampi cattāripi mahābhūtāni, yañca semhussadattā setaṃ, pittussadattā kaṇhaṃ, ruhirussadattā lohitakaṃ, pathavussadattā patthiṇṇaṃ hoti, āpussadattā paggharati, tejussadattā paridayhati, vāyussadattā paribbhamati, yañca loke nīlapakhumasamākiṇṇaṃ kaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ dīghaṃ puthulaṃ cakkhūti vuccati, tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā dhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –
“ 依靠眼净色,他随观诸色;
这个(净色)很小、很细,就像虱子的头一样。”巴利
‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati; Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti.
耳的特相是能承受声音撞击的净色,或者说是由想要听声音的业所生的净色;它的作用是取声音;表现为耳识的依处;近因是想要听声音的业所生的大种。这个连同附属结构的耳孔,位于耳朵内部长着细褐色毛、形状像指套的地方,由前面所说的地界等诸界所护持、随护、资助、支持,适当地成就耳识等的依处和门而存在。巴利
Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ . Idaṃ pana sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese vuttappakārāhi dhātuādīhi katūpakārānupālanaparivāropatthambhaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
鼻净色的特相是能够接受香撞击的净色,或者是欲嗅之业所生的净色;它的作用是于诸香中牵引;现起是作为鼻识的依处;近因是欲嗅之业所生的大种。这个鼻净色位于鼻孔内部连同附属结构、形如山羊足的那个部位,由前述方式的护持、随护、资助、支持,正适当地成就鼻识等的处门而住立。巴利
Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ . Idañca sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese vuttappakāropakārānupālanaparivāropatthambhaṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
舌头的特相是能承受味道撞击的净色,或者说是由想尝味道的欲望所引生的业所形成的净色;它的作用是牵引味道;它的现起是作为舌识的依处;它的近因是由想尝味道的欲望所引生的业所生的大种。这个舌头位于舌面中央上方、形状像莲花瓣尖的地方,连同它的附属结构,通过前面所说的护持、随护、资助、支持,恰当地成就舌识等的依处和门而安住。巴利
Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā. Esā ca sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese vuttappakāropakārānupālanaparivāropatthambhā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati.
身根的特点,是能够承受触所缘撞击的净色;或者说,是由想要触碰的欲望所引发的业所生起的净色。它的作用是接触触所缘;它的现起是作为身识的依处;它的直接因是由想要触碰的欲望所引发的业所生起的大种。
这个身根,在身体里一切被执受的地界、水界等部分中,处处随附遍在,就像油浸透棉絮一样,以刚才说的那种方式护持、随护、支撑,适当地成就身识等的依处和门的作用而安住。
不过,有些论师(《法集论注》600)说:“以火界增胜的大种所生的净色是眼根;以空界、风界、水界、地界增胜的分别是耳根、鼻根、舌根、身根。”另一些论师(《法集论注》600)说:“眼根以火界为自性;耳根、鼻根、舌根、身根以空界、地界、水界、风界为自性。”他们依次给出理由说:“因为与火界等俱生,也因为以色等作为火界等的属性为所缘。”
对这些人应该反问:是谁说过“诸根必须以俱生法的自性而存在”,或者“色等是火界等的属性”?因为在不可分离的诸大种中,根本没法说“这是这个大种的属性,那是那个大种的属性”。
如果他们又说:“因为在火界等增胜的聚合中,可以看到色等更占优势,所以应该接受‘色等是火界等的属性’。”那我们就想问了:如果地界增胜的棉花,其气味会比水界增胜的液体的气味更强吗?冷水的颜色会比火界增胜的热水的颜色更差吗?既然这两者都不成立,那就应该放弃对作为它们依托的诸大种做这种特殊的区分。就像即使在无差别的同一个聚合中,诸大种的色、味等也互不相同,同样,眼净色等也应该这样理解。
那么,它们难道没有差别的原因吗?不是没有。那是什么?就是业。对于由渴爱所生的诸大种来说,业才是它们不共的、特殊的原因。因为若诸大种有差别,净色根本不生起。古师们说:净色属于相同的大种,不属于不同的大种。
这样,由于业的差别,在这些有差别的诸大种中,眼根和耳根取不达境的所缘,因为它们依自己的依处生起,而依处并不黏着于所缘,所以能成为识的因。而鼻根、舌根、身根则取已达境的所缘,因为它们依于依处,而且自己也黏着于所缘,所以能成为识的因。巴利
Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo, phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno. Ayaṃ pana imasmiṃ kāye yāvatā upādinnā pathavīāpokoṭṭhāsā honti, tattha sabbattha kappāsapaṭale sneho viya anugato vuttappakāropakārānupālanaparivāropatthambho kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Keci (dha. sa. aṭṭha. 600) pana ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathaviadhikānaṃ sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. Apare (dha. sa. a. 600) ‘‘tejosabhāvaṃ cakkhu, ākāsapathaviāpavāyusabhāvā sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. ‘‘Tejādisahakārittā, tejādiguṇarūpādivisayattā cā’’ti kāraṇañca yathākkamaṃ vadanti. Te ca vattabbā – ko panevamāha ‘‘sahakārisabhāveheva indriyehi bhavitabba’’nti, ‘‘rūpādayo vā tejādīnaṃ guṇā’’ti. Avinibbhogesu hi bhūtesu ‘‘ayaṃ imassa guṇo, ayaṃ imassa guṇo’’ti na labbhā vattunti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ ‘rūpādayo tejādīnaṃ guṇā’’’ti, te vattabbā iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathaviadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇatopi sītūdakassa vaṇṇo parihāyetha. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyetha tametesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ. Yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayopīti gahetabbametaṃ. Kiṃ panesaṃ visesakāraṇaṃ natthīti? No natthi. Kiṃ pana tanti? Kammameva nesaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ janakataṇhājanitānaṃ bhūtānaṃ visesato. Bhūtavisese hi sati pasādova nuppajjati. Samānānaṃ hi bhūtānaṃ pasādo, na visamānānanti porāṇā. Evaṃ kammavisesato visesavantesu cetesu cakkhusotāni asampattavisayaggāhakāni attano nissayaṃ anallīnanissayeva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā pana sampattavisayaggāhakā nissayavasena ceva sayañca attano nissayaṃ allīne eva visaye viññāṇahetuttā.
有些论师则说:眼根和耳根同样都是取已到达之境的所缘。因为对于远方的月亮、色法等,眼射线以快速运行而与它们连接;对于声音,则是声音辗转传来,撞击耳孔而生起识。正因如此,对于被墙壁等隔开的色与声,以及位于有间断的山窟、洞穴等处的色与声,识不会生起。他们的说法也应这样理解:对于眼根来说,远处和近处的月亮、树木等,眼射线与之连接的能力并没有可察觉的时间差别;对于声音来说,远处和近处的声音,其传来并撞击耳孔的能力也没有可了知的时间差别,这个能力作为生起识的因,应当予以承认。此后,应当承认唯有就在彼处者才具有生起识的能力。而被墙壁、洞窟等隔开的色与声,因为缺少辅助条件,所以不能进入根的范围。否则,对于那些情况,也不应认为根与境的接触会主动前往。阻止声音等的到来,就是阻止识的生起;同样,因为缺少辅助条件,所以没有进入根的范围,而识的生起则随根与境实际有怎样的接触而定,应当这样理解。巴利
Keci pana ‘‘cakkhusotānipi sampattavisayaggāhakāneva, dūre ṭhitesupi candarūpādīsu sīghayāyinayanaraṃsisaññogena, saddānañca paramparāyāgantvā sotabile ghaṭṭanena viññāṇuppattito. Teneva hi kuṭṭādiantaritesu, vicchiddapabbataleṇādigatesu ca rūpasaddesu viññāṇaṃ na uppajjatī’’ti vadanti. Tesampi hi cakkhuno dūrāsannesu candarukkhādīsu anupalakkhitakālabhedena raṃsisamāyojanasāmatthiyaṃ, saddānampi dūrāsannānaṃ aviditatābhedaṃ āgantvā sotabilaghaṭṭanasāmatthiyaṃ viññāṇuppattihetubhūtaṃ upagantabbaṃ. Tato paraṃ tattheva ṭhitānaññeva viññāṇuppādanasāmatthiyopagamanaṃ. Kuṭṭaleṇādiantaritānañca rūpasaddānaṃ sahakāripaccayavirahato anāpāthagamanaṃ. Itarathā tesampi tādisesu indriyasaññogaṃ na dhāvitabbaṃ. Gamananivāraṇampi uppattinivāraṇameva, tatheva sahakāripaccayavirahato yādiseva tesaṃ indriyasaññogo hoti, tādise viññāṇuppatti hotīti gahetabbaṃ.
眼根先不说,它因为能取到远处月亮等对象,所以可以说是取未到境的。但耳根呢?远处有人砍树、有人洗衣时,声音和那些远处就能看见的身体动作等是一起的,耳根却没法取到那样的声音,那它怎么能一点点分辨出那个声音,还说它是取未到境的呢?这里应当知道:斧头、衣物等最初落下的声音很弱,就像手折树枝、树叶摇动等发出的微弱声音一样,并不会辗转传过来,也不会进入耳的范围。后来因为撞击、摩擦变得强烈,生起的大声音,就好像传过来了一样,其实是在那里就进入了耳的范围。否则,远近等区别就立不住了,就会像香等那样。所以,眼根和耳根是取未到境的,而鼻根等是取已到境的。巴利
Cakkhu tāva dūre ṭhitānaṃ candādīnampi gahaṇato asampattaggāhakaṃ hotu, sotaṃ pana dūre rukkhaṃ chindantānaṃ, vatthaṃ dhovantānañca dūratova paññāyamānakāyavikārādinā saddhiṃ saddaṃ gahetuṃ asamatthatāya kathaṃ saṇikaṃ vavatthāpayamānaṃ taṃ asampattaggāhakaṃ hotīti? Tatthāpi ca kuṭhārivatthādīnaṃ paṭhamanipātasaddānaṃ mandatāya yathā hatthachijjamānasākhāpalāsacalanādisamuṭṭhitamandasaddānaṃ paramparāyāgamanaṃ natthi, tathā anāpāthagamanampi, pacchā pana ghaṭṭanānighaṃsassa balavatāya uppannamahāsaddānaṃ āgamanaṃ viya tattheva ṭhitānaññeva āpāthagamanaṃ hoti, itarathā dūrāsannādivavatthānāni na siyuṃ gandhādīnaṃ viya, tasmā asampattagocarānevetāni, ghānādīni ca sampattagocarānīti veditabbāni.
这些(五净色)就像蛇、鳄鱼、鸟、狗和豺狼一样。蛇不喜欢外面洒扫平整的地方,它舍弃那里,偏偏以草丛、落叶堆、蚁丘等凹凸不平的地方作为栖身之处;同样,眼也舍弃平整的墙壁等,而以男女、花藤、图画等不平整的地方作为所乐之处。鳄鱼舍弃在陆地上行走,而以水中的洞穴作为栖身之处;同样,耳也以窗户孔洞等缝隙作为所乐之处。兀鹫等鸟类舍弃地面和树木等,而以在空中飞翔作为所乐之处;同样,鼻也向上翘起,为了吸入携带香气的风,而以虚空作为所乐之处。狗舍弃在村外游走,为了寻找食物而以村落为栖身之处,心倾向于厨房等地方;同样,舌也以水为所乐之处。豺狼舍弃在坟场外游走,为了寻找肉而以坟场为栖身之处;同样,身即使能得到无执受的乐触和床座等,也仍然以有执受为所乐之处。因为众生得不到其他有执受的东西时,就会把膝盖塞进胸口,用手托着头躺下。这五净色是以光、空、风、水、地为条件而生起识的。应当知道,这五种净色的确定,是依据它们的特相、作用、现起、足处、所依、行境、所乐和缘的差别来了知的。巴利
Ahisuṃsumārapakkhikukkurasiṅgālasadisāni cetāni. Yathā hi ahi nāma bahisittasammaṭṭhaṭṭhāne nābhiramati, taṃ vihāya tiṇapaṇṇagahanavammikādivisamajjhāsayova hoti, evaṃ cakkhupi sammaṭṭhabhittiādiṃ vihāya itthipurisapupphalatācittādivisamajjhāsayaṃ hoti. Yathā ca suṃsumāropi bahi caraṇaṃ vihāya udake bilajjhāsayo hoti, evaṃ sotampi vātapānacchiddādibilajjhāsayaṃ hoti. Yathā hi gijjhādipakkhīpi bhūmirukkhādiṃ vihāya ākāse pakkhandanajjhāsayo hoti, evaṃ ghānampi uddhaggaṃ hutvā gandhapavesakavātākaḍḍhanatthaṃ ākāsajjhāsayaṃ hoti. Yathā kukkuro bahigāmacāraṃ vihāya āmisagavesī gāmajjhāsayo mahānasādininnacitto hoti, evaṃ jivhāpi āpajjhāsayā hoti. Yathā ca siṅgālo bahisusānacāraṃ vihāya maṃsagavesī susānajjhāsayo hoti, evaṃ kāyopi anupādinnaṃ sukhasamphassasayanādiṃ labhitvāpi upādinnajjhāsayo hoti. Aññaṃ hi upādinnakaṃ alabhamānā sattā attano jaṇṇukāni urantaraṃ pavesetvā hatthatale sīsaṃ katvāpi nipajjanti. Ālokavivaravāyujalapathavipaccayāni cetāni viññāṇuppādakāni. Evametesaṃ pañcannaṃ pasādānaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadesanissayagocarajjhāsayappaccayabhedena vavatthānaṃ veditabbaṃ.
色法的特相是撞击眼根,作用是成为眼识的对象,现起是成为眼识的行境,足处是四大种。就像对色法这样,应当知道对一切所造色也都是同样的足处,不过差别之处我们接下来会说明。这个色法有青色、黄色、红色、白色、黑色、绯红色、褐色、影、光、明、暗等多种。不过有些人说:“所谓暗,只是没有光而已,正因为如此,那里的色法才看不见。”这种说法不对。就像蓝云、蓝宝石等的影,是跟光不同类的一种色处;同样,墙壁、屋顶、地面、山等的影,以及变得浓密、能遮住罐子等色法的暗,应当看作跟光不同类。声的特相是撞击耳根,作用是成为耳识的对象,现起是成为耳识的行境。声有歌声、鼓声等多种。香的特相是撞击鼻根,作用是成为鼻识的对象,现起是成为鼻识的行境。香有根香、心材香等多种。味的特相是撞击舌根,作用是成为舌识的对象,现起是成为舌识的行境。味有根味、皮味等多种。巴利
Cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ, yathā cetassa, evaṃ sabbesampi upādārūpānaṃ padaṭṭhānaṃ veditabbaṃ, visesaṃ pana vakkhāma. Tayidaṃ rūpaṃ nīlapītalohitodātakāḷamañjiṭṭhasāmachāyātapaālokandhakārādivasena anekavidhaṃ. Keci pana ‘‘andhakāro nāma ālokābhāvamatto eva, tato eva tattha gatarūpāni na dissantī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Yathā hi nīlameghamaṇiādīnaṃ chāyā ālokavisadisā vaṇṇāyatanabhūtā hoti, evaṃ bhitticchadanabhūmipabbatādicchāyā ca ghanībhūtā ghaṭarūpādicchādanato ālokavisadiso andhakāroti daṭṭhabbo, sotapaṭihananalakkhaṇo saddo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno. So gītabherisaddādivasena anekavidho. Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno. So mūlagandhasāragandhādivasena anekavidho . Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno. So mūlarasatacarasādīnaṃ vasena anekavidho.
女根的特相是女性性,作用是表明“这是女人”,现起是作为女相、女征、女态、女仪的原因。
男根的特相是男性性,作用是表明“这是男人”,现起是作为男相、男征、男态、男仪的原因。
这两种根之所以成为男女相状等的原因,并不是从它们自身的本性来说的。因为在《发趣论》里,并没有说它们以任何缘的方式成为那些法的缘,而只是说它们是自己生起的缘——也就是作为生起自己的业的缘而来。由于随顺于男女各自确定的相、征、态、仪的色法也决定地生起,而且相、征等施设也以那根为主,所以说它们有缘的作用和根的作用,这是间接的说法。
正因为如此,女性双性人虽然没有男根,男相、男征等仍然会表现出来;男性双性人虽然没有女根,女相、女征等仍然会表现出来,这都是由前世的业所生起的。如果他们的表相只由各自的根来决定生起,那就会导致第二种表相不存在。因为他们并没有两种根同时存在。如果有,那就会变成任何时候都有两种表相。因为女性双性人只有女根,没有另一种根。可是当她心中对女人生起贪心时,男表相就显现,女表相就隐没。另一种情况也是这样,反过来对应。
然而,因为他们只有一种根是确定的,所以女性双性人自己也能怀孕,也能让别人怀孕。男性双性人能让别人怀孕,自己却不能怀孕。
就像这些双性人的表相,真正的原因是伴随业的贪心,而不是他们的根性;同样,对正常的男女来说,也应该知道:他们各自的相、征等的原因,正是能生起两种根性的业等缘。
这两种根,在最初劫的有情相续中也会生起,后来则在结生时生起,但对一切有情来说,都只是在生命相续中转变。
在这些当中,男相是殊胜的,女相是低劣的。所以男相会被强的不善业所灭,女相会被弱的善业所确立。女相要消失时,是被弱的不善业所灭;男相被确立时,是被强的善业所确立。这样,两者在善趣中,都是被不善业所灭,被善业所确立。
就像身净色遍满整个身体一样,它们并不住在身净色等所住的地方。巴利
Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Ubhinnampesaṃ itthipurisaliṅgādīnaṃ kāraṇabhāvo na sarasato atthi kenaci paccayena nesaṃ paccayabhāvassa paṭṭhāne anāgatattā, attano pana janakapaccayabhūtaāgamanatova. Itthipurisānaṃ paṭiniyataliṅganimittakuttākappabhāvānuguṇarūpānampi niyamena uppajjanato, liṅganimittādivohārānañca tappadhānato paccayabhāvo, indriyabhāvo ca pariyāyato vutto. Teneva hi itthiubhatobyañjanakassa purisindriyābhāvepi purisaliṅganimittādibyañjanaṃ, purisaubhatobyañjanakassa itthindriyābhāvepi itthiliṅganimittādibyañjanañca purimakammato eva uppajjati. Yadi hi nesaṃ taṃtaṃindriyeneva paṭiniyatabyañjanāni uppajjeyyuṃ, dutiyabyañjanassa abhāvo āpajjati. Na hi tesaṃ bhāvadvayaṃ atthi. Yadi siyā, sabbadāpi byañjanadvayassa bhāvappasaṅgo siyā. Itthiubhatobyañjanakassa hi itthindriyameva vijjati, na itaraṃ. Tassa pana yadā itthiyaṃ rāgacittaṃ uppajjati, tadā purisabyañjanaṃ pātubhavati, itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ hoti. Tathā itarassa itaraṃ. Yasmā panesaṃ ekameva indriyaṃ niyataṃ , tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi gabbhaṃ gaṇhāti, parampi gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako paraṃ gaṇhāpeti, sayaṃ pana na gaṇhāti. Yathā tesaṃ ubhatobyañjanakānaṃ kammasahāyaṃ rāgacittameva byañjanakāraṇaṃ, na bhāvo, evaṃ pakatitthipurisānampi bhāvadvayajanakakammādipaccayo eva taṃtaṃliṅganimittādikāraṇanti gahetabbaṃ. Ubhayampi cetaṃ paṭhamakappikānaṃ pavatte samuṭṭhāti, tato aparabhāge paṭisandhiyameva, sabbesaṃ pana pavatte eva parivattati. Imesu ca purisaliṅgaṃ uttamaṃ, itthiliṅgaṃ hīnaṃ, tasmā purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhāti. Itthiliṅgaṃ pana antaradhāyantaṃ dubbalākusalena antaradhāyati, itaraṃ balavakusalena patiṭṭhāti. Evaṃ ubhayampi sugatiyaṃ akusaleneva antaradhāyati, kusaleneva patiṭṭhāti. Kāyappasādo viya ca sakalasarīrabyāpakameva, na ca kāyappasādādīnaṃ ṭhitokāse tiṭṭhati.
如果这样,那是不是身根和性根在一切处都不存在呢?不是。从胜义上说,它们并非在一切处都存在;但是,不能像色、味等那样把它们分开来安立不同的处所。因为从胜义上说,色中并没有味。如果色中有味,那么取色的时候就应该连味也一起取到了。同样地,身根和性根从胜义上说并非在一切处都有,但也并非在一切处都没有,因为它们无法被分离出来。而且,由于能够确定它们各自的特相等,所以尽管它们混居在一处,彼此仍然不相混杂,并不是因为无法分离才说它们不存在。不仅这些,一切色法都是不相混杂的。比如用五种颜色的棉纱搓成灯芯,点燃灯时,虽然火焰看起来连成一片,但每一根纱的火焰各自分开,互不混杂。同样地,身根、性根等虽然聚集在同一处,但在不同的位置上,并没有上下等方位的混杂,它们也是互不混杂的。巴利
Yadi evaṃ na sabbattha kāyabhāvindriyānīti? Nevaṃ paramatthato sabbattha, vinibbhujitvā panesaṃ okāsabhedaṃ paññāpetuṃ na sakkā rūparasādīnaṃ viya. Na hi paramatthato rūpe raso atthi. Yadi siyā, rūpaggahaṇeneva gahaṇaṃ gaccheyya. Evaṃ kāyabhāvindriyāni paramatthato na sabbattha, na ca sabbattha natthi vivecetuṃ asakkuṇeyyatāya heṭṭhā vuttalakkhaṇādivavatthānatopi cesaṃ asammissatā desato na vivekābhāvepi. Na kevalañca imāneva, sabbānipi rūpāni asammissāneva honti. Yathā hi pañcavaṇṇena kappāsena vaṭṭiṃ katvā dīpe jalite kiñcāpi jālā ekābaddhā viya honti, tassa tassa pana aṃsuno pāṭiyekkaṃ jālā aññamaññaṃ asammissāva. Evaṃ kāyabhāvindriyādīni ekasmiṃ ṭhāne samosaṭānipi bhinnaṭṭhānesu heṭṭhupariyādivasena natthi, tānipi asammissāneva honti.
命根的特相是守护俱生色,作用是让这些色法持续运转,现起是让它们安住,足处是应当被维持的诸法。它只在存在的刹那守护俱生色,就像水滋养莲花等一样;在坏灭的刹那则不守护,因为那时它自身也在坏灭。它也守护依各自因缘而生起的诸法,如同乳母守护婴儿;并且它只与自身所生起的诸法相关联而运转,应当理解为如同监督者。巴利
Sahajarūpānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. Atthikkhaṇe eva cetaṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni, na bhaṅgakkhaṇe sayaṃ bhijjamānattā, yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhātī viya kumāraṃ, sayaṃpavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viyāti daṭṭhabbaṃ.
心所依处是意界和意识界的所依,特相是作为它们的依止;作用是支持这些界;现起是承载它们。这个心所依处,在身体内部两乳之间,除去外面花瓣后,像一朵倒放的红莲花蕾,外表光滑,内部像丝瓜果的内部;对有智慧的人,它稍微开放;对智慧迟钝的人,它像含苞未开。心脏的两片肉膜围绕着它,肾脏、肝脏、肋膜、脾脏等就依止在那里。在那具备各种条件的心脏肉内部,有一个只够容纳破布木果核的小凹处,里面住着大约半捧的血。这血对贪行者是红色的,对嗔行者是黑色的,对痴行者像洗肉水一样的颜色,对寻行者像黑绿豆汤的颜色,对信行者像迦尼迦罗花的颜色,对慧行者则是清澈、明净、无浊、洁白、纯净,像洗净的宝石一样有光泽。它遍满各处,由地界等以支持等作用来饶益,由命根守护,被颜色等围绕,由时节、心和食所支持,成为意界、意识界以及与它们相应的诸法的所依处而安住。巴利
Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsaññeva dhātūnaṃ dhāraṇarasaṃ, ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana hadayavatthu yadetaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānaṃ majjhe bāhirapattāni apanetvā adhomukhaṭṭhapitarattapadumamakulasaṇṭhānaṃ bahi maṭṭhaṃ, anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ, paññavantānaṃ thokaṃ vikasitaṃ, mandapaññānaṃ makuḷitaṃ, hadayamaṃsayamakaṃ parikkhipitvā vakkayakanakilomakapihakādayo tiṭṭhanti. Tassa sasambhārahadayamaṃsassa anto punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamatte āvāṭake saṇṭhitaṃ addhapasatamattalohitaṃ saṇṭhāti. Tañca rāgacaritassa rattaṃ, dosacaritassa kāḷakaṃ, mohacaritassa maṃsadhovanaudakasadisaṃ, vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ, saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ, buddhicaritassa acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ paṇḍaraṃ parisuddhaṃ niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ hoti, byāpetvā sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādiparivutaṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
身表的特相是:由能引发前进等动作的心所生的风界,使俱生色身得以支撑、维持和移动,并依这种缘的作用方式而变化。它的作用是表达意图,现起为身体动作的原因,直接依据是心所生的风界。语表的特相是:由能引发语言分节的心所生的地界,使有执受的色身产生撞击,并依这种缘的作用方式而变化。它的作用是表达意图,现起为语言声音的原因,直接依据是心所生的地界。这两种表,因为能通过身体动作和语言声音被他人认知,也能让人了解其意图,所以称为身表和语表。在眼和耳的范围内,某人做手势、点头等身体变化,或者发出声音时,这样生起的色处和声处是眼识和耳识所能认知的,它们不是表。但是,心生色聚中的风界,作为俱生色身支撑、移动等的缘而变化,这才是身表;同样,心生色聚中的地界,作为有执受色身撞击的缘而呈现变化,这才是语表。这些并不是眼识和耳识所能认知的,而是在意门速行心中,像通过棕榈叶等标记来辨认水井那样,按照所把握的身体变化和语言声音而被了知,连畜生也能了知。顺着这种了知,也能了解“他在做这个那个,他在说这个那个”的意图。因此,因为自身能被了知,又能让人了解意图,所以称为表。巴利
Abhikkamādippavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyasanthambhanasandhāraṇacalanassa paccayākāravikāralakkhaṇā kāyaviññatti, adhippāyappakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā , cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Vacībhedappavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassa paccayākāravikāralakkhaṇā vacīviññatti, adhippāyappakāsanarasā, vacīghosassa hetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā. Ubhopetā kāyavipphandanavacīghosehi sayaṃ viññeyyattā, adhippāyaviññāpanato ca ‘‘kāyavacīviññattiyo’’ti vuccanti. Cakkhusotapathasmiṃ hi ṭhatvā kenaci hatthavikārasīsukkhipanādikāyavikāre, sadde vā kate tathāpavattarūpasaddāyatanāni cakkhusotaviññeyyāni, na tāni viññattiyo, cittasamuṭṭhitakalāpagatāya pana vāyodhātuyā sahajātarūpakāyasandhāraṇacalanādīnaṃ paccayabhūto vikāro kāyaviññatti, tathā cittasamuṭṭhitapathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassa paccayabhūto ākāravikāro vacīviññatti. Na ca tā cakkhusotaviññeyyā, tā pana manodvārikajavanehi tālapaṇṇādisaññāya udapānādīni viya yathāgahitakāyavikāravacīghosānusārena tiracchānānampi viññeyyā, tadanusāreneva ‘‘idañcidañca esa kāreti, vadati cā’’ti adhippāyo ca viññeyyo hoti, tasmā sayaṃ viññeyyato, adhippāyaviññāpanato ca ‘‘viññattiyo’’ti vuccanti.
在这里,对于意门速行路中能生起身表的七种欲界速行,前六种速行所生起的风界只能起到支持和维持的作用,不能完成前进等动作。而第七种速行所生起的风界,得到前六种速行所生风界的支持后,就像第七头轭牛得到其余六头轭牛的支持,能拉动应由七头轭牛拉的重车一样,能够使色身前进、后退等。同样,在能生起语表的速行中,也应知道第七种速行所生起的地界,是引发有执受之撞击的缘。但在这里,前六种速行所生起的地界没有支持作用,第七种速行所生起的地界也不是移动的缘,因为支持和移动都是风界的作用;不过,后起的地界与前俱行的地界一起,能够完成有执受的撞击,其余道理相同。应当知道,当心生色身中的风界移动时,得到它支持的俱生色也一同移动,因此整个色身才会有前进等动作,就像水流中落入的草叶等随水漂流一样。巴利
Tattha ca manodvārikajavanavīthiyaṃ sattasu kāmāvacarajavanesu kāyaviññattijanakesu purimehi chahi javanehi samuṭṭhitavāyodhātuyo upatthambhanasandhāraṇakiccameva kātuṃ sakkonti, abhikkamādiṃ pana nipphādetuṃ na sakkonti. Sattamajavanasamuṭṭhitā pana heṭṭhā chahi javanehi samuṭṭhitavāyodhātuyopatthambhaṃ labhitvā sattahi yugehi ākaḍḍhitabbabhāraṃ sakaṭaṃ sattamayugayuttagoṇo viya itarachayugayuttagoṇopatthambhaṃ labhitvā rūpakāyassa abhikkamapaṭikkamādiṃ kāretuṃ sakkoti, evaṃ vacīviññattijanakepi sattamajavanehi samuṭṭhitāya pathavīdhātuyāpi upādinnaghaṭṭanassa paccayabhāvo veditabbo. Idha pana purimajavanasamuṭṭhitāya upatthambhakattaṃ, sattamajavanasamuṭṭhitāya calanapaccayattañca natthi tesaṃ vāyodhātukiccattā, purimasahagatā pana pacchimā pathavīdhātu upādinnaghaṭṭanasamatthā hoti, sesaṃ tādisameva. Cittasamuṭṭhitakāye pana vāyodhātuyā calante tadupatthambhitatesamuṭṭhānikānampi calanato sakalakāyassa abhikkamādayo honti udake gacchante tattha patitatiṇapaṇṇāni viyāti daṭṭhabbaṃ.
空界的特相是划定色,作用是显示色的边际,现起为色的界限,或现起为不接触的状态,或现起为孔窍、空隙的状态,近因是被划定的色。依靠它,在被划定的色中,才有“此上、此下、此横”的区分。巴利
Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādapaccupaṭṭhānā, asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhānā, chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā, yāya paricchinnesu rūpesu ‘‘idamito uddhaṃ, adho, tiriya’’nti ca hoti.
色的轻快性,特相是不迟钝;作用是消除色的沉重;现起是轻快转变;近因是轻快的色。色的柔软性,特相是不僵硬;作用是消除色的僵硬;现起是在一切活动中没有违逆;近因是柔软的色。色的适业性,特相是适合身体活动的适业状态;作用是消除不适业;现起是不虚弱;近因是适业的色。不过,这三者互相不离。它们是以沉重、僵硬、不适业的色为对立面而生起的,也就是时节、心、食所生的轻快、柔软、适业之色的变化。因此,从间接说法来讲,它们的作用是消除沉重、僵硬、不适业的状态;但并不是从自性上说,因为它们本身并不真实存在。巴利
Adandhatālakkhaṇā rūpassalahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassamudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassakammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññatārūpapadaṭṭhānā. Etā pana tissopi aññamaññaṃ na vijahanti, garuthaddhaakammaññarūpapaṭipakkhabhāvena ca samuṭṭhitānaṃ utucittāhārajānaṃ lahumudukammaññabhūtānaṃ rūpānaṃ vikāratāya ca pariyāyato garuthaddhākammaññabhāvavinodanakiccā vuttā, na pana sabhāvato sayaṃ avijjamānattā.
色的积集,以累积为特相;以让诸色从过去际浮现为作用;以导出为现起,或以圆满状态为现起;以已积集的色为近因。色的相续,以转起为特相;以不间断地连接为作用;以不中断为现起;以令不间断连接的色为近因。这两者其实都是对生起之色的同一种说法。因为,对于已聚集的四种所生色,最初生起叫做积集,之后一再地生起叫做相续。正因如此,在对它们的分别解说中说:“凡色的积集,即是色的相续。”(《法集论》642)不过,由于行相不同,它们被分开列出。巴利
Ācayalakkhaṇo rūpassaupacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassasantati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā . Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ. Sampiṇḍitānaṃ hi catusamuṭṭhānikarūpānaṃ paṭhamuppatti upacayo nāma, uparūparuppatti santati nāma. Teneva tāsaṃ padabhājanīye ‘‘yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 642) vuttaṃ, ākāranānattato pana visuṃ uddiṭṭhā.
色的老性以色的成熟为特相,以导向衰灭为作用,以虽然不舍弃自性却失去新性为现起,就像稻谷变陈旧一样,以正在成熟的色为近因。这个老性虽然每一刹那都在坏灭,但在有执受的色中,如牙齿破损等,在无执受的色中,如树木藤蔓的颜色变化等,由于隔一段时间就会出现容易了知的变异,所以称为显露的老、有间隔的老。在宝珠、黄金、月亮、太阳等中,因为难以了知,而且没有间隔,所以称为不显露的老、无间隔的老。在这些事物中,只有在劫灭等时候,才能由变异而看出老性。然而在无色法中,因为一切时候都不显现变异,所以老性称为隐覆的老。在那里也没有颜色变异等,因为那些是眼所识知的。老性并不是眼所识知的,而是意所识知的。就像虽然没有亲眼看见洪水,但通过看见被洪水冲毁的地面等,就能很容易地知道洪水;同样,应该通过看见变异来了知老性。巴利
Rūpaparipākalakkhaṇā rūpassajaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā. Khaṇe khaṇe bhijjamānāpi cesā upādinnesu khaṇḍadantādito, anupādinnesu rukkhalatādīsu vaṇṇavikārādito ca antarantarā ca suviññeyyavikārattā ‘‘pākaṭajarā, savīcijarā’’ti ca vuccati, maṇikanakacandasūriyādīsu duviññeyyattā, nirantarattā ca ‘‘apākaṭajarā, avīcijarā’’ti vuccati. Īdisesu hi kappavināsādikāle vikārato jarā paññāyeyya. Sabbadāpi pana apaññāyamānavikārattā arūpadhammesu jarā paṭicchannajarā nāma. Na ca tattha vaṇṇavikārādayo jarā tesaṃ cakkhuviññeyyato. Na hi jarā cakkhuviññeyyā, manoviññeyyā pana hoti. Yathā oghena paribhinnabhūmiādidassanena adiṭṭhopi ogho suviññeyyo hoti, evaṃ vikāradassanena jarāti gahetabbaṃ.
色的无常,特相是坏灭,作用是沉没,现起是尽灭与衰灭,近因是正在坏灭的色。而且,被积集等四种所摄的生、老、死,不只是色法才有,非色法也同样有。应当知道,这些对于众生来说,依次就像进入森林的盗贼、已潜入的盗贼、伺机下手的盗贼、行凶杀害的盗贼。巴利
Paribhedalakkhaṇā rūpassaaniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā. Na kevalañcetāni upacayādicatūhi gahitāni jātijarāmaraṇāni rūpadhammānameva , arūpadhammānampi hontiyeva. Etāni ca imesaṃ sattānaṃ araññappavesakapaviṭṭhaparipātakapatitaghātakacorehi yathākkamaṃ sadisānīti daṭṭhabbāni.
段食的特相是滋养,作用是摄取色法,现起是支持,近因是捏成团状而可食用的食物。以上是从特相等方面的抉择。巴利
Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. Ayaṃ lakkhaṇādito vinicchayo.
不过,从归类来看,这一切色法从蕴的角度只有一种,就是色蕴本身;同样,从无因、有缘、有为、世间、有漏、被结缚、被暴流冲、被轭系、被盖障、被执取、杂染、非所缘、非所断等角度来说,也只有一种。其次,从大种和所造色的角度分为两种,同样从完成色和非完成色等角度也分为两种。其中,地等四大种叫做大种色,其余的叫做所造色。地等十七种色加上段食,这十八种因为从胜义上真实存在,叫做完成色,其余的叫做非完成色。眼等五种净色、两种性根、命根,这八种叫做根色,其余的叫非根色。那些根色加上心脏,这九种叫做执受色,其余的叫非执受色。五种净色、色声香味四种、除去水界之外的三种大种,这十二种叫做粗色、近色、有对色,其余的叫做细色、远色、无对色。净色和心脏是依处色,其余的是非依处色。净色和两种表色是门色,其余的是非门色。净色是内色、能取境的色,其余的是外色、不能取境的色。四大种色加上色、香、味、食素,这叫做纯八法聚、不可分离色,其余的是可分离色。巴利
Saṅgahato pana sabbampetaṃ rūpaṃ khandhato ekavidhaṃ rūpakkhandhova hoti, tathā ahetukaṃ sappaccayaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ sāsavaṃ saññojanīyaṃ oghanīyaṃ yoganīyaṃ nīvaraṇīyaṃ parāmaṭṭhaṃ saṃkilesikaṃ anārammaṇaṃ appahātabbantiādinā ca ekavidhaṃ, taṃ puna bhūtopādāyavasena duvidhaṃ, tathā nipphannānipphannādivasena ca. Tattha pathavīādīni cattāri mahābhūtāni bhūtarūpaṃ nāma, sesaṃ upādārūpaṃ nāma. Pathavīādayo sattarasa, kabaḷīkāro āhāro ceti aṭṭhārasavidhampi paramatthato vijjamānattā nipphannarūpaṃ nāma, itaraṃ anipphannarūpaṃ nāma. Cakkhādayo pañca pasādā, bhāvadvayaṃ, jīvitindriyanti aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ nāma, itaraṃ anindriyaṃ. Tāni indriyāni ceva hadayañcāti navavidhampi upādinnaṃ, itaraṃ anupādinnaṃ, pañca pasādā, cattāro rūpasaddagandharasā, āpodhātuvivajjitabhūtattayañcāti dvādasavidhampi oḷārikarūpaṃ, santikerūpaṃ, sappaṭigharūpañca, sesaṃ sukhumarūpaṃ, dūrerūpaṃ, appaṭigharūpañca. Pasādā, hadayañca vatthurūpaṃ, itaraṃ avatthurūpaṃ. Pasādā, viññattidvayañca dvārarūpaṃ, itaraṃ advāraṃ. Pasādā ajjhattikarūpaṃ, gocaraggāhikarūpañca, itaraṃ bāhiraṃ, agocaraggāhikarūpañca. Cattāri bhūtarūpāni, rūpagandharasaojā cāti idaṃ suddhaṭṭhakaṃ avinibbhogarūpaṃ nāma, itaraṃ vinibbhogarūpaṃ.
色法从“眼非眼”等角度来说有两种。再从有见等三法来看有三种。其中,色处是有见有对,其余粗色是无见有对,一切细色是无见无对。同样,从业生等三法来看也有三种。其中,九种执受色、纯八法聚和虚空,叫作业生;两种表色、轻快性等三种以及声,叫作非业生;积集等四种相色,叫作非生。纯八法聚、虚空、两种表色、轻快性等三种以及声,叫作心生;其余除去相色之外的,叫作非心生;相色则叫作非生。纯八法聚、虚空以及轻快性等三种,叫作食生;其余除去相色之外的,叫作非食生;相色叫作非生。纯八法聚、虚空、轻快性等三种以及声,叫作时节生;其余除去相色之外的,叫作非时节生;相色叫作非生。因为诸相色是正在生、正在老、正在坏灭的诸法的自性,所以不能从任何地方得到“生”这样的称法,否则它们也会有“生”等的过失。因为说“生生、老老、死死”是不合理的,会陷入无穷的过失。然而,其余如虚空、表色等非完成色,虽然从胜义上说并不实有,不从任何地方生起,但依据如此这般生起的色而施设它们为“存在”,所以说它们有因,这与“有因生”的说法并不矛盾。至于圣典中“色处……色的积集、色的相续、段食。这些法是心所造”等文句中所说的从某处有生,那是就色生起的那一刹那,依据色之生起诸缘的作用、力用和特相而说的;老和死则在色生起的那一刹那并不存在,所以没有说。而“诸比丘,老死是无常、有为、缘所生的”这一段,应当理解为是以老死为代表,实际取的是如此生起的识、名色等法。再者,那内在的色是所造色,那外在的色则有是所造色的,也有不是所造色的,依这样的方式也有三种。巴利
Cakkhu nacakkhūti evamādivasena ca duvidhaṃ hoti. Puna taṃ sanidassanattikavasena tividhaṃ hoti. Tattha rūpāyatanaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, sesamoḷārikarūpaṃ anidassanasappaṭighaṃ, sabbampi sukhumarūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Tathā kammajādittikavasena. Tattha navavidhaṃ upādinnarūpaṃ, suddhaṭṭhakaṃ, ākāso ca kammajaṃ nāma, viññattidvayaṃ, lahutādittayañca saddo ca akammajaṃ nāma, upacayādicatubbidhaṃ lakkhaṇarūpaṃ ajaṃ nāma. Suddhaṭṭhakaṃ, ākāso, viññattidvayaṃ, lahutādittayaṃ, saddo ca cittajaṃ nāma, tadavasesaṃ lakkhaṇarūpavirahitaṃ acittajaṃ nāma, lakkhaṇarūpaṃ ajaṃ nāma. Suddhaṭṭhakaṃ, ākāso, lahutādittayañca āhārajaṃ nāma, sesaṃ lakkhaṇavajjitaṃ anāhārajaṃ nāma, lakkhaṇaṃ ajaṃ nāma. Suddhaṭṭhakaṃ, ākāso, lahutādittayaṃ, saddo ca utujaṃ nāma, sesaṃ lakkhaṇavirahitaṃ anutujaṃ nāma, lakkhaṇaṃ ajaṃ nāma. Lakkhaṇāni hi jāyamānajīyamānaparibhijjamānadhammānaṃ sabhāvatāya kutoci jātivohāraṃ na labhanti bhesampi jātiādippasaṅgato. Na hi ‘‘jāti jāyati, jarā jīrati, maraṇaṃ mīyatī’’ti voharituṃ yuttaṃ anavaṭṭhānato. Tadavasesānaṃ pana ākāsaviññattādianipphannānaṃ yadipi paramatthato avijjamānatāya na kutoci uppatti atthi, tathāpi tathā tathā pavattarūpaṃ upādāya nesaṃ vijjamānavohārasseva hetusamuppannavohārassāpi virodhābhāvato sahetukatā vuttā. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘rūpāyatanaṃ…pe… rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro. Ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tiādīsu (dha. sa. 1202) jātiyāpi kutoci jātattaṃ vuttaṃ, taṃ rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvalakkhaṇe diṭṭhattā rūpuppattikkhaṇe vijjamānataṃ sandhāya vuttaṃ, jarāmaraṇānaṃ pana rūpuppattikkhaṇe abhāvato na vuttaṃ. ‘‘Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) idaṃ pana jarāmaraṇasīsena tathāpavattaviññāṇanāmarūpādīnameva gahitattā vuttanti veditabbaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ upādā, yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi upādā, atthi no upādāti evamādinā nayenāpi tividhaṃ hoti.
再进一步,那一切色还可以按所见、所闻、所觉、所知分成四种。其中,色处是“所见”,声音是“所闻”,香、味、触要接触之后才能执取,所以是“所觉”,剩下的那些要靠意来认知,所以是“所知”。同样,按完成色、色四聚等来分,也可以分成四种。其中,十八种完成色叫完成色,虚空叫限界色,两种表色以及轻快性等三种叫变化色,积集等四种叫相色。同样,心所依处是所依但不是门,两种表色是门但不是所依,眼等五种净色既是所依也是门,其余那些既不是所依也不是门。按这样的方式,也可以分成四种。巴利
Puna taṃ sabbaṃ diṭṭhasutamutaviññātavasena catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma, saddo sutaṃ nāma, gandharasaphoṭṭhabbāni patvāva gahetabbato mutaṃ nāma, sesaṃ manasā viññātabbato viññātaṃ nāma. Tathā rūparūpacatukkādivasena catubbidhaṃ, tattha aṭṭhārasavidhaṃ nipphannaṃ rūparūpaṃ nāma, ākāso paricchedarūpaṃ nāma, viññattidvayaṃ, lahutādittayañca vikārarūpaṃ nāma, upacayādicatubbidhaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāma. Tathā hadayavatthu vatthu, na dvāraṃ nāma, viññattidvayaṃ dvāraṃ, na vatthu nāma, cakkhādayo pañca pasādā vatthu ceva dvārañca nāma, sesaṃ neva vatthu na dvāraṃ nāmāti evamādinā nayena catubbidhaṃ.
这个再按“生起的方式”分成五种。九种执取色只由业生起,两种表色只由心生起,所以叫“一生”;声音由时节和心生起,所以叫“二生”;轻快性等三种由时节、心和食生起,所以叫“三生”;纯八法聚和虚空由四种因生起,所以叫“四生”;诸相色叫“非生”。像这样,就有五种。巴利
Taṃ puna ekajādivasena pañcavidhaṃ. Navavidhaṃ hi upādinnarūpaṃ kammeneva, viññattidvayañca citteneva uppajjanato ekajaṃ nāma, saddo utucittehi uppajjanato dvijaṃ nāma, lahutādittayaṃ utucittāhārehi uppajjanato tijaṃ nāma, suddhaṭṭhakaṃ, ākāso ca catūhipi uppajjanato catujjaṃ nāma, lakkhaṇāni ajaṃ nāma. Evamādinā pañcavidhaṃ hoti.
这色又按眼、耳、鼻、舌、身、意根所识别的对象来分,共有六种。按七识界所识别的对象来分,共有七种。同样是这色,按意识界所识别的对象,再分为大种色和所造色两类,就成了八种。其中,水界只有意识才能识别,这叫大种色;其余的净色和细色,是意识能识别的所造色。再把那意识能识别的所造色,按有根和无根分为两类,就成了九种。这色又按净色、境、水界、性、心所依处、命根、限界、变化、相、食来分,共有十种。巴利
Taṃ puna cakkhusotaghānajivhākāyamanaindriyaviññeyyavasena chabbidhaṃ. Sattaviññāṇadhātuviññeyyavasena sattavidhaṃ. Tadeva manoviññāṇadhātuviññeyyaṃ bhūtopādāyavasena dvidhā katvā aṭṭhavidhaṃ hoti. Tattha hi āpodhātu manoviññāṇeneva viññeyyaṃ bhūtarūpaṃ nāma, itaraṃ pasādasahitasukhumarūpaṃ manoviññāṇaviññeyyopādāyarūpaṃ nāma. Tadeva puna manoviññāṇaviññeyyopādāyarūpaṃ indriyānindriyavasena dvidhā katvā navavidhaṃ hoti. Taṃ puna pasādavisayaāpodhātubhāvahadayajīvitaparicchedavikāralakkhaṇaāhāravasena dasavidhaṃ hoti.
这同一个色,又可以作为眼处、耳处、鼻处、舌处、身处、色处、声处、香处、味处、触处、法处,这样按处来分就有十一种;按界来分也是一样。其中,除了水界以外的其余三大种,就是触处和触界,也被称为“身所识、身识所识”;细色则是法处和法界;而那与净色一起的(细色),则被称为“意所识、意识所识”。其余的都很容易理解。巴利
Tadeva puna cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ dhammāyatananti evaṃ āyatanato ekādasavidhaṃ hoti, tathā dhātuvasena. Tattha āpodhātuvivajjitabhūtattayaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ phoṭṭhabbadhātu ‘‘kāyaviññeyyaṃ, kāyaviññāṇaviññeyya’’nti ca vuccati, sukhumarūpaṃ dhammāyatanaṃ dhammadhātūti, tadeva pasādasahitaṃ ‘‘manoviññeyyaṃ, manoviññāṇaviññeyya’’nti ca vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
那么,为什么这里只说不包括水界的那些大种是触境呢?难道水界不能通过冷来触知吗?不是的,因为冷本身也是火界。冷被说成就是热。就像依据硬和不硬,有树木等稀疏的阴影,或者依据那稀疏的阴影而有浓密的阴影等,否则这冷性凭什么成为它的自性呢?如果说是属于水界,那么在热水等当中就不应该有水界了,因为水和火同时生起时,彼此的性质是相反的;而且水界在火存在的地方也不能舍弃冷性而停留。因为诸法的自性不会因为与任何法共存就舍弃自己的自性,否则就会变成不存在;水界也没有舍弃冷性之外还有另一种自性,可以用来和火共存。如果说水就是冷性,那就会变成两种存在,因为存在的自性是彼此相反的。那么,冷就不是水界的自性,冷只是水界的一种属性,而这种属性在火存在的地方就会消失,只剩下属性所依的主体本身——如果这样说的话,那水界本身就不可触知,也不是一定具有触的;而那个被说成是属性的冷触,我们则说它是火界的一种差别。巴利
Kasmā panettha āpodhātuvivajjitānaññeva bhūtānaṃ phoṭṭhabbatā vuttā, nanu āpodhātupi sītavasena phusitvā veditabbāti? Na sītassāpi tejodhātuttā. Uṇhameva hi sītanti byapadissati. Kaṭhinākaṭhinataṃ upādāya rukkhādiviraḷacchāyā viya, taṃ vā upādāya sandacchāyādi, aññathā kassetaṃ sītattaṃ sabhāvaṃ siyā. ‘‘Āpodhātuyā’’ iti ce. Yadi evaṃ uṇhodakādīsu āpattaṃ na siyā āpotejānañca sahapavattānaṃ viruddhalakkhaṇattā, na ca sā tejosannidhāne sītattaṃ vihāya tiṭṭhati. Na hi sabhāvā kenaci sahabhāvena taṃsabhāvaṃ jahanti abhāvāpattito, nāpissā sītabhāvaṃ muñcitvā aparasabhāvo atthi, yena sahabhāvo yujjeyya. Yadi siyā ‘‘āpo sītatta’’nti, bhāvadvayaṃ siyā aññoññavilakkhaṇasabhāvattā bhāvassa, athāpi na sītattaṃ, āpodhātuyā sarūpaṃ sītaguṇo, so ca uṇhasannidhāne vigacchati, guṇīrūpameva tiṭṭhatīti ce? Tadā tahiṃ sayaṃ aphoṭṭhabbāva āpodhātu, na niyataphassavatīti ca siyā, yo ca sītaphasso guṇoti suvutto, so amhehi tejodhātuvisesoti.
如果有人说“这正是它的特相”,那冷和热难道不是互相矛盾的吗?它们怎么能是火界的自性呢?这没有错,因为在同一个色聚里它们不可能同时存在;但在不同的色聚中发生时,就像明与暗、青与黄等可以作为颜色处一样,它们作为火界并不冲突。如果冷不是水界的自性,那什么是它的自性呢?是流动性。如果这样的话,流动性也应该通过触碰而被了知,那它不就成了触境吗?不是的,因为冷等可以通过触碰了知,而流动性只能像颜色一样通过意门了知。比如有人在黑暗中躺着,因为太冷而碰到钵等东西时,会怀疑“这里有水”;或者碰到水之后,以为是酥油等。因此应当知道,水界不是触境,只有其余三界才是触境。巴利
Ayameva visesoti ce, nanu sītattaṃ, uṇhattañca aññoññaviruddhaṃ, kathaṃ tejodhātuyā sabhāvaṃ siyāti? Nāyaṃ doso ekakalāpe tesaṃ sambhavābhāvato, bhinnakalāpesu pana pavattiyaṃ ālokandhakāranīlapītādīnaṃ vaṇṇāyatanatā viya tejodhātuttaṃ na virujjhatīti. Yadi āpodhātuyā na sītattaṃ sarūpaṃ, kiṃ panassā sarūpanti? Dravatā. Yadi evaṃ dravatāpi phusitvā ñātabbato phoṭṭhabbaṃ siyāti? Na sītādiṃ phusitvā manasāva vaṇṇaṃ disvā ñātabbato. Andhakāre sayantā hi atisītalatāya pattādiṃ phusitvā ‘‘udakaṃ etthā’’ti āsaṅkitā honti, udakaṃ vā phusitvā sappādisaññino, tasmā aphoṭṭhabbameva āpodhātu, itarabhūtattayameva phoṭṭhabbanti gahetabbaṃ.
那么,身识能不能把这三界合在一起作为所缘而生起呢?不能。为什么?因为它是依转向或依增盛,把其中一界作为所缘而生起的。依转向来说:比如从饭锅里取一粒米,探究它是硬是软;或者把手伸进热水容器里,探究热度;或者在热天打开窗户,让风吹打身体——在这些情况下,虽然那里也有其余三界,但身识只是按照所转向的,依次以地界、火界或风界为所缘而生起。这就叫依转向而造所缘。依增盛来说:比如吃东西时被鱼骨刺到,或者在路上踩到火,或者被强风吹打耳环——在这些情况下,虽然那里也有其余三界,但身识只是按照增盛的那一界,依次以地界、火界或风界为所缘而生起。又比如全身陷入火中时,虽然火一下子冲击身体,但在身净色增盛的地方,或者所缘撞击最强烈的地方,身识首先在那里生起,然后才在其他地方生起。由于刹那极其短暂,又因为骤然转向而生起,看起来就好像一下子全身都被烧着了一样。因为在同一刹那,不会生起多个心识,也不会有一个心识扩散开来。在每一个不可再分的身十法聚中,只有一个身识依增盛而生起;同样地,在其他依处中,也应知道心识是在不可分割的处所中一个一个生起的。这就叫依增盛而造所缘。巴利
Kiṃ panetaṃ bhūtattayaṃ ekato ārammaṇaṃ katvā kāyaviññāṇaṃ uppajjituṃ sakkoti, na sakkotīti? Na sakkoti. Kasmā? Ābhujitavasena vā ussadavasena vā tesu ekamevārammaṇaṃ katvā uppajjanato. Ābhujitavasena hi odanathāliyaṃ sitthaṃ gahetvā thaddhamudubhāvaṃ vīmaṃsantassa, uṇhodakabhājane vā hatthaṃ otāretvā uṇhabhāvaṃ vīmaṃsantassa, uṇhasamaye vā vātapānaṃ vivaritvā vātena sarīraṃ paharāpentassa ca tattha tattha kiñcāpi itaraṃ bhūtattayampi atthi, yathābhujitaṃ pana taṃtaṃpathavītejovāyodhātumeva yathākkamaṃ ārabbha kāyaviññāṇaṃ uppajjati. Evaṃ ābhujitavasena ārammaṇaṃ karoti nāma. Ussadavasena pana bhuñjanasamaye sakkharaṃ ḍaṃsantassa, magge vā aggiṃ akkamantassa, balavavātena vā kaṇṇasakkhaliyampi paharantassa ca tattha tattha kiñcāpi itarabhūtattayampi atthi, yathāussadaṃ pana taṃtaṃpathavītejovāyodhātumevārabbha yathākkamaṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati. Aggimhi vā nimuggasakalasarīrassa yadipi ekappahārena agginā kāyo ghaṭṭīyati, yasmiṃ yasmiṃ pana ṭhāne kāyappasādo ussanno hoti, yattha yattha vā pana visayaghaṭṭanānighaṃso balavā hoti, tattha tattheva paṭhamaṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, pacchā itaraṭṭhānesu. Khaṇaparittatāya pana sahasā parivattitvā uppajjanavasena ekappahārena sakalasarīraṃ ḍayhamānaṃ viya khāyati. Na hi ekasmiṃ khaṇe bahūni viññāṇāni uppajjanti, byāpetvā vā ekaṃ. Ekekasmiṃ pana avinibbhoge kāyadasake ekameva kāyaviññāṇaṃ ussadavasena uppajjati, evaṃ itaravatthūsupi viññāṇānaṃ avinibbhoge padese ekekānameva uppatti veditabbā. Evaṃ ussadavasena ārammaṇaṃ karoti nāma.
那么,心又是怎样转移所缘的呢?是依靠意向,或者依靠所缘特别强烈。比如,一个人想在不同地方看影像之类的东西,他先在一个地方看到了,接着为了在其他地方也看到那些色法,就会生起像箭一样迅速转向的心。这就是依靠意向而转移所缘。再比如,一个人正看着广大的色境时,如果所有乐器的声音同时响起;或者他正听着那些声音时,又有特别合意或不合意的香、味、触冲击诸根,心就会转移到别的所缘上。这就是依靠所缘特别强烈而转移——这里就是按这个要点来判定的。至于依空性、依过去等时分,以及依各自种种无量的分别来判定,则应按照《心分别》中所说的方式,随其相应而了知。巴利
Kena pana cittassa ārammaṇasaṅkanti hotīti? Ajjhāsayato, visayādhimattato vā. Nānāṭhānesu hi cittapaṭimādīni passitukāmassa paṭhamaṃ ekaṭṭhāne disvā tato itaraṭṭhānesu ca rūpāni passituṃ sarasenāvajjanaṃ uppajjati. Evaṃ ajjhāsayato saṅkanti hoti. Rūpārammaṇaṃ pana mahantampi passantassa sabbatūriyanigghose uṭṭhite taṃ vā suṇantassa manuññāmanuññe adhimattagandharasaphoṭṭhabbe indriyesu ghaṭṭite itaritare cittaṃ saṅkamati, evaṃ visayādhimattato saṅkanti hotīti ayamettha saṅgahato vinicchayo. Suññato, pana atītādivasena paccekaṃ anantappabhedato ca vinicchayo cittavibhattiyaṃ vuttanayānusārena yathānurūpaṃ veditabbo.
关于生起方式,这里还应了解在有与生趣中流转次第的杂论:四因所生的色法在生起时,于二有、四生中,以十法聚等聚的方式,在结生与转起时随宜生起。其中,先说业生色:由二十种欲界善与不善业,只在欲界中,湿生与化生者的六处、两种性中的一种以及命根——这八种色从结生开始随宜显现。它们以九种聚生起:纯八法聚加上命根,成为命九法聚;这九法聚加上眼,成为眼十法聚;加上耳,成为耳十法聚;加上鼻,成为鼻十法聚;加上舌,成为舌十法聚;加上身,成为身十法聚;加上心所依处,成为心所依处十法聚;加上某一种性,成为性十法聚。不过,这里黄门没有性十法聚,天生盲人等没有眼、耳、鼻十法聚。卵生与胎生也是如此,但它们的结生心生起时,只有身十法聚、心所依处十法聚与性十法聚生起,此后在转起时,命九法聚、眼十法聚等随宜生起。在色界有中,没有鼻十法聚等三种、两种性十法聚以及腹内火九法聚,其余诸聚由五种色界善业从结生开始生起。而无想有情,仅由第五禅善业生起命九法聚。如此,欲界与色界中业所生的九种色聚,于二有、四生中随宜生起,从结生开始,直到死心之前第十七心的住时,在心的生、住、灭三刹那中,不间断地只在内在相续中生起,从此以后不再生起,与死心一起灭去。巴利
Samuṭṭhānato, panettha bhavayonīsu pavattikkamato ca pakiṇṇakakathā veditabbā – catusamuṭṭhānikāni hi rūpāni uppajjamānāni dvīsu bhavesu catūsu yonīsu dasakādikalāpavaseneva paṭisandhippavattīsu yathāsambhavaṃ samuppajjanti. Tattha kammajesu tāva vīsatiyā kāmāvacarakusalākusalehi kāmalokeyeva saṃsedajānaṃ, opapātikānañca cha vatthūni, bhāvadvaye aññataraṃ, jīvitañcāti aṭṭha rūpāni yathāsambhavaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pātubhavanti. Tāni ca suddhaṭṭhakaṃ, jīvitañca jīvitanavakaṃ, tadeva navakaṃ cakkhunā saha cakkhudasakaṃ, sotena sotadasakaṃ, ghānena ghānadasakaṃ, jivhāya jivhādasakaṃ, kāyena kāyadasakaṃ, hadayavatthunā vatthudasakaṃ, bhāvaññatarena bhāvadasakañcāti nava kalāpā hutvā uppajjanti. Napuṃsakānaṃ panettha bhāvadasakaṃ natthi, tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotaghānadasakāni. Evaṃ aṇḍajajalābujānampi, tesaṃ pana paṭisandhicittena saha kāyavatthubhāvadasakāneva uppajjanti, tato pavattikāle jīvitanavakacakkhudasakādīni yathānurūpaṃ uppajjanti. Rūpabhave pana ghānadasakādittayaṃ, bhāvadasakadvayaṃ, udaragginavakañca natthi, sesāni pañcahi rūpāvacarakusalakammehi paṭisandhito pabhuti uppajjanti. Aññaññīnaṃ pana pañcamajjhānakusalena jīvitanavakameva. Evaṃ kāmarūpāvacarakammasamuṭṭhitā nava rūpakalāpā dvīsu bhavesu catūsu yonīsu yathāsambhavaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuticittoparisattarasamacittassa ṭhiti, tāva cittassa uppādaṭhitibhaṅgasaṅkhātesu tīsu khaṇesu nirantaraṃ ajjhattasantāne eva uppajjanti, tato pabhuti anuppajjitvā cuticittena saha nirujjhanti.
心生色则只在五蕴有中,由除去两种五识和无色界异熟心的七十五种心所生起。这些心生色就在各自生起的那一刹那生起,范围从第一个有分心开始,直到死心为止,只在自己的内在相续中生起,并形成六种色聚,随应而转起:纯八法聚;这纯八法聚与身表一起,成为身表九法聚;与语表和声音一起,成为语表十法聚;与轻快性等三种一起,成为轻快性十一法聚;与身表、轻快性等一起,成为十二法聚;与语表、声音、轻快性等一起,成为十三法聚。其中,在能生色的心里,欲界悦俱速行心生起包括威仪、表、笑在内的一切心生色;其余的欲界速行心、神通心、确定心,则除笑之外生起;安止速行心则不带威仪等,只是随应支持已经转起的威仪,使它不坏灭。其余十九种色界异熟心、意界心、彼所缘心则连这些也不生起,只生起四种聚:纯八法聚、声九法聚、轻快性十一法聚、声轻快性十二法聚。其中,一切结生心、阿拉汉的死心,以及生于无色界者,都不生起任何色法;无色界异熟心和两种五识则完全不会生起色法。巴利
Cittajāni pana pañcavokārabhave dvipañcaviññāṇaāruppavipākavajjitapañcasattaticittehi attano attano uppattikkhaṇe eva samuṭṭhāpitāni paṭhamabhavaṅgamupādāya cuticittapariyosānaṃ ajjhattasantāne eva suddhaṭṭhakaṃ, tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ, vacīviññattisaddehi vacīviññattidasakaṃ, lahutādittayena lahutādekādasakaṃ, kāyaviññattilahutādīhi dvādasakaṃ, vacīviññattisaddalahutādīhi terasakañcāti cha kalāpā hutvā yathāyogaṃ pavattanti. Rūpajanakacittesu cettha somanassasahagatakāmāvacarajavanāni iriyāpathaviññattihasanasahitaṃ sabbaṃ cittajarūpaṃ samuṭṭhāpenti, sesakāmāvacarajavanābhiññāvoṭṭhabbanāni hasanavajjaṃ, appanājavanāni ca iriyāpathādivirahitameva, yathāpavattaṃ pana iriyāpathaṃ avinassamānaṃ upatthambhenti. Sesāni pana rūpāvacaravipākamanodhātutadārammaṇāni ekūnavīsati tampi na karonti, suddhaṭṭhakaṃ, saddanavakaṃ, lahutādekādasakaṃ, saddalahutādidvādasakañcāti cattāro kalāpe uppādenti, tatthāpi sabbesampi paṭisandhicittāni, arahantānaṃ cuticittāni, arūpabhavūpapannāni ca na kiñci rūpaṃ samuṭṭhāpenti, āruppavipākadvipañcaviññāṇāni sabbathā na uppādentīti.
食生色只在欲界有当中生起。它是被已经吞下、已经达到住位的、称为食素的食所引发的,只在内在相续中生起,形成两种色聚:纯八法聚和轻快性十一法聚,然后尽其寿命持续运转,不会在色界地生起。时节生色则是由内在和外在的、称为火界的、达到住位的时节所引发的,在内在相续中生起时,形成四种色聚:纯八法聚、声九法聚、轻快性十一法聚、声轻快性十一法聚或十二法聚,然后尽其寿命持续运转;而在外在,则在地、山、天、梵天宫殿等处,只形成两种色聚:纯八法聚和像海啸声等那样的声九法聚,然后持续运转。这里,虚空相与四相色虽然存在于一切色聚当中,但因为在对色聚的归类中没有这种称谓,所以不计入。在这里,结生刹那没有时节生、心生和食生色,也不是一切处所的生起刹那就有老死。如此,应当知道四因所生之色在有和生趣中、在结生与转起中的运转次第。巴利
Āhārajāni pana kāmabhave eva ajjhohaṭāhāre ṭhitena ṭhitippattena ojāsaṅkhātena āhārena samuṭṭhitāni ajjhattasantāne eva suddhaṭṭhakaṃ, lahutādekādasakañcāti dve kalāpā hutvā yāvatāyukaṃ pavattanti, na rūpabhūmiyaṃ. Utujāni ajjhattikabāhirena tejodhātusaṅkhātena ṭhitippattena utunā ajjhattasantāne samuṭṭhitāni suddhaṭṭhakaṃ, saddanavakaṃ, lahutādekādasakaṃ, saddalahutādekādasakaṃ, saddalahutādidvādasakañcāti cattāro kalāpā hutvā yāvatāyukaṃ, bahiddhā pana pathavīpabbatadevabrahmavimānādīsu suddhaṭṭhakaṃ, samuddaghosādisaddanavakañcāti dve kalāpāva hutvā pavattanti. Ākāsalakkhaṇāni cettha sabbakalāpesu vijjamānānipi kalāpasaṅgahe vohārābhāvā na gaṇīyanti. Paṭisandhikkhaṇe cettha utucittāhārajāni na honti, na sabbatthāpi uppattikkhaṇe jarāmaraṇānīti evaṃ catusamuṭṭhānikarūpassa bhavayonīsu, paṭisandhippavattīsu ca pavattikkamo veditabbo.
另外,这里也应该这样理解:依四十二种部分来说,它内在的发生;以及依大种等来说,外在的发生。也就是说,属于内在的部分是头发、体毛……略……粪、脑,这二十种是地偏胜的部分;胆汁……略……尿,这十二种是水偏胜的部分;令身体温暖、令身体衰老、令身体烧灼、令所吃所喝所嚼所尝之物正确消化吸收的,这四种是火偏胜的部分;上行风、下行风、腹内风、肠内风、随行于肢节的风、入出息,这六种是风偏胜的部分。这样一共就是四十二种部分。其中,胃中物、粪、脓、尿这四种部分是由时节所生。这样,在它们每一种里,都只有时节生的八法聚。汗、泪、唾、鼻涕这四种是由时节和心所生,在它们每一种里,各有两种八法聚。消化所吃等物的火,唯是业所生,在那里只有命九法聚。而入出息则唯是心所生,在那里只有心生声九法聚。除了这十种部分之外,其余三十二种是由四种原因所生。巴利
Apica dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasenāpi cettha tassa ajjhattaṃ, mahābhūtādivasena bahiddhā ca pavatti evaṃ veditabbā – ajjhattikā hi kesā lomā…pe… karīsaṃ matthaluṅganti ime vīsati pathavādhikakoṭṭhāsā, pittaṃ…pe… muttanti ime dvādasa āpādhikakoṭṭhāsā, yena ca santappati, yena ca jīrati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammāpariṇāmaṃ gacchatīti ime cattāro tejādhikakoṭṭhāsā, uddhaṃgamo adhogamo kucchisayo koṭṭhāsayo aṅgamaṅgānusārī assāsapassāso cāti ime cha vāyuadhikakoṭṭhāsāti dvecattālīsa koṭṭhāsā honti. Tesu udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttanti ime cattāro koṭṭhāsā utujā. Evametesu ekekaṃ utujaṭṭhakameva hoti, sedo assu kheḷo siṅghāṇikāti ime cattāro utucittajā, tesu ekekasmiṃ dve dve aṭṭhakā honti. Asitādiparipācako tejo kammajova, tattha jīvitanavakameva. Assāsapassāso pana cittajova, tattha cittajasaddanavakameva. Ime dasa koṭṭhāse ṭhapetvā sesā dvattiṃsa catujā.
其中,在八种火界与风界聚中,每一聚都有一命九法聚,以及三种时节生、心生、食生八法聚;而在风界聚中,还有时节生与心生之声九法聚。其余二十四聚中,除了发、身毛、爪、齿中离肉之处以外,到处都是两种身十法聚与性十法聚和三种八法聚;但在毛发等离肉之处,就只有时节生八法聚。这些如前所说的十法聚、九法聚、八法聚,在遍满全身的皮、肉、血等之中,以及在不遍满的毛发等聚之中,于不可再分的单一微细处,各各都是无量、无边。因为在这身体中,以无量的界为缘,碎至极微的四大种及所造色无量无边,它们互为缘,内以四十二身分的形状、长度、围量等形态,外以大地、山岳等形态,随缘而生起。它们正如幻师等一样,不能令愚人觉悟。巴利
Tattha aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu ekekasmiṃ jīvitanavakañceva tīṇi ca utucittāhārajaṭṭhakāni honti, vāyokoṭṭhāsesu cettha utucittajasaddanavakampi hoti, sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ ṭhapetvā sabbattha dve kāyabhāvadasakāni, tīṇi ca aṭṭhakāni, maṃsamuttesu pana kesādīsu utujaṭṭhakameva hoti. Tāni ca yathāvuttadasakanavakaṭṭhakāni sakalasarīrabyāpīsu tacamaṃsaruhirādīsu, abyāpīsu ca kesādīsu koṭṭhāsesu avinibbhoge ekasmiṃ aṇupadese hontīti paccekaṃ anantāparimāṇā, anantadhātupaccayattā tesaṃ sarīrasmiṃ hi paramāṇubhedasañcuṇṇāni anantāni cattāri mahābhūtāni ceva saupādārūpāni ca aññoññapaccayabhūtāni ajjhattaṃ dvācattālīsakoṭṭhāsasarīrārohapariṇāhasaṇṭhānādinā, bahiddhā ca pathavīpabbatādinā ca ākārena yathāpaccayaṃ samuppannāni. Māyākārādayo viya na bālajanappabodhakāni honti.
在这里,地界就像极细的粉末、尘埃一样,被水界凝聚,被火界护持,被风界支撑,又被颜色等围绕,不会散失。它在内部可以形成女人、男人、野兽、鸟、天、梵天神等身体的样子;在外部可以形成大地、山岳、树木、天界、梵天界、月亮、太阳、星宿、摩尼宝、黄金等的样子。这里,像汤里凝结成块一样起结合作用的水界,依地界而安住,被其余诸界的护持、支撑、成熟、围绕所摄持,不会流溢出来;不流溢时,就显示出丰满的状态。具有暖性的火界,依止、凝聚、支撑、围绕其余诸界,使这个身体成熟,并使它色泽圆满、不腐烂。具有支撑和推动本性的风界,依止、凝聚、护持、围绕其余诸界,支撑并摇动身体,使身体完成行走、站立、坐下、躺卧、弯曲、伸展等动作,也维持宫殿等事物。这四界共同作用:因地界偏胜,就形成毛发等的样子,以及大地、山岳等的样子;因水界偏胜,就形成胆汁等的样子,以及大海水等的样子;因风界偏胜,就形成上行风等的样子,以及持地风等的样子;因火界偏胜,就形成消化之火等的样子,以及地狱之火等的样子。由于这些界的紊乱,就会有疾病、衰老、死亡以及劫灭等。如此,这些碎至极微的界的聚合,各各都是无量无边的聚,这就是内在的身分;外在的色法也是这样。它们依各种缘,以这样那样的方式,聚集而生起,也将生起。巴利
Pathavīdhātu cettha sukhumasañcuṇṇā rajabhūtā eva āpodhātuyā saṅgahitā, tejodhātuyā anupālitā, vāyodhātuyā vitthambhitā, vaṇṇādīhi parivāritā na vikiriyamānā ajjhattaṃ itthipurisamigapakkhidevabrahmādisarīrabhāvaṃ, bahiddhā ca pathavīpabbatarukkhadevabrahmalokacandasūriyanakkhattamaṇikanakādibhāvañca upagacchati, yūsagatā bandhanabhūtā panettha āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā. Avasesānupālanavitthambhanaparipācanaparivāritā na paggharati, apaggharamānā pīṇitabhāvaṃ dasseti, usumattagatā tejodhātu sesadhātupatiṭṭhānasaṅgahavitthambhanaparivāritā imaṃ kāyaṃ paripāceti, vaṇṇasampattiñcassa apūtibhāvañca sādheti, vāyodhātu vitthambhanasamudīraṇasabhāvā sesadhātupatiṭṭhānasaṅgahānupālanaparivāritā vitthambheti cāleti, sarīravimānādīnaṃ gamanādipadavītiharaṇādīnaṃ ṭhitiñca sampādeti. Catassopi cetā sambhūya pathavīadhikatāya kesādibhāvaṃ, pathavīpabbatādibhāvañca, āpādhikatāya pittādibhāvaṃ, samuddajalādibhāvañca, vāyuadhikatāya uddhaṅgamavātādibhāvaṃ, pathavīsandhārakavātādibhāvañca, tejādhikatāya paripācakaggiādibhāvaṃ, narakaggiādibhāvañca sādhenti, yāsaṃ pakopena rogajarāmaraṇañceva kappavināsādayo ca honti. Evametāsaṃ cuṇṇavicuṇṇānaṃ dhātūnaṃ sañcayattā paccekaṃ anantāparimāṇā kalāpā eva ajjhattikakoṭṭhāsā honti, tathā bāhirāni rūpāni. Tāni ca tena tena paccayena tathātathākārena samuditāva uppajjanti ceva uppajjissanti ca.
如果诸界最初以微细的状态存在,之后才结合,那么由于并不存在那样安住的作用,就应该按另一种方式来了知这里的生起差别:业生、业缘生、业缘时节生;食生、食缘生、食缘时节生;时节生、时节缘生、时节缘时节生;心生、心缘生、心缘时节生。其中,执受色叫做业生;肉、尿、发、毛、齿、鼻涕等叫做业缘生;带来成就的大云、大地、山岳等,以及轮宝、天宫等,叫做业缘时节生。从食生起的纯净八法聚,叫做食生;段食既是食生色的生起者,又是业生色的护持者,因此被它护持的业生色,叫做食缘生;吃了不适合的食物后,在阳光下行走的人,身上生起黑斑等,这叫做食缘时节生。从业生之时节生起的纯净八法聚,叫做时节生;在那里,时节又使另一个八法聚生起,这叫做时节缘生;在那里,时节又使另一个八法聚生起,这叫做时节缘时节生。如此,在执受色中,只有三种相续能够互相冲击;而在非执受色中,云叫做时节生,雨流叫做时节缘生;天降雨后,大地散发香气,种子发芽,如此以相续的方式无边无际地转起,这叫做时节缘时节生。从心生起的纯净八法聚等,叫做心生;由心以后生缘的力量所支助的身体,叫做心缘生;以神通心在外部生起象、马等,叫做心缘时节生。杂论。巴利
Yadi paṭhamaṃ dhātuyo aṇurūpena ṭhatvā pacchā saṃyujjanti, tathā ṭhāne viniyogābhāvato aparenāpi pariyāyena cettha kammajaṃ kammapaccayaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ, āhārajaṃ āhārapaccayaṃ āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ, utujaṃ utupaccayaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ, cittajaṃ cittapaccayaṃ cittapaccayautusamuṭṭhānanti evaṃ samuṭṭhānabhedo veditabbo. Tattha upādinnarūpaṃ kammajaṃ nāma, maṃsamuttakesalomadantasiṅghāṇikādi kammapaccayaṃ nāma, sampattikaramahāmeghapathavīpabbatādi, cakkaratanadevavimānādi ca kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma. Āhārato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ āhārajaṃ nāma, kabaḷīkāro āhāro āhārajassa janako hutvā kammajassa anupālako hotīti tadanupālitaṃ kammajarūpaṃ āhārapaccayaṃ nāma, visabhāgāhāraṃ sevitvā ātape gacchantassa kāḷakuṭṭhādīni uppajjanti, idaṃ āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma. Kammajaututo samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ utujaṃ nāma, tasmiṃ utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ utupaccayaṃ nāma, tasmimpi utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma. Evaṃ upādinnake tisso eva santatiyo ghaṭṭetuṃ sakkonti, anupādinnake pana valāhako utujaṃ nāma, vuṭṭhidhārā utupaccayaṃ nāma, deve pana vuṭṭhe pathavī gandhaṃ muñcati, bījāni viruhantīti evaṃ yaṃ anantaṃ santativasena pavattaṃ, etaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma. Cittato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakādi cittajaṃ nāma, cittena pacchājātapaccayabhāvena upatthambhito kāyo cittapaccayaṃ nāma, abhiññācittena bahiddhā samuṭṭhāpitahatthiassādikaṃ cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma. Pakiṇṇakakathā.
涅槃无记的注释巴利
Nibbānābyākatavaṇṇanā
涅槃是无记的。从层面来看,它纯粹是出世间的;从法来看,它也只是一法,没有差别。从特相等方面来说,涅槃以寂静为特相,以离(回转)为特相,或以无为为特相;以不死为味;以无相为现起。由于是无为,所以没有能作因,也就没有近因。不过,从证得因的角度来说,因为有“导向苦灭之道”等说法,所以应该说它以圣道为近因。从摄的角度来说,因为没有差别,所以不摄入蕴中;在处等当中,则摄入法处和法界。从空的角度来说,应当理解为:它是我空;因为持守自相,所以是无我、唯法;又因为是无为、究竟,所以是空于无常性、空于苦性、空于贪等、空于相;如是所说,应执取为空。巴利
Nibbānābyākataṃ pana bhūmito lokuttarameva, dhammatopi ca ekameva, bhedo natthi, lakkhaṇādito pana santilakkhaṇaṃ nibbānaṃ, nivattilakkhaṇaṃ, asaṅkhatalakkhaṇaṃ vā, accutirasaṃ , animittapaccupaṭṭhānaṃ, asaṅkhatatāya panassa kārakahetuvirahato padaṭṭhānaṃ natthi, pāpakahetuvasena panetaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’tiādivacanato (vibha. 206) ‘‘ariyamaggapadaṭṭhāna’’nti vattuṃ vaṭṭati. Saṅgahato pana bhedābhāvā khandhesu saṅgahaṃ na gacchati, āyatanādīsu dhammāyatanadhammadhātūsu saṅgahaṃ gacchati. Suññato pana attasuññaṃ, salakkhaṇadhāraṇato anattakaṃ dhammamattaṃ, asaṅkhatatāya vā accantattā ca aniccatāsuññaṃ, dukkhatāsuññaṃ, rāgādisuññaṃ, nimittasuññanti pavattaṃ suññanti gahetabbaṃ.
从差别来看,虽然按寂静等自性来说只有一种,但按原因的类别来说,则有两种:有余涅槃界和无余涅槃界。按各自的味而假立的行相差别来说,则有三种:空、无相、无愿。按有为法的差别,从应当遮遣的行相来说,则以“不是心、不是心所、不是色、不是过去、不是未来、不是现在、不是道、不是果”等等方式,而有无数种。巴利
Bhedato pana santilakkhaṇādisabhāvato ekavidhampi kāraṇapariyāyato saupādisesanibbānadhātu, anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti. Sarasavasena pana parikappitākārabhedato suññataṃ animittaṃ appaṇihitanti tividhaṃ hoti. Saṅkhatadhammabhedamupādāya paṭikkhipitabbākārato na cittaṃ, na cetasikaṃ, na rūpaṃ, na atītaṃ, na anāgataṃ, na paccuppannaṃ, na maggo, na phalantiādinā anantappakāraṃ hoti.
在这个善三法里,没有任何一个自性法是没有被说到的。不过,在非自性法当中,虽然这里只说了色法的分位虚空等相,但对于遍等似相、遍的揭除虚空、识无有、灭尽定、名、补特伽罗、所依三种施设,以及无色法的无常相等相,并没有说到;即便如此,因为它们也不离自性法,所以同样被含摄在内。因此应当知道,这个三法是无余三法。就像在这里一样,此后诸三法、二法当中,即使没有施设上的含摄,也是以无余含摄胜义而成为无余,反过来则成为有余。凡是有世俗含摄的地方,我们将会说到。巴利
Evaṃ imasmiṃ kusalattike avutto sabhāvadhammo nāma natthi. Asabhāvadhammesu panettha kiñcāpi rūpadhammānaṃ paricchedākāsalakkhaṇāni eva vuttāni, kasiṇādipaṭibhāganimittāni pana kasiṇugghāṭimākāso, viññāṇābhāvo, nirodhasamāpatti, tisso nāmapuggalaupādāpaññattiyo, arūpadhammānaṃ aniccatādilakkhaṇādayo ca na vuttā, tathāpi tesampi sabhāvadhammabyatirekābhāvato gahaṇaṃ hoti, tasmā ayaṃ tiko nippadesattikoti veditabbo . Yathā cettha, evaṃ ito paresupi tikadukesu paññattiggahaṇābhāvepi niravasesaparamatthaggahaṇeneva nippadesatā, vipariyāyato sappadesatā ca veditabbā. Yattha pana sammutiggahaṇaṃ atthi, tattha vakkhāma.
1 2 3 4 5 6 7