波罗夷篇·3. 第三波罗夷
除疑复注·1. 波罗夷篇解释(一) · 88 段
3. 第三波罗夷
3. Tatiyapārājikaṃ
以三种,即通过身门、语门、意门。
Tīhīti kāyavacīmanodvārehi.
初制缘起释义
Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā
162162. 前面依“然而此城在佛陀时代和转轮王时代都是城市”等语,已经说到王舍城在佛陀出世时就达到了繁荣,为了表明这一点在这里也同样成立,所以说“此城也”,并且以此表明并不只是王舍城等地而已。“名为大林”等语,是按中部诵者和相应部诵者的主张说的,但长部诵者则说“是与雪山连成一片而存在的大林”。“以鹅圈覆盖”,就是被鹅圈所遮覆,意思是呈鹅的圆圈形状。“身厌离之说”,就是令对不净之身生起离染的解说。“欲”指微弱的贪,“贪”指强烈的贪。为了把“发毛等”这一略说的内容分开显示,所以说“凡他们”等。“以五五分别”:这里,这个法门有五个五种分别,就是五五分别;以五五分别,应当理解为依外义复合词的方式对法门加以限定。
162. Yā ayaṃ heṭṭhā taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hotītiādinā (pārā. aṭṭha. 1.84) rājagahassa buddhuppādeyeva vepullappatti vuttā, sā etthāpi samānāti dassetuṃ ‘‘idampi ca nagara’’nti vuttaṃ, tena ca na kevalaṃ rājagahādayo evāti dasseti. Mahāvanaṃ nāmātiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ, dīghabhāṇakā pana ‘‘himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāvana’’nti vadanti. Haṃsavaṭṭakacchadanenāti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho. Kāyavicchandaniyakathanti karajakāye virāguppādanakathaṃ. Chandoti dubbalarāgo. Rāgoti balavarāgo. ‘‘Kesalomādi’’nti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ yepi hītiādi vuttaṃ. Pañcapañcappabhedenāti ettha pañca pañca pabhedā etassa pariyāyassāti pañcapañcappabhedo , tena pañcapañcappabhedenāti evaṃ bāhiratthasamāsavasena pariyāyavisesanatā daṭṭhabbā.
不净是指不净的论母。因为这里是针对应解说的论母而说,所以用了阴性属格,因此说安立论母等。分别彼就是分别论母。成就作业是指完成之作。舍五支应当理解为:由于舍离了欲贪等五盖支而成为舍五支,同时由于生起了达到安止的寻等禅支而成为具五支。三种善与具十相在这里应当理解为:禅那依初、中、后三个阶段而具有三种善,同样依初、中、后三个阶段的相而具足十相。不过在义注中说:仅仅通过阐明十相,以它为依托的禅那的三种善也就变得清楚了,所以那里说了这些等话。
Asubhāyāti asubhamātikāya. Vaṇṇetabbamātikañhi apekkhitvā itthiliṅge sāmivacanaṃ, tenāha mātikaṃ nikkhipitvātiādi. Taṃ vibhajantoti mātikaṃ vibhajanto. Phātikammanti nipphattikaraṇaṃ. Pañcaṅgavippahīnanti kāmacchandādipañcanīvaraṇaṅgavigamena pañcaṅgavippahīnatā, appanāppattavitakkādijjhānaṅgānaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā ca veditabbā. Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānānaṃ vasena tividhakalyāṇatā, tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā ca veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘dasalakkhaṇavibhāvaneneva tannissayabhūtā tividhakalyāṇatāpi jhānassa pākaṭā hotīti tatrimānītiādi vuttaṃ.
这里所说的“文句”是指:在阐明十种特征的这个主题中,这一段就是文句。“行道清净”是指:以种姓智为终点的前分行道,从禅那的盖等障碍中清净出来。由于这种清净也是舍随增等的缘,而且是首要的、由前面的因所成就的,所以说“行道清净为初”。“舍随增”是指:因为已经没有需要再清净的东西了,所以舍的作用完成并随增。不过,它虽然和障碍的清净同时显现,却正是由那种清净所成就的,为了说明这一点,所以说“舍随增在中”。“净化”是指:以智不超越事、法等的作用完成为净化。但由于一切应作的作用完成时,它才算是成就,所以说“净化为终”。应当知道,这三种善虽然在同一刹那中获得,但为了显示它们依缘与所生等关系而运作,才以初、中、后来表达,不应理解为在禅那的生、住、灭三刹那中依次获得。在“行中定相”等句中,“中定相”就是正行安止定。它因为不落入昏沉和掉举两边而为中,因为特别把心置于单一所缘而为定,又因为它是更上殊胜的因,所以称为“定相”。“行”就是获得的意思。因为这样行,所以以中定相跃入并安住于那个单一所缘的安止行境。这样,那已经清净的心,因为再没有需要清净的,所以在清净上不再用力,就叫做“舍清净心”。
Tatrāyaṃpāḷīti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvanavisaye ayaṃ pāḷi. Paṭipadāvisuddhīti gotrabhupariyosānāya pubbabhāgapaṭipadāya jhānassa nīvaraṇādiparibandhato visuddhi, sāyaṃ yasmā upekkhānubrūhanādīnampi paccayattena padhānā purimakāraṇasiddhā ca, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā, sā pana paribandhavisuddhisamakālavibhāvinīpi tabbisuddhiyāva nipphannāti dīpanatthamāha ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti vatthudhammādīnaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā, sā pana yasmā kattabbassa sabbakiccassa nipphattiyāva siddhā nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Tīṇipi cetāni kalyāṇāni ekakkhaṇe labbhamānānipi paccayapaccayuppannatādivasena pavattantīti dassanatthaṃ ādimajjhapariyosānabhāvena vuttāni, na pana jhānassa uppādādikkhaṇattaye yathākkamaṃ labbhamānattāti daṭṭhabbaṃ. Majjhimaṃ samādhinimittaṃ paṭipajjatītiādīsu majjhimaṃ samādhinimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. So hi līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ cittassa ekattārammaṇe ṭhapanato samādhiyeva uparivisesānaṃ kāraṇabhāvato ‘‘samādhinimitta’’nti vuccati, taṃ paṭipajjati paṭilabbhatīti attho. Evaṃ paṭipannattā majjhimena samādhinimittena tattha ekattārammaṇe appanāgocare pakkhandati upatiṭṭhati, evaṃ visuddhassa pana tassa cittassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto puggalo visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannabhāvato evamassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma.
在这其中,关于“已生”等句:在如此被舍随增的禅那心中,生起了被称为定与慧的双运之法;这些法以彼此不超越的本性,而互相令欢喜、净化、清净。信等诸根已从烦恼中解脱,故以解脱味的一味性而令欢喜。与这些法相应、适合其不超越一味本性的精进,则以运载之义、推动之义而令欢喜。在那一刹那,则以对所说法义的反复修习之义而令欢喜。应当知道,清净是由能清净的智的作用完成,而得以实现的。“如是三种性至之心”等,是对那心的赞叹之语。“具寻”是指由寻这一支而达到善好的状态。“心具住立”是指在同一个所缘上,以心不间断运转的定而具足,这是依禅支来说的。“具定”则应当知道是依诸根来说的。
Tattha jātānantiādīsu ye pana te evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā, tesaṃ aññamaññaṃ anativattanasabhāvena sampahaṃsanā visodhanā pariyodapanā ca, saddhādīnaṃ indriyānaṃ kilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasatāya sampahaṃsanā ca, yañcetaṃ tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ, tassa tadupagavīriyassa vāhanaṭṭhena pavattanaṭṭhena sampahaṃsanā ca, tasmiṃ khaṇe yathāvuttadhammānaṃ āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā ca, pariyodapanā ca pariyodapanakassa ñāṇassa kiccanipphattivaseneva ijjhatīti veditabbaṃ. Evaṃ tividhattagataṃ cittantiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. Vitakkasampannanti vitakkaṅgena sundarabhāvamupagataṃ. Cittassa adhiṭṭhānasampannanti tasmiññeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena samādhinā sampannaṃ, idaṃ jhānaṅgavasena vuttaṃ. Samādhisampannanti idaṃ pana indriyavasenāti veditabbaṃ.
“退缩”就是收缩。“退转”就是反转回去。“筋片”就是筋的碎块。“所用之言”就是为寻求资具而说的话。“杖网”就是系在杖上的、被称为长网的网。
Paṭikuṭatīti saṅkucati. Paṭivaṭṭatīti paṭinivaṭṭati. Nhārudaddulanti nhārukhaṇḍaṃ. Payuttavācanti paccayapariyesane niyuttavācaṃ. Daṇḍavāgurāhīti daṇḍapaṭibaddhāhi dīghajālasaṅkhātāhi vāgurāhi.
“沙门作”是指穿袈裟等履行沙门义务的人。“瓦古木达”这里本来应该说“瓦古玛达”,但世间人把它说成“木达”,为了说明这一点,就说“瓦古玛达”。“瓦古”被认为悦耳、被认为纯净,意思是“被认为清净”,所以说“福净”。通过众生的获得与净化,所以那是福净。
Samaṇakuttakoti kāsāyanivāsanādisamaṇakiccako. Vaggumudāti ettha ‘‘vaggumatā’’ti vattabbe lokikā ‘‘mudā’’ti vohariṃsūti dassento āha ‘‘vaggumatā’’ti. ‘‘Vaggū’’ti matā, suddhasammatāti attho, tenāha ‘‘puññasammatā’’ti. Sattānaṃ pāpunanena sodhanena sā puññasammatā.
163163. “魔境”是指魔的领域、魔的根据地或住处。从含义上说,它就是三地之法,但在这里特指五欲,那就是魔境。天神心里想:“这个装模作样的沙门,靠着当下生起的悚惧感为根本而出家修行,应该能够超越魔境吧”,于是这样说了;他并不是想“由证得阿拉汉果,在三有中不再结生,所以能超越它”,因为这位天神持有“众生只有通过死亡才能从轮回中解脱”的见解。确实,死了的人不会在任何地方结生。按照这个意思,就应该这样——也就是以夺他人性命的方式,就应该这样具有从轮回中解脱的性质。由于经文说“自己夺自己的命,也互相夺命”,所以这位(魔)夺了那五百位比丘的命,这应该理解为是就大多数而言的说法。因此,自己夺自己的命以及互相夺命的那些人,除了凡夫比丘之外,其余那些凡夫比丘,以及所有的圣者,这位(魔)都夺了他们的命,应当这样理解。
163. Mārassa dheyyaṃ ṭhānaṃ, vatthu vā nivāso māradheyyaṃ, so atthato tebhūmakadhammā eva, idha pana pañca kāmaguṇā adhippetā, taṃ māradheyyaṃ. ‘‘Ayaṃ samaṇakuttako yathāsamuppannasaṃvegamūlakena samaṇabhāvūpagamanena atikkamituṃ sakkhissatī’’ti cintetvā avoca, na pana ‘‘arahattappattiyā tīsu bhavesu appaṭisandhikatāya taṃ atikkamituṃ sakkhissatī’’ti maraṇeneva sattānaṃ saṃsāramocanaladdhikattā devatāya. Na hi matānaṃ katthaci paṭisandhi gacchati. Iminā atthena evameva bhavitabbanti iminā paresaṃ jīvitā voropanatthena evameva saṃsāramocanasabhāveneva bhavitabbaṃ. ‘‘Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti, aññamaññampi jīvitā voropentī’’ti (pārā. 162) vuttattā sabbānipi tāni pañcabhikkhusatāni jīvitā voropesīti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ. Tasmā ye attanāpi attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ, te puthujjanabhikkhū ṭhapetvā tadavasese ca puthujjanabhikkhū, sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ.
164“一性”是指远离。所谓“取诵、问”,就是在各自老师面前受取,取来之后和老师一起侍奉世尊。但那时,施与诵习等的人已经由少数比丘陪同来到世尊处,世尊是针对他们而发问的。
164.Ekībhāvatoti pavivekato. Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantīti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti, gahetvā ca ācariyehi saddhiṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahanti. Tadā pana uddesādidāyakā tanubhūtehi bhikkhūhi bhagavantaṃ upagatā, taṃ sandhāya bhagavā pucchati.
入出息念定的注释
Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā
165在十种随念里,入出息念虽然已经包含在内,这里还是再次提出来,是为了向众多比丘说明它很适合他们。世尊确实就是为他们宣说了这个法门。食厌想和不净业处相似,而四种无色定不适合初学者,所以在这里不取它们,应当这样理解。所谓“另一种方式”,是指为了证得阿拉汉果的另一种途径。“义与连结次第”,就是义理和连结的次第。“以入息为缘”,是说出息入息作为所缘,这就是这句话的意思。“念之现前”,因为不忘失,念趋近入息和出息而安住,这样安住的状态就叫念,这是它的含义。现在为了用念来指称这个人,所以说了“凡入息者”等话。其中,“凡入息者,他的念趋近入息而安住”等,应当这样理解其意义。“由不善巧所生”,是指由无明所生。“就在那一刹那”,是指在自己生起的那一刹那。这个定是圣道的基础,逐渐增长,就好像已经达到圣道的状态,所以说“达到圣道的增长”。“譬喻的例示”,这里譬喻就是比喻,是对它的例示说明。
165. Dasānussatīsu antogadhāpi ānāpānassati tadā bhikkhūnaṃ bahūnaṃ sappāyataṃ dassetuṃ puna gahitā. Tathā hi taṃ bhagavā tesaṃ desesi. Āhāre paṭikkūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā, cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ananurūpāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Aññaṃ pariyāyanti arahattādhigamatthāya aññaṃ kāraṇaṃ. Atthayojanākkamanti atthañca yojanākkamañca. Assāsavasenāti assāsaṃ ārammaṇaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Upaṭṭhānaṃ satīti appamussanatāya tameva assāsaṃ passāsañca upagantvā ṭhānaṃ, tathā tiṭṭhanakadhammo sati nāmāti attho. Idāni sativaseneva puggalaṃ niddisitukāmena yo assasatītiādi vuttaṃ. Tattha yo assasati, tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhatītiādinā attho gahetabbo. Akosallasambhūteti avijjāsambhūte . Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘ariyamaggavuḍḍhippatto’’ti. Opammanidassananti ettha upamāva opammaṃ, tassa nidassanaṃ.
外道知道入出息念,但一开始只知道四种,不知道全部十六种,所以经文说“一切种类”等。这里“如此,此住所”的意思是:当以修习的念,按照前面所说的方式,把心系缚在所缘上时,那才算有,而不是无;以此说明,忘失念的人住在林野中是没有意义、也不合适的。“其余七种住所”,就是《分别论》所说的“山、峡谷、山洞、坟墓、丛林、露地、草堆”。“适合三时节、适合界与行”,是指适合夏季等三时节、适合痰等三种界、也适合贪等三种行的处所。接着通过结跏趺坐来说明坐姿稳固,通过把上身保持端正来说明出入息运行的舒适,通过把念安置在面前来说明把握所缘的方法,以此给予教导。“不前倾”,就是不俯身弯曲。“以摄持出离之念”,就是把以各种方式摄持的念,作为名为出离、能对治忘失的念,并建立起至高无上的念与正知,这就是它的含义。
Bāhirakā ānāpānassatiṃ jānantā ādito catuppakārameva jānanti, na sabbaṃ soḷasappakāranti āha sabbappakāraiccādi. Evamassetaṃ senāsananti ettha evanti bhāvanāsatiyā yathāvuttanayena ārammaṇe cittassa nibandhane satiyeva, nāsatīti attho, tena muṭṭhassatissa araññavāso niratthako ananurūpoti dasseti. Avasesasattavidhasenāsananti ‘‘pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñja’’nti (vibha. 508) evaṃ vuttaṃ. Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti gimhānādiututtayassa semhādidhātuttayassa mohādicariyattayassa ca anukūlaṃ. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṃ ṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena upadisanto. Na paṇamantīti na oṇamanti. Pariggahitaniyyānaṃ satinti sabbathā gahitaṃ sammosapaṭipakkhato niggamanasaṅkhātaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.
“以念”,就是具足正念。“以三十二种行相”,是指在四个四法组里说到的长、短等十六个词,再按入息和出息分成两类,这样宣说的三十二种行相。“以长入息”,就是以长入息为所缘,这里省略了格尾来作说明;或者也可以理解为按世尊所说的长入息。“心的一境性,即不散乱”,因为它是散乱的对立面,所以得到“不散乱”这个名字,这就是了知心一境性的状态。“以舍遣随观,以入息”,是指成为舍遣随观者之后,以入息为所缘;或者另一种读法是“以舍遣随观的入息”,意思就是那位舍遣随观者的入息作为所缘。所谓“入息”,是指最初向外呼出的气;之后向内吸回的气是出息,所以说“入息就是向外呼出的气”等等。不过在经藏注疏里,则是从向内吸拉的角度来说:向内吸的气是入息,向外呼的气是出息,次序正好相反。
Satovāti satiyā samannāgato eva. Bāttiṃsāya ākārehīti catūsu catukkesu āgatāni dīgharassādīni soḷasa padāni assāsapassāsavasena dvidhā vibhajitvā vuttehi dvattiṃsākārehi. Dīghaṃassāsavasenāti dīghaassāsavasena, vibhattialopaṃ katvā niddeso, dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti vikkhepapaṭipakkhabhāvato ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassa ekaggabhāvaṃ pajānato. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assāsavasena, ‘‘paṭinissaggānupassiassāsanavasenā’’ti vā pāṭho, tassa paṭinissaggānupassino assāsavasenāti attho. Ā paṭhamaṃ bahimukhaṃ sasanaṃ assāso, tato antomukhaṃ paṭisasanaṃ passāsoti āha assāsoti bahinikkhamanavātotiādi, suttantaṭṭhakathāsu pana ākaḍḍhanavasena anto sasanaṃ assāso, bahi paṭisasanaṃ passāsoti katvā uppaṭipāṭiyā vuttaṃ.
这里“于彼”是指向外呼出和向内吸入的气,并且用“其内的气首先向外呼出”这句话把前后连接起来。有些人说:依照“以一切在胎中住者”等说法,随着婴儿发展的次第,入息应当理解为向外呼出的气,这是为了说明这个意思。这里应当依据经典本身的说法来理解:“随念追随入息的初、中、后时,如果心向内散乱,那么身和心都会变得粗重、动摇、颤抖;随念追随出息的初、中、后时,如果心向外散乱,那么身和心都会变得粗重、动摇、颤抖。”应当依据这段经文来理解。所谓“以时间方式”,是指以时间之方式。因为此“时间”一词是时间和地方的表示。在那里,以“如怎样”等语,是以譬喻的方式显示了地方距离。现在,为了以彼地方距离为特征的时间方式,以譬喻的方式说明入息出息的长短,说了“如此”等语。如粉末般碎散,因为有许多色聚。在这里,应当知道,在象等身体和狗等身体中,入息出息的长短只是以地方距离为特征的时间方式而说的,因为说“以称为自身的长的时间,慢慢地充满”等语。所谓“他们的”,是指众生的。所谓“它们”,是指入息出息。所谓“短暂的时间”,是指少分的时间。所谓“以九种方式”,是指对于修习者,先前未获得殊胜,仅仅以时间方式从最初所说的三种方式,而那些对某些众生只是入息,对某些众生只是出息,对某些众生则两者都现起,因此以三种人的方式而说,同样以欲的方式三种,同样以喜悦的方式三种,以这九种方式。所谓“以一种方式”,是指在长的入息等中以一种方式。
Tatthāti bahinikkhamanaantopavisanavātesu, tassa ca paṭhamaṃ abbhantaravāto nikkhamatīti iminā sambandho. ‘‘Sabbesampi gabbhaseyyakānantiādinā dārakānaṃ pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti dīpetī’’ti keci vadanti. Suttanayo eva cettha ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya pāḷiyā sametīti gahetabbaṃ. Addhānavasenāti kāladdhānavasena. Ayañhi addhāna-saddo kālassa desassa ca vācako. Tattha yathā hītiādinā desaddhānaṃ upamāvasena dassitaṃ. Idāni tabbisiṭṭhakāladdhānavasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ upameyyavasena vibhāvetuṃ evantiādi vuttaṃ. Cuṇṇavicuṇṇā anekakalāpabhāvena. Ettha ca hatthiādisarīre sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhakāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā attabhāvasaṅkhātaṃ dīghaṃ addhānaṃ saṇikaṃ pūretvātiādivacanato. Tesanti sattānaṃ. Teti assāsapassāsā. Ittaramaddhānanti appakaṃ kālaṃ. Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kassaci assāsova, kassaci passāsova, kassaci tadubhayampi upaṭṭhātīti tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena vuttā, tathā chandavasena tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahi ākārehi. Ekenākārenāti dīghaṃ assāsādīsu ekenākārena.
“名为长时”,是指在名为长距离空间的自身中,或者在时间的长途中;同样,下文的“名为短时”也应这样理解。“欲生起”,是因为修习带来了前后不同的殊胜体验,品尝到了其中的滋味,所以对那个业处生起了以更强烈的想要修习为特征的善法欲。“以欲为缘”,就是依这样生起的欲为缘。“喜悦生起”,当出入息变得更加微细时,因为所缘更加寂静,而且业处已经进入修行之道,与修习之心俱行的喜悦——属于小喜等类别的嫩喜——便生起了。“心回转”,当似相生起时,心从原本的出入息上回转过来。“舍安住”,当在那个似相上生起近行定和安止定时,因为不再需要努力去生起禅那,所以就处于一种中舍的状态;不过这里的“舍”应当理解为“中舍性”。“随观智”,是指依止而随观其相,以及依观、以出入息为门而随观其所依的名色——这两种智。“身为现起处”,名为出入息的身是念趋近而安住的地方,所以叫现起处,并不是念本身叫现起处;不过,从念以自己的自性现起之义和忆念之义来说,它既是现起处也是念。在“故说”等句中:对于所说的出入息身,以及依它为缘的物质身,只是随观其为身,不随观为常等状态,也不随观为女、男、有情、命等状态,只是随观出入息身本身的无常等状态;以这样的身随观,也就是名为念处的修习、增长,这就是身随观念处的修习。这是简要的含义。
Addhānasaṅkhāteti dīghe okāsaddhānasaṅkhāte attabhāve kāladdhānepi vā, evaṃ upari ittarasaṅkhāteti etthāpi. Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena. Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāve ārammaṇassa santataratāya, kammaṭṭhānassa ca vīthipaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddakādibhedā taruṇā pīti uppajjati. Cittaṃ vivattatīti paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hoti, sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā. Anupassanāñāṇanti samathavasena nimittassa anupassanā, vipassanāvasena assāsapassāsamukhena tannissayanāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ. Kāyo upaṭṭhānanti assāsapassāsasaṅkhāto kāyo upagantvā tiṭṭhati ettha satīti upaṭṭhānaṃ, no sati, sati pana sarasato upatiṭṭhanaṭṭhena saraṇaṭṭhena ca upaṭṭhānañceva sati ca. Tena vuccatītiādīsu yā ayaṃ yathāvuttaassāsapassāsakāye, tannissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā niccādibhāvaṃ vā itthipurisasattajīvādibhāvaṃ vā ananupassitvā assāsapassāsakāyamattasseva aniccādibhāvassa ca anupassanā, tāya kāyānupassanāya satisaṅkhātassa paṭṭhānassa bhāvanā vaḍḍhanā kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanāti ayaṃ saṅkhepattho.
“以短暂为缘”,就是以很短的时间为缘。“那样的”,指长和短。“色”,指长等形态。“比丘只在鼻端”,是说在鼻端,或者按“或”这个字的意思,也可以说是在上唇。“因此”,是因为先前生起了“我要从开始、中间、结尾三方面把整个出入息身了知、显明出来”这样的作意,之后又以与如此生起的智相应的心,把那个出入息身这样了知、显明出来,同时出息、入息。所以,这样的人才能称为“学习我将遍知一切身而出息、入息”,并不是只靠“将来我要这样做”这样想一想,就能这样称呼的——这是这里的意旨。“对于如此状态的人”,就是对从开始、中间、结尾三方面去了知的人。“防护”,指念,也指精进。“没有别的什么”,是针对“我将了知一切身”等先前那种作意说的。“在生起智等当中”,用“等”这个字,把身行轻安、感受喜等也包括进来了。“身行”,就是出入息。它虽然也是心所生起的,但因为依附于肉身而运作,所以被那肉身所造作,因此称为身行。“在还没有摄持的时候”,指业处还没有开始修的时候;意思是为了开始修这个业处,身和心也都还没有被摄持的时候。因为“结跏趺坐,把身体端正挺直”这句说的是摄持身,“把念安立在面前”这句说的是摄持心。“粗重”,指强而粗显,这是用语法上不一致的说法来表达的,实际指的就是这个意思。或者说,“粗重地生起”是修饰动作的词。“对于所有人”,指对两者都是如此。
Ittaravasenāti parittakālavasena. Tādisoti dīgho rasso ca. Vaṇṇāti dīghādiākārā. Nāsikaggeva bhikkhunoti nāsikagge vā, vā-saddena uttaroṭṭhe vāti attho. Tasmāti yasmā ‘‘ādimajjhapariyosānavasena sabbaṃ assāsapassāsakāyaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti pubbe pavattaābhogavasena pacchā tathā samuppannena ñāṇasampayuttacittena taṃ assāsapassāsakāyaṃ evaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karonto assasati ceva passasati ca, tasmā evaṃbhūto sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhati nāma, na pana ‘‘anāgate evaṃ karissāmī’’ti cintanamattena so evaṃ vuccatīti adhippāyo. Tathābhūtassāti ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karontassa. Saṃvaroti sati vīriyampi vā. Na aññaṃ kiñcīti sabbakāyaṃ viditaṃ karissāmītiādikaṃ pubbābhogaṃ sandhāya vadati. Ñāṇuppādanādīsūti ādi-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Kāyasaṅkhāranti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyapaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tadārambhatthāya kāyacittānampi apariggahitakāleti attho. Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti hi iminā kāyapariggaho, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti iminā cittapariggaho vutto. Adhimattanti balavaṃ oḷārikaṃ, liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāro hi adhippeto. Adhimattaṃ hutvā pavattatīti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. Sabbesaṃyevāti ubhayesampi.
在大种(四大)的把握中说到“微细”,这是针对以四界门为入手处的观修倾向而说的。“以特相为所缘的观”,说的是对诸聚(色聚)的观察。从厌离随观开始,是强力观;在那之前,是弱力观。“按前面所说的方式”,是指依照止的修法里“未把握之时”等所说的方式。
Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāyāti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanato paṭṭhāya balavavipassanā, tato oraṃ dubbalavipassanā. Pubbe vuttanayenāti apariggahitakāletiādinā samathanaye vuttanayena.
“诘问与澄清”是指追问和解答。“如何”等句子引自《无碍解道》,在那里和“如何学”连接在一起。“如是云何”等是诘问者说的话。“如是云何”的意思就是“如此云何”。诘问者的意思是:入出息完全消失。“由于风的获得”是说,因为入出息之风不存在,以它为所缘的获得,修习之心的生起和增长就不存在。“不也”在这里的“不”只是语气助词。后面“如是云何”等是对前面诘问的答复,其中“如是云何学”的意思是“如果按照我所说的方式来学”。“修习增长”是说,即使粗的身行息灭,细的仍然存在,因此修习也仍然增长,这是(答复者的)意趣。“于铜器中”即在铜器里。“相”即相的,意思是那些声音生起的方式。细的声音是针对余音而说的。“细声相所缘性”是说,细的声音本身就是相,也以它为所缘。
Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi. Kathantiādi paṭisambhidāpāḷi, tattha kathaṃ sikkhatīti sambandho. Iti kirātiādi codakavacanaṃ. Iti kirāti evañceti attho. Assāsapassāso sabbathā abhāvaṃ upaneti ceti codakassa adhippāyo. Vātūpaladdhiyāti assāsapassāsavātassa abhāvena tabbisayāya upaladdhiyā bhāvanācittassa uppādo vaḍḍhi ca na hotīti attho. Na ca nanti ettha nanti nipātamattaṃ. Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā, tattha iti kira sikkhatīti mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti bhāvanāyapi vaḍḍhi hotevāti adhippāyo. Kaṃseti kaṃsabhājane. Nimittanti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattiākārassāti attho. Sukhumakā saddāti anurave āha. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ tadārammaṇatāyapi.
这里说的“增上戒行”:其中“增上行”就是最殊胜的行为,那本身就是增上戒行,这是对属于犍度仪轨范围的戒的称呼。“我守护戒”这句话,是就属于两部律分别的戒而说的。“住处”指住处的障碍。“家族”等也是这样。“业”指新造的业。“神通”指凡夫的神通,那是观的障碍。“应当断除”指应当按照《清净道论》所说的断除各种障碍的方法来断除。“瑜伽修习”指致力于瑜伽的修习。“于三十八种所缘”:这是排除光明遍和虚空遍之后,按经典中说的八种遍来说的,不过业处实际上有四十种。“以如前所说的方式”是在指出“瑜伽修习业之处”这个意思。“以此业处”指以此入出息念业处。“像引出大象之道一样”指把业处之道当作大象之道来显示。
Ābhisamācārikasīlanti ettha abhisamācāroti uttamasamācāro, tadeva ābhisamācārikaṃ sīlaṃ, khandhakavattapariyāpannassa sīlassetaṃ adhivacanaṃ. Ahaṃ sīlaṃ rakkhāmīti ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ sīlaṃ sandhāya vuttaṃ. Āvāsoti āvāsapalibodho. Kulantiādīsupi eseva nayo. Kammanti navakammaṃ. Iddhīti pothujjanikā iddhi, sā vipassanāya palibodho. So upacchinditabboti visuddhimagge (visuddhi. 1.41) vuttena tassa tassa palibodhassa upacchedappakārena upacchinditabbo. Yogānuyogoti yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ. Aṭṭhatiṃsārammaṇesūti ālokākāsakasiṇadvayaṃ vajjetvā pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhannaṃ kasiṇānaṃ vasena vuttaṃ, cattārīsaññeva pana kammaṭṭhānāni. Yathāvutteneva nayenāti yogānuyogakammassa padaṭṭhānattāti imamatthaṃ atidisati. Imināva kammaṭṭhānenāti iminā ānāpānassatikammaṭṭhānena. Mahāhatthipathaṃ nīharanto viyāti kammaṭṭhānavīthiṃ mahāhatthimaggaṃ katvā dassento viya.
所谓“像前面所说的那样的老师”,就是指前面讲过的这种老师:比如“用这个业处修出第四禅,再增长观,最后证得阿拉汉果”这一类。也有人把《清净道论》里说的“可爱、可敬、值得尊崇”等那样的老师也包括进来。“五支”就是五个部分、五节的意思。“学习业处”就是学习业处的经典。“询问其义”就是询问业处之义,或者是在其中询问疑惑。“业处的现起”就是确认“这样修习的人,这个相就这样现起”。“业处的安止”就是如此使禅那安止。“业处的特相”就是:通过计数、跟随、接触的方式策励修习,再以安住的方式达到顶点,这里的修习就是对业处自性的观察,所以说“这就是在确认业处的自性”。
Vuttappakāramācariyanti ‘‘imināva kammaṭṭhānena catutthajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassā’’tiādinā heṭṭhā vuttappakāraṃ ācariyaṃ. ‘‘Piyo garu bhāvanīyo’’tiādinā (a. ni. 7.37; netti. 113; mi. pa. 6.1.10) visuddhimagge (visuddhi. 1.42) vuttappakāramācariyantipi vadanti. Pañcasandhikanti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho. Kammaṭṭhānassa uggaṇhananti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ. Tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchā, tattha saṃsayaparipucchā vā. Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānanti evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa evamidha nimittaṃ upatiṭṭhatīti upadhāraṇaṃ. Tathā kammaṭṭhānappanā evaṃ jhānamappetīti. Kammaṭṭhānassa lakkhaṇanti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāvasena matthakappatti idha bhāvanāti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ, tenāha ‘‘kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti.
远离十八种住处过失,就是远离这十八种住处的过失:太大、太新、太旧、靠近道路、有污秽、有叶、有花、有果、令人贪求、靠近城镇、靠近树林、靠近田地、有异类人、靠近渡口、靠近边地、靠近国界、不适宜、缺少善友。具足五种住处支,就是——
Aṭṭhārasasenāsanadosavivajjitanti mahattaṃ navattaṃ jiṇṇattaṃ panthanissitattaṃ soṇḍipaṇṇapupphaphalayuttatā patthanīyatā nagaradārukhettasannissitatā visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā paṭṭanasannissitatā paccantasannissitatā rajjasīmasannissitatā asappāyatā kalyāṇamittānaṃ alābhoti imehi aṭṭhārasahi senāsanadosehi vivajjitaṃ. Pañcasenāsanaṅgasamannāgatanti –
比丘们,在这里,住处不太远也不太近,来往方便,白天人少,夜里安静、没有嘈杂声,很少受到虻、蚊、风、热、爬虫的接触。住在这样的住处,不难得到衣服、饮食、住处、生病所需的医药用品。在这样的住处,有长老比丘们居住……比丘们,像这样,住处就具备五个条件。
‘‘Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā, tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti …pe… evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11) –
世尊这样说了之后,应当知道具备五种支的住处,也就是这里所说的五支住处——不太远等算一个,白天少人喧闹等算一个,少蚊虻触等算一个,衣服等容易得到算一个,长老比丘们居住算一个。
Evaṃ bhagavatā vuttehi pañcahi senāsanaṅgehi samannāgataṃ, ettha ca nātidūratādi ekaṃ, divā appākiṇṇatādi ekaṃ, appaḍaṃsāditā ekaṃ, cīvarādilābho ekaṃ, therānaṃ bhikkhūnaṃ nivāso ekanti evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.
已经断除了由去除长发等,以及由煮染、缝补、染色衣钵等所造成的微小障碍,这就是“断除微小障碍”。所谓“食事调适”,就是因饮食而起的疲劳。从老师那里受取,叫“从师受取”,也就是从师长那里受取一切业处的修法,而不只是先前所说的那种受取本身,因此说“从师受取”。所谓“乃至一词”,就是乃至一个部分。
Upacchinnakhuddakapalibodhenāti dīghānaṃ kesādīnaṃ haraṇena pattacīvarādīnaṃ pacanatunnakaraṇarajanādikaraṇehi ca upacchinnā khuddakā palibodhā yena, tena. Bhattasammadanti bhojananimittaṃ parissamaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi.
“随行”是指:以随顺入息和出息的方式,让正念不间断地持续生起。不过,因为不像计数那样,没有以接触的方式各别作意,为了说明应当在所触之处进行计数等,这里在阐明“取触”时说:“‘触’就是所触之处。”“安立”就是等持;但因为以定为根本的是安止,所以说“‘安立’就是安止”。依无常等相而观察,就是观。由转起与相而脱离,就是道。由烦恼止息而清净,就是果。“它们的”指脱离与清净。“分段”是指以“一、三、五”这样隔开的方式计数而分段。或者,“分段”是指不显示中间界限,也就是中间若干时间不计数,然后再计数。因为这样显示分段的人,会由于“我的心是否倾向于业处”这种审察而散乱,所以说“我是否已达顶点”等;这是针对这样显示分段后,长时间以计数来作意的人说的。因为他就是依靠这样获得的无散乱,才会这样想。“取所现起者”这句,是针对在入息出息中,最初只有其中一个现起的人说的;如果两个都现起,就应该取两个一起计数。“取所现起者”这一句本身也说明:在两鼻孔的风中,应当取明显的那个,这个意思也要知道。最初即使每一个现起时,只要作标记并计数,渐渐两个都会变得明显,所以说“入息出息变得明显”。应当这样快速地计数。为了说明这样快速计数的机会,说了“也按先前方式计数”等。其中,“按先前方式”是指缓慢计数;“变得明显”这句说明:缓慢计数刚开始时,因为心不明净,微细的入息等不明显;后来心明净时,就变得明显;而当它们明显时,就应舍弃缓慢计数,改为快速计数。快速计数时,从究竟上说,不间断的持续生起只在安止过程中,不在欲界,因为有有分间隔,所以说“像不间断地生起一样”。“只按先前方式”是指快速计数。作意进入内部的风时,就是让心进入内部。
Anuvahanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anuppavattanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanāvasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne eva gaṇanādi kātabbanti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ, samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ lakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato nimittato ca vinivaṭṭanato vinivaṭṭanā maggo. Kilesapaṭippassaddhibhāvato pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vinivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Khaṇḍanti ‘‘ekaṃ tīṇi pañcā’’ti ekantarikādibhāvena gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Atha vā khaṇḍanti antarantarā katipayakālaṃ agaṇetvā puna gaṇanavasena antarā odhiparicchedo na dassetabbo. Tathā khaṇḍaṃ dassentassa hi ‘‘kammaṭṭhānaninnaṃ pavattati nu kho me cittaṃ, no’’ti vīmaṃsuppattiyā vikkhepo hoti, tenāha sikhāppattaṃ nu kho metiādi, idañca evaṃ khaṇḍaṃ dassetvā cirataraṃ gaṇanāya manasikarontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. Yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvāti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇitabbaṃ. Yo upaṭṭhātīti imināva dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭo hoti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti gahetabbaṃ. Paṭhamaṃ ekekasmiṃ upaṭṭhitepi upalakkhetvā gaṇantasseva kamena ubhopi pākaṭā hontīti āha ‘‘assāsapassāsā pākaṭā hontī’’ti. Evaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbamevāti sambandho. Evaṃ sīghagaṇanārambhassa okāsaṃ dassetuṃ imassāpi purimanayena gaṇayatotiādi vuttaṃ. Tattha purimanayenāti dandhagaṇanāya, pākaṭā hutvāti iminā dandhagaṇanāya āraddhakāle cittassa avisadatāya sukhumassāsādīnaṃ apākaṭataṃ, pacchā visadakāle pākaṭatañca tesu ca pākaṭesu dandhagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanā kātabbāti dasseti. Sīghagaṇanāya nippariyāyato nirantarappavatti appanāvīthiyameva, na kāmāvacare bhavaṅgantarikattāti āha ‘‘nirantarappavattaṃ viyā’’ti. Purimanayenevāti sīghagaṇanāya. Anto pavisantaṃ vātaṃ manasikaronto anto cittaṃ paveseti nāma.
所谓“此”,就是指这个入出息本身。“随行”是指在所触之处作意,并不是随着入出息走,因此说“不是以随行初、中、后的方式”。既然触和安置各自的作意并不单独存在,那么这么说就是为了表明:正如在计数和触的时候作意,同样,若没有随逐,仅仅安置和触的作意也不存在。换句话说,撤去计数之后,直到安止生起之前,都是以随逐和触而作意;安止一旦生起,则是以随逐和安置而作意——所要阐明的就是这个意思。不过,注疏中为了显示若没有随逐就没有安置的作意,只说了“以随逐、触和安置而作意”,应当这样理解。“不度量”是指完全不度量、不决断。“近于度量”是譬喻,即用已经成立的相似事物来成立所应成立的东西,就像“如牛之于野牛”那样。“跛者”就是坐椅子的人。“秋千”就是摇篮。“游戏”是就游戏者而言的。“系缚处与柱根”是针对鼻端和口相而说的。“从最初开始”是指从显示所譬喻之义开始。“相”是指系缚之相,即鼻端或口相。“一心无所缘”是说:由于入息和出息不在同一刹那生起,所以对一颗心来说,三者不能同时成为所缘;换言之,与相一起,同一刹那中只有入息或出息两者成为所缘,这就是其含义。“对不知者三法”是说:对于不能以所缘的方式把握相、入息、出息这三法的人而言;这里的“ca”表示排除,由此显示:若情况如此,就会有这种不理想的后果。“修习”是指入出息念的修习。
Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ. Anugamananti phuṭṭhaṭṭhāne manasikaraṇameva, na assāsapassāsānaṃ anuvattanaṃ, tenāha – ‘‘tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthīti iminā yathā gaṇanāya phusanāya ca manasikaroti, evaṃ anubandhanaṃ vinā kevalaṃ ṭhapanāya ca phusanāya ca manasikāropi natthīti dassentena gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā yāva appanā uppajjati, tāva anubandhanāya ca phusanāya ca manasikaroti, appanāya pana uppannāya anubandhanāya ṭhapanāya ca manasikaroti nāmāti dīpitaṃ hoti, aṭṭhakathāyaṃ pana anubandhanāya vinā ṭhapanāya manasikāro natthīti dassanatthaṃ ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasikarotīti vuccatī’’ti ettakameva vuttanti gahetabbaṃ . Yā accantāya na minoti na vinicchanati, sā mānassa samīpeti upamānaṃ siddhasādisena sādhyasādhanaṃ yathā go viya gavayoti. Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolāti peṅkholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Upanibandhanatthambhamūleti nāsikaggaṃ mukhanimittañca sandhāya vuttaṃ. Ādito pabhutīti upameyyatthadassanato paṭṭhāya. Nimittanti upanibandhananimittaṃ nāsikaggaṃ, mukhanimittaṃ vā. Anārammaṇamekacittassāti assāsapassāsānaṃ ekakkhaṇe appavattanato ekassa cittassa tayopi ārammaṇaṃ na honti, nimittena saha assāso passāso vāti dveyeva ekakkhaṇe ārammaṇaṃ hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa, ca-saddo byatireko, tena evañca sati ayaṃ aniṭṭhappasaṅgoti byatirekaṃ dasseti. Bhāvanāti ānāpānassatibhāvanā.
“如何这些……中略……证得殊胜”:这是为了用锯喻等(《中部》1.222等)阐明解答偈中已经说过的内容而设立的问题。其中,“如何”这个词要分别搭配:“如何这些未知……中略……如何证得殊胜?”“勤奋”:就是能让修习成就的精进。“努力”:就是镇伏诸盖的修行投入。“殊胜”:就是以阿拉汉为终极的殊胜。“勤奋”:指砍树的精进。“努力”:指那砍伐的动作。虽然这里在譬喻中没有说“证得殊胜”,但从意义上仍然要连接起来。“如树”等,是譬喻的对应连接。“在鼻端或口相”:长鼻子的人取鼻端,另一个人取口相——上唇因为覆盖、遮蔽着口,所以得到了“口相”这个名称。
Kathaṃ ime…pe… visesamadhigacchatīti idaṃ parihāragāthāya vuttamevatthaṃ kakacopamāya (ma. ni. 1.222 ādayo) vivarituṃ pucchāṭhapanaṃ. Tattha kathaṃ-saddo paccekaṃ yojetabbo ‘‘kathamime aviditā…pe… kathaṃ visesamadhigacchatī’’ti. Padhānanti bhāvanānipphādakaṃ vīriyaṃ. Payoganti nīvaraṇavikkhambhakaṃ bhāvanānuyogaṃ. Visesanti arahattapariyosānavisesaṃ. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ. Payoganti tasseva chedanakakiriyaṃ. Kiñcāpettha ‘‘visesamadhigacchatī’’ti upamāyaṃ na vuttaṃ, tathāpi atthato yojetabbameva. Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Nāsikagge vā mukhanimitte vāti dīghanāsiko nāsikagge, itaro mukhaṃ nimiyati chādiyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.
这说的是精勤:通过那种精进的努力,让身体和心都适合修行业处,这里是用结果来显示原因。随烦恼就是诸盖。寻就是欲寻等错误的寻;或者,在说明通过断除诸盖而证得初禅之后,又用“寻的寂止”这个说法来说明第二禅等的证得。这是加行:这就是作为证得禅那之因的、名为业处专修的加行。诸结被断除:十种结都依照道的次第,以正断的方式被断除。成为离去:同样,七种随眠连微细残存都不留地完全离去。这是殊胜:依靠这个定而次第获得的这种断结等,就是这个定的殊胜,这就是意思。如是此三法等等,是结语。圆满:以十六事的圆满而完全圆满。次第:依次第。熟习:已熟习。此世间:以慧光照耀蕴等世间。
Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena kāyopi cittampi bhāvanākammassa arahaṃ idha padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesāti nīvaraṇā. Vitakkāti kāmavitakkādimicchāvitakkā, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogasaṅkhāto payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggapaapāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Byantī hontīti tathā sattapi anusayā bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho. Evaṃ ime tayo dhammātiādi nigamanavacanaṃ. Paripuṇṇāti soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Imaṃ lokanti khandhādilokaṃ paññāpabhāsena pabhāseti.
这里说的“此处”,就是指在这个地方。“彼”指的是作为比喻的锯。“引来的目的”应当这样连接理解。“相”就是似相。有人说“其余禅支所庄严”,意思是“寻等其余禅支所庄严”。不过,应当说“伺等”,因为严格来说,寻即是安止。寻已经被指出是“安止与遍满”。这样一来,“其余”这个词才说得通;或者说,在诸禅支当中,与寻相应而居于首位的定就是安止,因此说“其余禅支所庄严的、名为安止的安置也得以成就”。然而,有些人认为“仅仅通过计数的方式,从作意时开始”,这里有一段“依次……中略……如同达到”。这段本来应该出现在下文的文句,在旧本典籍中能看到,所以虽然应当抄录在这里,但要知道这是因为抄写者的过失而脱落了。
Idhāti imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Ānayane payojananti yojetabbaṃ. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vitakkādiavasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti. Vicārādīhīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi ‘‘appanā byappanā’’ti niddiṭṭho. Evañhi sati avasesa-saddo upapanno hoti, vitakkasampayogato vā jhānaṅgesu padhānabhūto samādhi appanāti katvā ‘‘avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti vuttaṃ. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… pattaṃ viya hotī’’ti upari vakkhamāno gantho purāṇapotthakesu dissati, tasmā ayaṃ pāṭho etthāpi likhitabbo, lekhakānaṃ pana dosena gaḷitoti veditabbo.
“粗的入出息灭了”等语,虽然前面已经讲过,这里再次引出,是为了说明应当如何审察身行——也就是达到应当审察状态的身行。“从处”:从先前以触的方式所取的地方。“应当建立相”:先前已取之行相的取相之想,应当建立在触的地方。正是由于这个道理——也就是由于让不现前的所缘得以现前的方式这个原因。“由此”:从入出息业处。“因为沉重性以及修习艰难”,所以说“重修习”。“行已”:即取得行境之后。“相”:即取相,或似相。这两者在这里合在一起说。比如棉絮等三个比喻,适用于取相;其余的则两者都适用。
Oḷārike assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayampi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ. Desatoti pubbe phusanavasena gahitaṭṭhānato. Nimittaṃ paṭṭhapetabbanti pubbe gahitākāranimittaggāhikā saññā phusanaṭṭhāne paṭṭhapetabbā. Imameva hi atthavasanti imaṃ anupaṭṭhahantassa ārammaṇassa upaṭṭhānavidhisaṅkhātaṃ kāraṇaṃ paṭicca. Itoti ānāpānakammaṭṭhānato. Garukatā ca bhāvanādukkaratāyāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Nimittanti uggahanimittaṃ, paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādiupamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha.
像星星的样子,就是像星星本身的模样。因为想的种种不同,是指在相现起之前所生起的那些想的种种差异。想所造,是指由修习之想所构想的,并不是真实生起的,因为它根本不存在,所以说“以种种方式现起”。如是发生,是指对专心修习的人,它就这样现起。“如是”的意思是:在这样的情况下,也就是按照前面所说的方式,把心安放在相上的时候。从这时开始,是指从似相生起的时候起。相,是指似相。安放,是指以安止的方式把心安放。种种行相,是指像“四种颜色”这样所说的种种行相。令消失,是指令它们消失隐没。因为从相生起之后,如果不注意那些行相,它们就好像已经消失了一样。对于入出息,把入出息的各种行相令消失,或者把心安放在由入出息所产生的相上,从而系缚自己的心——应该这样连接理解。不过,有些人说“令消失”的意思是令它明显、令它清楚,这个意思或许适用于前分阶段。这里的真正意思是:令入出息的各种行相清楚分明而了知,把心安放在那里所得到的相上,渐渐系缚自己的心、使它安止。
Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya sarūpaṃ viya. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbe pavattasaññānaṃ nānatāya. Saññajanti bhāvanāsaññāya parikappitaṃ, na uppāditaṃ avijjamānattā, tenāha ‘‘nānato upaṭṭhātī’’ti. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa evaṃ upaṭṭhāti. Evanti evaṃ sati, yathāvuttanayena nimitte eva cittassa ṭhapane satīti attho. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayanti ṭhapanāvasena cittaṃ ṭhapanto. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikaroto antarahitā viya honti. Assāsapassāseti assāse passāse ca yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ assāsapassāsasambhūte vā nimitte cittaṃ ṭhapayaṃ sakaṃ cittaṃ nibandhati nāmāti yojanā. Keci pana vibhāvayanti etassa vibhāvento viditaṃ pākaṭaṃ karontoti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento pajānanto tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.
“烦恼”是指其余的烦恼。“仍然沉伏”是指没有得到盖作为助伴,只是沉伏着。“近行地”是指近行的层面。“从特征来说”,是指从镇伏等自性来说,或者从无常等自性来说。“行境”是指托钵乞食的村落。哪里难以得到合适的食物,那里就是不合适的;反之则是合适的。“言语”是指依十种论事而起的谈论,那是合适的,其他是不合适的。在住所等其他地方,无论在哪里,未得定的心能够得定,那里就是合适的,反之就是不合适的,应当这样理解。然而,有些人即使这样避开七种不合适的,只亲近合适的,安止仍然不能成就。为了说明这种人应当圆满的十种安止善巧,所以说“所依清净”等。其中,“所依清净”是指以剪头发、剪指甲等使内在的身体所依清净,以洗涤衣服、卧具等使外在的所依清净。这样,智慧也能成就清净的作用。“诸根均等”是指使信等诸根达到平衡。“善巧于相”是指守护修习中所获得的相的善巧。在“于心应当收摄之时”等句中,当心因为过度精进等原因而掉举、应当收摄时,那时不修习择法觉支等三支,而通过修习轻安等三支来收摄心。当心因为精进过于松懈等原因而消沉、应当提振时,那时不修习轻安觉支等三支,而通过修习择法等三支来提振心。当心因为智慧运用迟钝等原因而变得没有滋味时,那时通过省思八种悚惧事等,对那心作名为令喜悦的激发。然而,当他这样修行时,心不消沉、不掉举、不乏味,在所缘中良好运转,并且已进入止的轨道,那时对提振、收摄、激发这三者都不再造作,而进入舍。
Kilesāti avasesakilesā. Sannisinnāyevāti aladdhanīvaraṇasahāyā olīnāyeva. Upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Lakkhaṇatoti vikkhambhanādisabhāvato vā aniccādisabhāvato vā. Gocaroti bhikkhācāragāmo. Yattha dullabhā sappāyabhikkhā, so asappāyo, itaro sappāyo. Bhassanti dasakathāvatthunissitaṃ bhassaṃ, taṃ sappāyaṃ, itaramasappāyaṃ. Sesesu āvāsādīsu yattha yattha asamāhitaṃ cittaṃ samādhiyati, taṃ taṃ sappāyaṃ, itaramasappāyanti gahetabbaṃ. Yassa pana evaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyameva sevantassapi appanā na hoti, tena sampādetabbaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ dassento vatthuvisadakiriyātiādimāha. Tattha vatthuvisadakiriyā nāma kesanakhacchedanādīhi ajjhattikassa sarīravatthussa, cīvarasenāsanādidhovanaparikammādīhi bāhiravatthussa ca visadabhāvakaraṇaṃ. Evañhi ñāṇampi visadakiccanipphattikaraṃ hoti. Indriyasamattapaṭipādanatā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Nimittakusalatā nāma bhāvanāya laddhanimittassa rakkhaṇakosallaṃ. Yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbantiādīsu yasmiṃ samaye cittaṃ accāraddhatādīhi kāraṇehi uddhatatāya niggahetabbaṃ, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhādīnaṃ tiṇṇaṃ bhāvanena cittassa niggaṇhanā hoti. Yadāssa cittaṃ atisithilavīriyatādīhi līnatāya paggahetabbaṃ, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayādīnaṃ tiṇṇaṃ bhāvanena cittassa paggaṇhanaṃ hoti. Yadāssa paññāpayogamandatādīhi nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā tassa cittassa aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇādinā (a. ni. aṭṭha. 1.1.418) sampahaṃsanasaṅkhātā saṃvejanā hoti. Yadā panassa evaṃ paṭipajjanato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannañca cittaṃ hoti, tadā tassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāpāratāsamāpajjanena ajjhupekkhanā hoti.
倾向于它,就是倾向于定,意思是心朝向定、倾向定、垂向定。在这里,就是指在这个身随观中。
Tadadhimuttatā nāma samādhiadhimuttatā, samādhininnapoṇapabbhāratāti attho. Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ.
想要证得清净的人,就是想要证得果、想要入定的人。其中,先以观察和出起的方式,想要证得道无间之后的果;此后,以观察的方式,也想要入果定——应当这样理解这个意思。在“转向、入定……乃至得自在”这一段里:从已经证得的禅那出定后,逐一转向寻等禅支时,有分被截断,转向心生起之后,以所转向的禅支为所缘的欲界速行心,被有分隔开而不断生起,这时他的转向自在就成就了。而那想要入彼禅那之心之后,能迅速入定的能力,叫做入定自在。能把禅那维持一弹指顷或十弹指顷的能力,叫做决意自在。同样,能轻快地短暂成为具足禅那者,然后以有分生起的方式从禅那出定的能力,叫做出定自在。“我只入定这么些时刻”“我成为具足禅那者,只这么些时刻后就从禅那出定”——依据先前所作预备行的差别,在这里决意自在和出定自在有所区分,不是从自性上区分,这两者就是所谓的“入定善巧”和“出定善巧”。至于审察自在,则已在转向自在中说过了。因为在审察路中,由于转向迅速生起,转向自在成就;由于紧随其后的速行生起,审察自在成就,所以应当知道:转向自在成就时,审察自在就已经成就了。“把握了禅支”:就是以特相等方式,把握了与禅心相应的诸禅支。“以及它们的依处”:就是它们所依的依处——诸大种的依处。这是依经典的方法,从业生身的十法聚依于大种而说,不是依发趣论的方法。因为另一聚中的大种,不是另一聚中大种的依止缘;但依经典的方法,应当知道这是亲依止缘。应当知道:在发趣论中没有收录的一切缘,依经典的方法,都归入亲依止缘中。“依彼之色”:就是所造色。“如所把握之色、依处、门、所缘”:这里应当连接为——如所把握的头发等色所缘,以及前面所说方式的依处所缘,还有以彼为依处的业生身为把握门而现起的眼等门,以及具有相应法的识。“铁匠的风箱”:就是铁匠鼓风用的皮囊。“与彼相应的”:就是与那相应的。“彼”:指名的色。“见彼”:就是见以无明、渴爱等为缘。“超越疑惑”:就是超越“我过去世是否存在”等十六种事所生的疑。“以聚观察的方式”:就是“任何色,过去、未来、现在……”等,在五蕴中,把过去等部分各各以聚而取,以无常等方式观察,这就是聚观察,以这种方式。“前分”:就是属于行道智见清净所摄的生灭随观的前分阶段。“光明等”:就是光明、智、喜、轻安、乐、胜解、精进、舍、念和欲。其中,“胜解”就是信;“念”就是念;“舍”就是中舍性。在这里,光明等九种,因为成为名为欲的渴爱染污的基础,所以被说为染污;欲则因为它的染污性以及作为它们的基础而被说。“厌离者”:就是以过患随观为前导的厌离随观而厌离。在欲解脱、审察随观、中舍性、随顺智修习终了,生起种姓智之后,以生起的道智,于一切行中离贪、解脱。在果的刹那,才称为已解脱;在道的刹那,则称为正在解脱。“十九种之别”:就是在四道心路之后,各自生起的道、果、涅槃、已断烦恼、残余烦恼——这五种应审察事,共十九种之别。阿拉汉因为没有残余烦恼,所以是十九种。“彼”:就是修习入出息业处的人。
Pārisuddhiṃ pattukāmoti phalaṃ adhigantukāmo samāpajjitukāmo ca. Tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena paṭhamaṃ maggānantaraphalaṃ adhigantukāmo. Tato paraṃ sallakkhaṇavasena phalasamāpattiṃ samāpajjitukāmopīti evamattho gahetabbo. Āvajjanasamāpajjana…pe… vasippattanti ettha paṭiladdhajhānato vuṭṭhāya vitakkādīsu jhānaṅgesu ekekaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkādīsu yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni kāmāvacarajavanāni bhavaṅgantaritāni yadā nirantaraṃ pavattanti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Taṃ pana jhānaṃ samāpajjitukāmatānantaraṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma. Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva lahuṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato bhavaṅguppattivasena vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. ‘‘Ettakameva khaṇaṃ samāpajjissāmī’’ti, ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti ca pavattapubbaparikammabhedenettha adhiṭṭhānavuṭṭhānavasiyo bhinnā, na sarūpabhedena, yā ‘‘samāpattikusalatā, vuṭṭhānakusalatā’’ti vuccanti. Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇavīthiyañhi sīghaṃ āvajjanuppattiyā āvajjanavasī tadanantarānaṃ javanānaṃ samuppattiyā paccavekkhaṇavasīti āvajjanavasīsiddhiyāva paccavekkhaṇavasī siddhā eva hotīti veditabbā. Jhānaṅgāni pariggahetvāti jhānacittasampayuttāni jhānaṅgāni lakkhaṇādivasena pariggahetvā. Tesañca nissayanti tesaṃ vatthunissayānaṃ bhūtānaṃ nissayaṃ. Idañca karajakāyassa vatthudasakassa bhūtanissayattā suttantanayena vuttaṃ, na paṭṭhānanayena. Na hi kalāpantaragatāni bhūtāni kalāpantaragatānaṃ bhūtānaṃ nissayapaccayā honti, suttantanayena pana upanissayapaccayoti veditabbāni. Paṭṭhāne hi asaṅgahitā sabbe paccayā suttantikanayena upanissayapaccaye saṅgayhantīti veditabbaṃ. Taṃnissitarūpānīti upādārūpāni. Yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vāti ettha yathāpariggahitakesādirūpārammaṇaṃ tato pubbe vuttanayavatthārammaṇañca tannissayakarajakāyapaaggahamukhena upaṭṭhitacakkhādidvārañca sasampayuttadhammaviññāṇaṃ vāti yojetabbaṃ. Kammāragaggarīti kammārānaṃ aggidhamanabhastā. Tajjanti tadanurūpaṃ. Tassāti nāmarūpassa. Taṃ disvāti avijjātaṇhādipaccayaṃ disvā. Kaṅkhaṃ vitaratīti ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānantiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati. Kalāpasammasanavasenāti yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannantiādinā (ma. ni. 1.361; 3.86, 89; a. ni. 4.181) pañcasu khandhesu atītādikoṭṭhāsaṃ ekekakalāpato gahetvā aniccādivasena sammasanaṃ kalāpasammasanaṃ, tassa vasena. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikanti ca. Tattha adhimokkhoti saddhā. Upaṭṭhānanti sati. Upekkhāti tatramajjhattatā. Ettha ca obhāsādayo nava nikantisaṅkhātataṇhupakkilesavatthutāya upakkilesā vuttā , nikanti pana upakkilesatāya tabbatthutāya ca. Nibbindanto ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto. Muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Phalakkhaṇe hi vimutto nāma vuccati, maggakkhaṇe vimuccantoti. Ekūnavīsatibhedassāti catunnaṃ maggavīthīnaṃ anantaraṃ paccekaṃ uppajjantassa maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesānaṃ pañcannaṃ paccavekkhitabbānaṃ vasena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsatitā. Assāti ānāpānakammaṭṭhānikassa.
在有喜的二禅那中,依四分法,就是与喜俱行的初禅和第二禅那。彼之,即由那位修行者。入定刹那,就是入定的那个刹那。以所缘,是通过取似相所缘的方式,喜被清楚认知,因为所缘被清楚认知。所缘被了知时,以它为对象的心与心所法,由于自相和共相,在后来了知时不再有疑惑,这就叫作自身被清楚认知。观刹那,就是以观慧观见所缘的刹那。这样以无常等方式把握喜,仅只是把握,由于不迷乱,就叫作对喜的清楚觉知。
Sappītike dve jhāneti pītisahagatāni catukkanaye dve paṭhamadutiyajjhānāni. Tassāti tena yoginā. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Ārammaṇatoti paṭibhāgārammaṇaggahaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Ārammaṇe hi vidite tabbisayā cittacetasikā dhammā sayaṃ attano paṭisaṃviditā nāma hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca pacchā gahaṇe sandehābhāvato. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya visayato dassanakkhaṇe. Evaṃ pītiṃ aniccādivasena gahaṇameva asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ nāma.
以长入息的方式,是指以作为所缘的长入息为所依。对于正在了知的行者来说,那喜就被清楚地认知了——这是前后文的关联。了知心的一境性与不散乱,是指了知那属于禅那的、名为不散乱的心一境性,以与它相应的慧去了知。正如通过所缘门而喜被清楚地认知,与它相应的诸法也同样被清楚地认知。念已现起,是指以长入息的方式,与禅那相应的念现起于那个所缘,在以彼为所缘的禅那中,也称为已现起。在以长出息的方式等句中,也应依照同样的道理来理解。为了显示前面所说的喜的认知,从所缘和不迷乱两方面加以区分,所以说了转向等句。其中,转向是指转向禅那;那喜是指那属于禅那的喜;了知是指在入定刹那通过所缘门而了知,对那位行者来说,那喜已被清楚地认知——这是关联。见是指以见性之智从禅那出定后而见。省察是指省察禅那。决意于心是指决意我将具足禅那若干时间,并决意禅那心。如此,通过五种自在之力,以了知禅那为门,从所缘方面显示了喜的认知。胜解是指信解,意思是依止与观之力。在策励精进等句中,也是同样的道理。应证知是指应以殊胜之慧了知的四谛,以观慧为先导的道慧而证知。应遍知等句也应依此类推,以遍了知等来连接理解。其中,应遍知是指苦谛。其余诸句是指乐之觉知、心行之觉知等句。
Dīghaṃassāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena, pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ avikkhepāpannaṃ nāma cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā tadārammaṇajjhānepi upaṭṭhitā nāma hotīti. Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Evaṃ dassitaṃ pītipaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato asammohato ca vibhāgato dassetuṃ āvajjatotiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjantassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato, tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasibhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā. Adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti visiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ catusaccaṃ vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya abhijānatotiādi yojanā. Evaṃ pariññeyyantiādīsupi parijānatotiādinā yojanā veditabbā. Tattha pariññeyyanti dukkhasaccaṃ. Avasesapadānīti sukhapaṭisaṃvedī cittasaṅkhārapaṭisaṃvedīti padāni.
“受等”中的“等”字包含了想,所以说“二蕴”。“为了显示观地”——这是以身乐等为首,从观察杂行的角度说的,因为在止当中并没有身乐。“彼”是以轻安的同义词来说的灭。“以所说的方式”——就是依照“这位比丘在先前未取之时”等(律注2.165)所说的身行方式来说的。“以喜为首而说受”——就是以喜的名义来说受,因为执取乐,所以与受随观相应,这是其意趣。“在两种心行部分中”——就是在“觉知心行、使心行轻安”这两部分中。“与想相应之受”:因为受随观的缘故而说。“应知心之遍知”:依“从所缘、从不迷乱”等所说的方式而说。“心”:与禅那相应及与观相应之心。“令喜悦”:以相应之喜,于禅那之境而令喜悦。“在观刹那”等:在所说的坏灭随观刹那。
Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā, tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti kāyikasukhādisīsena pakiṇṇakasaṅkhāradassanato vuttaṃ samathe kāyikasukhābhāvato. Soti passambhanapariyāyena vutto nirodho. Vuttanayenāti imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāletiādinā (pārā. aṭṭha. 2.165) kāyasaṅkhāre vuttanayena. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena vedanā vuttā, sukhaggahaṇato vedanānupassanāpasaṅgatoti adhippāyo. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti imesu dvīsu koṭṭhāsesu. Saññāsampayuttā vedanāti vedanānupassanābhāvato vuttaṃ. Cittapaṭisaṃveditā veditabbāti ārammaṇato asammohatotiādinā vuttanayaṃ sandhāya vuttaṃ. Cittanti jhānasampayuttaṃ vipassanāsampayuttañca cittaṃ. Āmodetīti sampayuttāya pītiyā jhānavisayāya modeti. Vipassanākkhaṇetiādinā vuttabhaṅgānupassanakkhaṇe.
167167. 即使圣者既不会自己杀害自己的生命,也不会互相杀害,也不会指使他人去杀;但按照前面所说的三种方式死去的凡夫当中,也有被弥伽兰提迦所杀的圣者存在,所以说“混有圣者”。或者也可以这样理解:有人在凡夫阶段自己结束了自己的生命,临终时修观增强,证得圣道之后才死去,因为这种情况确实存在,所以这样说。
167. Yadipi ariyā neva attanāva attānaṃ aññamaññaṃ vā jīvitā voropenti, nāpi parehi samādapenti, tathāpi yathāvuttehi tīhi pakārehi matānaṃ puthujjanānaṃ antare migalaṇḍikena māritānaṃ ariyapuggalānampi atthitāya ‘‘ariyapuggalamissakattā’’ti vuttaṃ. Atha vā puthujjanakāle attanāva attānaṃ ghātetvā maraṇasamaye vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggaṃ paṭilabhitvā matānampi sabbhāvato evaṃ vuttanti gahetabbaṃ.
《分别论》章节的注释
Padabhājanīyavaṇṇanā
172“不注重文句”,是说没有按照“知已、了知已”等说法来配合文句,所以才这样说。“生命”和“了知者”这一句,是为了说明即使不知道“这是人”,仅仅凭众生想就足以构成波罗夷罪,才这样说的。“以杀害思惟而思惟”:就是生起“我要杀这个人”的杀害思惟。“计划”:就是内心决定“我杀他”。“深思”:就是作出决定,所以说“以无疑之心发出”。“达顶点之义”:虽然“故意”是就前阶段的行为来说的,但为了显示与后阶段行为相应的违犯已达究竟,所以说其义已达顶点。“生羊毛”是指当天出生的羊的毛。“如是颜色相似”:是指如是颜色和形状。“或者从那里向上”:是就第二七等中达到疱等状态而说的。“对于已失势的相续为缘”:是成为俱生缘,不是能生缘。因为只有业才是刹那刹那生起的业生色的能生缘,而且那业在生起之后住于相续中,未受损害,得到四种相续色的俱生缘,才能产生,否则不能;对于因任何违逆缘而眼等净色已灭之人,即使业存在,也不能产生眼等,所以这已经成立。
172.Byañjane ādaraṃ akatvāti jānitvā sañjānitvātiādinā byañjanānurūpaṃ avuttattā vuttaṃ. Pāṇoti jānantoti idaṃ manussoti ajānitvāpi kevalaṃ sattasaññāya eva pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vadhakacetanāvasena cetetvāti ‘‘imaṃ māremī’’ti vadhakacetanāya cintetvā. Pakappetvāti ‘‘vadhāmi na’’nti evaṃ cittena paricchinditvā. Abhivitaritvāti sanniṭṭhānaṃ katvā, tenāha ‘‘nirāsaṅkacittaṃ pesetvā’’ti. Sikhāppatto atthoti sañciccāti pubbakālakiriyāvasena vuttassapi vītikkamabhūtassa aparakālakiriyāyuttadassanena koṭippatto attho. Jātiuṇṇā nāma tadahujātaeḷakassa lomaṃ. Evaṃ vaṇṇappaṭibhāganti evaṃ vaṇṇasaṇṭhānaṃ. Tato vā uddhanti dutiyasattāhādīsu abbudādibhāvappattaṃ sandhāya vuttaṃ. Parihīnavegassa santānassa paccayo hotīti sahakārīpaccayo hoti, na janako. Kammameva hi khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ kammajarūpānaṃ janakapaccayo, tañca pavattiyaṃ pubbe uppajjitvā ṭhitaṃ anupahataṃ catusantatirūpaṃ sahakārīpaccayaṃ labhitvāva kātuṃ sakkoti, na aññathā, yena kenaci virodhipaccayena niruddhacakkhādippasādānaṃ puggalānaṃ vijjamānampi kammaṃ cakkhādikaṃ janetuṃ na sakkotīti siddhameva hoti.
“极度杀害”:就是极度杀害、彻底毁灭。“正是所说的那种方式”:杀害命根的方式,正是前面所说的那种方式。对于本来就会自然落下的东西,不让它以自己的速度慢慢落下,而是极度地令它落下、迅速地令它落下,这叫“极落”;对众生的极落,就是“杀生”。“阿闼婆尼迦”:指通晓阿闼婆吠陀的人。“阿闼婆”:指阿闼婆吠陀所规定的东西。“运用咒语”:通过无盐饮食、粗劣卧具、前往坟场等做法来反复诵咒,依靠这些,就能实现所想要的杀生等结果,因此这被归入身业和语业之中。“灾”:就是压迫。“祸”:是比灾更重的压迫。“热病”:是不正常的热恼。“针病”:像被针扎一样的刺痛。“绞肠病”:伴有剧痛的未消化腹泻。“赤痢”:就是血痢。“转诵明咒之后”:把自己那套犍陀罗明咒等,按照诵咒的次第完整诵完、完成仪轨之后。“以那些”:以那些东西。“运用”:就是令它运作。“啊,但愿这个”:指她腹中的那个。“胎儿”:指腹中的这个胎儿。“家族的”:指胎儿的,或者指属于家族的,也就是说属于眷属的。“以修习所成的神通”:这是就决意神通而说的。“他们的意愿”:意思是说,这与经文原义并不相符。因为经中其实是依阿闼婆的神通力而说“具神通、心得自在者”,应当看出,这并不是依修习所成的神通力而说的。
Atipātentoti atipātento vināsento. Vuttapakāramevāti jīvitindriyātipātanavidhānaṃ vuttappakārameva. Saraseneva patanasabhāvassa saṇikaṃ patituṃ adatvā atīva pātanaṃ sīghapātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto pāṇātipāto. Āthabbaṇikāti athabbaṇavedino. Athabbaṇanti athabbaṇavedavihitaṃ. Mantaṃ payojentīti aloṇabhojanadabbasayanasusānagamanādīhi payogehi mantaṃ parivattenti, tena yathicchitapāṇavadhādiphalaṃ upapajjati, tasmā taṃ kāyavacīkammesu paviṭṭhaṃ. Ītinti pīḷaṃ. Upaddavanti tato adhikataraṃ pīḷaṃ. Pajjarakanti visamajjaraṃ. Sūcikanti sūcīhi viya vijjhamānaṃ sūlaṃ. Visūcikanti sasūlaṃ āmātisāraṃ. Pakkhandiyanti rattātisāraṃ. Vijjaṃ parivattetvāti gandhāravijjādikaṃ attano vijjaṃ katūpacāraṃ mantapaṭhanakkamena parijappitvā. Tehīti tehi vatthūhi. Payojananti pavattanaṃ. Aho vatāyanti ayaṃ taṃ kucchigataṃ. Gabbhanti idaṃ kucchigataṃ gabbhaṃ. Kulumbassāti gabbhassa, kulasseva vā, kuṭumbassāti vuttaṃ hoti. Bhāvanāmayiddhiyāti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ tesaṃ icchāmattanti suttatthato na sametīti adhippāyo. Athabbaṇiddhivaseneva hi sutte ‘‘iddhimā cetovasippatto’’ti vuttaṃ, na bhāvanāmayiddhivasenāti daṭṭhabbaṃ.
“否则”和“应寻求”这两个词,如果只按字面来理解,就只是“寻找”的意思;那样的话,“已寻求”就只是说经过寻找而得到刀之类的东西而已。所谓“刀”,是因为用它来伤害、杀害,所以一切杀生工具——像石头、绳子等等——都通称为“刀”,因此经文说“棍等”。“棍”是锤子的别名。“刀之摄”:论母中说的“持刀者”,这里说的就是刀之摄。“因后文所说之理”:因为在第二词的词句分别中,是依照后文所阐明的道理而说的。“为显示心这个词的含义而说”:因为“心”这个词有杂色等多种含义,为了排除其他含义、确定它指的是“识”而这样说。
Itarathāti pariyeseyyāti padassa gavesanamattameva yathārutavasena attho siyā, tadā pariyiṭṭhamattena pariyesitvā satthādīnaṃ laddhamattenāti attho. Sasanti hiṃsanti etenāti satthanti vadhopakaraṇassa pāsāṇarajjuādino sabbassāpi nāmanti āha laguḷātiādi. Laguḷanti muggarassetaṃ adhivacanaṃ. Satthasaṅgahoti mātikāyaṃ satthahārakanti ettha vuttasatthasaṅgaho. Parato vuttanayattāti parato nigamanavasena vuttassa dutiyapadassa padabhājane vuttanayattā. Cittasaddassa atthadīpanatthaṃ vuttoti citta-saddassa vicittādianekatthavisayattā itarehi nivattetvā viññāṇatthaṃ niyametuṃ vutto.
174以杀生业而被束缚,就是被杀生的业所系缚,意思是这个业对他来说已经成立。两种情况,是指指定对象和不指定对象这两种。或者后来因为那种病,这句话是用来说明:杀生也可以针对未来的命根而生起。这样一来,即使命令说“等你有能力的时候,就夺走他的命”,虽然过了很久才完成,杀生也是在发出命令的那个刹那就已经成立了。在挖陷阱等针对固定对象的做法中,因为已经做了那些动作,对于后来才入胎的有情,在他死亡时的杀生,也可以以未来为所缘而成立。然而,在《学处分别》中说“五学处只以现在为所缘”,那是针对远离杀生等而说的,不是针对杀生等,应当这样理解。以他心,是指没有想杀的心。第二击而死,意思是如果没有第一击,仅以第二击而死。仅以第一击,意思是仅在生起第一击的思的那个刹那。虽然第一击本身不能杀,但得到第二击而能杀,成为夺命之因,因此,由于没有第一击就不能成立死亡,与“以彼及死亡为行动”这句话相合,仅以第一击就与业结缚相应,而不是以第二击,因为第二击是以他心而给的。这里如此,在其他情况下也如此,如由他人给第二击等。如果给第二击的人也有杀心,那么因为他也是以自己的行动而死,所以在行动的那个刹那就有杀生,应当这样理解。
174.Kammunābajjhatīti pāṇātipātakammunā bajjhati, taṃ kammamassa siddhanti attho. Ubhayathāpīti uddisakānuddisakavasena. Pacchā vā tena rogenāti etena anāgatampi jīvitindriyaṃ ārabbha pāṇātipātassa pavattiṃ dasseti. Evañca ‘‘yadā sakkoti, tadā taṃ jīvitā voropehī’’ti āṇattiyā cirena samiddhiyampi āṇattikkhaṇeyeva pāṇātipāto. Opātakhaṇanādithāvarapayogesu payogakaraṇato pacchā gahitapaṭisandhikassāpi sattassa maraṇe pāṇātipāto ca anāgatārammaṇo upapanno hoti. Yaṃ pana sikkhāpadavibhaṅge ‘‘pañca sikkhāpadāni paccuppannārammaṇāyevā’’ti vuttaṃ, taṃ pāṇātipātādito viratiṃ sandhāya vuttaṃ, na pāṇātipātādinti gahetabbaṃ. Aññacittenāti amāretukāmatācittena. Dutiyappahārena maratīti paṭhamappahāraṃ vinā dutiyeneva maratīti attho. Paṭhamappahārenevāti paṭhamappahārasamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyevāti attho. Kiñcāpi paṭhamappahāro sayameva na sakkoti māretuṃ, dutiyaṃ pana labhitvā sakkonto jīvitavināsahetu hoti, tasmā paṭhamappahāraṃ vinā maraṇassa asiddhattā ‘‘payogo tena ca maraṇa’’nti iminā saṃsandanato paṭhamappahāreneva kammabaddho yutto, na dutiyena tassa aññacittena dinnattā. Yathā cettha, evaṃ aññena puggalena dutiyappahāradānādīsu viya. Yadi pana dutiyappahāradāyakassāpi puggalassa vadhakacetanā atthi, tassāpi attano payogenāpi matattā payogakkhaṇe pāṇātipātoti veditabbaṃ.
为使业与罪的区分得以显现:也就是使无间业等各类业的区分、波罗夷等各类罪的区分清楚显现。即使有人颠倒地执取“我杀的是羊”,但由于他实际上是把眼前真实存在的那个众生当成“这个”来执取,所以从究竟意义上说,他仍然是如实被业所系缚。因此说“就是这个对象”等等。又说“而且成为杀者”,意思是:因为杀生的业而被系缚。对于母亲等具有大功德的对象所生起的杀害意图,由于这种思极其应受呵责,所以说“但在这里,思是残酷的”。
Kammāpattibyattibhāvatthanti ānantariyādikammavibhāgassa pārājikādiāpattivibhāgassa ca pākaṭabhāvatthaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti viparītaggahaṇepi ‘‘ima’’nti yathānipannasseva paramatthato gahitattā yathāvatthukaṃ kammabaddho hotiyevāti āha imaṃ vatthuntiādi. Ghātako ca hotīti pāṇātipātakammena baddhoti attho. Mātādiguṇamahante ārabbha pavattavadhakacetanāya mahāsāvajjatāya vuttaṃ ‘‘idha pana cetanā dāruṇā hotī’’ti.
血色的,就是被血涂染的。正在做业,意思是正在做战斗之事。随其所愿而去,意思是:射穿了战士,父亲也被射中;或者没有射中战士,仅仅父亲被射中,也仍然没有疑惑,因为对父亲也有杀害之心;仅仅战士被射中时,也是同样的道理。然而不构成无间业,意思是:针对父亲的杀生业不成无间业。
Lohitakanti lohitamakkhitaṃ. Kammaṃ karonteti yuddhakammaṃ karonte. Yathādhippāyaṃ gateti yodhaṃ vijjhitvā pitari viddhe, yodhaṃ pana avijjhitvā kevalaṃ pitari viddhepi visaṅketo natthiyeva pitaripi vadhakacittassa atthitāya, kevalaṃ yodhe viddhepi eseva nayo. Ānantariyaṃ pana natthīti pituvisayaṃ pāṇātipātakammaṃ natthīti attho.
“这样射”的意思是:像这样用脚站在地上,像这样拿弓、拉弓等等,通过教示射箭方式的口吻来下令。“这样打”的意思是:紧紧握住刀,像这样去打。“这样杀”的意思是:像这样施加刑罚后杀掉。“两者杀生,数量如此”这句话,是因为没有指定对象、又是为了杀任何某某人而由两者都作了加行,所以才这么说。如果下令的人心里想“这样射,某某人就会这样死”,然后命令“这样射”,那么据说只有在被指定的那个人死时,下令者才被业所系。如果受命者先确定了“某某人”再瞄准射箭,而下令者并没有确定对象就下了命令,那么下令者在任何人死时都被业所系,但受命者则只在被确定的那个人死时才有业系,应当这样理解。“中间”是指象背的中间。“以此”是指以“决意而命令”等经文。“于彼”是指命令的加行。
Evaṃ vijjhāti evaṃ pādehi bhūmiyaṃ ṭhatvā evaṃ dhanuṃ gahetvā ākaḍḍhitvātiādinā vijjhanappakārasikkhāpanamukhena āṇāpetīti attho. Evaṃ paharāti daḷhaṃ asiṃ gahetvā evaṃ pahara. Evaṃ ghātehīti evaṃ kammakāraṇaṃ katvā mārehi. Tattakā ubhinnaṃ pāṇātipātāti anuddisitvā yesaṃ kesañci māraṇatthāya ubhohi payogassa katattā vuttaṃ. Sace hi āṇāpako ‘‘evaṃ viddhe asuko evaṃ maratī’’ti saññāya ‘‘evaṃ vijjhā’’ti āṇāpeti, niyamitasseva maraṇe āṇāpakassa kammabaddhoti vadanti. Sace āṇatto ‘‘asuka’’nti niyametvā uddissa saraṃ khipati, āṇāpako aniyametvā āṇāpeti, āṇāpakassa yesaṃ kesañci maraṇepi kammabaddho, āṇattassa pana niyamitamaraṇeyevāti veditabbaṃ. Majjheti hatthino piṭṭhino majjhe. Etenāti adhiṭṭhahitvā āṇāpetītiādipāḷivacanena. Tatthāti āṇattikapayoge.
虽然“行为差别”在注释书里没有提到,但巴利圣典中说“这样射、这样打、这样杀”,已经涉及了行为差别,所以依据代代相传而来的行为差别,对照圣典来理解并加以说明,就是这里说“另一种方法”等话的意思。“射”,就是用箭、矛等来射。“割”,就是用刀等割断手脚等。“破”,就是用锤等把头部等打破成两半。“螺顶”,就是把头皮连同头发一起从头顶骨上剥下来,再用粗砂石摩擦头顶骨,使它变成螺壳的颜色,做成螺顶的刑罚。“如是等”的“等”字,包含了穿孔、火炙等。“打前胸、打后背、打脖子”等,对身体各部位的打击、射击等规定,也属于行为差别,因为注释书里对螺顶等身体部位的杀害也已经纳入其中了。然而,《义灯》对“打前面而杀”等注释书的文句,解说是:“前面等也因为事相类似,从事的取用上就能取到”,意思是螺顶等对身体部位所做的刑罚,在注释书里是就行为差别这个范围来说的,所以不合理。因为违背命令而放走,只是杀了另一个人,这才是事相违;并不是命令打而身体部位相违。所以说“事相违……乃至……杀另一个人。或者打前面而杀……乃至……没有业缚”,这显然是为了说明:即使在如所命令的事情中,也会因为行为差别相违而没有业缚。因此,不只是说“不违背事而杀”就够了,还要显示“如所命令”这个行为差别的规定。否则,“如所命令”这句话就没有意义了。而且在解释“事”的地方,只说“事就是所要杀的众生”,并没有说“如所命令的所打身体部位”也是事。所以,打前面等行为差别本身就属于行为差别,这是我们的主张,应当审察后接受。因事的差别,就是母亲等不同众生的差别。因业的差别,就是五无间业等的差别。因罪的差别,就是波罗夷等罪的差别。
Kiñcāpi kiriyāviseso aṭṭhakathāsu anāgato, pāḷiyaṃ pana ‘‘evaṃ vijjha, evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti (pārā. 174) kiriyāvisesassa parāmaṭṭhattā ācariyaparamparā āgataṃ kiriyāvisesampi pāḷisaṃsandanato gahetvā dassento aparo nayotiādimāha. Vijjhananti ususattiādīhi vijjhanaṃ. Chedananti asiādīhi hatthapādādicchedanaṃ. Bhedananti muggarādīhi sīsādibhedanaṃ dvidhākaraṇaṃ. Saṅkhamuṇḍakanti sīsakaṭāhe cammaṃ saha kesehi uppāṭetvā thūlasakkharāhi sīsakaṭāhaṃ ghaṃsitvā saṅkhavaṇṇakaraṇavasena saṅkhamuṇḍakammakaraṇaṃ. Evamādīti ādi-saddena biḷaṅgathālikādiṃ saṅgaṇhāti. Ure paharitvā piṭṭhiyaṃ paharitvā gīvāyaṃ paharitvātiādinā sarīrāvayavappadesesu paharaṇavijjhanādiniyamopi kiriyāviseseyeva saṅgayhati aṭṭhakathāsu saṅkhamuṇḍakādisarīrappadesavisayāyapi ghātanāya tattha pavesitattā, yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 2.174 payogakathāvaṇṇanā) purato paharitvā mārehītiādikassa aṭṭhakathāpāṭhassa ‘‘purimapassādīnampi vatthusabhāgato vatthuggahaṇeneva gahaṇanti āha purato paharitvātiādī’’ti evamadhippāyakathanaṃ, taṃ saṅkhamuṇḍakādikassa sarīrappadese kammakāraṇākaraṇassa aṭṭhakathāya kiriyāvisesavisaye vuttattā na yujjati. Yathāṇattaṃ muñcitvā puggalantaramāraṇameva hi vatthuvisaṃvādo, na paharituṃ āṇattaṃ sarīrappadesavisaṃvādanaṃ, tenāha ‘‘vatthuṃ visaṃ vādetvā…pe… tato aññaṃ māreti. Purato paharitvā mārehīti vā…pe… natthi kammabaddho’’ti, idaṃ pana yathāṇattavatthusmimpi kiriyāvisesavisaṅketena kammabaddhābhāvaṃ dassetuṃ vuttanti paññāyati. Tena ‘‘vatthuṃ avisaṃvādetvā mārentī’’ti ettakameva avatvā ‘‘yathāṇattiyā’’ti kiriyāvisesaniyamopi dassito, itarathā yathāṇattiyāti vacanassa niratthakatāpattito. Vatthuniddese ca ‘‘vatthūti māretabbo satto’’ti (pārā. aṭṭha. 2.174) ettakameva vuttaṃ, na pana ‘‘yathāṇattassa paharitabbasarīrappadesopī’’ti vuttaṃ. Tasmā purato paharaṇādipi kiriyāvisese eva saṅgayhatīti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Vatthuvisesenāti mātuādimatasattavisesena. Kammavisesoti ānantariyādikammaviseso. Āpattivisesoti pārājikādiāpattiviseso.
无论何时,在午前,是指从下令那天算起,或者其他任何一天的午前。所谓“此在村中”,这里说“村”是为了限定人,不是为了限定地点,因此才说“无论在哪里杀,都不构成相违”。由此说明:当不想限定时间、地点、武器、威仪和做法等差别时,即使命令者口头上说出的地点、时间等限定有出入,只要他心里只是想让对方以任何方式死掉,就仍然结业。但如果有人心里确实希望对方在任何地方、任何时间、以任何方式死掉,却为了摆脱恶业或他人的谴责,而用借口去限定时间等,那么对他应当这样理解:即使时间等限定有出入,因为他终究无法借方便手段从人身的波罗夷中脱身,经过审察后,他仍然结业。不过有些人不认同这一点,这需要进一步考察。“以喙”是指以刀尖。“以柄”是指以刀柄。“此行走者”,是仅以行走这个动作来限定人,并不是限定威仪,所以说“不构成相违”。
Yadā kadāci pubbaṇheti āṇattadivasato aññassapi yassa kassaci divasassa pubbaṇhe. Etaṃ gāme ṭhitanti gāmo puggalaniyamanatthaṃ vutto, na okāsaniyamanatthaṃ, tasmā ‘‘yattha katthaci māreti, natthi visaṅketo’’ti vuttaṃ, etena kālokāsaāvudhaiayāpathakiriyāvisesānaṃ niyamicchāya asati yena kenaci pakārena maraṇameva icchantassa āṇāpakassa mukhāruḷhavasena vuttassa desakālādiniyamassa visaṅketepi kammabaddhoyevāti ñāpitaṃ hoti. Yo pana cittena yattha katthaci yadā kadāci yena kenaci pakārena maraṇameva icchantopi kālādivisaṅketena akusalato codanato vā muccitukāmo lesena kālādiniyamaṃ karoti, tassa manussaviggahapārājikato pariyāyena amuccanato kālādivisaṅketepi kammabaddhovāti gahetvā vicāraṇato gahetabbaṃ, keci panetaṃ na icchanti, vīmaṃsitabbaṃ. Tuṇḍenāti aggakoṭiyā. Tharunāti khaggamuṭṭhinā. Etaṃ gacchantanti gamanena puggalova niyamito, na iriyāpatho, tenāha ‘‘natthi visaṅketa’’nti.
即使有人听到“杀掉那个长的”这样的命令,由于身形长的人很多,又没有用“名叫某某、长成这个样子”这种区别于其他人的特征来明确指出,所以就说这是“没有限定就下命令”。也正因为这样,才有“不管是什么样的长形者,都杀掉”这种说法。对此,有人认为:即使在下命令时心里已经在许多长形者中锁定了一个,但因为在言语上没有限定,所以杀了另一个同类型的人时,并不构成偏差。由于对除自己以外的其他众生,并没有“这是命根”这种认知,所以杀生的构成条件不具备,因此说“下命令的人得以脱罪”。但是,如果命令是针对自己,限定了“坐在某个地方”这样的处所,那么对坐在那个地方的任何人,都会生起缘取其命根的杀害心,所以说“杀者和下命令的人都不能脱罪”。因为这是通过限定处所来指示,他想杀的是坐在那个地方的人,而他自己当时并不在那里,所以应当这样理解:以处所为关联,所缘取的是坐在那里那个人的命根,而不是自己的命根。不过,如果他自己就坐在那里,只限定了自己坐的位置而说“杀掉”,结果坐在那里的是别人而被杀,那么他对那人和自己的生命都生起了杀害的思;当别人在那里被杀时,这个下命令的人就应被判为结业。像这种情况,心念活动的限定规则是佛陀才能了知的领域,不是其他人所能把握的,所以说“因此在这里不应轻率下判断”。
‘‘Dīghaṃ mārehī’’ti vuttepi dīghasaṇṭhānānaṃ bahubhāvato ‘‘itthannāmaṃ evarūpañca dīgha’’nti aññesaṃ asādhāraṇalakkhaṇena aniddiṭṭhattā ‘‘aniyametvā āṇāpetī’’ti vuttaṃ, tenevāha ‘‘yaṃ kiñci tādisaṃ māremī’’ti. Ettha ca cittena bahūsu dīghasaṇṭhānesu ekaṃ niyametvā vuttepi vācāya aniyamitattā aññasmiṃ tādise mārite natthi visaṅketoti vadanti. Attānaṃ muñcitvā parapāṇimhi pāṇasaññitālakkhaṇassa aṅgassa abhāvato nevatthi pāṇātipātoti āha ‘‘āṇāpako muccatī’’ti. Attānaṃ uddissa ‘‘asukaṭṭhāne nisinna’’nti okāsaniyame tasmiṃ padese nisinnassa yassa kassaci jīvitindriyaṃ ārabbha vadhakacittaṃ uppajjatīti vuttaṃ ‘‘neva vadhako muccati na āṇāpako’’ti. Okāsañhi niyametvā niddisanto tasmiṃ okāse nisinnaṃ māretukāmo hoti, sayaṃ pana tadā tattha natthi, tasmā okāsena saha tattha nisinnasseva jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ hoti, na attanoti gahetabbaṃ. Sace pana sayaṃ tattheva nisīditvā attano nisinnaṭṭhānameva niyametvā ‘‘mārehī’’ti vuttepi añño tattha nisinno māriyati, tassāpi attanopi jīvitaṃ ārabbha vadhakacetanā pavattati, parasmiṃ tattha mārite āṇāpakassa kammabaddhoti gahetabbaṃ. Evarūpe ṭhāne cittappavattiniyamo buddhavisayo, na aññesaṃ visayoti āha ‘‘tasmā ettha na anādariyaṃ kātabba’’nti.
老师这样命令时,只要被命令的人没有按他的意图去做,老师在命令的当下就犯恶作。如果那个人按他的意图去做了,那么后面所说的土喇咤亚罪,在命令的当下就已经成立。如果那个人必定会去杀,那么后面所说的“所有人都犯波罗夷”,这个人在命令的当下就已经犯波罗夷,而不是恶作和土喇咤亚。所谓“他们也犯恶作”,是说佛护等人因为去告知的缘故而犯恶作。这是就命令而言,在僧护的生命还没有被夺走时,这样结罪是合理的;如果生命已经被夺走,他们在告知的当下就犯波罗夷。所谓“仅仅受取”,这是为了说明必定是令对方受取的性质,并不是为了说明在受取的当下就犯土喇咤亚。因为,如果他必定会让对方受取,但事情却没有办成,那就应当认为,老师在命令的当下就已经犯土喇咤亚。
Evaṃāṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭanti sace āṇattiko yathādhippāyaṃ na gacchati, ācariyassa āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ. Sace pana so yathādhippāyaṃ gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha so avassaṃ ghāteti, yaṃ parato ‘‘āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti (pārā. 174) vuttaṃ, tato imassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ hoti, na dukkaṭathullaccayānīti gahetabbaṃ. Tesampi dukkaṭanti buddharakkhitādīnampi ārocanapaccayā dukkaṭaṃ, idañca yathāṇattivasena saṅgharakkhitassa jīvitā voropane asati yujjati, voropane sati tesampi ārocanakkhaṇeyeva pārājikaṃ. Paṭiggahitamatteti idaṃ avassaṃ paṭiggahaṇasabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ, na paṭiggahitakkhaṇeyeva thullaccayanti dassanatthaṃ. Sace hi so avassaṃ paṭiggahessati, kammaṃ pana na nipphādessati, tadā ācariyassa āṇattikkhaṇeyeva thullaccayaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.
“根本处只是恶作”这句话,只是显示《大注疏》里所引的理路而已,并不是他自己主张的。因此才说“如是存在”等等,意思是:当《大注疏》所说的理路成立时,才这么说。若在受取时根本就没有罪,那么杀者在“善哉,善哉”这样接受死亡时,连恶作罪都不该有;连在这么不明显的情况下都还有恶作,更何况直接接受死亡呢?为了说明这一点,才举出传信受取等例子。“愿某某被杀”这样对死亡随喜,是为了显示:连对传信受取等随喜都有恶作,更何况“我要杀他”这样直接接受死亡——这才是真正的意趣。“受取者此恶作”这个限定,显示因僧护受取的因缘,根本处根本没有罪;但因为还有疑惑,最初下令时的恶作就成了他的罪。不过有些人说“根本处也只是恶作”,这并不合理,因为同一个加行不可能产生两个恶作。“前理”是指紧接在前“不可遣使者”那段里所说的理路。“此”指恶作。“因无余地”是说,讲到根本处的土喇咤亚时,没有说受取者的恶作,是因为没有表述的空间,并不是没有罪,这是意趣所在。
Mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ āgatanayadassanamattaṃ, na panetaṃ attanā adhippetaṃ, tenāha evaṃ santetiādi, evaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena atthe satīti attho. Paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyāti vadhakassa ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti maraṇapaṭiggahaṇe dukkaṭāpatti neva siyā, evaṃ anoḷārikavisayepi tāva dukkaṭaṃ, kimaṅgaṃ pana maraṇapaṭiggahaṇeti dassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādi nidassitaṃ. ‘‘Aho vata itthannāmo hato assā’’ti evaṃ maraṇābhinandanadassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādibhinandane dukkaṭe sati pageva ‘‘ahaṃ taṃ māressāmī’’ti maraṇapaṭiggahaṇeti adhippāyo. Paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭanti avadhāraṇena saṅgharakkhitassa paṭiggahaṇapaccayā mūlaṭṭhassa nattheva āpattīti dasseti, visaṅketattā paṭhamaṃ āṇattadukkaṭamevassa hoti. Keci pana ‘‘mūlaṭṭhassāpi dukkaṭamevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ ekena payogena dvinnaṃ dukkaṭānaṃ asambhavā. Purimanayeti samanantarātīte avisakkiyadūtaniddese. Etanti dukkaṭaṃ. Okāsābhāvenāti mūlaṭṭhassa thullaccayassa vuccamānattā paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ na vuttaṃ okāsābhāvena, na pana āpattiabhāvatoti adhippāyo.
175175. 因为自己就是僧团长老,所以说“在侍奉的时候”。所谓“以一句话一句话(的方式)就是恶作”:并不是带着“不管谁听到我的话就去杀这个人”这样的意图而说,而只是出于对死亡的随喜而说,因此对于“连盗贼之类的人也不会去杀他”等这样的言语,也说只是恶作。“针对两个人”:就是针对两个人,或者针对两个人的死亡。对两个人随喜赞叹死亡时,虽然加行等起的思只有一个,但由于应说具有“两个杀生”这种强力性,并且能在结生和转起中产生大果报,所以说为“不善聚”。对众多人随喜赞叹死亡时,道理也是这样。“如许的杀生”:有多少人听了赞叹之后将会死去,由于思缘取那些人的现在与未来一切命根而转起,所以就有如许的杀生。意思是:如此众多的思所应产生的转起异熟,那一个思就能产生;然而应当理解为:在结生异熟上,它自己和前后诸思,各各只能产生一个结生。
175. Sayaṃ saṅghattherattā ‘‘upaṭṭhānakāle’’ti vuttaṃ. Vācāya vācāya dukkaṭanti ‘‘yo koci mama vacanaṃ sutvā imaṃ māretū’’ti iminā adhippāyena avatvā kevalaṃ maraṇābhinandanavaseneva vuttattā corāpi nāma taṃ na hanantītiādivācāyapi dukkaṭameva vuttaṃ. Dvinnaṃ uddissāti dve uddissa, dvinnaṃ vā maraṇaṃ uddissa. Ubho uddissa maraṇaṃ saṃvaṇṇentassa payogasamuṭṭhāpikāya cetanāya ekattepi ‘‘dve pāṇātipātā’’ti vattabbatāsaṅkhātaṃ balavabhāvaṃ āpajjitvā paṭisandhipavattīsu mahāvipākattā ‘‘akusalarāsī’’ti vuttaṃ, bahū uddissa maraṇasaṃvaṇṇanepi eseva nayo. Tattakā pāṇātipātāti yattakā saṃvaṇṇanaṃ sutvā marissanti, tattakānampi vattamānaṃ anāgatañca jīvitindriyaṃ sabbaṃ ālambitvāva cetanāya pavattanato tattakā pāṇātipātā honti, tattakāhi cetanāhi dātabbaṃ pavattivipākaṃ ekāva sā cetanā dātuṃ sakkotīti attho, paṭisandhivipākaṃ pana sayañca pubbāparacetanā ca ekekameva dātuṃ sakkotīti gahetabbaṃ.
176“从他们的手中”:是指从那些亲戚、受邀者等人的手中。这句话是针对比丘没有金钱这一情况而说的。如果是自己的财物,就可以自己拿钱来布施。但即使不拿钱,只要把书作施舍、让书归属于书的主人,这本身就是这里应把握的标准。“为了书写、观看、好奇”:是指看到字迹优美,或者出于“这到底是什么书”的好奇而想看一看。
176.Yesaṃ hatthatoti yesaṃ ñātakapavāritādīnaṃ hatthato, idañca bhikkhuno rūpiyamūlassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, attanova dhanañce, sayameva mūlaṃ gahetvā muñcati, mūlaṃ pana aggahetvāpi potthakassa potthakasāmino santakattāpādanamevettha pamāṇanti gahetabbaṃ. Lekhādassanakotūhalakāti sundarakkharaṃ disvā vā ‘‘kīdisaṃ nu kho potthaka’’nti vā oloketukāmā.
“因为杀生的加行”,是指从身体上断绝生命的最终加行。不过,为了挖陷阱而用锄头等工具,为了安上铁刃而破坏不适宜用的土地,或者为了锄柄等而破坏草木,这些只是犯波逸提。由于不具备杀生的加行,就像不与取的前加行一样,在这里的第二遍寻找等情形中,属于恶作的地方就只是恶作,属于妄语等波逸提的地方就只是波逸提,应当这样理解。“量”是指自己观察好的尺寸。“截断”是指把凸起的地方削平。“土筐”是指最后一筐土。“这么多就够了”,是想要完成的心态,也就是能达成最终加行的思,即完成之思。在《大注疏》中说:“针对在一天之内以不间断的加行挖掘并完成的人,说了最终完成之思。”但在其他注疏中说:“是针对怀着‘愿他们掉进这里死掉’的意图,一天挖一点,另一天再挖一点,这样完成的人而说的。”应当知道注疏之间有这种互相矛盾。“以自己的本性”,是指不知道,或者滑倒。“阿拉汉也包括在内”,是说:被他人推落等情况下,不想死的阿拉汉也可能死亡。“按前面的说法”,是指在“想死者将死在这里”这种说法中。“无关”,意思是:因为是为了想死的人和想让他们死的人而挖的,所以对不想死者的死亡没有业力的系缚。
Pāṇātipātassa payogattāti sarīrato pāṇaviyojanassa niṭṭhāpakapayogattā. Opātakhaṇanatthaṃ pana kudālādiatthāya ayobījasamuṭṭhāpanatthaṃ akappiyapathaviṃ vā kudāladaṇḍādīnaṃ atthāya bhūtagāmaṃ vikopentassa pācittiyameva. Pāṇātipātapayogattābhāvā adinnādānapubbapayaoge viya dutiyapariyesanādīsupi ettha dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭaṃ, musāvādādipācittiyaṭṭhāne pācittiyamevāti gahetabbaṃ. Pamāṇeti attanā sallakkhite pamāṇe. Tacchetvāti unnatappadesaṃ tacchetvā. Paṃsupacchinti sabbantimaṃ paṃsupacchiṃ. Ettakaṃ alanti niṭṭhāpetukāmatāya sabbantimapayaogasādhikā cetanā sanniṭṭhāpakacetanā, mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekasmiṃ divase avūpasanteneva payogena khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā, itarāsu pana aṭṭhakathāsu ‘‘imasmiṃ patitvā marantū’’ti adhippāyena ekasmiṃ divase kiñci khaṇitvā aparasmimpi divase tato kiñci kiñci khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya vuttanti evaṃ aṭṭhakathānaṃ aññamaññavirodho ñātabbo. Attano dhammatāyāti ajānitvā, pakkhalitvā vā. Arahantāpi saṅgahaṃ gacchantīti aññehi pātiyamānānaṃ amaritukāmānampi arahantānaṃ maraṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ. Purimanayeti ‘‘maritukāmā idha marissantī’’ti vuttanaye. Visaṅketoti maritukāmānaṃ māretukāmānañca uddissa khatattā amaritukāmānaṃ maraṇe kammabaddho natthīti attho.
关于“堕入其中后取出”这句话,是因为在那里以坠入为条件而发生了死亡,所以才这样说。应当知道:有人掉进坑里,过了一会儿,抓住正要离开的人把他杀掉;或者被掉进坑里所得的病所折磨,在离开时滑倒,跌到石头等上面而死——即使这样,挖坑的人也不能脱罪。“或不想死”这句话,是因为这种意图可能存在,所以即使掉进坑里出不来而死了,也说是波罗夷。问:既然说的是“投生之后”,那就看不到有坠入啊?答:在那里,他的投生本身就是坠入,所以并不矛盾。因为母亲坠入之后,虽然转了性别而死,他仍然是杀母者,而不只是杀男人者,所以按照坠入本身来定罪,出于这个意图才说“以坠入的形态为标准”。不过这种说法是不合理的。因为“即使性别转变了,同一相续仍然没有中断。对已经成为人的母亲或父亲,即使他们转了性别,若夺去其生命,这个业就是无间业”——这是注疏中说的。众生以什么样的自性出生,就以什么样的自性死亡,即使他们取了别的色身,那个自性也还是他们的自性,所以说“以死亡的形态本身为标准,因此是波逸提”。这是以后一种说法为准。如果是这样,那律文中为什么说“夜叉或饿鬼,或畜生形、人形者掉进去,犯恶作。掉进去后生起苦受,犯恶作。死了,犯土喇咤亚”?这没有过失。因为先说“夜叉或饿鬼”,是显示它们本来的形态,然后为了说明即使取了别的形态而住在那里的夜叉、饿鬼,才说“或畜生形、人形者”。所以这里应该这样连接:畜生形或人形,也就是夜叉或饿鬼。不过有些人说:“看起来好像是对住于畜生形中的人形众生特别另立了土喇咤亚。”这种说法不对,因为应该说“畜生或人形”,而且注疏中也没有说过这种区别。对于以夜叉、饿鬼的形态而死的,也是同样的道理。由于这里以死亡的形态本身为标准,所以指出是土喇咤亚。
Tatthapatitaṃ bahi nīharitvāti idaṃ tattha patanapaccayā maraṇassa pavattattā vuttaṃ. Āvāṭe patitvā thokaṃ cirāyitvā gacchantaṃ gahetvā mārite tattha patitarogena pīḷitassa gacchato pakkhalitvā pāsāṇādīsu patanenāpi maraṇepi opātakhaṇako na muccatīti veditabbaṃ. Amaritukāmā vāti adhippāyassa sambhavato opapātike uttarituṃ asakkuṇitvā matepi pārājikaṃ vuttaṃ. ‘‘Nibbattitvā’’ti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce? Tatthassa nibbattiyeva patananti natthi virodho. Yasmā mātuyā patitvā parivattitaliṅgāya matāya so mātughātako hoti, na kevalaṃ manussapurisaghātako, tasmā patitasseva vasena āpattīti adhippāyena ‘‘patanarūpaṃ pamāṇa’’nti vuttaṃ, idaṃ pana akāraṇaṃ ‘‘liṅge parivattepi ekasantānattassa avigatattā. Manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariya’’nti hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Yena pana sabhāvena sattā jāyanti, teneva maranti, sova tesaṃ rūpantaraggahaṇepi sabhāvoti ‘‘maraṇarūpameva pamāṇaṃ, tasmā pācittiya’’nti vutto. Pacchimo vādo pamāṇaṃ, evaṃ sante pāḷiyaṃ ‘‘yakkho vā peto vā tiracchānagatamanussaviggaho vā tasmiṃ patati, āpatti dukkaṭassa. Patite dukkhā vedanā uppajjati, āpatti dukkaṭassa. Marati, āpatti thullaccayassā’’ti kasmā vuttanti ce? Nāyaṃ doso. ‘‘Yakkho vā peto vā’’ti hi paṭhamaṃ sakarūpaṃ dassetvā rūpantaraṃ gahetvāpi ṭhiteyeva yakkhapete dassetuṃ ‘‘tiracchānagatamanussaviggaho vā’’ti vuttaṃ. Tasmā tiracchānagataviggaho manussaviggaho vā yakkho vā peto vāti evamettha yojanā kātabbā. Keci pana ‘‘manussaviggahena ṭhitatiracchānagatānaṃ āveṇikaṃ katvā thullaccayaṃ vuttaṃ viya dissatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ tiracchāno vā manussaviggahoti vattabbato, aṭṭhakathāsu ca imassa visesassa avuttattā. Yakkhapetarūpena matepi eseva nayoti iminā maraṇarūpasseva pamāṇattā thullaccayaṃ atidisati.
“无根”就是没有根据。“他没有过失”,是因为他在那里根本没有做过什么。但如果他也在那里做了什么,那就不能脱罪;为了说明这一点,才说了“如此堕落”等话。其中“如此”的意思是“如此为我所做”。“不会消失”的意思是不会不见、不会逃走。“或者会被容易取出”,这是为了说明填满深坑的用意。如果坑挖得浅,我们就能很快抓住他们、轻易杀掉,这就是其用意。“悔心生起”,是针对最初造作的人说的。但如果后来的人也已经获得,在那里做了如上所说的某些事之后,又生起悔心而这样做,他也同样适用这个道理。“原地面已成”,是为了说明:当别人又挖了坑时,那时他就能脱身。应当理解为:即使做成像原本地面一样,再好好夯实、填得更坚固,他仍然能脱身。
Mudhāti amūlena. So niddosoti tena tattha katapayogassa abhāvato, yadi pana sopi tattha kiñci karoti, na muccati evāti dassento evaṃ patitātiādimāha. Tattha evanti evaṃ mayā kateti attho . Na nassissantīti adassanaṃ na gamissanti, na palāyissantīti adhippāyo. Suuddharā vā bhavissantīti idaṃ gambhīrassa opātassa pūraṇe payojanadassanaṃ. Uttāne kate opāte sīghaṃ amhehi gahetvā māretuṃ suuddharā bhavissantīti adhippāyo. Vippaṭisāre uppanneti mūlaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi pana pacchimopi labhitvā tattha vuttappakāraṃ kiñci katvā puna vippaṭisāre uppanne evaṃ karoti, tassāpi eseva nayo. Jātapathavī jātāti īdise puna aññena opāte khate tadā muccatīti dassanatthaṃ vuttaṃ, jātapathavīsadisaṃ katvā puna suṭṭhu koṭṭetvā daḷhataraṃ pūritepi muccatiyevāti gahetabbaṃ.
把绳绑得更紧,是为了让它更牢固,所以要么和另一根绳柱一起绑起来,要么把那根已经松了的绳重新绑紧再固定。桩,就是绑绳柱用的桩。所谓切断长在那里的柱子就能脱身,是为了说明:如果在树林里,把那根原本立着的木棍从根部砍下来,做成适合绑绳子的样子放在那里,别人也能在那里绑绳子,最初设陷阱者就脱不了身;但如果把那根也连根砍断,再弄成一块一块的,就能脱身。绳,指用纤维一次搓成的绳。自己卷成的,指用细卷搓成两重、三重而自己卷成的。所谓解开,就是使其恢复平常;所谓守护也不能,就是即使弄成碎片来守护也不能免脱。
Thaddhataranti thirakaraṇatthaṃ aparāparāya pāsayaṭṭhiyā saddhiṃ bandhitvā vā tameva vā sithilabhūtapāsaṃ thaddhataraṃ bandhitvā ṭhapeti. Khāṇukanti pāsayaṭṭhibandhanakhāṇukaṃ. Tatthajātakayaṭṭhiṃ chinditvā muccatīti idaṃ araññe yathāṭhitameva daṇḍaṃ mūle acchinditvā pāsabandhanayoggaṃ katvā ṭhapitattā tattha aññopi koci pāsaṃ bandheyya, mūlaṭṭho na muccati, taṃ pana mūlepi chinditvā khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā muccatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Rajjuketi vākehi ekavāraṃ vaṭṭitarajjuke. Sayaṃ vaṭṭitanti tanukavaṭṭitaṃ diguṇatiguṇatāpādanena attanā vaṭṭitaṃ. Ubbaṭṭetvāti pākatikaṃ katvā. Gopentopīti hīraṃ hīraṃ katvā gopentopi.
177177. “或所依树”是就生长在那里的树而说的。“仅为彼目的而作”指仅仅为了杀害的目的,通过生起铁种等方式制成刀等利刃。“平常”指仅仅得到他人所作而成的平常利刃,而由根本者放置,这就是它的意思。“脱”指根本者得脱。“不平圆”指涂在床座等上的不平圆。
177.Ālambanarukkho vāti tatthajātakaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadatthameva katvāti māraṇatthameva ayobījasamuṭṭhāpanādinā vāsiādiṃ satthaṃ kāretvā. Pākatikanti aññehi kataṃ pakatisatthameva labhitvā mūlaṭṭhena ṭhapitaṃ hotīti attho. Muccatīti mūlaṭṭho muccati. Visamaṇḍalanti mañcapīṭhādīsu ālittaṃ visamaṇḍalaṃ.
说了之后就把剑放下,这里说的是:即使没有用嘴说出来,只是在心里想了之后放下,也是同样的道理。按照前面所说的方法,就是指从他们手中取得根本等等。所谓异类病,是因为麻风等导致形貌变得丑陋,或者是因为疮疖等与生命的延续相违逆。
Vatvā asiṃ upanikkhipatīti ettha mukhena avatvā manasāva cintetvā upanikkhipanepi eseva nayo. Purimanayenāti yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitantiādinā. Visabhāgarogo nāma kuṭṭhādivirūpabhāvato, gaṇḍapīḷakādi vā jīvitappavattiyā paccanīkattā.
178“对可意的也是这样”这一句,是用来说明:在“把可意的色拿近”这里,要把可意的色放在它旁边,或者自己带着可意的色站着等等,应当这样配合解释。“装饰后拿近”,是带着“愿他因为得不到而憔悴死去”的意图去拿近,因此才说“如果因为惊恐而死,就没有罪过”。在“因为得不到而憔悴死去”这里,应当知道“波罗夷”是省略的经文。“大咖丘”是一种特别的蔓果,形状像猫的脚,触感苦,有柔软的细毛。“鹅花”,是指鹅等鸟的翼羽。“依自己的法性而死,无罪”,这是就波罗夷说的,因为不能脱离恶作。
178.Manāpiyepi eseva nayoti etena manāpiyaṃ rūpaṃ upasaṃharatīti ettha yaṃ vā manāparūpaṃ, tassa samīpe ṭhapeti, attanā vā manāpiyena rūpena samannāgato tiṭṭhatītiādi yojetabbanti dasseti. Alaṅkaritvā upasaṃharatīti ‘‘alābhakena sussitvā maratū’’ti iminā adhippāyena upasaṃharati, teneva ‘‘sace uttasitvā marati, visaṅketo’’ti vuttaṃ. Alābhakena sussitvā maratīti ettha pārājikoti pāṭhaseso daṭṭhabbo. Mahākacchu nāma valliphalaviseso, yassa majjārapādasseva saṇṭhānaṃ dukkhasamphassāni sukhumalomāni ca honti. Haṃsapupphanti haṃsādīnaṃ pakkhalomaṃ sandhāya vadanti. Attano dhammatāya marati, anāpattīti pārājikaṃ sandhāya vuttaṃ dukkaṭā na muccanato.
179“非故意”是指没有觉察到会导致死亡的加行,所以说“以此加行”等。“不知者”是指不知道所行是导致死亡的毒等加行,所以说“以此,他将死”等。“不是以死亡为意图”是指虽然知道这是能生起苦的加行,却没有想死的意图,所以说“不想死”等。“没有连续”是因为忧受的心路过程没有不间断地生起。
179. Asañciccāti idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttanti āha iminā upakkamenātiādi. Ajānantassāti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikavisādiupakkamakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya vuttanti āha iminā ayaṃ marissatītiādi. Na maraṇādhippāyassāti idaṃ dukkhuppādakaṃ upakkamanti jānantassāpi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ sandhāya vuttanti āha maraṇaṃ anicchantassātiādi. Anuppabandhābhāvāti domanassavīthīnaṃ nirantarappavattiabhāvā.
已调伏事注释
Vinītavatthuvaṇṇanā
180“依言说”是指依前行的言说。因为在确定死亡意图的那个思心刹那没有悲悯,所以不会像以悲悯释放陷在陷阱里的猪那样(《波罗夷》153),这就是它的意趣。“依寿量”所说的义理,又用“依相续”这个不同的说法来表达。下面若有东西存在,衣就会起皱褶,所以说“于其处不显皱褶”。应当知道,这种观察只是针对在家人所拥有的东西而言。经文“置于杵上”的意思是:相互支撑,放在两根杵上,不靠着墙。“臼木材”,是指为做臼而取来的木材。“障碍”,指食物障碍,也就是食物的妨碍。
180.Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ (pārā. 153) viya na hotīti adhippāyo. ‘‘Yathāyunā’’ti vuttamevatthaṃ ‘‘yathānusandhinā’’ti pariyāyantarena vuttaṃ. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ valiṃ gaṇhātīti āha ‘‘yasmiṃ vali na paññāyatī’’ti. Paṭivekkhaṇañcetaṃ gihīnaṃ santake evāti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ musale ussiteti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu bhittiṃ apassāya ṭhapitesūti attho. Udukkhalabhaṇḍikanti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ. Paribandhanti bhojanaparibandhaṃ, bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti.
181181.“最上施作”这一说法里,因为“kārika”这个词是抽象名词,所以即使说了“最上施作”的意思,可是施作本身没办法拿来布施,因此这里应当以近喻的方式,把称为“最上施作”的、与布施相应的钵食,直接当作“最上施作”来理解,所以接着说“最初所得的钵食”等等。
181. Aggakārikanti ettha kārika-saddassa bhāvavacanattā ‘‘aggakiriya’’nti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttapiṇḍapātameva idha upacārayuttiyā aggakiriyāti gahetabbanti āha paṭhamaṃ laddhapiṇḍapātantiādi.
182-3“依杖、槌、织机等的方式”这句话里,杖指的是长棍。槌指的是短棍。织机是织布的人用来织布的工具,用它来敲打经线。“依格的变化”指的是格位的转变。“殊胜的证得”指的是定和观。“殊胜的证得”也指出世间法的获得。“告知之后”就是报告之后,这也是为了显示已经证得殊胜这件事才说的。已经证得殊胜的人,为了让有惭耻心的比丘们随见而行,必定会告知自己的证得。不过,已经证得殊胜的人即使不告知,也不应该断绝食物,因为断食唯为遣除证德之障碍故已开许,证得彼时不应断食。问:那么可以向谁告知证得呢?答:对同分者等。“或洗物品者”就是洗衣者,“洗杖”就是洗衣杖。
182-3.Daṇḍamuggaranikhādanavemādīnaṃ vasenāti ettha daṇḍo nāma dīghadaṇḍo. Muggaro nāma rasso. Vemaṃ nāma tantavāyānaṃ vatthavāyanaupakaraṇaṃ, yena vītaṃ tantaṃ ghaṭṭenti. Vibhattibyattayenāti vibhattivipariṇāmena. Visesādhigamoti samādhi vipassanā ca. Visesādhigamanti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. Byākaritvāti ārocetvā, idañca visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigatavisesā hi diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ lajjībhikkhūnaṃ avassaṃ adhigamaṃ byākaronti, adhigatavisesena pana abyākaritvāpi āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭati, adhigamantarāyavinodanatthameva āhārūpacchedassa anuññātattā tadadhigame so na kātabbova. Kiṃ panādhigamaṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti āha sabhāgānantiādi. Bhaṇḍakaṃ vā dhovantāti cīvaraṃ vā dhovantā. Dhovanadaṇḍakanti cīvaradhovanadaṇḍaṃ.
185把胎儿揉压后令其掉落,因为未按吩咐做,所以说是“违越命令”。但如果下命令的人,是就揉压和让人揉压这两件事,按通常的说法说“揉压后令其掉落”,那就应当知道没有违越命令。因为经文里说到“或者赞叹死的样貌”,所以注释说“所谓方便并不存在”,意思是靠这种方便不能脱罪。为了不让胎儿生起,在受孕之前就给药,如果是抱着“让胎儿在腹中生起之后坏灭”的意图而给,那么因此而死的人,就属于被业力系缚;如果是抱着“胎儿不会在腹中生起”的意图而给,那么胎儿生起之后,不管死还是不死,都不属于被业力系缚。
185.Maddāpetvā pāteti, visaṅketoti yathāṇattiyā akatattā vuttaṃ, yadi pana āṇāpako maddanampi maddāpanampi sandhāya vohāravasena ‘‘madditvā pātehī’’ti vadati, visaṅketo natthīti veditabbaṃ. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti (pārā. 171) vuttattā āha ‘‘pariyāyo nāma natthī’’ti, pariyāyena āpattimokkho na hotīti adhippāyo. Avijāyanatthāya gabbhaggahaṇato puretarameva bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā gabbho vinassatīti iminā adhippāyena dinne tathāmarantānaṃ vasena kammabaddho, kucchiyaṃ na uppajjissatīti iminā adhippāyena dinne uppajjitvā maratu vā mā vā, nevatthi kammabaddho.
“共法者”,是指在同一位导师的教法里一起修学的人,或者是在共同的学处中,以修学者的身份投入其中的人。“同戒同信”等说法,是在显示:即使对破戒者和见解不同的人,不做也是被允许的。“亲属所请之处”,是指从自己或他们的亲属所请的地方。“圣者们不曾做过”,是指以不适当的方式,先前不曾做过表白,也就是不曾做过表白。
Sahadhammikānanti ekassa satthu sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ, sahadhamme vā sikkhāpade sikkhanabhāvena niyuttānaṃ. Samasīlasaddhānantiādinā dussīlānaṃ bhinnaladdhikānañca akātumpi labbhatīti dasseti. Ñātakapavāritaṭṭhānatoti attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato. Ariyehi akatā ayuttavasena akatapubbā viññatti akataviññatti.
所谓“被准备”,就是已经办成。对于“不该不做”这一点,这里有人说是恶作;但应当这样理解:在这里只是从不适当的角度禁止不做,而不是从罪过的角度来说的。“直到亲属看见”,意思是直到他的亲属看见为止。
Paṭiyādiyatīti sampādiyati. Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭaṃ vadanti, ayuttatāvaseneva panettha akaraṇapaṭikkhepo yutto, na āpattivasenāti gahetabbaṃ. Yāva ñātakā passantīti yāva tassa ñātakā passanti.
父亲的姐妹就是姑母。母亲的兄弟就是舅父。“不能”就是做不了。“不乞求”就是因为羞耻而不去乞求。由于前面说的是“作意之后”,所以不这样做而给的话,就是有罪。不过有些人说“即使不作意也可以给”,这并不合理。因为在讲制药的经文里,已经用“比丘无波罗夷罪,有恶作罪”这样的方式,一般性地指出了中间程度的罪而加以禁止。应当知道:如果按照注疏里没说到的方式去做,单凭经文本身就成立有罪。所以注疏里也说“唯他们之所有物”等等。“其他”指非血亲,因此说“他们之子孙等”。“家族系列”是指家族中的亲属系列。“作药者”是指按上面所说的方式去做的人。然而,即使不作意“我将给予暂时性之物”而给,除了恶作的中间罪之外,并不会构成邪命或坏家族罪,所以说“无医师业或坏家族罪”。因为对亲属即使乞求其所有物也可以取用,所以那里不应有坏家族等罪。“一切句”是指对“小母”等一切语句而言。
Pitubhaginī pitucchā. Mātubhātā mātulo. Nappahontīti kātuṃ na sakkonti. Na yācantīti lajjāya na yācanti. ‘‘Ābhogaṃ katvā’’ti vuttattā aññathā dentassa āpattiyeva. Keci pana ‘‘ābhogaṃ akatvāpi dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ bhesajjakaraṇassa pāḷiyaṃ ‘‘anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 187) evaṃ antarāpattidassanavasena sāmaññato paṭikkhittattā, aṭṭhakathāyaṃ avuttappakārena karontassa sutteneva āpatti siddhāti daṭṭhabbā, teneva aṭṭhakathāyampi ‘‘tesaññeva santaka’’ntiādi vuttaṃ. Aññesanti asālohitānaṃ, tenāha etesaṃ puttaparamparāyātiādi. Kulaparivaṭṭoti kulasmiṃ ñātiparamparā. Bhesajjaṃ karontassāti yathāvuttavidhinā karontassa, ‘‘tāvakālikaṃ dassāmī’’ti ābhogaṃ akatvā dentassāpi pana antarāpatti dukkaṭaṃ vinā micchājīvaṃ vā kuladūsanaṃ vā na hotiyeva, tenāha – ‘‘vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotī’’ti. Ñātakānañhi santakaṃ yācitvāpi gahetuṃ vaṭṭati, tasmā tattha kuladūsanādi na siyā. Sabbapadesūti ‘‘cūḷamātuyā’’tiādīsu sabbapadesu.
“为戒师取来”这句话,是为了说明被戒师吩咐“为我亲属取药”的人应当怎么做,同时也借此表明:即使沙弥等人并不期望回报,为外人制药也是不合适的。“按所说方式寻求之后”这句话,是指前面“或以乞食行仪”和“由亲属沙弥”所说的内容。“不期望回报”是指:即使为客人、盗贼等人做,也不想着“人们总是会知恩图报”,不盼着从他们那里得到好处。但如果期望回报而做,就会有行医、污家等过失,这是这里的用意。如果心想“这样帮了忙之后,他们会了解教法的功德而生起信心,或者会成为僧团的护持者”,以这种心态去做,就没有过失。不过有些人说:“不期望回报的人,即使对客人等被禁止的人也可以给。”这并不合理,因为这样一来,应做和不应做的区分就没有意义了——只要说“不期望回报的人,对所有人都可以给、可以做”就够了。而且,“不期望回报”只是为了遮止邪命、污家等过失才说的,应当理解为:为了从名为制药的这条中间罪中解脱,仅仅通过给已开许的客人、盗贼等人,就能从那条罪中解脱。正因如此,为了显示即使不期望回报也有不应做的地方,才说了“有信的家庭”等话。“询问”这个词,是用来说明:即使只是绕着弯子对见到的病人说了之后再去行医,也是不合适的。不过也有人说,即使被询问的人期望回报,绕着弯子说也是不合适的。
Upajjhāyassaāharāmāti idaṃ upajjhāyena ‘‘mama ñātakānaṃ bhesajjaṃ āharathā’’ti āṇattehi kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ, iminā ca sāmaṇerādīnaṃ apaccāsāyapi parajanassa bhesajjakaraṇaṃ na vaṭṭatīti dasseti. Vuttanayena pariyesitvāti iminā ‘‘bhikkhācāravattena vā’’ti iminā, ‘‘ñātisāmaṇerehī’’ti iminā ca vuttamatthaṃ atidisati. Apaccāsīsantenāti āgantukacorādīnaṃ karontenāpi ‘‘manussā nāma upakārakā hontī’’ti attano tehi lābhaṃ apatthayantena. Paccāsāya karontassa pana vejjakammakuladūsanādidoso hotīti adhippāyo. ‘‘Evaṃ upakāre kate sāsanaguṇaṃ ñatvā pasīdanti, saṅghassa vā upakārakā hontī’’ti karaṇe pana doso natthi. Keci pana ‘‘apaccāsīsantena āgantukādīnaṃ paṭikkhittapuggalādīnampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ kattabbākattabbaṭṭhānavibhāgassaniratthakattappasaṅgato ‘‘apaccāsīsantena sabbesaṃ dātuṃ kātuñca vaṭṭatī’’ti ettakamattasseva vattabbato. Apaccāsīsanañca micchājīvakuladūsanādidosanisedhanatthameva vuttaṃ bhesajjakaraṇasaṅkhatāya imissā antarāpattiyā muccanatthaṃ āgantukacorādīnaṃ anuññātānaṃ dāneneva tāya āpattiyā muccanatoti gahetabbaṃ. Teneva apaccāsīsantenāpi akātabbaṭṭhānaṃ dassetuṃ saddhaṃ kulantiādi vuttaṃ. Pucchantīti iminā diṭṭhadiṭṭharogīnaṃ pariyāyenāpi vatvā vicaraṇaṃ ayuttanti dasseti. Pucchitassāpi pana paccāsīsantassa pariyāyakathāpi na vaṭṭatīti vadanti.
“交谈”是指:不期望回报的人,就这样互相发起了谈话。 “老师之分”的意思是:不破坏律仪行持,通过指示医药而成为医师老师之分。 为供花而接受的金钱,如果以把它当作自己所有的态度来受用,就成舍堕,所以说“令以净法取”。意思是:以“我们不适合用金钱,供花适合用花”等话拒绝之后,让净人通过如法的方式取得。
Samullapesīti apaccāsīsanto evaṃ aññamaññaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesi. Ācariyabhāgoti vinayācāraṃ akopetvā bhesajjācikkhaṇena vejjācariyabhāgoti attho. Pupphapūjanatthāya sampaṭicchiyamānaṃ rūpiyaṃ attano santakattabhajanena nissaggiyamevāti āha ‘‘kappiyavasena gāhāpetvā’’ti, ‘‘amhākaṃ rūpiyaṃ na vaṭṭati, pupphapūjanatthaṃ pupphaṃ vaṭṭatī’’tiādinā paṭikkhipitvā kappiyena kammena gāhāpetvāti attho.
如果被说“请做护咒”时他们做了,那就跟配药一样,成了在家人做的事,所以说“不应做”。但如果被说“请诵护咒”,因为这是祈请说法,即使没人请求也应该说法,更何况有人请求呢,所以说“应做”。“摇动并擦拭线”这句,是说心里想着“我把护咒注入这里”而这样做时,护咒就算是注入那里了。“从精舍……中略……恶作”这句,有人说这是针对不认识的居士说的。“在脚上洒水”这句,是依照那个地方的习俗说的。因为说过:“在那里,向成排坐着的比丘们的脚上,为了治病等目的洒水后作护咒,并放好线后说‘请诵护咒’然后离开。这样做的时候,如果他们把脚移开,人们会认为那是不吉利的,或者病不会好。”因此说“不应把脚移开”。就像看到死尸一样,仅仅看到墓地,也会生起“这是已生众生消亡之处”的死想,所以说“看到墓地……中略……‘我们将获得死随念’,以业处为名前去是合适的”。即使不做借口,以生起的清净心,被说“请为了护卫而来”时,也可以去。
Yadi ‘‘parittaṃ karothā’’ti vutte karonti, bhesajjakaraṇaṃ viya gihikammaṃ viya hotīti ‘‘na kātabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Parittaṃ bhaṇathā’’ti vutte pana dhammajjhesanattā anajjhiṭṭhenapi bhaṇitabbo dhammo, pageva ajjhiṭṭhenāpīti ‘‘kātabba’’nti vuttaṃ. Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti idaṃ ‘‘parittāṇaṃ ettha pavesemī’’ti cittena evaṃ kate parittāṇā tattha pavesitā nāma hotīti vuttaṃ. Vihārato…pe… dukkaṭanti idaṃ aññātakagahaṭṭhe sandhāya vuttanti vadanti. Pādesu udakaṃ ākiritvāti idaṃ tasmiṃ dese cārittavasena vuttaṃ. Vuttañhi ‘‘tattha pāḷiyā nisinnānaṃ bhikkhūnaṃ pādesu rogavūpasamanādiatthāya udakaṃ siñcitvā parittaṃ kātuṃ suttañca ṭhapetvā ‘parittaṃ bhaṇathā’ti vatvā gacchanti. Evañhi kariyamāne yadi pāde apanenti, manussā taṃ avamaṅgalanti maññanti, rogo vā na vūpasamissatī’’ti. Tenāha ‘‘na pādā apanetabbā’’ti. Matasarīradassane viya kevalaṃ susānadassanepi ‘‘idaṃ jātānaṃ sattānaṃ khayagamanaṭṭhāna’’nti maraṇasaññā uppajjatīti āha ‘‘sīvathikadassane…pe… ‘maraṇassatiṃ paṭilabhissāmā’ti kammaṭṭhānasīsena gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Lesakappaṃ akatvā samuppannasuddhacittena ‘‘parivāratthāya āgacchantū’’ti vuttepi gantuṃ vaṭṭati.
“未受请的钵食”:意思是未被取用、未被食用的。“值一迦诃波那”:以此说明施主用多种菜肴精心备办、恭敬地布施。“钵盂”:指僧团所有的铜等材质的钵盂,这里也包括钵。“不适当”:以此显示这是恶作。“达摩利迦盗贼”:指觊觎王位的公开盗贼。关联的意思是:即使不给,他们也会因为“不给”而生气。“由于得不到财物和法,修补、封闭自他之间产生的裂缝和缺口,这就是摄益,而摄益依财物和法有两种。”其中,针对财物摄益而说“应对谁做、不应对谁做”。为了把略说的“对客比丘……乃至……应做”这个意思讲清楚,所以说了“首先对客比丘”等。“资具已尽”:以此显示无助的处境和值得悲悯,由此可知,即使对与此相反的富裕施主等人,若是客比丘,也不应给与。在应布施米等物时,说到“非时……乃至……不应说”。说了“不期望者”之后,为了说明期望的方式,而说“人们名为”等。然而,对未获开许者,即使无所期望,也不应给与,因为这会损毁信施;若有所期望,则更成为污家。
Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti aggahitaaggo, aparibhuttoti attho. Kahāpaṇagghanako hotīti iminā dāyakehi bahubyañjanena sampādetvā sakkaccaṃ dinnabhāvaṃ dīpeti. Thālaketi saṅghike kaṃsādimaye thālake, pattopi ettha saṅgayhati. Na vaṭṭatīti iminā dukkaṭanti dasseti. Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthentassa pākaṭacorassa. Adīyamānepi ‘‘na dentī’’ti kujjhantīti sambandho. Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa ca vivarassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ paṭisanthāro, so pana dhammāmisavasena duvidho. Tattha āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya ‘‘kassa kātabbo, kassa na kātabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Āgantukassa vā…pe… kattabbo yevā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ āgantukaṃ tāvātiādimāha. Khīṇaparibbayanti iminā agatibhāvaṃ kāruññabhājanatañca dasseti, tena ca tabbidhurānaṃ samiddhānaṃ dāyakādīnaṃ āgantukattepi dātuṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ hoti. Taṇḍulādimhi dātabbe sati ‘‘avelāyaṃ…pe… na vattabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Apaccāsīsantenā’’ti vatvā paccāsīsanappakāraṃ dassetuṃ manussā nāmātiādi vuttaṃ. Ananuññātānaṃ pana apaccāsīsantenāpi dātuṃ na vaṭṭati saddhādeyyavinipātattā, paccāsīsāya pana sati kuladūsanampi hoti.
把周围三由旬内抢劫的人赶跑,让他们逃走。“殊胜图绘敷具”:就是画着各种女人、男人等殊胜形象的敷具。
Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpante manusse palāpetvā. Varapotthakacittattharaṇanti anekappakāraitthipurisādiuttamarūpavicittaṃ attharaṇaṃ.
187在十七群比丘这件事里,因为先前有一个人是被用手指捅刺致死的,所以在剩下的十六个人当中,除去那个爬到肚子上坐着的人,就说“其余十五个人”。像没有被搬动的石头一样:就像放在没有搬动过的地方的石头。“以羯磨为意图”:就是以作呵责等羯磨为意图。
187. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodakena māritattā sesesu soḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘sesāpi pannarasa janā’’ti vuttaṃ. Adūhalapāsāṇā viyāti adūhale āropitapāsāṇā viya. Kammādhippāyāti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā.
“召来”就是让它显现出来。做成形像之后,再砍断手脚等部位:就是在用面粉等做成的形像上,把非人召来之后,砍断它的手脚等。说“能杀死帝释天神”:这是按照可能性来说的。因为像这样具大神力的夜叉,并不是刀杖能杀死的;即使在天与阿修罗打仗时,它们也不会因为刀击而死亡。
Āvāhetvāti āvisāpetvā. Rūpaṃ katvā hatthapādādīni chindantīti tasmiṃ piṭṭhādimaye rūpe amanussaṃ āvāhetvā tassa hatthapādādīni chindanti. Sakkaṃ devarājānaṃ māreyyāti idaṃ sambhāvanavasena vuttaṃ. Na hi tādisā mahānubhāvā yakkhā satthaghātārahā honti devāsurayuddhepi tesaṃ satthappahārena maraṇābhāvā.
188“不应打击”是前后文的连接。以嗔恨心打击非人,只结恶作罪。如果是为了治疗而打击,就应看作不如法行为。之所以说“应以多罗叶……捆缚”,是因为:非人见人用多罗叶捆缚,便会逃走;而这件事在家人若以行医的方式去做,就不允许。
188. Pahāro na dātabboti sambandho. Amanussaṃ kodhacittena paharantassa dukkaṭameva. Cikicchādhippāyena paharantassa anācāroti gahetabbo. Tālapaṇṇaṃ…pe… bandhitabbanti amanussā tālapaṇṇabandhanena palāyantīti katvā vuttaṃ, idañca gihīnaṃ vejjakammavasena kātuṃ na vaṭṭati.
189“即使被树压住也不死”等句子里该说明的内容,在〈草木聚学处〉的注释中自然会讲到,就地在那里取用即可。
189.Yo rukkhena otthatopi na maratītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati, taṃ tattheva gahetabbaṃ.
190“木制用具等物”这句话,是针对某些人砍下来之后放在那里的有主之物说的。因为东西没有从原来的地方挪走,所以对于怀着毁坏意图的人,判为恶作。至于“即使只是出于玩耍的意图也犯恶作”,这是针对在干草等物上点火说的;但如果是在湿的草等物上,即使只是出于玩耍的意图去点火,也还是犯波逸提。所谓“逆火”,就是与火相对、迎着火烧过来的火。对那种火,允许在湿草等物上放火。放火的时候,如果远远看见林火正朝这边烧过来,不应该一下子就在精舍四周全部放火,而应该从一处开始,沿着精舍周围慢慢烧过去,这样即使火再大也没法烧到精舍;像这样在精舍周围清出一片空地之后,再放逆火。那逆火会迎着林火的方向烧过去,两火合到一处,就一起熄灭了。“使之变小”,是指在四周砍伐树木杂草、挖壕沟等做防护,因此说“在草屋周围平整地面”等等。
190.Dabbūpakaraṇānīti kehici chinditvā ṭhapitāni sapariggahitāni sandhāya vuttaṃ. Tattha hi ṭhānācāvanābhāvena vināsādhippāyassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Khiḍḍādhippāyenāpi dukkaṭanti sukkhatiṇādīsu aggikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, allesu pana kīḷādhippāyenapi karontassa pācittiyameva. Paṭipakkhabhūto, paṭimukhaṃ gacchanto vā aggi paṭaggi, tassa allatiṇādīsupi dānaṃ anuññātaṃ, taṃ dentena dūrato āgacchantaṃ dāvaggiṃ disvā vihārassa samantato ekakkhaṇe adatvā ekadesato paṭṭhāya vihārassa samantato saṇikaṃ jhāpetvā yathā mahantopi aggi vihāraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, evaṃ vihārassa samantā abbhokāsaṃ katvā paṭaggi dātabbo, so dāvaggino paṭipathaṃ gantvā ekato hutvā tena saha nibbāti. Parittakaraṇanti samantā rukkhatiṇādicchedanaparikhākhaṇanādiārakkhakaraṇaṃ, tenāha tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchanantiādi.
191191.“仅因侵入田就犯波罗夷”:因为侵入两者中的任何一个都算,所以在说“以两者”的田里,即使只侵入一个,也犯波罗夷。但如果规定“必须两者都杀,不能只杀一个”,那么只杀一个就不犯波罗夷——他们是这么说的。在“两个人”等例子中也是这样。对于斩首者来说,由于先前已经作了斩首的加行,再没有别的加行能断命根,命根是被最初的加行所断,所以说“对于斩首者”。然而《义灯钞》里说的“因为命根不存在”这个理由,是不成立的。因为如果没有依于命根的心相续,就不可能完成举起、放下等动作。身体并不是像树叶等被风吹着那样行走;也不能说,举起时生起的唯识生表等,到了放下等时还能作为因,因为那些动作是间断进行的。有些先前并没有被施加冲力的爬行类,被砍成两段后,仅仅因为被砍断,两段就在几个刹那中朝两个方向移动。其中,在存有心所依处的那个部分,安住在那里的五门转向心,接触到两段中的身净色,取所触为对象而生起;随后,以那个为所缘,随着因缘,有时在一部分、有时在另一部分,就这样依次生起身识。再之后,在心所依处本身,领受等路心、以有分为间隔的意门路识,以及能生表的身识等,都会生起,使两段移动、行走或颤动。但由于心转变极快,两段看起来就好像在同一刹那都在动一样,就像沉在灰河等地狱里的众生,全身在同一刹那似乎都生起身识之苦一样。这里的道理应当这样理解。此后,在业生色连同命根一起灭尽的那一部分,身识就不再生起;只有具备心所依处的那一部分,直到命根灭尽为止,身识仍然持续生起。
191.Khettameva otiṇṇattā pārājikanti dvīsu ekassāpi antogadhattā ‘‘dvīhī’’ti vuttakhette ekassāpi otiṇṇattā pārājikaṃ, ‘‘dvīhi eva mārehi na ekenā’’ti niyamite pana ekeneva mārite natthi pārājikanti vadanti, evaṃ dve eva purisātiādīsupi. Pubbe katasīsacchedapayogato añño payogo jīvitindriyupacchedako na upalabbhati, paṭhamena payogenassa jīvitindriyaṃ upacchijjatīti ‘‘sīsacchedakassā’’ti vuttaṃ, yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ‘‘jīvitindriyassa avijjamānattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ jīvitindriyasannissitacittasantatiṃ vinā ukkhipanasannirujjhanādivasappavattassa gamanassa asambhavato. Na hi vāyuvegena paṇṇapaṭādayo viya kāyo gacchati, na ca ukkhipane pavattāva cittajaviññattiādayova nikkhipanādinopi hetubhūtāti sakkā vattuṃ vicchinditvā pavattanato. Pubbe anāhitavegāpi hi kāci sarīsapajāti dvidhā chinnā chedanamattā dvīhi vibhāgehi katipayakkhaṇaṃ dvīsu disāsu gacchati, tattha ca yasmiṃ bhāge hadayavatthu tiṭṭhati, tatraṭṭhaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ dvīsupi bhāgesu kāyappasāde ghaṭṭitaṃ phoṭṭhabbaṃ ālambitvā uppajjati, tato tadārammaṇameva yathārahamekasmiṃ bhāge ekadā aññasmiṃ aññadāti evaṃ pariyāyena kāyaviññāṇaṃ uppajjati, tato hadayavatthusmiṃyeva sampaṭicchanādivīthicittāni bhavaṅgantaritāni manodvāravīthiviññāṇāni ca viññattijanakāni uppajjanti, ye hi ubhayabhāgā gacchanti vā calanti vā phandanti vā. Cittassa pana lahuparivattiyā ekakkhaṇe ubhayabhāgāpi calantā viya upaṭṭhahanti, seyyathāpi nāma kukkuḷādinarakesu nimuggasakalasarīrassa sattassa ekasmiṃ khaṇe sakalasarīrepi kāyaviññāṇadukkhaṃ uppajjamānaṃ viya upaṭṭhāti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ, tato pana yasmiṃ bhāge jīvitindriyaṃ sasesakammajarūpaṃ nirujjhati, tattha kāyaviññāṇaṃ nappavattati, hadayavatthusahitabhāgeyeva yāva jīvitindriyanirodhā pavattati.
难道说,在地狱等地方,身体虽然连成一体,身识在各处按某种方式生起还说得通;可是被切成两段、分成两部分之后,又怎么解释呢?这不算过失。因为所谓身体“连成一体”,并不是胜义法之外还有什么东西,不像外道所执的“整体”之类;它只是依于业等单一因聚而成立,众多法同时生起,就叫连成一体。在那里,即使因为刀砍等相违缘而分离,那些业等单一因的聚集性也不会消失;只要这个聚集性不消失,识就在其中持续不断地运作。不过,被分离的业生色以及其他残余相续色,因为失去支撑,不能长久维持;只要它们还存在,就成为识的缘,并由识而有移动、行走等前往他处的活动。所以,即使是无头躯体奔跑的那一刹那,有识的命根确实还在,而且它只因斩首的加行而迅速灭去——因为此后其他加行在身体中产生差别之前,最初那个加行就已经完成了作用,所以应当认定,这只是斩首者的业缚。“如此之类”,指类似无头躯体这样的事例。“对于此事”,指对于杀害这件事。“义灯”,是指阐明由一人或以加行杀害这一含义。
Nanu narakādīsu ekābaddhe sarīre sabbattha pariyāyena kāyaviññāṇasamuppatti yuttā hotu, dvidhā hutvā vicchinne pana bhāgadvaye kathanti? Nāyaṃ doso. Sarīre hi ekābaddhatā nāma paramatthadhammabyatirittā kāci natthi paravādīnaṃ avayavīādi viya, kammādiekakāraṇapuñjāyattatāya bahūnaṃ sahuppattiyeva ekābaddhatā. Tattha ca satthappahārādiviruddhapaccayopanipātena vibhinnānampi kammādiekakāraṇānaṃ puñjāyattatā na vigacchati, yāva sā na vigacchati, tāva avicchinnāva tattha viññāṇappavatti. Vibhinnānaṃ pana kammajarūpānaṃ aññesañca sesatisantatirūpānañca upatthambhanabhāvena ciraṃ pavattituṃ na sakkonti, yāva ca dharanti, tāva viññāṇapaccayā honti, viññāṇena ca tesaṃ calanagamanādidesantaruppatti. Tasmā kabandhassapi dhāvakkhaṇe saviññāṇajīvitindriyaṃ attheva, tañca sīsacchedakappayogeneva sīghaṃ patati, tato aññappayogassa sarīre visesuppādanato puretarameva paṭhameneva kiccanipphattito sīsacchedakasseva kammabaddhoti gahetabbo. Evarūpānīti kabandhavatthusadisāni. Imassa vatthussāti āghātanavatthussa. Atthadīpaneti ekena purisena payogena vā māritatāsaṅkhātassa atthassa dīpane.
192以饮用而适用,这是上下文的关系。不过,因为这样说了,有些人便主张盐醋属于时分饮料;又因为有人说对病人来说本来就是如此,对没病的人则要掺水,另一些人便认为它像糖一样,属于七日药。
192. Pānaparibhogena vaṭṭatīti sambandho. Evaṃ pana vuttattā ‘‘loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti keci vadanti, keci pana ‘‘gilānānaṃ pākatikameva, agilānānaṃ pana udakasambhinna’’nti vuttattā ‘‘guḷaṃ viya sattāhakālika’’nti.