三词义的注释·不善一词的含义
1. 法集论母义释 · 59 段
不善法从界地来看只有一种,就是欲界。从相应来看,则按根分为三种:贪根、嗔根、痴根。其中,贪根有八种:喜俱、与见相应、无行;同样地,喜俱、与见相应、有行;喜俱、与见不相应、无行;同样地,喜俱、与见不相应、有行;舍俱、与见相应、无行;同样地,舍俱、与见相应、有行;舍俱、与见不相应、无行;同样地,舍俱、与见不相应、有行。巴利
Akusalā pana dhammā bhūmito ekavidhā kāmāvacarāva, sampayogato pana mūlavasena tividhā honti lobhamūlā dosamūlā mohamūlāti. Tattha lobhamūlā aṭṭhavidhā somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ, tathā sasaṅkhāraṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ, tathā sasaṅkhāraṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ, tathā sasaṅkhāraṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ, tathā sasaṅkhāranti.
在这里,应当知道:由于对可爱所缘贪欲强盛等原因,所以有喜俱;由于不听正法、亲近恶友等原因,所以与见相应。当一个人以“诸欲没有过患”等邪见为先导,满心欢喜地享受诸欲,或者以自然迅速、未经推动的心,把看相算命等吉兆当作真实可信时,第一种不善心就生起了。当心迟缓、被推动时,第二种就生起。当一个人不以邪见为先导,以自然迅速、未经推动的心,只是满心欢喜地行淫,或者贪求别人的财产,或者偷取别人的东西时,第三种就生起。当心被推动时,第四种就生起。当由于得不到欲乐,或者因为其他能生喜的原因不存在,在四种情况中都没有喜时,其余四种舍俱的心就生起了。这是从相应角度的判定。巴利
Tattha iṭṭhārammaṇe lobhabahulatādīhi kāraṇehi somanassasahagatatā, asaddhammasavanaakalyāṇamittatādīhi diṭṭhisampayuttatā ca veditabbā. Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’tiādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkhenānussāhitena, tadā tatiyaṃ. Yadā samussāhitena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma, aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitatā hoti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti ayaṃ sampayogato vinicchayo.
从法的列举来看,先说第一不善心里,以自性出现在巴利圣典中的有十六法,以“乃至”方式包含的有四法,一共二十法。怎么讲呢?触、受、想、思、心、寻、伺、喜、精进、一境性、命根、无惭、无愧、贪、痴、邪见——这些是以自性出现的十六法;欲、胜解、作意、掉举——这些是以“乃至”方式包含的四法。但在分别篇中,应完全按照前面所说的方式来理解:触等五法、禅支五法,依精进、定、意、喜、命根而说有五根,依邪见、邪思惟、邪精进、邪定而说有四种道支,依精进、定、无惭、无愧而说有四种力,贪和痴是两种根,贪欲和邪见是两种业道,无惭和无愧是毁灭世间的二法,止、策励、不散乱——这样,以自性出现的三十二法只归摄在这十六法当中;有分别和无分别的差别,应依照欲界第一善心中所说的来了知。这是从法的列举角度的判定。巴利
Dhammuddesato pana paṭhamākusale tāva niyatā pāḷiyaṃ sarūpenāgatā soḷasa, yevāpanakavasena cattāroti vīsati dhammā honti. Kathaṃ? Phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ vitakko vicāro pīti vīriyaṃ ekaggatā jīvitaṃ ahirikaṃ anottappaṃ lobho moho micchādiṭṭhīti ime sarūpenāgatā soḷasa dhammā, chando adhimokkho manasikāro uddhaccanti ime yevāpanakā cattāroti. Padabhājanīye pana pubbe vuttanayeneva ‘‘phassapañcakaṃ jhānaṅgapañcakaṃ vīriyasamādhimanosomanassajīvitavasena indriyāni pañca, micchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasamādhivasena maggaṅgāni cattāri, vīriyasamādhiahirikānottappavasena balāni cattāri, lobho mohoti dve mūlāni, abhijjhā micchādiṭṭhīti dve kammapathāni, ahirikaṃ anottappanti lokanāsadukaṃ, samatho paggāho avikkhepo cāti evaṃ sarūpenāgatānaṃ dvattiṃsadhammānaṃ soḷasasu eva samavarodho, savibhattikāvibhattikabhedo ca kāmāvacarapaṭhamakusale vuttānusārato ñātabbo. Ayaṃ dhammuddesato vinicchayo.
从特相等方面的区分来说,因为不感到羞耻,所以叫无惭者;无惭者的状态就是无惭。没有愧就是无愧。在这两者当中,无惭的特相是不厌恶身恶行等,或者说是没有羞耻;无愧的特相是对同样这些恶行不感到畏惧,或者说是没有恐怖。其余的可以依照前面讲惭和愧时所说的相反面来理解。巴利
Lakkhaṇādivibhāgato pana na hirīyatīti ahiriko, ahirikassa bhāvo ahirikkaṃ, na ottappaṃ anottappaṃ. Tesu ahirikkaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā, anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā, sesaṃ hiriottappānaṃ vuttappaṭipakkhavasena veditabbaṃ.
贪之所以叫贪,是因为它使人贪著,或者它本身就贪著,或者它纯粹就是贪著这种行为。它以抓取所缘为特征,就像猿猴被胶粘住一样;以黏着为作用,就像扔进热锅里的肉片一样;以不肯放下为表现,就像油彩的染色一样;以在会被结缚的事物中看到滋味为近因。应当知道,它像水流湍急的河流一样,以渴爱之流不断增长,最终只会把人带向大海,也就是带向恶趣。巴利
Lubbhati tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. So ārammaṇagahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya, apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya, saññojanīyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. Taṇhānadibhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo.
因为被它弄糊涂,或者自己糊涂,或者只是纯粹的糊涂,所以叫痴。它的特相是心的黑暗,或者说是无知;作用是不通达,或者说是遮盖所缘的本性;现起是不正确的行为,或者说是黑暗;近因是不如理作意。应当知道,它是一切不善法的根源。巴利
Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. So cittassa andhakāralakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo.
他们藉此而错误地看,或者自己错误地看,或者这只是错误地看本身,这就叫邪见。它的特相是不如理地执取,作用是执著,现起是错误地执取,直接原因是诸如不愿意见到圣者等。应当知道这是最大的过失。巴利
Micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā.
掉举的状态就是掉举。应当知道,它的特相是不寂静,作用是不安住,现起是动荡,直接原因是不如理作意,应视为心的散乱。不过,这里以空章为终结的其余所有抉择,都应依照善法品中所说的来理解。只是在摄句部分,按照圣典中出现的说法,有五根性、四支道性、四种力性、二因性,以及一切处都是不善性这些差别,其余都相同。第一不善心讲完了。巴利
Uddhatabhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ, anavaṭṭhānarasaṃ, bhantatāpaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, cittavikkhepoti daṭṭhabbo. Seso panettha suññatavārapariyosāno sabbopi vinicchayo kusalādhikāre vuttānusārato veditabbo. Kevalaṃ saṅgahavāre pāḷiyaṃ āgatavasena pañcindriyatā, caturaṅgamaggatā, catubbidhabalatā, dvehetutā, sabbattha akusalabhāvo ca viseso, sesaṃ tādisameva. Paṭhamākusalaṃ niṭṭhitaṃ.
就像第一心那样,第二心中也有“有行”性,在“乃至”所摄的法里有昏沉和睡眠的生起,以及“决定性”这一差别。其中,昏沉的状态就是昏沉,睡眠的状态就是睡眠,意思是无力策励、沉滞、精进被破坏。其中,昏沉的特相是无力策励,作用是去除精进,现起是沉滞。睡眠的特相是不适业,作用是覆盖,现起是萎缩,或者以点头、入睡为现起。两者都以对不乐、疲倦、伸懒腰等的不如理作意为足处。第二。巴利
Yathā ca paṭhame, evaṃ dutiyepi sasaṅkhāratā, yevāpanakesu thinamiddhānaṃ sambhavo, niyatatā ca viseso. Tattha thinanatā thinaṃ, middhanatā middhaṃ, anussāhanasaṃsīdanatā, sattivighāto cāti attho. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnatāpaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā, ubhayampi aratitandivijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Dutiyaṃ.
关于第三项,所有辨析都和第一不善心说的一样。差别只在于:这里没有邪见,在“乃至”所包含的诸法中可能有慢生起,而且是不确定的,在摄句部分具有三支道,其余都相同。其中,“认为自己怎样”就是慢。它的特相是高举,作用是自负,现起是想要标榜自己,直接原因是与邪见不相应的贪,应当看作像疯了一样。第三项。巴利
Tatiye sabbopi vinicchayo paṭhamākusale vuttanayova. Kevalaṃ diṭṭhiyā abhāvo, yevāpanakesu mānassa sambhavo, aniyatatā ca, saṅgahavāre tivaṅgikamaggatā ca viseso, sesaṃ tādisameva. Tattha maññatīti māno. So uṇṇatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabbo. Tatiyaṃ.
就像第三心那样,第四心也是如此。不过这里昏沉睡眠和“有行”性更突出,其余部分完全相同。第四。巴利
Yathā ca tatiye, evaṃ catutthepi. Thinamiddhañcettha sasaṅkhāratā ca adhikā, sesaṃ tādisameva. Catutthaṃ.
在第五、第六、第七、第八种心中,本该有喜受的地方生起的是舍受,而且没有喜,正因如此,在摄句部分就呈现出四支禅那的差别,其余一切都和第一、第二、第三、第四种心相同。巴利
Pañcamachaṭṭhasattamaṭṭhamesu somanassaṭṭhāne upekkhāsambhavo, pītiyā ca abhāvo, tato eva saṅgahavāre caturaṅgajjhānatā ca viseso, sesaṃ sabbaṃ paṭhamadutiyatatiyacatutthacittasadisameva.
嗔根有两种:与忧受相应、与嗔恚相应、无行;同样地,也有有行的。这是按相应关系来说的。
如果按法目列举来说,在最初不善心里所说的那些法中,先除去喜、贪、见,取嗔;在“其余诸法”里,取不定的嫉、悭、恶作,并在悦受的位置上放入忧受,这样一共是二十一种法。这里“其余诸法”有七种。
其中,依它而腐败,或自己腐败,或只是腐败本身,这就是嗔。它的特征是凶暴,像被激怒的毒蛇;作用是扩散毒素,像毒液发作,或像林火烧毁自己所依之处;表现是腐败,像得到机会的仇敌;近因是嗔怒的所缘,应当看作掺了毒的腐尿。
嫉妒的状态就是嫉。它的特征是对他人的成就心生嫉妒,作用就是对此不喜,表现是背弃那种成就,近因是他人的成就,应当看作结缚。
悭吝的状态就是悭。它的特征是隐藏自己已得或将来会得到的成就,作用是不能忍受这些成就与他人共享,表现是收缩,或表现为像被刺扎一样的紧缩,近因是自己的成就,应当看作心的丑陋状态。
恶作就是对所做的恶事追悔。它的特征是事后忧悔,作用是为已做和未做之事懊悔,表现是后悔,近因是已做和未做之事,应当看作像奴隶一样的状态。
在摄受部分中,应当知道:与苦俱的有四支定,与忧俱的有五根,有三支道,依嗔和痴为二因。其余一切抉择,都和最初不善心里所说的一样。
如同最初那样,第二也如此;差别在于有行,以及与昏沉睡眠一起成为九种“其余诸法”,其余部分则相同。巴利
Dosamūlā pana dvidhā domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ, tathā sasaṅkhāraṃ. Evaṃ sampayogato. Dhammuddesādito pana paṭhame tāva paṭhamākusale vuttesu pītilobhadiṭṭhiyo vajjetvā dosaṃ , yevāpanakesu aniyatāni issāmacchariyakukkuccāni, somanassaṭṭhāne domanassañca pakkhipitvā ekavīsati dhammā honti. Yevāpanakā cettha satta. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya, dussanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno, visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Issāyanā issā. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā, tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā, saññojananti daṭṭhabbā. Maccherabhāvo macchariyaṃ. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaññeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Saṅgahavāre dukkhena saddhiṃ caturaṅgajjhānatā, domanassena pañcindriyatā, tivaṅgikamaggatā, dosamohavasena dvihetukatā ca veditabbā. Seso pana sabbo vinicchayo paṭhamākusale vuttasadiso eva. Yathā ca paṭhame, evaṃ dutiyepi, sasaṅkhāratā pana thinamiddhehi saddhiṃ navayevāpanakatā ca viseso, sesaṃ tādisameva.
痴根也有两种:与舍俱行的疑相应,以及同样与舍俱行的掉举相应。其中,先说第一种,从法的列举来看:触等五法、寻、伺、精进、一境性、命根、无惭、无愧、痴、疑,这些是依自性而有的十四法;掉举和作意,则归入“余者”一类,有这两种,所以一共是十六法。这里的一境性只是心住立而已,还没有达到根、道、力的程度。因此在摄受分中,除去定,与舍俱行的有四根、二道支、三力。在这里,痴只是唯一的因。其余一切抉择,都和前面所说的方式一样。巴利
Mohamūlāpi dvidhā upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ, tathā uddhaccasampayuttanti. Tattha paṭhame dhammuddesato tāva phassapañcakaṃ vitakko vicāro vīriyaṃ ekaggatā jīvitaṃ ahirikaṃ anottappaṃ moho vicikicchāti sarūpenāgatā cuddasa , uddhaccaṃ manasikāroti yevāpanakā dve cāti soḷasa dhammā honti, ekaggatā cettha cittaṭṭhitimattā, indriyamaggabalabhāvaṃ na sampāpuṇāti. Tato eva saṅgahavāre samādhiṃ vajjetvā upekkhāya saddhiṃ cattāri indriyāni, dve maggaṅgāni, tīṇi balāni honti. Moho panettha ekova hetu. Seso panettha sabbo vinicchayo vuttanayo eva.
这里,“已远离治疗”就是疑。它的特相是犹豫,作用是动摇,现起是不决定,或者现起为多种不确定的样态,近因是不如理作意,应当看作修行道路上的障碍。就像与疑相应的心一样,与掉举相应的心也是如此。差别只在于:没有疑,而有胜解,因此定力更强、更殊胜,也正因如此,在摄受门中,它与定一起构成五根、三支道和四力。这里,掉举已经按它的自性说明了,胜解和作意这两者则属于“余者”这一类——这就是差别,其余部分完全相同。这两种心在不同的所缘上生起,即使在同一所缘上也不能稳定安住而运转。掉举俱心因为获得了胜解,所以获得了立足处,只在一个所缘上安住、安住而运转,就像固定在四面宝珠上一样;另一种心则在多种所缘上运转,就像旋转的宝珠一样,应当这样理解。除了掉举俱心之外,其余十一种心能引生结生,应当这样了知。巴利
Tattha vigatā cikicchā etissāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsabhāvapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. Yathā ca vicikicchāsampayutte, evaṃ uddhaccasampayuttepi. Kevalaṃ vicikicchāya abhāvo, adhimokkhassa ca bhāvo, tato eva balavatarasamādhitā, teneva saṅgahavāre samādhinā saddhiṃ pañcindriyatā, tivaṅgikamaggatā, catubbalatā ca hoti. Uddhaccañcettha sarūpeneva niddiṭṭhaṃ, adhimokkhamanasikārā dve yevāpanakavasenāti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisameva. Imāni pana dve cittāni nānāvisaye, ekavisaye ca asaṇṭhahanato pavaṭṭanakāni. Uddhaccasahagataṃ hi laddhādhimokkhatāya laddhapatiṭṭhaṃ ekārammaṇeyeva patiṭṭhāya patiṭṭhāya pavaṭṭati caturassamaṇi viya, itaraṃ nānārammaṇesu vaṭṭamaṇi viyāti daṭṭhabbaṃ. Uddhaccasahagatañca ṭhapetvā sesā ekādasa paṭisandhiṃ janentīti veditabbaṃ.
从所缘等差别来看,这十二种心先按所依处和所缘分为六种。其中,贪根和痴根所摄的十种心,在五门中只依止心所依处,在意门中则或依止或不依止,执行速行作用时成为六种。同样,嗔根心只依止而生起。贪根心按不与取、欲邪行、妄语、离间语、杂秽语、贪欲这六种业道成为六种。其中与邪见相应的,再按邪见又成为七种。嗔根心按杀生、不与取、妄语、离间语、粗恶语、杂秽语、嗔恚这七种业道成为七种。这十种心按门和业,以及排除审虑的三种增上,其分别方式应照善心部分所说来理解。由于它们完全低劣,所以没有下劣等三类的分别。这里的所缘增上只存在于贪根心中,不在其他心中;痴根心中也没有俱生增上,同样没有业道的分别,因为正在转起时不会取任何增上。嗔有所缘境,疑心虽然因障碍修行而成为恶行之因,但杀生等业的成立只归于嗔根和贪根心,所以不另立为业道,只在之前阶段作为因。因此应知它是恶趣之因,也是初道所应断除的。至于过去等差别,十二种心各各无尽的分别,以及其他判定,应照善心篇所说来理解。巴利
Visayādippabhedato panete dvādasapi vatthārammaṇavasena tāva chabbidhā honti. Tesu lobhamohamūlā pana dasa pañcadvāre hadayavatthuṃ nissāyeva, manodvāre nissāya vā anissāya vā javanakiccaṃ sādhayamānā chabbidhā. Tathā dosamūlā nissāyeva pana pavattanti. Lobhamūlā pana adinnādānakāmamicchācāramusāvādapesuññasamphappalāpābhijjhāsaṅkhātānaṃ channaṃ kammapathānaṃ vasena chabbidhā. Diṭṭhisampayuttā panettha micchādiṭṭhivasenāpīti sattavidhā honti. Dosamūlā pana pāṇābhipātādinnādānamusāvādapesuññapharusasamphappalāpabyāpādavasena sattavidhā honti. Dasannampi panesaṃ dvārakammavasena ceva vīmaṃsāvajjitādhipatittayavasena ca kusale vuttanayena vibhāgo veditabbo. Ekantahīnattā hīnattikabhedo natthi. Ārammaṇādhipati panettha lobhamūlesu eva, na itaresu, mohamūlesu pana sahajātādhipatipi natthi, tathā kammapathabhedopi. Na hi pavaṭṭamānaṃ kañci adhipatiṃ karoti. Doso vā savisayaṃ, vicikicchācittañca paṭipattimantarāyakarattena duccaritahetubhūtampi pāṇātipātādīnaṃ dosalobhamūlacitteheva sanniṭṭhāpaniyato kammapathabhedaṃ na gacchati, pubbabhāge eva pana hetu hoti. Tenevassa apāyahetutā paṭhamamaggavajjhatāti daṭṭhabbaṃ. Atītādibhedato pana dvādasannaṃ paccekamanantatā, seso ca vinicchayo kusalādhikāre vuttanayeneva veditabboti.
无因善果报的注释巴利
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā
无记法如果按生起来分,有四种:果报、唯作、色法、涅槃。其中,果报无记法按生起来分又有两种:善果报和不善果报。其中,善果报按界来分有四种:欲界果报、色界果报、无色界果报、出世间果报。其中,欲界果报又分两种:无因的和有因的。其中,缺少无贪等俱生因的,就是无因的。这些按相应、依处、所缘等差别来分有八种。也就是:舍俱眼识,同样还有舍俱耳识、鼻识、舌识,乐俱身识,舍俱意界,喜俱意识界,以及舍俱意识界。眼识等四种,是以眼净色等四种所造色为依处的;所造色和所造色之间的碰触摩擦,就像棉团和棉团相触那样极其微弱,所以它们只与舍受相应。身识则是以身根为依处的;触所造的大种和身根之间的碰触摩擦,就像放在铁砧上的棉团被锤子击打那样强烈,而且净色依处中的大种也能产生撞击,所以与乐受相应。意界因为自身摄取的能力薄弱,即使面对极可意之境,也只与舍受相应。意识界则面对极可意之境时与喜受相应,面对可意和中等之境时与舍受相应。这是按相应来判定的。巴利
Abyākatā pana dhammā jātito catubbidhā vipākakiriyarūpanibbānavasena. Tattha vipākābyākatā dhammā jātito ca dvidhā honti kusalākusalavipākavasena. Tattha kusalavipākā bhūmito catubbidhā kāmarūpārūpāvacaralokuttaravipākavasena. Tattha kāmāvacaravipākā ahetukā sahetukāti duvidhā. Tattha alobhādisahajātahetuvirahitā ahetukā. Te sampayogavatthārammaṇādibhedato aṭṭhavidhā. Seyyathidaṃ – upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaghānajivhāviññāṇaṃ, sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagatā manodhātu, somanassasahagatā manoviññāṇadhātu, tathā upekkhāsahagatā cāti. Cakkhuviññāṇādīni hi cattāri cakkhupasādādīsu catūsu upādāyarūpesu upādāyarūpānaṃ ghaṭṭanānighaṃsassa picupiṇḍe picupiṇḍassevātidubbalatāya upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. Kāyaviññāṇaṃ pana kāyindriye phoṭṭhabbabhūtattayaghaṭṭanānighaṃsassa adhikaraṇimatthake ṭhapitapicupiṇḍe kūṭapahārasseva balavatāya pasādanissayesupi bhūtesu paṭighātasambhavato sukhasahagataṃ hoti, manodhātu attano gahaṇadubbalatāya atiiṭṭhepi upekkhāsahagatāva, manoviññāṇadhātu pana atiiṭṭhe somanassasahagatā, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatāti ayaṃ sampayogato vinicchayo.
从法的列举等来说,在眼识中,首先有触等五法、一境性、命根,这些是以自性而有的七法,再加上以或然方式而有的作意一法,共为八法。从摄集来说,这里依蕴、处、界、食、根而有五种摄集。其中,应知依眼识界与法界而有界摄集,依意、舍、命根而有根摄集。其余如前所说。在这里,受虽然存在,但不成为禅支,然而成为根。一境性因为极其微弱,不成为根、道支、力。因为禅那以寻为最后,道以因为最后,力也是如此。如同此处,耳识、鼻识、舌识、身识也是如此。只是在摄集部分,依耳识界等而有界摄集,身识中受的转变为差别。如同此处,意界也是如此。只是寻、伺二法,以及以或然方式而有的胜解,这三法是增加的。在摄集部分,依意界与法界而有界摄集,依寻、伺、舍、一境性四法而有禅支摄集,这是差别。虽然在巴利圣典中此处未举出禅支摄集,然而由于在有寻诸心中必然存在禅支性,所以应当取之。如同此处,两种意识界也是如此。然而,此处因喜俱而增加喜,在摄集部分有五支禅、受的转换,两处都依意识界与法界而有界摄集,这是差别,其余相同。巴利
Dhammuddesādito pana cakkhuviññāṇe tāva phassapañcakaṃ, ekaggatā, jīvitanti sarūpenāgatā satta, yevāpanakavasena manasikāro eko cāti aṭṭha dhammā honti. Saṅgahato panettha khandhāyatanadhātuāhārindriyavasena pañcevasaṅgahā. Tattha cakkhuviññāṇadhātudhammadhātuvasena dhātusaṅgaho, mano upekkhājīvitindriyavasena indriyasaṅgaho ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca vijjamānāpi vedanā jhānaṅgataṃ na gacchati, indriyaṃ pana hoti. Ekaggatā indriyamaggaṅgabalabhāvampi na gacchati atidubbalattā. Vitakkapacchimakaṃ hi jhānaṃ, hetupacchimako maggo, balañca. Yathā cettha, evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇesupi. Kevalaṃ pana saṅgahavāre sotaviññāṇadhātuādivasena dhātusaṅgaho, kāyaviññāṇe vedanāparivattanañca viseso. Yathā cettha, evaṃ manodhātuyāpi. Kevalaṃ pana vitakkavicārā dve yevāpanakā ca adhimokkhoti tayo dhammā adhikā. Saṅgahavāre manodhātudhammadhātuvasena dhātusaṅgaho, vitakkavicārupekkhekaggatāhi catūhi jhānaṅgasaṅgaho ca viseso. Pāḷiyaṃ panettha kiñcāpi jhānaṅgasaṅgaho na uddhaṭo, tathāpi savitakkesu niyamena jhānaṅgatāsambhavato gahetabbova. Yathā cettha, evaṃ manoviññāṇadhātudvayepi. Somanassasahagatatāya panettha pīti adhikā, saṅgahavāre ca pañcaṅgajjhānatā, vedanāparivattanaṃ, ubhayatthāpi manoviññāṇadhātudhammadhātuvasena dhātusaṅgaho ca viseso, sesaṃ tādisameva.
从所缘等的差别来看,眼识等前五识,依次各自依靠眼等各自的所依处,缘取现在的、可意的色等各自对应的所缘,在唯作意界之后无间生起,借助光明、虚空、风、水、地等条件的协助,完成看、听、嗅、尝、触的作用,它们分别在眼门等各自一门中成熟为果报。这样,这些识的所依处、门、所缘、作用各自是固定的。但它们的处所对五者来说都是同一个,所以它们之间没有处所上的差别。而意界只依靠心所依处,缘取现在的色等五种所缘,在五识之后无间完成领受的作用,在五门中运转。喜俱意识界也只依靠心所依处,缘取极可意的现在五种所缘,在果报意界之后无间完成推度的作用;并且在六门中,对六种强有力的欲界所缘——无论是过去的还是其他时态的——在速行之后无间完成彼所缘的作用,从而成熟为果报。这样,这个意识界的门、所缘、作用、处所都不固定,因此它们之间有差别;但所依处只固定在那个心所依处,所以没有差别。舍俱意识界也是如此。只是这个意识界还能脱离门而存在:在善趣中,对于天生盲人、天生聋人、天生疯癫者等人,在结生时,在前一个死心之后无间,缘取由业力呈现的业、业相、趣相中的任意一种,这些所缘有过去等差别,属于六种欲界所缘,完成结生的作用;从紧接着之后开始,直到寿命结束,完成有分的作用;在命终时完成死的作用;并且按照前面所说的方式,完成推度和彼所缘的作用。这就是它的特别之处,其余部分与此相同。巴利
Visayādippabhedato pana cakkhuviññāṇādīni pañca yathākkamaṃ cakkhādiekekameva vatthuṃ nissāya paccuppanne, iṭṭhe ca rūpādiekekārammaṇe eva kiriyamanodhātuanantaraṃ ālokākāsavāyujalapathavīsahakārīni pasādakādīni dassanasavanaghāyanasāyanaphusanakiccāni sādhayamānāni cakkhudvārādīsu ekekasmiṃ eva vipaccanti. Evametesaṃ vatthudvārārammaṇakiccāni visuṃ niyatāni. Ṭhānaṃ pana tesaṃ pañcannampi ekameva, tena nesaṃ na bhedo. Manodhātu pana hadayavatthuṃ nissāyeva paccuppannesu rūpādīsu pañcasupi ārammaṇesu pañcaviññāṇānantaraṃ sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā pañcasupi dvāresu pavattati, somanassasahagatā manoviññāṇadhātu pana hadayavatthuṃ nissāyeva atiiṭṭhe paccuppanne pañcārammaṇe vipākamanodhātuanantaraṃ santīraṇakiccaṃ, chasupi dvāresu chasu balavakāmāvacarārammaṇesu atītādīsu javanānantaraṃ tadārammaṇakiccañca sādhayamānā vipaccati. Evametissā dvārārammaṇakiccaṭṭhānāni anibaddhāni, tato tehi bhedo hoti, vatthu pana tattheva nibaddhaṃ, tato na bhedo, evamupekkhāsahagatāyapi. Kevalaṃ panesā dvāravinimuttāpi hutvā sugatiyaṃ jaccandhabadhirajaccummattakādīnaṃ paṭisandhikāle purimacuticittānantaraṃ kammabalenopaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittesu aññataraṃ atītādibhedaṃ chabbidhampi kāmāvacarārammaṇamārabbha paṭisandhikiccaṃ, tadanantarato paṭṭhāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgakiccaṃ, ante cutikiccañca, vuttanayena santīraṇatadārammaṇakiccāni ca sādhayamānā imesu pañcasu ṭhānesu vipaccatīti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisameva.
在这里,对于以杀害、捆绑等事为缘而现起的不可意所缘,由于以忍辱、审察等方式生起了善心,由那善心所产生的结生等识,如果以业相为所缘,那么它的所缘就必须是不可意的。由此可知,在可意境中生起的善果报识,因为不会在不可意所缘上生起,所以业与趣相才是它们的所缘。应当这样审察,使前后没有矛盾,然后依此理解。同样,在可意境中由善心生起的结生等识,以业相为所缘,也应知道是没有矛盾的。至于过去等差别,八种识各自的无间相续,应按照前面所说的方式理解。巴利
Ettha ca vadhabandhādivasappavatte aniṭṭhārammaṇe khantipaṭisaṅkhānādivasena kusaluppattito tannibbattānaṃ paṭisandhiādiviññāṇānaṃ kammanimittañce ārammaṇaṃ hoti, aniṭṭheneva tena bhavitabbaṃ. Evaṃ iṭṭhavisaye uppannānaṃ kusalavipākānaṃ aniṭṭhārammaṇesu anuppattito kammagatinimittameva tesaṃ ārammaṇaṃ hotīti viññāyati. Vicāretvā yathā avirodho hoti, tathā gahetabbaṃ. Evaṃ iṭṭhavisaye uppannakusalato nibbattānampi paṭisandhiādiviññāṇānaṃ kammanimittārammaṇatāya avirodho ñātabbo. Atītādibhedato pana aṭṭhannampi paccekamanantaratā heṭṭhā vuttanayena gahetabbā.
有因善果报的注释巴利
Sahetukakusalavipākavaṇṇanā
与无贪等果报因相应的心则是有因心,从相应关系来说,它们和欲界善心一样有八种。不过,这里悦俱、智相应等相应情况,应依其来源等来了知。三因的欲界善心,在给出三因结生和二因结生之后,于转起时在六门中产生十六种果报心;二因的善心,则在给出二因结生和无因结生之后,于转起时在六门中产生除三因外的十二种果报心。这里,无行与有行的差别也取决于缘的不同:由强缘生起的,是无行;由弱缘生起的,是有行。然而,有些人并不认许无行善心能生起有行果报,也不认许有行善心能生起无行果报。可是,这些果报在转起时,也能由与给予结生的业不同的其他业而作为不善果报生起;而且《发趣论》中说:“有因有分对无因有分,以无间缘为缘。”因此,对无因结生的人来说,在善趣中转起时,有因果报也能生起。但在恶趣和色界地中,只有无因果报生起。在这些果报中,面对极可喜的所缘,是悦俱的;面对中等可喜的所缘,是舍俱的。这样,应依来源等来了知相应的差别。巴利
Alobhādivipākahetusampayuttā pana sahetukā, te sampayogato kāmāvacarakusalā viya aṭṭhavidhā. Somanassañāṇādisampayogo panettha āgamanādito veditabbo. Tihetukaṃ hi kāmāvacarakusalaṃ tihetukadvihetukapaṭisandhiyo datvā pavatte chasu dvāresu soḷasa vipākāni deti, duhetukaṃ pana kusalaṃ duhetukāhetukapaṭisandhiyo datvā pavatte chasu dvāresu tihetukarahitāni dvādasa vipākāni deti. Asaṅkhārikasasaṅkhārikabhāvo panettha paccayavisesatopi hoti. Balavapaccayenāpi hi uppannaṃ asaṅkhārikaṃ hoti, dubbalenāpi itaraṃ. Keci pana asaṅkhārikena sasaṅkhāravipākānaṃ, sasaṅkhārikena ca asaṅkhārikānaṃ uppattiṃ na icchanti. Yasmā panetāni paṭisandhidāyakato aññenāpi kammena pavatte akusalavipākāni pavattanti, paṭṭhāne ca ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) vuttaṃ, tasmā ahetukapaṭisandhikassa puggalassa sugatiyaṃ pavatte sahetukānipi vipākāni pavattanti. Duggatiyaṃ, pana rūpāvacarabhūmiyañca ahetukāneva pavattanti. Tesupi atiiṭṭhe ārammaṇe somanassasahagatāni, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatānīti evaṃ āgamanādito sampayogabhedo veditabbo.
从法门分别开始,一直到空分结束,全部的判定都和欲界善心一样。只是在这里,在“或可有”诸法中,悲和喜不存在,因为它们以有情为所缘。欲界果报心确实只以有限法为所缘。在这里,离也不存在,因为世间法中的离纯粹是善性。《分别论》等中确实说过:“五学处纯粹是善。”这里的触等法因为是果报,所以像镜中的面容一样,没有功用而寂静;善的触等法则像面容本身,有功用。在摄分中,有五支道,这是差别。其余完全相同。巴利
Dhammuddesādito pana yāva suññatavārapariyosānā kāmāvacarakusalasadisova sabbo vinicchayo, kevalañcettha yevāpanakesu karuṇāmuditā na santi sattārammaṇattā. Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā. Viratiyopettha lokiyesu ekantakusalasabhāvattā na santi. ‘‘Pañcasikkhāpadā kusalā evā’’ti (vibha. 715 ādayo) hi vuttaṃ. Phassādayo cettha vipākattā ādāse mukhanimittaṃ viya nirussāhasantā, kusalā pana mukhaṃ viya saussāhā. Saṅgahavāre ca pañcaṅgiko maggo hoti, ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisameva.
不过,从所缘境等类别的差别来看,前面在善心部分所说的业门、福行、增上等区分,在这里并不存在,因为这类心不产生表色,不是能引果报之法,也不会那样转起。但下品、中品、上品的三类差别是有的,因为下品、中品、上品的善心各有对应的果报;同样,门、所缘等差别也有。因为这些果报心依靠心所依处,不经过门而运作,在天界和人间,对于二因者和三因者,按照前面所说的方式,执行结生、有分、死亡的作用,并在六门中对六种所缘执行彼所缘的作用,就这样在四种处所中成熟。因此,这些心的门、所缘、作用、处所都不是固定的,所以有这些差别。但所依处则固定在那里,所以没有差别。至于过去等差别,在这里也同样按照前面所说的方式,具有无穷无尽的分类。巴利
Visayādippabhedato pana yvāyaṃ kusalesu kammadvārapuññakiriyādhipatīhi bhedo vutto, so idha natthi aviññattijanakato, avipākadhammato, tathā appavattito ca. Hīnattikabhedo pana atthi hīnamajjhimappaṇītānaṃ kusalānaṃ vipākattā , tathā dvārārammaṇādibhedo. Ete hi hadayavatthuṃ nissāya dvāravinimuttā hutvā devamanussesu dvihetukatihetukānaṃ heṭṭhā vuttanayena paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni, chadvāre chasu ārammaṇesu tadārammaṇakiccañca sādhayamānā evaṃ catūsu ṭhānesu vipaccanti. Evametesaṃ dvārārammaṇakiccaṭṭhānāni anibaddhāni, tato tehi bhedo hoti. Vatthu pana tattheva nibaddhaṃ, tato na bhedo. Atītādibhedato panetthāpi anantatā vuttanayā evāti.
色界果报的注释巴利
Rūpāvacaravipākavaṇṇanā
色界果报心也依相应结合的差别,与自己的善心一样有五种。这里的一切抉择差别,都跟善心里说过的完全一样。不过在这里,因为是果报,就像大象等的影子与大象相似一样;同样,因为从善心而来,所以有与禅支等相应法的结合,以及行道等差别。而且在这里,由于初禅地有三种,所以有初禅果报;同样,二禅地有二禅果报和三禅果报;三禅地有四禅果报;由于第四禅地有六种,即广果和五净居,所以有五禅果报。它们按照所说的方式,执行结生、有分、死亡的作用,依靠心所依处,脱离门,以称为业相的概念为所缘而成熟;这是差别,其余则完全相同。巴利
Rūpāvacaravipākāpi sampayogabhedato attano kusalā viya pañcavidhā honti. Sabbo cettha vinicchayabhedo kusale vuttanayo eva. Vipākabhāvato panettha yathā hatthiādīnaṃ chāyā taṃsadisā, evaṃ kusalāgamanato ca jhānaṅgādisampayuttadhammasamāyogo, paṭipadādibhedo ca hoti. Apicettha tividhāya paṭhamajjhānabhūmiyā paṭhamajjhānavipākā, tathā dutiyajjhānabhūmiyā dutiyajjhānavipākā tatiyajjhānavipākā ca, tatiyajjhānabhūmiyā catutthajjhānavipākā, vehapphalapañcasuddhāvāsavasena chabbidhāya catutthajjhānabhūmiyā pañcamajjhānavipākā ca vuttanayena paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni sādhayamānā hadayavatthuṃ nissāya dvāravinimuttāva kammanimittasaṅkhātapaññattārammaṇā hutvā vipaccantīti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisameva.
无色界果报的注释巴利
Arūpāvacaravipākavaṇṇanā
无色界果报心同样如此,依所缘的差别也像它自己的善心一样有四种。一切判别都跟善心里说的一样。这里与善心的不同,应按照色界果报中所说的方式来了知。不过这里唯一的差别是:以业相所成的假立概念为所缘的空无边处果报,存在于第一无色地;同样,以广大所缘为所缘的识无边处果报,存在于第二无色地;以业相所成的假立概念为所缘的无所有处果报,存在于第三无色地;以广大所缘为所缘的非想非非想处果报,存在于第四无色地。它们没有依处,按照所说的方式,只执行结生、有分、死亡的作用而持续生起,这就是唯一的差别。巴利
Evaṃ arūpāvacaravipākāpi ārammaṇabhedato attano kusalā viya catubbidhā honti. Vinicchayo ca sabbo kusale vuttanayova. Kusalato cettha viseso rūpāvacaravipāke vuttanayena veditabbo. Kevalaṃ panettha kammanimittabhūtapaññattārammaṇo ākāsānañcāyatanavipāko paṭhamāruppabhūmiyaṃ, tathā mahaggatārammaṇo viññāṇañcāyatanavipāko dutiyāruppabhūmiyaṃ, kammanimittabhūtapaññattārammaṇo ākiñcaññāyatanavipāko tatiyāruppabhūkhiyaṃ, mahaggatārammaṇo nevasaññānāsaññāyatanavipāko catutthāruppabhūmiyañca avatthukā vuttanayena paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni sādhayamānāva pavattantīti ayameva viseso.
出世间果报的注释巴利
Lokuttaravipākavaṇṇanā
同样地,出世间果报也像它自己的善心一样,由于各自对应道与果的缘故而有四种;又因为与禅支相应的组合不同,每一种各有五种,合计成为二十种。这里的判定方法和在善心里说过的完全一样。只是应当知道:在“摄要”部分,把入流道果、一来道果、不来道果这三者的“已知根”,以及阿拉汉果的“具知根”,拿来放在“慧根”的位置上,于是成为八根;觉支、道支等菩提分法,以及行道等差别,都只是依照道的趣入方式来理解。这里也能看到增上缘的差别。因为出世间善心能由自己果报的无间生起和速行作用而发挥增上力,世间善心则相反,不能发挥增上力。所以古德说:“除了出世间法以外,果报中没有增上缘。”(《法集论注》505)另外,从解脱的差别来看,这些出世间果报依照道的趣入方式有三种,即空解脱、无相解脱、无愿解脱。因为道依观慧趣入时得到“空”和“无愿”两个名称,又因为有德所缘而方便地称为“无相”,所以道自身站在应当趣入的位置上,以非方便的方式给各自的无间果报全部三个名称。但在之后,成为果等至的果就不给这些名称了。其中应当知道,依观慧趣入时,道获得两种名称,如前所说。而且这些果报心并不像道那样只住一个心刹那:在道心路中,它们生起两三次;而在果等至心路中,则像广大速行心一样,只以安止速行的力量,一整天无间断地持续运转。这就是它们的差别。巴利
Tathā lokuttaravipākāpi attano kusalā viya taṃtaṃmaggaphalattā catubbidhā, jhānaṅgayogabhedato paccekaṃ pañca pañca katvā vīsatividhāva honti. Vinicchayo cettha kusale vuttanayova. Kevalaṃ saṅgahavāre sotāpattimaggaphalaṃ sakadāgāmimaggaphalaṃ anāgāmimaggaphalanti imesaṃ tiṇṇaṃ aññindriyaṃ, arahattaphalassa ca aññātāvindriyaṃ paññindriyaṭṭhāne gahetvā aṭṭhindriyatā, bojjhaṅgamaggaṅgādibodhipakkhiyadhammā, paṭipadādibhedo ca maggāgamanavaseneva hotīti veditabbo. Adhipatibhedopettha labbhati. Lokuttarakusalā hi attano phalānaṃ anantaruppattito, javanavuttito ca adhipatiṃ vidhātuṃ sakkonti, lokiyā pana viparītato na sakkonti. Tenāhu porāṇā ‘‘vipāke adhipatī natthi ṭhapetvā lokuttara’’nti (dha. sa. aṭṭha. 505). Vimokkhabhedato panete maggāgamanato tividhā honti suññataanimittaappaṇihitavimokkhavasena. Maggā hi vipassanāgamanato ‘‘suññato appaṇihito’’ti dve nāmāni labhitvā saguṇārammaṇato pariyāyena animittātipi vuccanti, tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano anantaraphalānaṃ nippariyāyato tīṇipi nāmāni denti. Aparabhāge pana phalasamāpattibhūtānaṃ na denti. Tattha vipassanāgamanatova magge vuttanayena duvidho nāmalābho veditabbo. Te ca na maggā viya ekacittakkhaṇikā, maggavīthiyaṃ pana dvattikkhattuṃ, phalasamāpattivīthiyaṃ sakalampi divasaṃ appanājavanavaseneva nirantaraṃ mahaggatajavanāni viya pavattantīti ayaṃ viseso.
不善果报则只属于欲界,因为不存在与贪等相应的因,所以它们确实都是无因的。它们按相应关系分为七种:与舍俱的眼识,同样与舍俱的耳识、鼻识、舌识,同样与苦俱的身识,与舍俱的意界,同样与舍俱的意识界。这里的抉择,在一切处都和同类无因善果报中所说的方式完全相同。差别只在于:所缘是不可爱的;身识与苦俱;与舍俱的意识界以除掉举外的不善为缘,在四恶趣中执行结生、有分、死亡的作用,在善趣中执行推度与彼所缘的作用,以及它的转起方式。其余则相同。巴利
Akusalavipākā pana kāmāvacarāva, lobhādisampayuttahetu abhāvato ahetukā eva ca honti. Te sampayogato upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaghānajivhāviññāṇāni, tathā dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagatā manodhātu, tathā manoviññāṇadhātūti sattavidhā. Vinicchayo panesa sabbattha tādisāhetukakusalavipākesu vuttanayo eva. Kevalaṃ panāniṭṭhārammaṇatā, kāyaviññāṇassa dukkhasahagatatā, upekkhāsahagatamanoviññāṇadhātuyā uddhaccavajjitākusalapaccayā catūsu apāyesu paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni, sugatiyañca santīraṇatadārammaṇakiccāni ca sādhanavasena pavatti ca viseso, sesaṃ tādisameva.
无因唯作的注释巴利
Ahetukakiriyāvaṇṇanā
唯作心又按欲界、色界、无色界分为三种。其中,欲界唯作分为无因和有因两种。其中,没有俱生因的就是无因。它们按相应等分为三种:与舍俱的意界、与喜俱的意识界,以及同样与舍俱的意识界。“唯作”只是造作的意思,只是作用的意思。因为在一切唯作心中,那两种转向作用,由于不是速行,就像不结果的空花;那些属于速行的,由于在没有随眠的相续中生起,就像断了根的树开的花一样,不结果实。然而,由于它们是按各自的转向作用和速行作用而生起,所以仅就作用这一点而称为“唯作”。其中,关于意界,应按照在果报意界中所说的方式了知一切判定。差别只在于:在五门中,当可爱或不可爱的五种所缘撞击五种净色时,在有分断灭之后,它就缘取那同样的五种所缘,依止心脏色,执行转向作用,在五门中生起。巴利
Kiriyābyākatā pana kāmarūpārūpāvacaravasena tividhā. Tattha kāmāvacarakiriyā ahetukā sahetukāti duvidhā. Tattha sahajātahetuvirahitā ahetukā. Tā sampayogādito tividhā upekkhāsahagatā manodhātu, somanassasahagatā manoviññāṇadhātu, tathā upekkhāsahagatāti. Kiriyāti karaṇamattaṃ, kiccamattanti attho. Sabbesuyeva hi kiriyacittesu yaṃ āvajjanakiccadvayaṃ, taṃ ajavanavuttito moghapupphaṃ viya. Yaṃ javanavuttikaṃ, taṃ nirānusayasantānappavattito chinnamūlarukkhapupphaṃ viya aphalaṃ hoti. Taṃtaṃāvajjanajavanakiccasādhanavasena pavattattā pana kiccamattataṃ upādāya ‘‘kiriyā’’ti vuttaṃ. Tattha manodhātuyā vipākamanodhātuyaṃ vuttanayena sabbo vinicchayo veditabbo. Kevalaṃ pana pañcadvāre iṭṭhesu vā aniṭṭhesu vā pañcārammaṇesu pañcapasāde ghaṭṭitesu uppannabhavaṅgupacchedānantaraṃ tameva pañcārammaṇamārabbha hadayavatthuṃ nissāyevāvajjanakiccaṃ sādhayamānā pañcasupi dvāresu pavattatīti ayaṃ viseso.
这两种意识界也依次与两种善果报无因意识界相似,不过在这里,精进是额外多出的;正因为有精进的支持,定才变得强而有力。也正因如此,在这里的“摄要”部分,是依精进、定、意、喜、命根这五种法来作“根摄”的;在这里同样没有“力摄”。不过,在《法集论》的句分解中对定和精进的解说里,曾说“定力、精进力”这一“力”的同义语,那是为了显示:与其它无因心相应的定和精进相比,这里的定和精进更为强大,所以是方便说法。正因为这样,在“摄要”部分才没有说“有二力”。因此应当知道:在无因心里,根本没有真正意义上的力。巴利
Manoviññāṇadhātudvayampi yathākkamaṃ kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayasadisaṃ, vīriyaṃ panettha adhikaṃ, vīriyūpatthambhova samādhi balavā hoti. Tato evettha saṅgahavāre vīriyasamādhimanosomanassajīvitindriyānaṃ pañcannaṃ vasena indriyasaṅgaho hoti, idhāpi balasaṅgaho nattheva. Yaṃ panettha padabhājanīye samādhivīriyānaṃ niddese ‘‘samādhibalaṃ vīriyabala’’nti (dha. sa. 570-572) balavevacanaṃ vuttaṃ, taṃ itarāhetukacittasampayuttehi imesaṃ balavataratādassanatthaṃ pariyāyato vuttaṃ. Tato eva hi saṅgahavāre ‘‘dve balāni hontī’’ti na vuttaṃ, tasmā ahetukesu nippariyāyato balaṃ natthi evāti gahetabbaṃ.
从所缘等的差别来看,这里与喜俱的心,先只依止心脏色:在五门中,它在执行确定作用的意识界之后,无间执行速行作用;在意门中,它对六种不显著的欲界所缘,在执行转向作用的意识界之后,无间执行速行作用。这颗心只让漏尽者生起笑而运转。笑确实只由与喜俱的欲界速行心生起:其中,无学圣者由五种唯作速行心生起;有学圣者则由善速行和与见不相应的贪根速行,共六种心生起;凡夫则由与见相应的贪根速行等,共八种心生起。所以笑由十三种心生起。与舍俱的心则只依止心脏色:在五门中,它在执行推度作用的果报意识界之后,无间执行确定作用;在意门中,它对一切六种所缘,不论有依处或无依处,在有分振动之后执行转向作用而运转。因为在三有之中,对任何有心的人,这颗心没有对任何所缘不生起的;这颗心就叫作“大行”,如同一切知智。这是它的差别,其余相同。巴利
Visayādippabhedato panettha somanassasahagatā tāva hadayavatthuññeva nissāya pañcadvāre voṭṭhabbanakiccāya ca, manodvāre anuḷāresu chasu kāmāvacarārammaṇesu āvajjanakiccāya ca manoviññāṇadhātuyā anantaraṃ javanakiccaṃ sādhayamānā khīṇāsavānaññeva hasitaṃ uppādentī pavattati. Hasitaṃ hi somanassasahagatakāmāvacareheva javanehi, tesu asekhānaṃ pañcahi kiriyājavanehi, sekhānaṃ pana kusalehi ceva diṭṭhivippayuttalobhamūlehi cāti chahi, puthujjanānaṃ diṭṭhisampayuttehi cāti aṭṭhahīti terasahi cittehi uppajjati. Upekkhāsahagatā pana pañcadvāre hadayavatthuññeva nissāya santīraṇakiccāya vipākamanoviññāṇadhātuyā anantaraṃ voṭṭhabbanakiccaṃ, manodvāre sabbesu chasupi ārammaṇesu savatthukā, avatthukā vā bhavaṅgacalanānantaraṃ āvajjanakiccaṃ sādhayamānā pavattati. Ayaṃ hi tīsu bhavesu kassaci sacittakapuggalassa na kismiñci visaye na uppajjati, sabbaññutaññāṇasadisaṃ mahāgamanaṃ nāmetaṃ cittanti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisameva.
有因欲界唯作的注释巴利
Sahetukakāmāvacarakiriyāvaṇṇanā
与无贪等造作因相应的唯作心,是有因的;由于相应,它们和善心一样,也有八种。这里的一切辨析,都和善心里讲的方法完全相同。只是这里没有三离心所;善心在有学圣者和凡夫那里,按前面讲的方式,在六门中不论依靠依处还是不依靠依处,都能执行速行的作用而生起;但这些唯作心只属于无学圣者,这就是差别。以上是欲界唯作。巴利
Alobhādikiriyāhetusampayuttā pana sahetukā, te sampayogato kusalā viya aṭṭhavidhā. Sabbopettha vinicchayo kusalesu vuttanayo eva. Kevalaṃ panettha viratiyo na santi, kusalā ca sekhaputhujjanānaṃ vuttanayena chasu dvāresu vatthuṃ nissāya vā anissāya vā javanakiccaṃ sādhayamānā pavattanti, ime pana asekhānanti ayaṃ viseso. Kāmāvacarakiriyā.
色界唯作的注释巴利
Rūpāvacarakiriyāvaṇṇanā
色界唯作心也像善心一样,有五种。那里的辨析方法就和前面说过的一样。差别只在于:善心对有学圣者和凡夫来说,是以概念为所缘;而作为神通生起的第五禅,则以一切法为所缘,并且这些善心只依靠心所依处,在意门中执行速行的作用而生起;但这些唯作心只属于无学圣者,这就是唯一的差别。以上是色界唯作。巴利
Rūpāvacarakiriyā ca kusalā viya pañcavidhā. Vinicchayo ca tattha vuttanayo eva. Kevalaṃ hi kusalā sekhaputhujjanānaṃ paññattārammaṇā , abhiññāvasena pavattaṃ pañcamajjhānaṃ sabbārammaṇañca hutvā manodvāre hadayavatthuññeva nissāya javanakiccaṃ sādhayamānā pavattanti, ime pana asekhānanti ayameva viseso. Rūpāvacarakiriyā.
无色界唯作心的注释巴利
Arūpāvacarakiriyāvaṇṇanā
无色界的唯作心也像善心一样,有四种。那里的辨析方法也和前面说的一样。差别只在于:善心在有学圣者和凡夫那里,按照前面所说的方式,或者有依止,或者无依止,以概念和广大法为所缘,在意门中执行速行作用而现起;而这些唯作心则只属于无学圣者,这就是差别。以上是无色界唯作心。巴利
Arūpāvacarakiriyā ca kusalā viya catubbidhā. Vinicchayo ca tattha vuttanayo eva. Kevalaṃ hi kusalā sekhaputhujjanānaṃ savatthukā, avatthukā vā heṭṭhā vuttanayena yathāyogaṃ paññattimahaggatārammaṇā manodvāre javanakiccaṃ sāyemānā pavattanti, ime pana asekhānanti ayaṃ viseso. Arūpāvacarakiriyā.
1 2 3 4 5 6 7