第一次大结集的注释(续)
阐明真义复注(第一分) · 66 段
界素增盛,是指痰等界素积聚过多的身体。为了安抚,是指为了让他舒适。第二天,是指被天神警醒的那一天的第二天。也有人说:“或者是从进入祇园精舍那天算起的第二天。”由此排泄,所以叫泻药,也就是用药物浸泡过的乳汁作为泻药,因此叫催泻乳汁。关于那个,是指关于那种药饮。因肢体美丽而名为善生,即因为这样得名,名叫善生的青年。被派遣的青年,是指:善生青年听说“导师已经般涅槃,据说阿难长老带着衣钵回来了,大众都去拜见他”,于是心想:“如果去精舍,在大众当中既不方便好好接待,也没法安心听法。不如见到他来到家里后,我可以好好接待,而且我还有一个疑问,也可以顺便问他。”这样想过之后,由善生青年派去的那个青年。这样说,是指阿难长老说了“现在不是时候”等话。现在不是时候,意思是今天不是适合去的时候。如果问为什么,他就说“因为今天我有……”等等。少许药物,是指少量的药。因为“mattā”这个词,就像在“mattā sukhapariccāgā”等语句里那样,意思是少许。
Ussannadhātukanti upacitasemhādidhātukaṃ kāyaṃ. Samassāsetunti santappetuṃ. Dutiyadivaseti devatāya saṃvejitadivasato. ‘‘Jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase’’ti vadanti. Viriccati etenāti virecanaṃ, osadhaparibhāvitaṃ khīrameva virecananti khīravirecanaṃ. Yaṃ sandhāyāti yaṃ bhesajjapānaṃ sandhāya. Aṅgasubhatāya subhoti evaṃ laddhanāmattā subhena māṇavena. Pahitaṃ māṇavakanti ‘‘satthā parinibbuto ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano ca taṃ dassanāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ dhammakathaṃ vā sotuṃ, gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā subhena māṇavena pesitaṃ māṇavakaṃ. Etadavocāti etaṃ ‘‘akālo kho’’tiādikaṃ ānandatthero avoca. Akālo khoti ajja gantuṃ yuttakālo na hoti. Kasmāti ce āha ‘‘atthi me ajjā’’tiādi. Bhesajjamattāti appamattakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ mattāsaddo ‘‘mattā sukhapariccāgā’’tiādīsu viya.
“第二天”是指喝了催泻乳汁那一天之后的第二天。“支提迦长老”是指因为出生在支提国而得到“支提迦”这个名字的长老。“被善生青年问”是指他这样想:“乔达摩尊者在这个世间安立的那些法,在他去世之后是消失了,还是仍然存在?如果还存在,阿难应该知道,我去问他吧。”于是他问:“阿难贤者,乔达摩尊者称赞的是哪些法?他把这些人劝导、安顿、安立在哪些法上?”(长部1.448)就这样,被善生青年问了。于是长老把三藏用戒蕴等三蕴归纳起来开示,说了《善生经》:“青年,世尊称赞的是三蕴……”等等。就是针对这件事,才说“在长部中说了名为《善生经》的第十经”。
Dutiyadivaseti khīravirecanaṃ pītadivasato dutiyadivase. Cetakattherenāti cetiyaraṭṭhe jātattā ‘‘cetako’’ti evaṃladdhanāmena. Subhena māṇavena puṭṭhoti ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhāpesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘yesaṃ so bhavaṃ gotamo dhammānaṃ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi, katamesānaṃ kho bho ānanda dhammānaṃ so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosī’’tiādinā (dī. ni. 1.448) subhena māṇavena puṭṭho. Athassa thero tīṇi piṭakāni sīlakkhandhādīhi tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī’’tiādinā subhasuttamabhāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttamabhāsī’’ti.
“修补破损”在这里,“破损”指断裂,“破漏”指裂开。修补它们,就是重新妥善修复、恢复原状,也就是重新做成新的,这是这里要表达的意思。“王舍城”是这样得名的一座城市。这座城因为曾被曼陀多王、大瞿文达等人占据,所以称为“王舍城”。“被丢弃、散落且污秽”的意思是被丢弃、散落、堆积不净。这里要说明的是:前往世尊般涅槃处的比丘们所丢弃、散落的物品,又因为被白蚁等啃食而散落各处,加上无人清扫、垃圾堆积,所以变得污秽。为了说明这个意思,才说了“世尊的……”等话。以分界为义,显现为环绕之相者,称为“周院”。在那里,就是指那些寺院之中。与“修补破损”之事相关。“第一个月”指雨安居的第一个月,这里是表达贯穿时间的业格用法。由于制定了房舍义务,而且在房舍犍度中多有相关言说,所以说“被世尊……所称赞”。
Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇanti ettha khaṇḍanti chinnaṃ. Phullanti bhinnaṃ. Tesaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ puna sammā pākatikakaraṇaṃ, abhinavakaraṇanti vuttaṃ hoti. Rājagahanti evaṃnāmakaṃ nagaraṃ. Tañhi mandhatumahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti vuccati. Chaḍḍitapatitauklāpāti chaḍḍitā ca patitā ca uklāpā ca ahesunti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhagavato parinibbānaṭṭhānaṃ gacchantehi bhikkhūhi chaḍḍitā vissaṭṭhā, tatoyeva ca upacikādīhi khāditattā ito cito ca patitā, sammajjanābhāvena ākiṇṇakacavarattā uklāpā ca ahesunti. Imamevatthaṃ dassento āha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Paricchedavasena veṇiyati dissatīti pariveṇaṃ. Tatthāti tesu vihāresu. Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇanti iminā sambandho. Paṭhamaṃ māsanti vassānassa paṭhamaṃ māsaṃ, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Senāsanavattānaṃ paññattattā senāsanakkhandhake ca senāsanapaṭibaddhānaṃ bahūnaṃ vacanato ‘‘bhagavatā…pe… vaṇṇita’’nti vuttaṃ.
“第二天”是指从心里盘算“我们来做破损与裂缝的修补”那天算起的第二天。还要知道,这也是从雨安居入居日算起的第二天。那些长老在阿沙荼月满月日做完布萨,第二天集会,进入雨安居,然后这样商量。
阿阇世王,“阿阇世”的意思是未出生就已成了父亲的敌人,因此得了“阿阇世”这个名字。据说,当他还在母亲肚子里时,王后生起了这样的念头:“但愿我能喝到国王右臂的血。”国王见她说不出口,又见她消瘦憔悴,就亲自问她,知道后便召来医生,用金刀剖开手臂,用金碗取血,兑水后让她喝下。占相师们听说此事后预言:“这个胎儿将成为国王的敌人,他会杀死国王。”因此,由于占相师们判定他“未出生就已是国王的敌人”,所以出生后名为阿阇世。“kinti”是疑问原因的疑问助词,意思是“为什么”。“Paṭivedesuṃ”即“nivedesuṃ”,意思是“报告、告知”。“Vissatthā”即心无怀疑。“Āṇācakkaṃ”即命令本身,以其不可违逆地运转之义为“轮”,故为“命令之轮”。“Sannisajjaṭṭhānaṃ”即集合后坐下之处。
Dutiyadivaseti ‘‘khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintitadivasato dutiyadivase. So ca vassūpanāyikadivasato dutiyadivasoti veditabbo. Te hi therā āsāḷhīpuṇṇamāya uposathaṃ katvā pāṭipade sannipatitvā vassaṃ upagantvā evaṃ cintesuṃ. Ajātasattu rājāti ajāto hutvā pituno paccatthiko jātoti ‘‘ajātasattū’’ti laddhavohāro rājā. Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhuto lohitaṃ piveyya’’nti . Atha tassā kathetuṃ asakkontiyā kisabhāvaṃ dubbaṇṇabhāvañca disvā rājā sayameva pucchitvā ñatvā ca vejje pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phāletvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu, tasmā ‘‘ajātoyeva rañño sattu bhavissatī’’ti nemittakehi niddiṭṭhattā ajātasattu nāma jāto. Kinti kāraṇapucchanatthe nipāto, kasmāti attho. Paṭivedesunti nivedesuṃ, jānāpesunti attho. Vissatthāti nirāsaṅkacittā. Āṇācakkanti āṇāyeva appaṭihatavuttiyā pavattanaṭṭhena cakkanti āṇācakkaṃ. Sannisajjaṭṭhānanti sannipatitvā nisīdanaṭṭhānaṃ.
王宫的华丽,就是王宫的富丽堂皇。像是在展露笑容一样。像是吉祥天女的住处一样。又像天界和人间那些眼睛化作的鸟儿聚在一处饮水的地方:就像各种鸟儿聚集在同一处饮水处,所有人的目光也都纷纷落在曼达普上,所以说像天界和人间那些眼睛化作的鸟儿聚在一处饮水的地方。又像世间一切可爱之物汇聚在一起:如果把世间所有可爱的东西都拿来汇聚到一处,就像那样。三处义注里说:“‘应当看的精华与庄严’,就像去掉边材后的精华,又像脱离渣滓后的清净,在应当看、值得看的各种事物中,是精华、是清净。”应当看,就是好看、值得观赏;精华,就是最殊胜的部分;庄严,就是装饰、打扮;具备这些的,就是“应当看的精华与庄严”,指的就是曼达普——这里应当这样理解,这是我们的主张,但审查之后应当采用更合理的说法。曼达普,就是遮挡阳光的东西。“种种……华美的华盖”这里,花鬘就是垂挂下来的花鬘。这里应当注意修饰语放在后面,意思是垂挂的花鬘。那些种种、各式各样,像在流泻、涌出一般的华美华盖,所以是“种种花鬘垂挂、流泻华美华盖的曼达普”,应当连起来理解为“装饰着这样的曼达普”。“像宝石杂饰的摩尼地面一样”,意思是说,因为用种种散花供养而变得缤纷、善加完成的地面,就像用种种宝石杂饰的摩尼地面一样。这里应当知道:“宝石杂饰”这个说法,是用来显示以种种散花供养而缤纷;“摩尼地面”这个说法,是用来显示地面善加完成。摩尼地面,就是用摩尼铺砌而成的地面。“那”就是指曼达普。散花供养,就是花供。面向北方,就是朝向北方。适合坐,就是可以坐。象牙镶嵌,就是用象牙装饰、用象牙做成。这里就是指座位。“尊者,我的事已经完成了”,意思是我该做的事已经完成了。
Rājabhavanavibhūtinti rājabhavanasampattiṃ. Avahasantamivāti avahāsaṃ kurumānaṃ viya. Siriyā niketamivāti siriyā vasanaṭṭhānamiva. Ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgānanti ekasmiṃ pānīyatitthe sannipatantā pakkhino viya sabbesaṃ janānaṃ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti devamanussānaṃ nayanasaṅkhātavihaṅgānaṃ ekanipātatitthamiva ca. Lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitanti ekattha sampiṇḍitaṃ rāsikataṃ loke ramaṇīyabhāvaṃ viya. Yadi loke vijjamānaṃ ramaṇīyattaṃ sabbameva ānetvā ekattha sampiṇḍitaṃ siyā, taṃ viyāti vuttaṃ hoti. ‘‘Daṭṭhabbasāramaṇḍanti pheggurahitasāraṃ viya kasaṭavinimuttaṃ pasannabhūtaṃ viya ca daṭṭhabbesu daṭṭhuṃ araharūpesu sārabhūtaṃ pasannabhūtañcā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Daṭṭhabbo dassanīyo sārabhūto visiṭṭhataro maṇḍo maṇḍanaṃ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, maṇḍapoti evamettha attho gahetabboti amhākaṃ khanti, upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti nivāretīti maṇḍapo. Vividha…pe… cāruvitānanti ettha kusumadāmāni ca tāni olambakāni cāti kusumadāmaolambakāni. Ettha ca visesanassa paranipāto daṭṭhabbo, olambakakusumadāmānīti attho. Tāni vividhāni anekappakārāni viniggalantaṃ vamentaṃ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṃ vitānaṃ etthāti vividhakusumadāmaolambakaviniggalantacāruvitāno, maṇḍapo, taṃ alaṅkaritvāti yojetabbaṃ. Ratanavicitramaṇikaoṭṭimatalamivāti nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammattāyeva nānāratanehi vicittabhūtamaṇikoṭṭimatalamivāti attho. Ettha ca ratanavicittaggahaṇaṃ nānāpupphūpahāravicittatāya nidassanaṃ, maṇikoṭṭimatalaggahaṇaṃ supariniṭṭhitabhūmiparikammatāyāti veditabbaṃ. Maṇiyo koṭṭetvā katatalattā maṇikoṭṭanena nibbattatalanti maṇikoṭṭimatalaṃ. Nanti maṇḍapaṃ. Pupphūpahāro pupphapūjā. Uttarābhimukhanti uttaradisābhimukhaṃ. Āsanārahanti nisīdanārahaṃ. Dantakhacitanti dantehi racitaṃ, dantehi katanti vuttaṃ hoti. Etthāti āsane. Niṭṭhitaṃ bhante mama kiccanti mayā kattabbakiccaṃ niṭṭhitanti attho.
那天,有些比丘针对阿难尊者这样说:“在这比丘僧团里,有一个比丘散发着臭气到处走动。”长老听到这话后,生起了警醒:“在这比丘僧团里,并没有别的散发着臭气到处走动的比丘,他们肯定是在说我。”也有人直接对他说:“贤友,明天有集会”等等。现在为了说明这件事,才说“比丘们对阿难尊者说”等等。因此,就是由于这个原因。他转向,就是把心引向那里。无执取,就是不以渴爱和邪见的方式执取任何法;或者说,不执取他所解脱的一切烦恼的丝毫,这是其含义。从诸漏中,就是从被称为漏的烦恼中——这些烦恼从有到有顶,或者从法到无种姓者,因为能听闻、能流转,所以称为漏。而且“从诸漏中”是表示特征的用语,但由于处于同一范畴,实际上是从一切烦恼、一切恶法中,心确实得到解脱。心解脱,就是在阿拉汉道刹那,心正在从诸漏中解脱;在阿拉汉果刹那,心已解脱,这是其含义。以经行,就是通过经行的动作。由此而作了、累积了成为解脱亲依止缘的福德,所以是已作福德者,意思是已为证得阿拉汉果而作了准备。应致力于精勤,就是应致力于精进,应为了证得阿拉汉果而努力,这是其含义。所谓言谈没有过失,就是言谈没有冒犯。过度精进,就是精进太过猛烈。由于掉举,就是由于心的浮动。我调和精进的平衡,就是由于经行的精进过于偏重,为了舍离那种偏重,通过让定与之达到均衡,来调和精进的平衡。
Tasmiṃ pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi, addhā ete maṃ sandhāya vadantī’’ti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva ‘‘sve, āvuso, sannipāto’’tiādi. Idāni taṃ dassento āha ‘‘bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsū’’tiādi. Tenāti tasmā. Āvajjesīti upanāmesi. Anupādāyāti taṇhādiṭṭhivasena kañci dhammaṃ agahetvā, yehi vā kilesehi sabbehi vimuccati, tesaṃ lesamattampi agahetvāti attho. Āsavehīti bhavato ābhavaggaṃ dhammato vā āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi kilesehi. Lakkhaṇavacanañcetaṃ āsavehīti, tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi kilesehi, sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccatiyeva. Cittaṃ vimuccīti cittaṃ arahattamaggakkhaṇe āsavehi vimuccamānaṃ katvā arahattaphalakkhaṇe vimuccīti attho. Caṅkamenāti caṅkamanakiriyāya. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Padhānamanuyuñjāti vīriyaṃ anuyuñja, arahattādhigamāya anuyogaṃ karohīti attho. Kathādoso nāma natthīti kathāya aparajjhaṃ nāma natthi. Accāraddhaṃ vīriyanti ativiya āraddhaṃ vīriyaṃ. Uddhaccāyāti uddhatabhāvāya. Vīriyasamataṃ yojemīti caṅkamanavīriyassa adhimattattā tassa pahānavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamataṃ yojemi.
第二天,也就是那位长老证得阿拉汉果那天之后的第二天。在法堂中集会,就是在半个月的第五天集会。长老想让人知道他自己证得了阿拉汉果,坐在那里的长老们心里盘算:“因为还是学人,本来不适合参与法的结集,但因为我多闻,他们会接纳我。”为了让那些长老生起欢喜心,为了说明“不要放逸”这句教诫已经结出成果,也为了不把它归之于自己,再加上世尊赞叹过记说他人,所以长老想让人知道他自己证得了阿拉汉果,应当这样理解。依长幼顺序,就是不越过长幼的次序。有些人,只是指中部诵者中的一些人。应当知道,前面所说的一切,也都是中部诵者说的。不过长部诵者在这里是这样说的——
Dutiyadivaseti therena arahattappattadivasato dutiyadivase. Dhammasabhāyaṃ sannipatitāti pakkhassa pañcamiyaṃ sannipatiṃsu. Attano arahattappattiṃ ñāpetukāmoti ‘‘sekkhatāya dhammasaṅgītiyā gahetuṃ ayuttampi bahussutattā gaṇhissāmā’’ti cintetvā nisinnānaṃ therānaṃ ‘‘idāni arahattappatto’’ti somanassuppādanatthaṃ ‘‘appamatto hohī’’ti dinnaovādassa saphalatādīpanatthaṃ attupanāyikaṃ akatvā aññabyākaraṇassa bhagavatā saṃvaṇṇitattā ca thero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo ahosīti veditabbaṃ. Yathāvuḍḍhanti vuḍḍhapaṭipāṭiṃ anatikkamitvā. Eketi majjhimabhāṇakānaṃyeva eke. Pubbe vuttampi hi sabbaṃ majjhimabhāṇakā vadantiyevāti veditabbaṃ. Dīghabhāṇakā (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) panettha evaṃ vadanti –
那时,具寿阿难虽然已经是阿拉汉,还是前去参加集会。他是怎么去的呢?他心里想:“我现在有资格走进集会当中了。”于是满心欢喜,把袈裟搭在一肩上,就像棕榈果从束缚中脱落,像天然宝石放在红毛毯上,像无云夜空中升起的满月,像被清晨阳光触碰而绽放、花粉金黄饱满的莲花,以清净、洁白、光明、庄严的面容,仿佛在宣告自己已经证得阿拉汉果一样,就这样去了集会。大迦叶尊者看见他之后,心里想:“贤者们,阿难证得阿拉汉果后真是容光焕发啊!如果导师还在世,今天一定会对阿难说善哉。来吧,我现在就替导师说出他该说的善哉。”于是他说了三次善哉。
‘‘Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirikena mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya ca agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi ‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajja ānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa imassāhaṃ idāni satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’ti tikkhattuṃ sādhukāramadāsī’’ti.
有人说“从空中来然后坐下”等等,这里他们其实是把各人各自理解的他前来的情形拿来,撇开来临本身,在各种不同说法中并没有别的特殊原因。不过优波提舍长老说:“在那次历时七个月的法结集里,有时是因为他潜入地中而来,有人就抓住这一点那样说;有时是因为他从空中而来,有人就抓住这一点这样说。”
Ākāsena āgantvā nisīdītipi eketi ettha pana tesaṃ tesaṃ tathā tathā gahetvā āgatamattaṃ ṭhapetvā visuṃ visuṃ vacane aññaṃ visesakāraṇaṃ natthīti vadanti. Upatissatthero panāha ‘‘sattamāsaṃ katāya dhammasaṅgītiyā kadāci pathaviyaṃ nimujjitvā āgatattā taṃ gahetvā eke vadanti. Kadāci ākāsena āgatattā taṃ gahetvā eke vadantī’’ti.
“对诸比丘说”,意思是招呼、告诉、让比丘们知道,这就是这里的含义。不过在别处,它也有“告知”的用法。比如经中说:“诸比丘,我告诉你们,我向你们宣告。”也见于“召唤”的用法。比如经中说:“来,比丘,你以我的话去叫舍利弗来。”“贤友”是显示招呼方式的话。“以谁为首”,就是以谁为最上首。“难道阿难不够格吗?”这是注释师们提出的问题。“不够格”,就是不能。“此中第一”,意思是这是最上的。因为这里是按词性变化来表述的。“所谓”,就是“那即是”的意思,也可以连起来理解为“所谓五蕴”等等。“选定”,就是使之被认可。“应向优波离询问律”,因为动词“问”可以带两个宾语,所以这样说。“持扇”,这里应当知道,拿扇子是说法者的惯例。因为世尊也是为了显示说法者的惯例,才手持彩扇。否则,作为一切世间的庄严、达到最上境界的学与防护的诸佛,他们如月轮般的面容是不该被遮住的。“贤友优波离,第一波罗夷在哪里制定?”为什么这样说呢?难道在结集之前,它作为“第一”就不合理吗?并非不合理,因为按照世尊制定的次第和诵巴帝摩卡的次第,“第一”是成立的。因为大体上,三藏是在世尊住世时,就按已确立的次第结集的,尤其是律藏和论藏,应当这样理解。“在什么所缘上,非梵行法”,这里是依所缘义而用“地”格(处所格)。
Bhikkhūāmantesīti bhikkhū ālapi abhāsi sambodhesīti ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha – ‘‘āmantayāmi vo, bhikkhave, (dī. ni. 2.218) paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti (a. ni. 7.72). Pakkosanepi dissati. Yathāha ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11). Āvusoti āmantanākāradīpanaṃ. Kaṃ dhuraṃ katvāti kaṃ jeṭṭhakaṃ katvā. Kiṃ ānando nappahotīti aṭṭhakathācariyehi ṭhapitapucchā. Nappahotīti na sakkoti. Etadagganti eso aggo. Liṅgavipallāsena hi ayaṃ niddeso. Yadidanti ca yo ayanti attho, yadidaṃ khandhapañcakanti vā yojetabbaṃ. Sammannīti sammataṃ akāsi. Upāliṃ vinayaṃ puccheyyanti pucchadhātussa dvikammakattā vuttaṃ. Bījaniṃ gahetvāti ettha bījanīgahaṇaṃ dhammakathikānaṃ dhammatāti veditabbaṃ. Bhagavāpi hi dhammakathikānaṃ dhammatādassanatthameva vicittabījaniṃ gaṇhāti. Na hi aññathā sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagatasikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ hoti. ‘‘Paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tassa saṅgītiyā purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti? No na yutto bhagavatā paññattānukkamena pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva saṅgītāni, visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. Kismiṃ vatthusmiṃ methunadhammeti ca nimittatthe bhummavacanaṃ.
“也问了事由”等句,是把“在何处制定”这种已经显示出来的说法,连同其余没有显示出来的部分一起收进来,才这样说的。那么,在第一波罗夷的经文里,有没有什么该删掉或该加进去的呢?佛陀世尊所说的话里,没有该删掉的东西。因为如来连一个字都不会说没有意义的。但弟子或天神所说的话里,就有该删掉的,结集法藏的长老们把它删掉了;该加进去的则到处都有,所以哪里适合加什么,他们就在那里加进去。那到底加了什么呢?就是“那时”“尔时”“当时”“这样说时”“说了这话”这一类,只是用来连接文句的话。这样把该加的都加进去之后,他们就定下来:这是第一波罗夷。第一波罗夷结集完成时,五百位阿拉汉就按照结集时所用的方式共同诵习。当他们开始诵习“那时,佛陀世尊住在韦兰贾”时,大地仿佛在给予赞叹一般,震动到水界。他们用同样的方法把其余波罗夷也结集起来,定下来:这是波罗夷品。就这样说了“十三僧残”等,把二百二十条学处称为“大分别”并定下来。大分别结束时,大地也像前面那样震动。接着在比丘尼分别中,说了“八条学处名为波罗夷品”等,把三百零四条学处称为“比丘尼分别”,并定下来:这叫作两分别,共六十四诵分。两分别结束时,大地也像前面说的那样震动。用同样的方法,把八十诵分量的犍度和二十五诵分量的附随也结集起来,定下来:这叫作律藏。律藏结束时,也像前面说的那样发生了大地震动。他们把这部律交付给具寿优波离长老:“贤友,请把它教给依止你的人。”这里虽然没有明说,也应该知道有这样的差别。
Vatthumpi pucchītiādi ‘‘kattha paññatta’’ntiādinā dassitena saha tato avasiṭṭhampi saṅgahetvā dassanavasena vuttaṃ. Kiṃ panettha paṭhamapārājikapāḷiyaṃ kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā āsi nāsīti? Buddhassa bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti, sāvakānaṃ pana devatānaṃ vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu, pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ tattha pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti ce? ‘‘Tena samayenā’’ti vā ‘‘tena kho pana samayenā’’ti vā ‘‘atha kho’’iti vā ‘‘evaṃ vutte’’ti vā ‘‘etadavocā’’ti vā evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana idaṃ paṭhamapārājikanti ṭhapesuṃ . Paṭhamapārājike saṅgahamāruḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu. ‘‘Tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti ca nesaṃ sajjhāyārambhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā kampittha. Te eteneva nayena sesapārājikānipi saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Evaṃ terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’ntiādīni vatvā vīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha. Tato bhikkhunivibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāmā’’tiādīni vatvā tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunivibhaṅgo’’ti kittetvā ‘‘ayaṃ ubhatovibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva pathavī akampittha. Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva pathavīkampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upālittheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘āvuso, idaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti evamettha avuttopi viseso veditabbo.
结集律藏之后,他们接着结集经藏。现在为了说明这件事,说了“结集律已”等话。大迦叶长老向阿难长老问法——这里的先后次序应当知道:阿难长老拿着镶牙的拂尘,坐在法座上时,具寿大迦叶长老问比丘们:“贤友们,我们先结集哪一部藏?”“经藏,尊者。”“经藏有四次结集,其中先结集哪一次?”“《长集》,尊者。”“《长集》有三十四经、三品,其中先结集哪一品?”“《戒蕴品》,尊者。”“《戒蕴品》有十三经,其中先结集哪一经?”“名叫《梵网经》的,尊者,这部经用三种戒来庄严,摧破种种邪命、诡诈、虚谈等,解开六十二见的网,震动一万个世界,我们先结集它。”于是,具寿大迦叶对具寿阿难说:“贤友阿难,《梵网经》是在哪里说的?”
Evaṃ vinayapiṭakaṃ saṅgahamāropetvā suttantapiṭakaṃ saṅgāyiṃsu. Idāni taṃ dassento āha ‘‘vinayaṃ saṅgāyitvā’’tiādi. Mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchīti ettha ayamanukkamo veditabbo – ānandatthere dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā dhammāsane nisinne āyasmā mahākassapatthero bhikkhū pucchi ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhanteti. Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgītinti? Dīghasaṅgītiṃ, bhanteti. Dīghasaṅgītiyaṃ catuttiṃsa suttāni, tayo ca vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagganti. Sīlakkhandhavaggaṃ, bhanteti. Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ suttanti? Brahmajālasuttaṃ nāma bhante tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhamicchājīvakuhanalapanādividdhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti?
尊者,在“王舍城与那烂陀之间”这句话里,“antarā”这个词出现在原因、刹那、心、中间、空隙等意思中。比如“除了如来,谁能知道那其中的原因”以及“人们聚在一起议论,我和他之间到底是怎么回事”等语句里,“antarā”这个词是原因的意思。“尊者,我看见一个女人在闪电的间隙中洗器皿”等语句里,是刹那的意思。“若人内心没有忿怒”等语句里,是心的意思。“在中间证入灭尽定”等语句里,是中间的意思。“而且这条多婆达河从两大地狱之间的空隙流过来”等语句里,是空隙的意思。这里它正是空隙的意思,所以应当理解成“在王舍城和那烂陀之间的空隙处”,因为和“antarā”搭配,所以用了业格。在这类地方,文法家们说“在村子和河流之间行走”时,只用一个“antarā”词,而这个词也必须和第二个词搭配。若不与第二个词搭配,业格就不成立,因为和“antarā”搭配时,若用属格则不合所欲,而这里所想要的正是业格。但这里搭配之后才这样说。在王舍堂——那里,为了国王娱乐,建了一座展现机智、心思巧妙、色彩绚丽的殿堂,这叫做王舍堂,就在那里。芒果树园——是国王的花园。据说它的门附近有一棵幼小的芒果树,人们就叫它芒果树。因为离得不远,所以花园也以“芒果树园”这个名字来称呼,如同“婆楼那城”等例子一样。
Antarāca bhante rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti ettha antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. Tathā hi ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44; 10.75) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu kāraṇe antarāsaddo vattati. ‘‘Addasa maṃ bhante aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evamettha attho daṭṭhabbo, antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanappasaṅge antarāsaddayogena upayogavacanassa icchitattā. Idha pana yojetvā evaṃ vutto. Rājāgāraketi tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicitraṃ agāraṃ akaṃsu, taṃ rājāgārakanti pavuccati, tasmiṃ. Ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇo ambarukkho atthi, taṃ ambalaṭṭhikāti vadanti. Tassa avidūrabhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikātveva saṅkhyaṃ gataṃ ‘‘varuṇānagara’’ntiādīsu viya.
这里,“游方者须卑”中的“须卑”是他的名字,“游方者”是指散阇耶的弟子,一个着衣的游方修行者。“梵授学童”中的“梵授”是他的名字。“学童”这个词,既可以指众生,也可以指盗贼,还可以指年轻人。就像这样:
Suppiyañca paribbājakanti ettha suppiyoti tassa nāmaṃ, paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Brahmadattañca māṇavakanti ettha brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati. Tathā hi –
“那些被阎魔使者催促,却仍然放逸的青年,
他们长久地忧愁,投生到低劣的去处。”
‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā; Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271; a. ni. 3.36) –
在“Ādīsu”等句里,satto(众生)被说成是“青年”。在“与造了业的青年和没造业的青年都有来往”等句(《中部》2.149)里,指的是盗贼。在“安巴塔青年、盎伽卡青年”等句(《长部》1.258-261, 316)里,指的是年轻人。这里也是这个意思。也就是说:“这是就一个名叫梵授的年轻男子而说的。”吉瓦卡芒果园,就是耆婆童子医的芒果园。那么,为什么不说“关于谁”,而说“和谁一起”呢?应当知道,这部经并非只由世尊所说,国王也以“这些种种技艺处,究竟如何”等语说了一些,因此才这样说。韦提希子,这是憍萨罗王女儿的儿子,不是毗提诃王之子;然而“韦提希”是智者的同义词。以智慧而知晓,故为韦陀,这是智的同义词。以韦陀而希求、努力、勤勉,故为韦提希;韦提希之子为韦提希子,即由此而来。
Ādīsu satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭhamāṇavo aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.258-261, 316) taruṇo māṇavoti vutto. Idhāpi ayameva adhippeto. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘brahmadattaṃ nāma taruṇapurisaṃ ārabbhā’’ti. Jīvakambavaneti jīvakassa komārabhaccassa ambavane. Atha ‘‘kaṃ ārabbhā’’ti avatvā ‘‘kenasaddhi’’nti kasmā vuttaṃ? Na etaṃ suttaṃ bhagavatā eva vuttaṃ, raññāpi ‘‘yathā nu kho imāni puthusippāyatanānī’’tiādinā kiñci kiñci vuttaṃ atthi, tasmā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vedehiputtenāti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño, ‘‘vedehī’’ti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī, vedehiyā putto vedehiputto, tena.
按照这个方法,在问五部的时候,这里应当了解的顺序是这样的:依照前面所说的方式,在《梵网经》的问答结束时,五百位阿拉汉进行了诵习。也依照前面所说的方式,发生了大地震动。这样结集了《梵网经》之后,接着按照“贤友阿难,《沙门果经》是在哪里说的”等问答顺序,连同《梵网经》一起结集了十三部经,命名为“戒蕴品”并放在那里。紧接着是《大品》,再接着是《波提迦品》。这样结集了包含三品、由三十四部经庄严、篇幅为六十四诵分的经典,说“这是《长部》”,然后托付给具寿阿难长老:“贤友,请把这个教给你所摄受的弟子们。”紧接着结集了篇幅为八十诵分的《中部》,托付给法将舍利弗长老所摄受的弟子们:“你们要护持这个。”紧接着结集了篇幅为一百诵分的《相应部》,托付给大迦叶长老:“尊者,请把这个教给您所摄受的弟子们。”紧接着结集了篇幅为一百二十诵分的《增支部》,托付给阿那律长老:“请把这个教给您所摄受的弟子们。”
Etenevupāyena pañca nikāye pucchīti ettha ayamanukkamo veditabbo. Vuttanayena brahmajālassa pucchāvisajjanāvasāne pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavīkampo ahosi. Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā pucchāvisajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena terasasuttantaṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catuttiṃsasuttantapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandattheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti. Tadanantaraṃ bhāṇavārasataparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti. Tadanantaraṃ vīsatibhāṇavārasatapaamāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.
“《法集论》《分别论》《论事》和《人施设论》,
界论、双论、发趣论,这就称为阿毗达摩。”
‘‘Dhammasaṅgaṇiṃ vibhaṅgañca, kathāvatthuñca puggalaṃ; Dhātuyamakaṃ paṭṭhānaṃ, abhidhammoti vuccatī’’ti. –
众人如此赞叹并结集了这部以微细智为行境的经典,说“这叫作阿毗达摩藏”,然后五百位阿拉汉一起诵习。就像前面所说的那样,大地震动了。此后,他们又结集了《本生经》《大义释》《无碍解道》《譬喻经》《经集》《小诵》《法句经》《自说经》《如是语经》《天宫故事》《鬼故事》《长老偈》《长老尼偈》这些经典,说“这叫作小部”,并把它归入阿毗达摩藏——这是长部诵师的说法。中部诵师则说:“连同《行藏》和《佛种姓经》,这整部小部经典都包含在经藏里。”这里的意趣是:像《本生经》等属于小部类的经典,大多是法义解说性质的,适合归入阿毗达摩藏,而不适合像《长部》等那样归入经藏,也不适合归入以施设解说为性质的律藏。长部诵师说:“《本生经》等归入阿毗达摩藏。”这里没有单独提到《行藏》和《佛种姓经》,是因为它们属于《本生经》一类。中部诵师则认为:像《本生经》等是依事缘而说的,具有随顺教说的性质,所以适合归入经藏,而不适合归入以自性法解说为性质、依法教说的阿毗达摩藏,因此他们主张《本生经》等包含在经藏中。对此应当审察之后采纳。小部与其他部相比不太显著,所以先把小部单独提出来显示,说“其中,小部是……”其中,就是指那些部之中。其中,就是指小部。
Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavīkampo ahosi. Tato paraṃ jātakaṃ mahāniddeso paṭisambhidāmaggo apadānaṃ suttanipāto khuddakapāṭho dhammapadaṃ udānaṃ itivuttakaṃ vimānavatthu petavatthu theragāthā therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāma aya’’nti ca vatvā abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsūti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampi taṃ khuddakaganthaṃ suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti. Ayamettha adhippāyo – jātakādike khuddakanikāyapariyāpanne yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte tādise abhidhammapiṭake saṅgaṇhituṃ yuttaṃ, na pana dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte vinayapiṭaketi. Dīghabhāṇakā ‘‘jātakādīnaṃ abhidhammapiṭake saṅgaho’’ti vadanti. Cariyāpiṭakabuddhavaṃsānañcettha aggahaṇaṃ jātakagatikattā. Majjhimabhāṇakā pana aṭṭhuppattivasena desitānaṃ jātakādīnaṃ yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto, na pana sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭaketi jātakādīnaṃ suttapariyāpannataṃ vadanti. Tattha yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ. Khuddakanikāyassa sesanikāyānaṃ viya apākaṭattā sese ṭhapetvā khuddakanikāyaṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘tattha khuddakanikāyo nāmā’’tiādimāha. Tatthāti tesu nikāyesu. Tatthāti khuddakanikāye.
这样,从相状、目的、时间、地点、作者和方式等方面说明了第一次大结集之后,现在为了显示在其中所确立的法与律方面的种种善巧,以及一类等的分类,说了“这一切”等话。其中,“无上正等觉”:在这里,以无碍智为近因的道智,以及以道智为近因的无碍智,称为“正等觉”。或者说“由观察者”,这是指以自说等方式而转起的法。“解脱味”:指阿拉汉果之味;或者因为能成就最上果,所以称为解脱成就;或者因为能彻底解脱烦恼,所以称为解脱作用。
Evaṃ nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ ‘‘tadetaṃ sabbampī’’tiādimāha. Tattha anuttaraṃ sammāsambodhinti ettha anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Paccavekkhantena vāti udānādivasena pavattadhammaṃ sandhāyāha. Vimuttirasanti arahattaphalassādaṃ vimuttisampattikaṃ vā aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā kilesānaṃ accantavimuttisampādanato.
虽然从无差别的角度来说,一切佛语都能对治烦恼,所以都是“律”;对于依照教导修行的人来说,因为能靠它不堕入恶趣等,所以也是“法”。但在这里所要讨论的法与律当中,为了加以区分,所以说了“其中,律藏……”等话。由于侧重以蕴等分类来开示自性之法,所以说了“其余的佛语是法”。或者也可以说,虽然法本身就是律,因为从教法等方面来说就是如此;但即便如此,“法”这个词与“律”这个词并列出现时,由于它们所依据的方面不同,所以“法”这个词显示的是与律藏相对的经藏,就像“福德与智慧资粮”“牛与劣牛”等说法一样。
Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṃ kilesavinayanena vinayo, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena dhammo ca hoti , idhādhippete pana dhammavinaye niddhāretuṃ ‘‘tattha vinayapiṭaka’’ntiādimāha. Khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato āha ‘‘avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo’’ti. Atha vā yadipi dhammoyeva vinayo pariyattiādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhāno abhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhammasaddo vinayatantiviparītaṃ tantiṃ dīpeti yathā ‘‘puññañāṇasambhāro, gobalībadda’’ntiādi.
“多生轮回”这首偈颂,是世尊在回顾自己证得作为一切知智之直接基础的阿拉汉果时,紧接在第十九种回顾智之后说出的。因此说“这是最初佛语”。据说,这是诸佛都不会遗漏的感兴语。它的简要含义是(《法句经注》2.154):我为了寻找这座自身之屋的建造者——那个渴爱工匠,为了得到能看见它的智慧,也就是为了菩提智,曾在燃灯佛足下发愿。此后那么长的时间里,我在多生轮回中,在数以百千生计的轮回流转里,未找到、未获得,始终找不到、得不到那智慧,只是奔走、轮回。因为生夹杂着老、病、死,所以一次又一次地投生确实是苦;而只要没看见那个建造者,生就不会停止。因此,我是为了寻找它而不断流转。这就是这段话的意思。
Anekajātisaṃsāranti ayaṃ gāthā bhagavatā attano sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ arahattappattiṃ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṃ bhāsitā. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamabuddhavacana’’nti. Idaṃ kira sabbabuddhehi avijahitaudānaṃ. Ayamassa saṅkhepattho (dha. pa. aṭṭha. 2.154) – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ anibbisanto taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ. Yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho.
“已见”的意思是:现在,我通过证悟一切知智,已经见到了你。“不再造屋”的意思是:你不会再造、不会再建这个叫作自身存在的我的屋子。你所有毫无剩余的、像椽子一样的烦恼,都已经被我摧毁。这个由你造作的自身存在之屋的顶心——也就是叫作无明的椽圈——已经被拆解、已经被破坏。通过以无行涅槃为所缘,我的心已经到达、已经进入;而我已经证得、已经获得、已经达到叫作渴爱灭尽的阿拉汉道或阿拉汉果。这就是其含义。不过在《结句释》里,也这样解释:“‘心已入无行’——心本身已经证得、已经获得、已经达到叫作渴爱灭尽的阿拉汉道或阿拉汉果。”这是以意所说诸法的开头。他们说:“‘当诸法确实显现时’这一偈,则是以语所说诸法的开头。”据说,世尊是以内心默念的方式说了“多生轮回”等语。
Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna gehanti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ na kāhasi na karissasi. Tava sabbā anavasesā kilesaphāsukā mayā bhaggā. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa kūṭaṃ avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ idāni mama cittaṃ, ahañca taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ arahattaphalaṃ vā ajjhagā adhigato pattosmīti attho. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘visaṅkhāragatanti cittameva taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ arahattaphalaṃ vā ajjhagā adhigato patto’’ti evampi attho vutto. Ayaṃ manasā pavattitadhammānaṃ ādi. ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammāti ayaṃ pana vācāya pavattitadhammānaṃ ādī’’ti vadanti. Antojappanavasena kira bhagavā ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādimāha.
“有些人”指的是持诵《犍度》的人。而前面所说的,应当理解为持诵《法句》的人的主张。在这里,持诵《犍度》的人说:“持诵《法句》的人的偈颂,因为是以意宣说的,所以当时没能利益大众;而我们的偈颂,因为是发出言语说出来的,所以当时利益了听闻的天众和梵天神众,因此这才是第一佛语。”持诵《法句》的人则说:“说法对众生有没有利益,并不是判定标准;正因为是世尊以意宣说的,所以这才是第一佛语。”因此应当知道,这两种说法彼此并不矛盾。有人问:如果“多生轮回”是以意宣说的,那为什么《法句经注》(2.153-154)里说“导师坐在菩提树下,以感兴语的方式发出‘多生轮回’这个法教之后,后来被阿难长老请问才开示”呢?对这里,也应该理解为“以意发出感兴语”。或者再问:如果理解为纯粹是以意宣说的,有什么理由呢?回答说:如果它是发出言语说出来的,就应该被收入《感兴语》圣典中;正因为它没有被收入《感兴语》圣典,这就是它没有发出言语、而是以意宣说的理由。
Kecīti khandhakabhāṇakā. Paṭhamaṃ vutto pana dhammapadabhāṇakānaṃ adhippāyoti veditabbo. Ettha ca khandhakabhāṇakā vadanti ‘‘dhammapadabhāṇakānaṃ gāthā manasā desitattā tadā mahato janassa upakārāya na hoti, amhākaṃ pana gāthā vacībhedaṃ katvā desitattā tadā suṇantānaṃ devabrahmānaṃ upakārāya ahosi, tasmā idameva paṭhamabuddhavacana’’nti. Dhammapadabhāṇakā pana ‘‘desanāya janassa upakārānupakārabhāvo lakkhaṇaṃ na hoti, bhagavatā manasā desitattāyeva idaṃ paṭhamabuddhavacana’’nti vadanti, tasmā ubhayampi aññamaññaṃ viruddhaṃ na hotīti veditabbaṃ. Nanu ca yadi ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti manasā desitaṃ, atha kasmā dhammapadaaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 2.153-154) ‘‘anekajātisaṃsāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bodhirukkhamūle nisinno udānavasena udānetvā aparabhāge ānandattherena puṭṭho kathesī’’ti vuttanti? Tatthāpi manasā udānetvāti evamattho gahetabbo. Atha vā manasāva desitanti evaṃ gahaṇe kiṃ kāraṇanti ce? Yadi vacībhedaṃ katvā desitaṃ siyā, udānapāḷiyaṃ āruḷhaṃ bhaveyya, tasmā udānapāḷiyaṃ anāruḷhabhāvoyeva vacībhedaṃ akatvā manasā desitabhāve kāraṇanti vadanti.
“当诸法确实显现时”这句话中,“iti”一词意为“等等”。它统摄了最初的三首偈颂:“热忱禅修的婆罗门,此时他的一切疑惑都消散,因为他了知有因之法”等。至于“感兴偈”,是依类别而用的单数表达,此处也应理解为只取第一首偈颂而说。这里应当说明的内容,将在《犍度》中清楚呈现。关于“在初一日”这一说法,不应与“已证得一切知性者”相连,而应与“观察者心中生起的”相连。因为世尊正是在卫塞月满月日的黎明时分证得一切知性。以喜悦相应智,即与喜悦相应的智慧。“我宣说”,意思是:我告知、我使人觉悟。“有灭法者”,是通过无常相,同时也阐明了诸行的苦相与无我相,因为经中说:“凡是无常的,那就是苦;凡是苦的,那就是无我。”(《相应部》3.15)应当看到:它正是以阐明三相的方式,展示以彼为所缘的观智,从而开示出这样一条修行之道——非一切外道所能触及,唯佛独有,以四圣谛为业处基础,无颠倒,导向涅槃。现在,他以“以不放逸成就之”来劝勉于此正行;或者,以“诸行有灭法”简要地激发悚惧,再以“以不放逸成就之”简要地开示无余的正行。因为“不放逸”这个词总摄三学,是含摄了完全圆满的教法而住立的。“其间”就是中间、间隔的意思。
Yadā have pātubhavanti dhammāti ettha itisaddo ādiattho. Tena ‘‘ātāpino jhāyato brāhmaṇassa, athassa kaṅkhā vapayanti sabbā. Yato pajānāti sahetudhamma’’nti ādigāthāttayaṃ saṅgaṇhāti. Udānagāthanti pana jātiyā ekavacanaṃ, tatthāpi paṭhamagāthaṃyeva vā gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Ettha pana yaṃ vattabbaṃ, taṃ khandhake āvi bhavissati. Pāṭipadadivaseti idaṃ ‘‘sabbaññubhāvappattassā’’ti na etena sambandhitabbaṃ, ‘‘paccavekkhantassa uppannā’’ti etena pana sambandhitabbaṃ. Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṃ pattoti. Somanassamayañāṇenāti somanassasampayuttañāṇena. Āmantayāmīti nivedayāmi, bodhemīti attho. Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena dukkhānattalakkhaṇampi saṅkhārānaṃ vibhāveti ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato. Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva tadārammaṇaṃ vipassanaṃ dassento sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhāveṇikaṃ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṃ aviparītaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ pakāsetīti daṭṭhabbaṃ . Idāni tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojeti ‘‘appamādena sampādethā’’ti. Atha vā ‘‘vayadhammā saṅkhārā’’ti etena saṅkhepena saṃvejetvā ‘‘appamādena sampādethā’’ti saṅkhepeneva niravasesaṃ sammāpaṭipattiṃ dasseti. Appamādapadañhi sikkhattayasaṅgahitaṃ kevalaparipuṇṇaṃ sāsanaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti. Antareti antarāḷe, vemajjheti attho.
关于“经藏”这个词,在这里应当这样理解:就像“业”本身就是“业处”一样,“经”本身就是“经藏”。所谓“未结集”,指的是《犍度品》《论事》等这类典籍。不过有些人说“《须跋经》在第一次结集中没有被结集”,这种说法站不住脚。因为阿阇梨护法长老说过:“早在第一次结集之前,具寿阿难长老住在祇园精舍的时候,就已经为须跋童子开示过了。”而《须跋经》是以“如是我闻——有一次,具寿阿难住在舍卫城祇园,那时世尊刚般涅槃不久……”(长部1.444)这样的形式出现的。那么问题来了:在第一次结集时,由具寿阿难长老亲口说出“如是我闻”这样的话,是不合适的。因为阿难长老不可能自己开示了《须跋经》,然后又说什么“如是我闻”。他应该这样说才对:“尊者,有一次我住在舍卫城祇园……”所以看起来,《须跋经》是被第二次、第三次结集的参与者以“如是我闻”这样的开头编入结集的。不过,阿阇梨护法长老的意思可能是这样的:“《须跋经》虽然是阿难长老亲口说的,但大迦叶长老等人想把它编入第一次结集、确立为圣典,于是就按照其他经中出现的同样方式,用‘如是我闻’等语句把它确立为圣典。”如果这样理解,就说得通了。或者也可以这样理解:具寿阿难长老虽然是自己开示《须跋经》的,但他是依照世尊在《沙门果经》等经中的开示方式来开示的,因为他立足于从世尊面前得到的教法而说法,不把世尊所说的法当作自己的,所以才说了“如是我闻”等话——应当这样理解他的用意。
Suttantapiṭakanti ettha yathā kammameva kammantaṃ, evaṃ suttameva suttantanti veditabbaṃ. Asaṅgītanti saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi. Keci pana ‘‘subhasuttampi paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgīta’’nti vadanti, taṃ na yujjati. ‘‘Paṭhamasaṅgītito puretarameva hi āyasmatā ānandattherena jetavane viharantena subhassa māṇavassa desita’’nti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Subhasuttaṃ pana ‘‘evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme aciraparinibbute bhagavatī’’tiādinā (dī. ni. 1.444) āgataṃ. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādivacanaṃ paṭhamasaṅgītiyaṃ āyasmatā ānandatthereneva vattuṃ yuttarūpaṃ na hoti. Na hi ānandatthero sayameva subhasuttaṃ desetvā ‘‘evaṃ me suta’’ntiādīni vadati. Evaṃ pana vattabbaṃ siyā ‘‘ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ sāvatthiyaṃ viharāmi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti, tasmā dutiyatatiyasaṅgītikārakehi ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā subhasuttaṃ saṅgītimāropitaṃ viya dissati. Atha ācariyadhammapālattherassa evamadhippāyo siyā ‘‘ānandatthereneva vuttampi subhasuttaṃ paṭhamasaṅgītiṃ āropetvā tantiṃ ṭhapetukāmehi mahākassapattherādīhi aññesu suttesu āgatanayeneva ‘evaṃ me suta’ntiādinā tanti ṭhapitā’’ti, evaṃ sati yujjeyya. Atha vā āyasmā ānandatthero subhasuttaṃ sayaṃ desentopi sāmaññaphalādīsu bhagavatā desitanayeneva desesīti bhagavato sammukhā laddhanaye ṭhatvā desitattā bhagavatā desitaṃ dhammaṃ attani adahanto ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāhāti evamadhippāyo veditabbo.
“两部巴帝摩卡”,是指比丘巴帝摩卡和比丘尼巴帝摩卡。“两部分别”,就是比丘分别和比丘尼分别这两部分别。“二十二犍度”,是《大品》和《小品》里出现的二十二个犍度。“十六附随”,是因为以十六个附随为特征,所以说“十六附随”。正如在《附随》巴利中,有“那位知者、见者、阿拉汉、正自觉者世尊,第一条波罗夷是在哪里制定的……”等(附随1)的制定分;接着有“行淫法的人犯多少种罪……”等(附随157)的犯罪分;有“行淫法的人所犯的罪,属于四种违犯中的哪几种违犯……”等分类(附随182)的违犯分;有“行淫法的人所犯的罪,被七种罪聚中的哪几种罪聚所包含……”等分类(附随183)的包含分;有“行淫法的人所犯的罪,从六种犯缘中的哪几种犯缘生起……”等(附随184)的生起分;有“行淫法的人所犯的罪,是四种诤事中的哪一种诤事……”等(附随185)的诤事分;有“行淫法的人所犯的罪,通过七种寂止中的哪几种寂止而寂止……”等分类(附随186)的寂止分;紧接着是集合分——一共说了八个分。之后,又以“因为行淫法的缘故,第一条波罗夷是在哪里制定的……”等(附随188)的方式,再按缘来说一个制定分,依此而有和前面相同的犯罪分等七个分,这样又有八个分。如此,这八个分加上前面的八个分,在《大分别》中显示了十六个分。之后,用同样的方式,在《比丘尼分别》中也出现了十六个分。因为以这十六个分为特征,所以称为“十六附随”。不过,在某些写本中只看到“附随”这个词;但在很多写本中,因为《长部注》和《阿毗达摩注》里也同样说的是“十六附随”,所以这个读法不能被否定,它的含义已经如上所说。
Ubhayāni pātimokkhānīti bhikkhubhikkhunīpātimokkhavasena. Dve vibhaṅgānīti bhikkhubhikkhunīvibhaṅgavaseneva dve vibhaṅgāni. Dvāvīsati khandhakānīti mahāvaggacūḷavaggesu āgatāni dvāvīsati khandhakāni. Soḷasaparivārāti soḷasahi parivārehi upalakkhitattā soḷasaparivārāti vuttaṃ. Tathā hi parivārapāḷiyaṃ ‘‘yaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññatta’’ntiādinā (pari. 1) paññattivāro, tato paraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto kati āpattiyo āpajjatī’’tiādinā (pari. 157) katāpattivāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo catunnaṃ vipattīnaṃ kati vipattiyo bhajantī’’tiādippabhedo (pari. 182) vipattivāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ katihi āpattikkhandhehi saṅgahitā’’tiādippabhedo (pari. 183) saṅgahavāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ katihi samuṭṭhānehi samuṭṭhantī’’tiādinā (pari. 184) samuṭṭhānavāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo catunnaṃ adhikaraṇānaṃ katamaṃ adhikaraṇa’’ntiādinā (pari. 185) adhikaraṇavāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo sattannaṃ samathānaṃ katihi samathehi sammantī’’tiādippabhedo (pari. 186) samathavāro, tadanantaraṃ samuccayavāro cāti aṭṭha vārā vuttā. Tato paraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanapaccayā pārājikaṃ kattha paññatta’’ntiādinā (pari. 188) nayena puna paccayavasena eko paññattivāro, tassa vasena purimasadisā eva katāpattivārādayo satta vārāti evaṃ aparepi aṭṭha vārā vuttā. Iti imāni aṭṭha, purimānipi aṭṭhāti mahāvibhaṅge soḷasa vārā dassitā. Tato paraṃ teneva nayena bhikkhunivibhaṅgepi soḷasa vārā āgatāti imehi soḷasahi vārehi upalakkhitattā soḷasaparivārāti vuccati. Potthakesu pana katthaci ‘‘parivāro’’ti ettakameva dissati, bahūsu pana potthakesu dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ abhidhammaṭṭhakathāyañca ‘‘soḷasaparivārā’’ti evameva vuttattā ayampi pāṭho na sakkā paṭibāhitunti tassevattho vutto.
“包含梵网等三十四经”是指梵网经等三十四部经收录在这里;或者因为以这个为所摄,所以叫“包含梵网等三十四经”。或者说,这是对所讲数量的诸经的集合,所以叫“包含梵网等三十四经”。其余的也应这样理解。
Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgahoti brahmajālasuttādīni catuttiṃsa suttāni saṅgayhanti ettha, etenāti vā brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho. Vuttappamāṇānaṃ vā suttānaṃ saṅgaho etassāti brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgahoti. Evaṃ sesesupi veditabbaṃ.
“因为有种种差别理趣”:为了阐明这首偈颂的含义,他说了“种种……”等话。应当知道,“令坚固与令松弛的作用”:在世间违犯的学处方面,依次是令坚固的作用;在制定违犯的学处方面,则是令松弛的作用。“为了遮止违越”:所谓违越,就是超越了防护的界限而现行的行为,也就是违犯;为了遮止它,这就是这句话的意思。“因此”:是因为种种理趣等理由。“此”:就是“因为有种种差别理趣”等偈颂文句。“此的”:指律藏。“另一种”:指经藏。
Vividhavisesanayattāti imissā gāthāya atthaṃ vibhāvento āha ‘‘vividhā hī’’tiādi. Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanāti yathākkamaṃ lokavajjesu sikkhāpadesu daḷhīkammappayojanā, paṇṇattivajjesu sithilakaraṇappayojanāti veditabbaṃ. Ajjhācāranisedhanatoti saññamavelaṃ atibhavitvā pavatto ācāro ajjhācāro, vītikkamo, tassa nisedhanatoti attho. Tenāti vividhanayattādihetunā. Etanti ‘‘vividhavisesanayattā’’tiādigāthāvacanaṃ. Etassāti vinayassa. Itaraṃ panāti suttaṃ.
现在,为了阐明以“指示义”等开头的偈颂的含义,他说了“因此”等话。在自利、利他等分类中,凡是读诵、听闻、教授、思惟、宣说这部经的人,由经所包含的戒等意义也属于他自己;由于借此能成就他人的利益,所以也属于他人——这部经就这样指示、显明这两方面的意义。同样,对于现法利益、后世利益、世间利益、出世间利益等种种分类的意义,用“等”字来统摄。而且这里“意义”一词是“利益”的同义词,不是指所说内容的意义。如果是指所说内容的意义,那就会变成“经既指示自身的所说意义,也指示他人的所说意义”这样的意思;然而经所阐明的意义只属于它自身,并不因此就指示了他人的意义。既然不存在所谓被指示的、应当排除的他人意义,就不应该执取“自利”这个词。既然不存在脱离自利、利他的所说意义,也就不应该执取“等”字。因此,由于上面所说的那种作为利益同义词的意义在经中并不存在,所以是依据持经的人而说自利和利他。
Idāni atthānaṃ sūcanatotiādigāthāya atthaṃ pakāsento āha ‘‘tañhī’’tiādi. Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati suṇāti vāceti cinteti deseti ca, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapi hotīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttaratthe cāti evamādibhede atthe ādisaddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyavacano, na bhāsitatthavacano. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti parassapīti ayamattho vutto siyā, suttena ca yo attho pakāsito, so tasseva hoti, na tena parattho sūcito hotīti. Tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attaggahaṇañca na kattabbaṃ. Attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.
或者,不依靠经文本身,那些自利等意义的分类——在解释“无有其他目的,唯赞叹与利养”这句话时(《大义释》63)所说的:自利、利他、俱利、现法利益、后世利益、浅显义、深奥义、隐秘义、遮蔽义、应导义、已导义、无过义、离垢义、清净义、胜义——经能指示这些意义,应当这样理解。因为,虽然那些自利等意义是不依靠经文而说的,并没有被指定为经义,然而其中任何一种意义分类都没有超出被经所显明的范围,所以说“经指示这些意义”。而在这个意义分别中,“意义”这个词也可以作为所诠义的同义语。在这里,前面五种意义分类是“利益”的同义语,其后的六种是所诠义的分类,最后几种则兼具两者之性。其中,因为难以通达、难以阐明而无底深邃的,是“深奥义”;不显露的,是“隐秘义”;像树根下的水等被尘沙、文字排列等覆盖隐藏的,是“遮蔽义”;必须简择才能令知的,是“应导义”;依文句本身就能了知的,是“已导义”。“无过义”“离垢义”“清净义”是依同义语而说,或者是从善异熟、唯作法的角度而说。“胜义”就是涅槃,或者就是诸法不颠倒的自性。
Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā ‘‘na haññadatthatthi pasaṃsalābhā’’ti etassa padassa niddese (mahāni. 63) vuttā attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko attho, uttāno attho, gambhīro attho, guḷho attho, paṭicchanno attho, neyyo attho, nīto attho, anavajjo attho, nikkileso attho, vodāno attho, paramatthoti, te atthe suttaṃ sūcetīti attho gahetabbo. Tathā hi kiñcāpi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātikkamati, tasmā te atthe suttaṃ sūcetīti vuccati. Imasmiñca atthavikappe attha-saddoyaṃ bhāsitatthapariyāyopi hoti. Ettha hi purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane agādhabhāvo gambhīro, na vivaṭo guḷho, mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno. Niddhāretvā ñāpetabbo neyyo, yathārutavasena veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyadhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, dhammānaṃ aviparītasabhāvo eva vā.
或者也可以说:自己少欲,这是在指示自利;又为他人说少欲之法,这是在指示利他。这样一来,就应该把“自己远离杀生”等经文(《增支部》4.99)也按照这个方式配合起来理解。另外,还要把“经”这个词的含义和律、阿毗达摩区分开来加以说明。因此,那些随顺所化众生根机意乐而宣说的教说,因为以自利、利他等为核心,所以特别殊胜地开显了自利、利他等义;而不是像随顺教令与法性而宣说的教说那样。正是由于这个道理,才说“因为能指示种种义,所以名为经”。这样区分之后,像“这是从那位世尊的经中传来、属于经所摄”(《波逸提》655)以及“自宗中有五百经”(《法集论注·缘起语》)等处的“经”字,就应当知道是借代用法。
Atha vā attanā ca appiccho hotīti attatthaṃ, appicchākathañca paresaṃ kattā hotīti paratthaṃ sūceti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādīni (a. ni. 4.99) suttāni yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitādīni sātisayaṃ pakāsitāni honti tappadhānabhāvato, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vuttaṃ. Evañca katvā ‘‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’’nti (pāci. 655) ca ‘‘sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu suttasaddo upacaritoti gahetabbo.
在诸经中,教令与法性是顺应应受调伏者的意乐的;不像在律藏和阿毗达摩中那样,反倒要应受调伏者的意乐去顺应教令与法性。因此,经的教说能引导应受调伏者获得一向的利益,所以说“这里面的义善说”等等。“经的教说能引导获得一向的利益”这一句,也是就“经的教说专门以令应受调伏者获得利益为宗旨”这一点而说的。而这种“专门以利益所化为宗旨”的性质,应当理解为:它是顺应应受调伏者的意乐才如此的。正因如此,他才说“因为是顺应应受调伏者的意乐而说的”。意思是:不像律藏的教说那样,以自在者的身份、用制定学处的方式来教导;而是顺应应受调伏者的意乐,与他们的根性相应而说,所以是善说的。
Suttesu āṇādhammasabhāvā ca veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā’’ti idampi veneyyānaṃ hitasampāpane suttantadesanāya tapparabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca veneyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘veneyyajjhāsayānulomena vuttattā’’ti . Vinayadesanaṃ viya issarabhāvato āṇāpatiṭṭhāpanavasena adesetvā veneyyānaṃ ajjhāsayānulomena cariyānurūpaṃ vuttattā desitattāti attho.
为了说明按照渐次修学等方式,果实在不同时间才得以成就,他说了“像庄稼的果实一样”。所谓“产生”,就是结果,意思是使之成就。为了说明只有具备方法的人才能成就,他说了“像母牛的乳一样”。因为即使是母牛,也只有具备方法的人才能得到乳汁。如果没有方法,在不合适的时候去挤一头还没生小牛的母牛,或者即使时候合适却抓着牛角去挤,那都根本得不到乳汁。为了阐明“善救护”这个词的含义,说了“它善能救护他们”。
Anupubbasikkhādivasena kālantare abhinipphattiṃ dassento āha ‘‘sassamiva phala’’nti. Pasavatīti phalati, nipphādetīti attho. Upāyasamaṅgīnaṃyeva nipphajjanabhāvaṃ dassento ‘‘dhenu viya khīra’’nti āha. Dhenutopi hi upāyavantānaṃyeva khīrapaṭilābho hoti. Anupāyena hi akāle ajātavacchaṃ dhenuṃ dohanto kālepi vā visāṇaṃ gahetvā dohanto neva khīraṃ paṭilabhati. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ.
与经相似的,就是和经一样。为了说明它确实与经相似,他说了“正如……”等话。木匠的线,就是木匠用的黑线。它成为标准,是因为人们照着它来刨削。同样,这也成为智者们衡量对错的标准:就像把黑线一拉、做好标记之后,什么该拿、什么该放就清楚了;同样,当争论发生时,只要把经引出来,智者们就明白“这个该取,这个该舍”,争论因此平息。所以,这部经也成为智者们衡量对错的标准,这就是这段话的意思。接下来,为了从另一个角度说明与经相似,他说了“又如……”等话。因为经像线一样是标准,又像线一样能把各种义理汇集起来,所以说它“如线之经”。在这里,应当把“经在阐明自利等义理时是标准”和“经能汇集自利等义理”这两层意思结合起来理解,因为经以阐明其义理为主要作用。它与律藏、阿毗达摩的差别,也应当按前面说过的方式去理解。“Etaṃ”指的是“由于指示诸义”等对义理的说明。“Etassa”指的是这部经的。
Suttasabhāganti suttasadisaṃ. Suttasabhāgataṃyeva dassento āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tacchakānaṃ suttanti vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttaṃ. Pamāṇaṃ hotīti tadanusārena tacchanato. Evametampi viññūnanti yathā kāḷasuttaṃ pasāretvā saññāṇe kate gahetabbaṃ vissajjetabbañca paññāyati, evaṃ vivādesu uppannesu sutte ānītamatte ‘‘idaṃ gahetabbaṃ, idaṃ vissajjetabba’’nti viññūnaṃ pākaṭattā vivādo vūpasammatīti etampi suttaṃ viññūnaṃ pamāṇaṃ hotīti attho. Idāni aññathāpi suttasabhāgataṃ dassento āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Suttaṃ viya pamāṇattā saṅgāhakattā ca suttamiva suttanti vuttaṃ hoti. Ettha ca attatthādividhāne suttassa pamāṇabhāvo attatthādīnaṃyeva ca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ tadatthappakāsanapadhānattā suttassa. Vinayābhidhammehi visesattañca pubbe vuttanayeneva yojetabbaṃ. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.
“Yanti”是因为。“Ettha”指在阿毗达摩中。“Abhikkamantī”里的“abhi”这个前缀,在“kama”这个动作上表示增长、超出的意思,所以说“在‘abhikkamantī’等词中,它用于增长义”。“Abhiññātā”是通过半月等某种标记而被知道、被了知、被显明,这就是它的意思。因为半月等形态是依夜晚的观相而成为标记:因为月亮半圆,所以是初八;因为月亮亏缺,所以是十四;因为月亮圆满,所以是十五。“Abhilakkhitā”在这里也应作同样的理解。“Abhilakkhita”一词的同义词就是“abhiññāta”,所以说“在‘abhiññātā abhilakkhitā’等词中,它用于相、标记义”。这里由于能说之词彼此邻近,虚词只是表明其相应之义,因此表明“lakkhita”一词之义的“abhi”一词,被说成是用于“lakkhaṇa”(相、标记)之义。“Rājābhirājā”是指值得被诸王供养的王。所谓“Pūjita”,是指值得供养者。
Yanti yasmā. Etthāti abhidhamme. Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvaṃ atirekataṃ dīpetīti āha ‘‘abhikkamantītiādīsu vuḍḍhiyaṃ āgato’’ti. Abhiññātāti aḍḍhacandādinā kenaci saññāṇena ñātā paññātā pākaṭāti attho. Aḍḍhacandādibhāvo hi rattiyā upalakkhaṇavasena saññāṇaṃ hoti, yasmā aḍḍho cando, tasmā aṭṭhamī, yasmā ūno, tasmā cātuddasī, yasmā puṇṇo, tasmā pannarasīti. Abhilakkhitāti etthāpi ayamevattho veditabbo. Abhilakkhitasaddapariyāyo abhiññātasaddoti āha ‘‘abhiññātā abhilakkhitātiādīsu lakkhaṇe’’ti. Ettha ca vācakasaddantarasannidhānena nipātānaṃ tadatthajotakamattattā lakkhitasaddatthajotako abhisaddo lakkhaṇe vattatīti vutto. Rājābhirājāti rājūhi pūjetuṃ araho rājā. Pūjiteti pūjārahe.
在阿毗达摩中,说的是远离与律制混淆的诸法,比如“即使在梦中遗精而无犯戒的情况下,不善思仍然可以被观察到”这类说法。也有人这样说:“因为前后没有矛盾,而且诸法本身互不混淆。”再比如“杀生是不善”这类说法中:对于有致死意图的人,生起令命根断绝之加行的思是不善,而并非名为“有情”的命根断绝本身叫作“杀”。同样地,对于他人所有、未给予之物,名为“取”的表是无记法,而生起该表色的偷盗思是不善法。通过诸如此类的方式,应当理解其义为互不混淆的诸法。
“Abhivinaye”在这里,说“不应接受金银”时,就是在律中教导。有人说:“说‘这样接受的人犯波逸提,那样做的人犯恶作’时,就是在阿毗律中教导。”因此,以偷盗心取他人金银的人,根据具体情况,犯波罗夷、偷兰遮或恶作中的某一种;以库藏官身份拿取的人,犯波逸提;为自己利益而拿取的人,犯舍堕波逸提;仅仅因为贪心而拿取的人,犯不可触摸恶作;被指定为弃钱者如法处理的人,无罪。如此,应当理解其义为:在互不混淆的律中能够教导。
“Abhikkantenā”中,“abhi”这个前缀显示“kanti”的增上,所以说“在增上义中”。
Abhidhammeti ‘‘supinantena sukkavissaṭṭhiyā anāpattibhāvepi akusalacetanā upalabbhatī’’tiādinā vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme. ‘‘Pubbāparavirodhābhāvato dhammānaṃyeva ca aññamaññasaṅkaravirahite dhamme’’tipi vadanti. ‘‘Pāṇātipāto akusala’’nti evamādīsu ca maraṇādhippāyassa jīvitindriyupacchedakapayogasamuṭṭhāpikā cetanā akusalaṃ, na pāṇasaṅkhātajīvitindriyassa upacchedasaṅkhāto atipāto, tathā adinnassa parasantakassa ādānasaṅkhātā viññatti abyākato dhammo, taṃviññattisamuṭṭhāpikā theyyacetanā akusalo dhammoti evamādināpi aññamaññasaṅkaravirahite dhammeti attho veditabbo. Abhivinayeti ettha ‘‘jātarūparajataṃ na paṭiggahetabba’’nti vadanto vinaye vineti nāma. Ettha ‘‘evaṃ paṭiggaṇhato pācittiyaṃ, evaṃ dukkaṭanti vadanto ca abhivinaye vineti nāmā’’ti vadanti. Tasmā jātarūparajataṃ theyyacittena parasantakaṃ gaṇhantassa yathāvatthu pārājikathullaccayadukkaṭesu aññataraṃ, bhaṇḍāgārikasīsena gaṇhantassa pācittiyaṃ, attatthāya gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Kevalaṃ lolatāya gaṇhantassa anāmāsadukkaṭaṃ, rūpiyachaḍḍakassa sammatassa anāpattīti evaṃ aññamaññasaṅkaravirahite vinaye paṭibalo vinetunti attho veditabbo. Abhikkantenāti ettha kantiyā adhikattaṃ abhisaddo dīpetīti āha ‘‘adhike’’ti.
在“abhikkamantī”这个词里,“abhi”这个前缀是在说明“kama”这个动作有增长、超出的意思;在“abhiññātā abhilakkhitā”里,因为智和标记这两种动作非常明显,它说明的是差别;在“abhikkantenā”里,它说明的是“kanti”的增上、殊胜。这些都没问题,因为前缀本来就是用来区分动作的。可是在“abhirājā abhivinayo”里,“abhi”这个前缀用在应受供养的国王和应被限定的律上,这怎么能说得通呢?如果有人这样问,那么这里也没有错,因为它说明的是供养和限定这些动作,而国王和律确实和这些动作相应。所以,就像“atimāla”等词里的“ati”一样,这里的“abhi”连同它所搭配的成分一起表达动作。这样,“abhirāja”和“abhivinaya”这两个词就能成立。同样地,在“abhidhamma”这个词里,“abhi”连同它所搭配的成分一起,说明增长等动作。应当知道,这个意思已经显示出来了。
Nanu ca ‘‘abhikkamantī’’ti ettha abhisaddo kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvaṃ atirekataṃ dīpeti, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṃ supākaṭattā visesaṃ, ‘‘abhikkantenā’’ti ettha kantiyā adhikattaṃ visiṭṭhataṃ dīpetīti idaṃ tāva yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa, ‘‘abhirājā abhivinayo’’ti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu abhisaddo vattatīti kathametaṃ yujjeyyāti ce? Idhāpi natthi doso pūjanaparicchedanakiriyādīpanato, tāhi ca kiriyāhi rājavinayānaṃ yuttattā, tasmā ettha atimālādīsu atisaddo viya abhisaddo saha sādhanena kiriyaṃ vadatīti abhirājaabhivinayasaddā siddhā, evaṃ abhidhammasadde abhisaddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṃ dīpetīti ayamattho dassitoti daṭṭhabbaṃ.
这里“在此”是指在阿毗达摩中。“修习”说的是心的增长。“遍满”说的是所缘的增长。“具有增长者”的意思是:由于修习和遍满这两种增长,诸法也被称为具有增长者。“依所缘等”是指依所缘、相应、业门、行道等。“应被认知”是因为应当被了知。由于唯独出世间法完全具有应受供养的性质,所以用“有学诸法”等说法显示只有出世间法受到供养。“由自性所限定”是因为被触等自性所限定。这里还说到了“增上诸法”:由于比欲界法更为广大,广大法也被称为“增上”,所以说它们与增上法一同被说出。
Etthacāti abhidhamme. Bhāvetīti cittassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ. Pharitvāti ārammaṇassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ. Vuḍḍhimantoti bhāvanāpharaṇavuḍḍhīhi vuḍḍhimantopi dhammā vuttāti attho. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Lakkhaṇīyattāti sañjānitabbattā. Ekantato lokuttaradhammānaṃyeva pūjārahattā ‘‘sekkhā dhammā’’tiādinā lokuttarāyeva pūjitāti dassitā. Sabhāvaparicchinnattāti phusanādisabhāvena paricchinnattā. Adhikāpi dhammā vuttāti ettha kāmāvacarehi mahantabhāvato mahaggatā dhammāpi adhikā nāma hontīti tehi saddhiṃ adhikā dhammā vuttā.
这里,“凡是其中无区别的”这句话的意思是:在律、经、论这三者当中,它们彼此各有区别,而其中那个无区别、与三者都相通的东西,就是“藏”这个词的意思。因为律、经、论这三个词,由于彼此不共通,所以称为有区别的;而“藏”这个词,由于和这三者都共通,所以称为无区别的。“不要依藏的方式”是说:不要按照圣典传承的方式去执取。“锄和篮,就是锄篮。”其中,“ku”指大地,因为能劈开、掘开大地,所以一种铁制的特殊工具就叫“锄”;用棕榈叶、藤条等编成的特殊容器就叫“篮”;意思是拿起那个东西。“如前面所说”,就是按“如此有两种意义”等前面所说的方式。
Yaṃ panettha avisiṭṭhanti ettha vinayādīsu tīsu aññamaññavisiṭṭhesu yaṃ avisiṭṭhaṃ samānaṃ, taṃ piṭakasaddanti attho. Vinayādayo hi tayo saddā aññamaññaṃ asādhāraṇattā visiṭṭhā nāma, piṭakasaddo pana tehi tīhipi sādhāraṇattā avisiṭṭhoti vuccati. Mā piṭakasampadānenāti pāḷisampadānavasena mā gaṇhathāti vuttaṃ hoti. Kudālañca piṭakañca kudālapiṭakaṃ. Tattha ku vuccati pathavī, tassā dālanato vidālanato ayomayo upakaraṇaviseso kudālaṃ nāma, tālapaṇṇavettalatādīhi kato bhājanaviseso piṭakaṃ nāma, taṃ ādāya gahetvāti attho. Yathāvuttenāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā vuttappakārena.
关于“开示、教诫、论说三者的区分”这一句:在这里,针对应当讲述的义理,以说者的身份,通过命令等规约的方式加以连接、令其觉悟,这就是“开示”。针对应当受教诫的人,随其罪过等情况,以应当受教诫的方式加以教导、调伏,这就是“教诫”。针对应当讲述的义理,比如防护与不防护等,加以讲述,使其与言语相连,这就称为“论说”。因此,相对于开示者世尊而有“开示”,依于应当受教诫的人而有“教诫”,依于应当讲述的义理而有“论说”——应当这样了知此处开示等的差别。在这里,开示等虽然并非不观待应当开示等的对象,但教诫等特别依赖于说者等,所以依各自特殊的关联而说开示等的区分。同样,教诫的制定特别依赖于堪能施发教诫的人,因为对彼有善巧的关联。如此,世俗与胜义的制定也依赖于制定者,所以说教诫等规约依赖于说者。教诫特别随顺罪过与意乐,也同样随顺法,如此观待应当调伏的人,所以依应当教诫的人而说“教诫”。如同防护与不防护的名色一样,对于应当破除的邪见,若有言说,则言语之事不虚,所以特别依赖于它,依应当讲述的义理而说“论说”。“区分”一词应分别连接:“应随宜阐明开示的区分、教诫的区分、论说的区分。”“区分”就是差异的意思。在他们那些藏中,学、断以及甚深性,即学、断、甚深的差异,应随宜阐明。也阐明教法的分类——这是句义的连接。
Desanāsāsanakathābhedanti ettha kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā abhisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṃ kathāti vuccati. Tasmā desitāraṃ bhagavantamapekkhitvā desanā, sāsitabbapuggalavasena sāsanaṃ, kathetabbassa atthassa vasena kathāti evamettha desanādīnaṃ nānākaraṇaṃ veditabbaṃ. Ettha ca kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na honti, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃtaṃvisesayogavasena desanādīnaṃ bhedo vutto. Tathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato. Evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato, tathā vinetabbapuggalāpekkhanti sāsitabbapuggalavasena sāsanaṃ vuttaṃ. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya viniveṭhetabbāya diṭṭhiyāpi kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ nāsatīti visesato tadadhīnanti kathetabbassa atthassa vasena kathā vuttā. Bhedasaddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti ca nānattanti attho. Tesu piṭakesu sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ, tañca yathārahaṃ paridīpayeti attho. Pariyattibhedañca vibhāvayeti sambandho.
“教法分类”是指所学内容的分类。其中,“Yahiṃ”是指在律藏等某一藏中。成就与衰败,无论随何处、以何种方式获得,这一切都加以阐明——这是句义上的关联。或者也可以这样连接:教法的分类、成就与衰败,在何处、以何种方式获得,这一切都加以阐明。这里的“yathā”,是指以下这些方式:非难等因由、学习教法等;具体说来,就是非难与出离、作为法藏与守护之因的学习、以及善行与恶行。
Pariyattibhedanti ca pariyāpuṇanabhedanti attho. Yahinti yasmiṃ vinayādike piṭake. Yaṃ sampattiñca vipattiñca yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṃ pariyattibhedaṃ sampattiñca vipattiñcāpi yahiṃ yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti yojetabbaṃ. Ettha yathāti yehi upārambhādihetupariyāpuṇanādippakārehi upārambhanissaraṇadhammakosakarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṃ suppaṭipatti duppaṭipattīti etehi pakārehīti vuttaṃ hoti.
“阐明”和“解释”,这是依照前面所说的内容而说的,但从意义上讲,其实是同一回事。“堪受教诫者”,意思是能够安立教诫,所以叫堪受教诫者,也就是世尊。因为世尊具足正等正觉和大悲,以不颠倒地教导利益的方式,其言说堪为准量,所以能够颁布教诫;又因为世俗和胜义两种情况都存在,所以说“以教诫为多”。从这里往后,道理也都是这样。
Paridīpanā vibhāvanā cāti heṭṭhā vuttassa anurūpato vuttaṃ, atthato pana ekameva. Āṇārahenāti āṇaṃ ṭhapetuṃ arahatīti āṇāraho, bhagavā. So hi sammāsambuddhatāya mahākāruṇikatāya ca aviparītahitopadesakabhāvena pamāṇavacanattā āṇaṃ paṇetuṃ arahati, vohāraparamatthānampi sambhavato āha ‘‘āṇābāhullato’’ti. Ito paresupi eseva nayo.
“第一”指的是律藏。“多有过失者”指的是像Seyyasaka长老等人。他们因为过失太多,所以被称为“多有过失者”。“多”就是大量、繁多的意思;“过失”就是罪过、违犯;具有众多过失的人,就是“多有过失者”。在“种种意乐”等语句中,“意乐”就是内心深处的倾向。从义理上说,它既是见也是智;但从分类上说,则有四种。也就是说:依过去所行,在未来因缘成熟时应当生起的、称为常见与断见的邪见,以及称为顺谛智、业自作智的正见,这些都称为“意乐”。确实有这样的说法:
Paṭhamanti vinayapiṭakaṃ. Pacurāparādhā seyyasakattherādayo. Te hi dosabāhullato ‘‘pacurāparādhā’’ti vuttā. Pacuro bahuko bahulo aparādho doso vītikkamo yesaṃ te pacurāparādhā. Anekajjhāsayātiādīsu āsayova ajjhāsayo. So ca atthato diṭṭhi ñāṇañca, pabhedato pana catubbidhaṃ hoti. Tathā hi pubbacariyavasena āyatiṃ sati paccaye uppajjamānārahā sassatucchedasaṅkhātā micchādiṭṭhi saccānulomikañāṇakammassakataññāṇasaṅkhātā sammādiṭṭhi ca ‘‘āsayo’’ti vuccati. Vuttañhetaṃ –
“常见与断见,以及随顺忍。
如实智,这叫作意乐。”
‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā; Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaññita’’nti.
这四种意乐:众生安住其中,所以称为意乐。随眠有七种:欲贪、有贪、见、嗔、疑、慢、无明。就像鼠毒一样,一旦遇到因缘就会生起;那些将来会生起的烦恼,以及过去和现在的烦恼,也同样这样称呼。因为诸法的自性并不会因为时间不同而有所改变。行,是指贪行等六种根本行;如果按内部分类,则有很多种;如果按交往方式,则有六十三种。或者,行就是所行,分为善行和恶行两种。胜解,在《结文》中说:所谓胜解,就是像“我今天要出家,我今天要证得阿拉汉果”这样,以倾向于那种状态而生起的决定。而阿阇梨护法长老说:众生因为过去所行而有喜好。这种喜好有两种:低劣和殊胜。随顺,就是随顺意乐等。有“我、我所”想的人,就是依见、慢、爱而生起“我、我所”这样想法的人。如法,就是这里没有我,也没有我所,只有法而已——意思是随顺法的自性。
Idañca catubbidhaṃ āsayanti ettha sattā nivasantīti āsayoti vuccati. Anusayā kāmarāgabhavarāgadiṭṭhipaṭighavicikicchāmānāvijjāvasena satta. Mūsikavisaṃ viya kāraṇalābhe uppajjanārahā anāgatā kilesā, atītā paccuppannā ca tatheva vuccanti. Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthīti. Cariyāti rāgacariyādikā cha mūlacariyā, antarabhedena anekavidhā, saṃsaggavasena pana tesaṭṭhi honti. Atha vā cariyāti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. ‘‘Adhimutti nāma ‘ajjeva pabbajissāmi, ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmī’tiādinā tanninnabhāvena pavattamānaṃ sanniṭṭhāna’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘sattānaṃ pubbacariyavasena abhirucī’’ti vuttaṃ. Sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. Yathānulomanti ajjhāsayādīnaṃ anurūpaṃ. Ahaṃ mamāti saññinoti diṭṭhimānataṇhāvasena ahaṃ mamāti evaṃ pavattasaññino. Yathādhammanti natthettha attā attaniyaṃ vā, kevalaṃ dhammamattametanti evaṃ dhammasabhāvānurūpanti attho.
“防护与不防护”这里,守护就是防护,也就是以身业和语业不违犯。大的防护就是“大防护”。因为这里的“a-”是增长的意思,非否定,就像“无学之法”那样,所以意思是小防护和大防护。“解开见解”就是从见解中解脱出来。关于增上戒学等的分类,后面在《初波罗夷》的注释里会说明。在经藏原文中,因为以“远离诸欲”等广泛开示定,所以说“经藏中的增上心学”。“断除违犯”:即指通过身门和语门而违犯的那些杂染法或业杂染,断除它们便是“断除违犯”。由于随眠而在相续中持续流转的烦恼,即使遇到因缘而现起,也不能以破坏戒的方式违犯,所以说“戒是对治违犯的”。“断除现起”:烦恼以给机会的方式,占据并压制心中善法的生起,这就是现起;断除它,就是断除烦恼在心相续中生起的现起。“断除随眠”:随眠是以未断除的状态在相续中一再潜伏、遇到因缘就能生起的。它们一旦得到适合的因缘就能生起、已经具有力量的七种烦恼,就是欲贪等;断除它们就是断除随眠。而这些完全由圣道智慧断除,所以说“慧是对治随眠的”。
Saṃvarāsaṃvaroti ettha saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Mahanto saṃvaro asaṃvaro. Vuḍḍhiattho hi ayaṃ a-kāro yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti, tasmā khuddako mahanto ca saṃvaroti attho. Diṭṭhiviniveṭhanāti diṭṭhiyā vimocanaṃ. Adhisīlasikkhādīnaṃ vibhāgo parato paṭhamapārājikasaṃvaṇṇanāya āvi bhavissati. Suttantapāḷiyaṃ ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā samādhidesanābāhullato ‘‘suttantapiṭake adhicittasikkhā’’ti vuttaṃ. Vītikkamappahānaṃ kilesānanti saṃkilesadhammānaṃ kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvārehi vītikkamo, tassa pahānaṃ. Anusayavasena santāne anuvattantā kilesā kāraṇalābhe pariyuṭṭhitāpi sīlabhedavasena vītikkamituṃ na labhantīti āha ‘‘vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā’’ti. Pariyuṭṭhānappahānanti okāsadānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ, tassa pahānaṃ cittasantānesu uppattivasena kilesānaṃ pariyuṭṭhānassa pahānanti vuttaṃ hoti. Anusayappahānanti appahīnabhāvena santāne anu anu sayanakā kāraṇalābhe uppattiarahā anusayā. Te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā, tesaṃ pahānaṃ anusayappahānaṃ. Te ca sabbaso ariyamaggapaññāya pahīyantīti āha ‘‘anusayapaṭipakkhattā paññāyā’’ti.
“彼分断”:就像用灯光本身驱除黑暗一样,以布施等福行事所摄的每一种善分,断除每一种不善分,这称为“彼分断”。但在这里,应当理解为:以每一种善戒分断除每一种恶戒分,这就是“彼分断”。“镇伏断与正断”:在这里,以近行定和安止定所摄的定,通过阻止生起,就像用棍棒打水面浮苔一样,以镇伏的方式断除种种障碍法,这是镇伏断。由于修习四种圣道,在相应道者的相续中,以彻底不再生起的方式断除属于集谛的烦恼群,这是正断。“对恶行杂染的断除”:身恶行等是恶行,或者被烦恼所染污的行为是恶行。它在哪里生起,就正确地染污、逼迫、烧灼那个相续,所以是杂染;断除它,就是以彼分的方式断除以身语恶行方式生起的杂染。由于定是对治欲贪的,所以在经藏中说为断除渴爱杂染。由于开示离我执等的自性法,所以在阿毗达摩藏中说为断除见杂染。
Tadaṅgappahānanti dīpālokeneva tamassa dānādipuññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ ‘‘tadaṅgappahāna’’nti vuccati. Idha pana tena tena susīlyaṅgena tassa tassa dussīlyaṅgassa pahānaṃ ‘‘tadaṅgappahāna’’nti veditabbaṃ. Vikkhambhanasamaucchedappahānānīti ettha upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇānaṃ dhammānaṃ vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato santāne samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchedavasena pahānaṃ samucchedappahānaṃ. Duccaritasaṃkilesassa pahānanti kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ, kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ. Tadeva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ sammā kileseti bādhayati upatāpeti cāti saṃkileso, tassa pahānaṃ, kāyavacīduccaritavasena pavattasaṃkilesassa tadaṅgavasena pahānanti vuttaṃ hoti. Samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā suttantapiṭake taṇhāsaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ. Attādivinimuttasabhāvadhammappakāsanato abhidhammapiṭake diṭṭhisaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ.
这里说“在每一个之中”,应当理解为在这三藏中的每一藏里。“法就是巴利”:在这里,因为能让人明白殊胜、最上的戒等含义,因为是自性、是自然语言,也因为由佛等所说,所以殊胜的言语相续就是巴利,也就是教理之法。在《甘提帕达》中说:“‘法就是巴利’:在这里,能显示世尊所说之义和名称的音声本身就是巴利。”不过在阿毗达摩注释所写的锡兰《甘提帕达》中则这样说:世尊以心随顺自性之义和自性名称而安立的施设,称为巴利。如果只有音声才是巴利,那么巴利和说法就应该有差别。可是以心安立的巴利,除了发出言语声音之外,和说法并没有差别。同样,在开示说法时,除了发出言语声音之外,说法和以心安立的巴利被说成没有不同。而且后面说“说法就是施设”,因此说法和巴利没有差别,也就说明了巴利是施设。再者,如果说法和巴利是别异的,那就应该说“对巴利、巴利之义和说法如实通达”,然而并没有这样说,而是说“对巴利和巴利之义如实通达”,由此显示了巴利和说法没有差别。这样,后面开示“说法名为施设”时,由于和说法没有差别,也就已经说明了巴利是施设。
Ekamekasmiñcetthāti etesu tīsu piṭakesu ekamekasmiṃ piṭaketi attho daṭṭhabbo. Dhammoti pāḷīti ettha pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi, pariyattidhammo. ‘‘Dhammoti pāḷīti ettha bhagavatā vuccamānassa atthassa vohārassa ca dīpano saddoyeva pāḷi nāmā’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāya likhite sīhaḷagaṇṭhipade pana idaṃ vuttaṃ – sabhāvatthassa sabhāvavohārassa ca anurūpavasena bhagavatā manasā vavatthāpitā paṇḍatti pāḷīti vuccati. Yadi saddoyeva pāḷi siyā, pāḷiyā desanāya ca nānattena bhavitabbaṃ. Manasā vavatthāpitāya ca pāḷiyā vacībhedakaraṇamattaṃ ṭhapetvā desanāya nānattaṃ natthi. Tathā hi desanaṃ dassentena manasā vavatthāpitāya pāḷiyā desanāti vacībhedakaraṇamattaṃ vinā pāḷiyā saha desanāya anaññathā vuttā. Tathā ca upari ‘‘desanāti paññattī’’ti vuttattā desanāya anaññabhāvena pāḷiyā paṇṇattibhāvo kathito hoti. Apica yadi pāḷiyā aññāyeva desanā siyā, ‘‘pāḷiyā ca pāḷiatthassa ca desanāya ca yathābhūtāvabodho’’ti vattabbaṃ siyā, evaṃ pana avatvā ‘‘pāḷiyā ca pāḷiatthassa ca yathābhūtāvabodho’’ti vuttattā pāḷiyā desanāya ca anaññabhāvo dassito hoti. Evañca katvā upari ‘‘desanā nāma paññattī’’ti dassentena desanāya anaññabhāvato pāḷiyā paṇṇattibhāvo kathitova hotīti.
这里再问:如果按“只有声音才是巴利”这个立场,那么法本身也是以声音为体性,法和说法又有什么区别呢?应当这样理解:先前已经确定下来的、能让人知道各种不同含义并且通过领受等方式来把握的声音组合,就是法;后来为了让他人理解而发起、能阐明那种含义的声音,就是说法。或者也可以说,能生起上述声音的心生起,就是说法,因为“通过它使声音生起、发出”,就像妄语等情况一样。在那种情况下,能生起妄语等的思,也被用妄语等声音来称呼。
Ettha ca ‘‘saddoyeva pāḷi nāmā’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassapi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ ko visesoti ce? Tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto uggahaṇādivasena ca pubbe vavatthāpito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsako saddo desanāti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā ‘‘desīyati samuṭṭhāpīyati saddo etenā’’ti katvā musāvādādayo viya. Tatthāpi hi musāvādādisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādādisaddena voharīyati.
在这三者当中,所谓“法、义、教说、通达”,是指巴利的意义、巴利的教说、巴利意义的通达;这三者都属于巴利的范围。因此,律藏等作为其意义、教说和通达的所依,是合理的。但如果说三藏本身就是巴利,那它们又怎么能作为“法”的所依呢?因为巴利总集是部分巴利的所依。总集相对于部分而言被称为所依,就像说“树上的树枝”一样。这里,由于法和义等难以通达,依于这些法,律等才是甚深的。这样一来,律等也具有四种甚深性。因此,正是法和义等因为难以通达而甚深,并不是律等甚深。不应这样责难,因为律等本身的甚深性,是直接从“境”和“有境者”的角度来说的。因为“法”就是律等,它们的“境”是“义”,而“教说”和“通达”是以法与义为境。其中,由于通达难以达成,应知法与义难以通达;由于教说之智难以达成,应知教说难以通达。又因为通达无法被生起,而要生起以通达为境之智也很困难,所以应知通达难以通达。“艰难地深入”即“难通达”。以一分通达的劣慧者,不能获得立足处,所以说“且是不可获得立足处”。在“一一”中,即在一一藏中。“于此”即于此等藏中。这是限定用法中的依格。
Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha pāḷiattho pāḷidesanā pāḷiatthapaṭivedho cāti ime tayo pāḷivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthassa desanāya paṭivedhassa ca ādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana pāḷiyoyevāti tesaṃ dhammassa ādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti ce? Pāḷisamudāyassa avayavapāḷiyā ādhārabhāvato. Avayavassa hi samudāyo ādhārabhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Ettha ca dhammādīnaṃ dukkhogāhabhāvato tehi dhammādīhi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnampi catubbidho gambhīrabhāvo vuttoyeva, tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na vinayādayoti na codetabbametaṃ sammukhena visayavisayīmukhena ca vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattā. Dhammo hi vinayādayo, tesaṃ visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhāti. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo. Paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā taṃvisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Dukkhena ogayhantīti dukkhogāhā. Ekadesena ogāhantehipi mandabuddhīhi patiṭṭhā laddhuṃ na sakkāti āha ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā cā’’ti. Ekamekasminti ekekasmiṃ piṭake. Etthāti etesu piṭakesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ.
现在,为了说明依照因、因之果等来说也有甚深性,说了“另一种理趣”等话。“因”就是缘。因为它把自己的果赋予、安立,所以被称为“法”。那么,这里“法”这个词作为“因”的同义词,怎么让人知道呢?所以说“因为已经说过”等话。有人问:通过“于因的智是法无碍解”这句话,怎么能知道“法”就是因呢?回答:因为在对“法无碍解”这个复合词展示其各组成部分的含义时,说了“于因的智”。在“对法的无碍解就是法无碍解”中,展示“法”这个词的含义时说了“于因”,展示“无碍解”这个词的含义时说了“智”。所以,说“因”和“法”是同义词、“智”和“无碍解”是同义词,就成立“法”即是因。同样,通过“于因之果的智是义无碍解”这句话,也应该知道“义”即是因之果这一点已经成立。因的果就是因之果。而它因为随顺因而被了知、被证得、被达到,所以被称为“义”。
Idāni hetuhetuphalādīnaṃ vasenapi gambhīrabhāvaṃ dassento āha ‘‘aparo nayo’’tiādi. Hetūti paccayo. So hi attano phalaṃ dahati vidahatīti dhammoti vuccati. Dhammasaddassa cettha hetupariyāyatā kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Nanu ca ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti etena vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṃ viññāyatīti ce? Dhammapaṭisambhidāti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā dhammapaṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetudhammasaddā ekatthā ñāṇapaṭisambhidāsaddā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvo. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāti etena vacanena sādhito atthassa hetuphalabhāvopi evameva daṭṭhabbo. Hetuno phalaṃ hetuphalaṃ. Tañca yasmā hetuanusārena arīyati adhigamīyati sampāpuṇīyati, tasmā atthoti vuccati.
在“如法”这个词里,“法”这个字涵盖了因、果以及一切。因为“法”这个词是表示自性的,不是表示教典或因性的,所以“如法”的意思是:无论是无明等还是行等,哪一种法,就在那一种法上。或者,“如法”就是随顺于法。教说也像证悟一样,因为开显了不颠倒的所缘境而随顺于法运转,正因如此,才被称为不颠倒的言说。“法言说”就是具备义与文的不颠倒的言说。在这里,“被言说”所以叫“言说”,指的是声音。由此显示了《分别论》718节中所说的“于彼,于法之词句、言说中的智是辞辨析”里的“法之词句”,因为教说具有声音的自性。同样,在《无碍解分别》的巴利文中也说了辞辨析有有限所缘等状态。在注释书里也通过“以那自性词句、声音为所缘”等说法,显示了以声音为所缘。同样,在确定了“这个声音是此义的能诠”这种能诠与所诠的关系之后,由于随顺地开显各各言说之义而运转,声音就被称为教说。“意图”这个词,由此表明:“教说即施设”这句话是针对法之词句言说说的,不是针对脱离这个之外的施设说的。因为“教说”是借此开示义,即以某种方式令知,或以某种方式而知,所以法之词句言说被称为施设。这样,在“教说即声音”这一派中,应该知道这个意思。然而在“教说即施设”这一点上,施设论者则这样说:虽然在“法言说”中,“被言说”所以叫“言说”,指的是声音而不是施设,但尽管如此,当声音被说出时,依照与之相应的言说而取,由于通过那言说了知了所开示的义,所以在声音被说出时,与之相应的施设也以因的方便而被说到了。或者,由于没有说“法言说即义”,而说“法言说即意图”,这就正好表明了教说并不是声音。
Yathādhammanti ettha dhammasaddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ saṅgaṇhāti. Sabhāvavācako hesa dhammasaddo, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjādisaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammānurūpaṃ vā yathādhammaṃ. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītavisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati, tatoyeva ca aviparītābhilāpoti vuccati. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Ettha ca abhilappatīti abhilāpoti saddo vuccati. Etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) ettha vuttaṃ dhammaniruttiṃ dasseti saddasabhāvattā desanāya. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 718 ādayo) vutto. Aṭṭhakathāyañca (vibha. aṭṭha. 718) ‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā saddārammaṇatā dassitā. Tathā hi imassa atthassa ayaṃ saddo vācakoti vacanavacanatthe vavatthapetvā taṃtaṃvacanatthavibhāvanavasena pavattito saddo desanāti vuccati. Adhippāyoti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tato vinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti adhippāyaṃ dasseti. Desīyati attho etenāti hi desanā, pakārena ñāpīyati etena, pakārato ñāpetīti vā paññattīti dhammaniruttābhilāpo vuccati. Evaṃ ‘‘desanā nāma saddo’’ti imasmiṃ pakkhe ayamattho veditabbo. ‘‘Desanāti paññattī’’ti ettha paññattivādino pana evaṃ vadanti – kiñcāpi ‘‘dhammābhilāpo’’ti ettha abhilappatīti abhilāpoti saddo vuccati, na paṇṇatti, tathāpi sadde vuccamāne tadanurūpaṃ vohāraṃ gahetvā tena vohārena dīpitassa atthassa jānanato sadde kathite tadanurūpā paṇṇattipi kāraṇūpacārena kathitāyeva hoti. Atha vā ‘‘dhammābhilāpoti attho’’ti avatvā ‘‘dhammābhilāpoti adhippāyo’’ti vuttattā desanā nāma saddo na hotīti dīpitamevāti.
现在,为了说明通达,他说:“通达就是现观。”被洞彻的智,称为通达;或者,通过它而洞彻了知,所以叫通达。完全通达就是现观;或者,通过它而完全通达,所以叫现观。现在,为了从现观的分类、现观的方式、所缘和自性这几方面把它讲清楚,他说了“那个现观有世间和出世间”等话。从所缘境和不迷乱两方面来了知,这是这里的关联。其中,从所缘境方面说,随顺义等而在法等上来了知,也就是:以无明等法为所缘、以行等义为所缘、以这两者的施设为所缘的世间了知。然而,从不迷乱方面说,随顺义等而在法等上来了知,则是以涅槃为所缘、与道相应、摧毁对前面所说的法、义、施设之迷乱的出世间现观。就像这样说:“这是因,这是它的果,这是随顺这两者的假名”——这样,以作所缘的方式,世间智从所缘境方面洞彻了知;而出世间智则因为以道智断除了对因、因之果等的迷乱,所以从不迷乱方面洞彻了知。“随顺义而在法中”:无明是因,诸行是从因生起的;无明使诸行生起——这样,随顺果而在因中,这是意思。或者,在福行、非福行、不动行这三者中,与非福行相应的无明是缘,对其余的则各自随顺相应——这样,随顺果而在因中通达,这是意思。“随顺法而在义中”:通过“以无明为缘而有诸行”等,随顺因而在果中了知,这是意思。“随顺施设之路而在施设中”:随顺施设所表达的法而在施设中了知,这是意思。
Idāni paṭivedhaṃ niddisanto āha ‘‘paṭivedhoti abhisamayo’’ti. Paṭivijjhatīti ñāṇaṃ paṭivedhoti vuccati. Paṭivijjhanti etenāti vā paṭivedho , abhisametīti abhisamayo, abhisamenti etenāti vā abhisamayo. Idāni abhisamayappabhedato abhisamayappakārato ārammaṇato sabhāvato ca pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘so ca lokiyalokuttaro’’tiādimāha. Visayato asammohato ca avabodhoti sambandho. Tattha visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nāma avijjādidhammārammaṇo saṅkhārādiatthārammaṇo tadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo avabodho. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho pana nibbānārammaṇo maggayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayo. Tathā hi ‘‘ayaṃ hetu, idamassa phalaṃ, ayaṃ tadubhayānurūpo vohāro’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena lokiyañāṇaṃ visayato paṭivijjhati, lokuttarañāṇaṃ pana hetuhetuphalādīsu sammohassa maggañāṇena samucchinnattā asammohato paṭivijjhati. Atthānurūpaṃ dhammesūti avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, saṅkhāre uppādeti avijjāti evaṃ kāriyānurūpaṃ kāraṇesūti attho. Atha vā puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhāresu tīsu apuññābhisaṅkhārassa sampayuttaavijjā paccayo, itaresaṃ yathānurūpantiādinā kāriyānurūpaṃ kāraṇesu paṭivedhoti attho. Dhammānurūpaṃ atthesūti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā kāraṇānurūpaṃ kāriyesu avabodhoti attho. Paññattipathānurūpaṃ paññattīsūti paññattiyā vuccamānadhammānurūpaṃ paṇṇattīsu avabodhoti attho.
为了通过前面所说的法等内容来显示三藏的深奥,现在他说“如今,因为在这些藏中”等等。“法类”是指因的分别,或者就是因本身。“义类”是指果的分别,或者就是果本身。“而此教说”——这是句子的连接关系。“在此处”——意思是在这些各自所属三藏中的法、义、教说当中,那个证悟。“难通达”:在这里,因为无明、行等法和义难以证悟,所以难通达;又因为安立它们很困难,无法使教说生起、成为所缘,也无法使称为证悟的证悟生起、成为所缘,所以应当知道这是难通达。“如此也”:这个“也”字把前面所说的其他方式总括在一起。“在此”:就是在这三藏中。“义已说”:已经说过、已经注释过的义是它所有的,所以叫“义已说”。
Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Dhammajātanti kāraṇappabhedo kāraṇameva vā. Atthajātanti kāriyappabhedo kāriyameva vā. Yā cāyaṃ desanāti sambandho. Yo cetthāti etāsu taṃtaṃpiṭakagatāsu dhammatthadesanāsu yo paṭivedhoti attho. Dukkhogāhanti ettha avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā. Tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato desanāya paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa ca uppādanavisayīkaraṇānaṃ asakkuṇeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā. Evampīti pisaddo pubbe vuttappakārantaraṃ sampiṇḍeti. Etthāti etesu tīsu piṭakesu. Vuttatthāti vutto saṃvaṇṇito attho assāti vuttatthā.
在三藏中:这里应当从“各各”这一补充说明,或者从论典的角度来理解。“教法类别”:“教法”就是学习。这里“教法”这个词是表示学习的意思,并不是指圣典的另一种说法,所以这里的含义应当这样理解:“在三藏中,应当看到、应当知道各各的学习方式。”正因为如此,三部《结集注》中也说:“教法就是学习方式。”另一种说法是,应当以三种方式学习的圣典本身才称为教法,正因为如此,《阿毗达摩注》所记载的锡兰《结集注》中说:“教法就是圣典的次第。”这样一来,从与蛇喻的学习方式相关联的角度,也可以把蛇喻教法说为圣典,这样安立之后,后面“因为诘难等原因而学习的蛇喻”这一解释也就说得通了。因为在那里,正是被错误执取、被学习的圣典才可以这样说。“蛇喻”:蛇的执取是它的比喻,所以叫蛇喻。这里应当知道,“蛇的执取”是用“蛇”这个词来表达的。就像“食饼者”中,是用“饼”这个词来表达吃饼一样,这里是拿蛇的执取来比喻所执取的教法,而不是拿蛇本身来比喻。或者说,本来应当说“蛇执取喻”,但省略了中间的词,就说成“蛇喻”,就像“唇口”等词一样。这里“蛇”指的是毒蛇。“毒”是毒性的名称。而它对于那条蛇来说是足够、完全的,所以它拥有完全、圆满的毒,于是省略鼻音、加上“达”音,就说成“蛇”。另一种说法是,它拥有足以夺命的毒,所以叫蛇。“出离义”:从轮回之苦中出离是它的意义和目的,所以叫出离义。“库藏者教法”:这里,任职于库藏的人叫库藏者,像库藏者一样的库藏者,就是护持法宝的人。不观待其他意义,仅仅作为库藏者而拥有的教法,就叫库藏者教法。
Tīsupiṭakesūti ettha ‘‘ekekasmi’’nti adhikārato pakaraṇato vā veditabbaṃ. Pariyattibhedoti pariyāpuṇanaṃ pariyatti. Pariyāpuṇanavācako hettha pariyattisaddo, na pāḷipariyāyo, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo ‘‘tīsu piṭakesu ekekasmiṃ pariyāpuṇanappakāro daṭṭhabbo ñātabbo’’ti. Tatoyeva ca ‘‘pariyattiyo pariyāpuṇanappakārā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Atha vā tīhi pakārehi pariyāpuṇitabbā pāḷiyo eva pariyattīti vuccanti, tatoyeva ca ‘‘pariyattiyo pāḷikkamā’’ti abhidhammaṭṭhakathāya likhite sīhaḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Evampi hi alagaddūpamāpariyāpuṇanayogato alagaddūpamā pariyattīti pāḷipi sakkā vattuṃ, evañca katvā ‘‘duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamā’’ti parato niddesavacanampi upapannaṃ hoti. Tattha hi pāḷiyeva duggahitā pariyāpuṭāti vattuṃ vaṭṭati. Alagaddūpamāti alagaddo alagaddaggahaṇaṃ upamā etissāti alagaddūpamā. Alagaddassa gahaṇañhettha alagaddasaddena vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Āpūpiko’’ti ettha apūpasaddena apūpakhādanaṃ viya alagaddaggahaṇena gahitapariyatti upamīyati, na pana alagaddena. ‘‘Alagaddaggahaṇūpamā’’ti vā vattabbe majjhepadalopaṃ katvā ‘‘alagaddūpamā’’ti vuttaṃ ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya. Alagaddoti cettha āsīviso vuccati. Gadoti hi visassa nāmaṃ. Tañca tassa alaṃ paripuṇṇaṃ atthi, tasmā alaṃ pariyatto paripuṇṇo gado assāti anunāsikalopaṃ dakārāgamañca katvā ‘‘alagaddo’’ti vuccati. Atha vā alaṃ jīvitaharaṇe samattho gado assāti alagaddo. Nissaraṇatthāti vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ attho payojanaṃ etissāti nissaraṇatthā. Bhaṇḍāgārikapariyattīti ettha bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viya bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.
“恶取”就是取得很糟糕。为了说明什么叫做“恶取”,他说“为了诘难等因而学”,意思是:为了诘难、为了从议论中脱身等因而学。为了利养、恭敬等因而学,也应该知道是包括在这里面的。这一点在《蛇喻经注》里已经说过:
Duggahitāti duṭṭhu gahitā. Duggahitabhāvameva vibhāvento āha ‘‘upārambhādihetu pariyāpuṭā’’ti, upārambhā itivādappamokkhādihetu uggahitāti attho. Lābhasakkārādihetu pariyāpuṇanampi ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Vuttañhetaṃ alagaddasuttaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.239) –
如果有人只是为了得到衣服等供养,或者为了在四众之中被人知道,才去学习佛语,那么他这种学习就叫“蛇喻式的学习”。因为这样学习佛语,倒不如不学佛语而去睡觉,反而更好。
‘‘Yo hi buddhavacanaṃ ‘evaṃ cīvarādīni vā labhissāmi, catuparisamajjhe vā maṃ jānissantī’ti lābhasakkārādihetu pariyāpuṇāti, tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma. Evaṃ pariyāpuṇanato hi buddhavacanaṃ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṃ varatara’’nti.
难道不是以捉蛇为譬喻的教理被称为蛇喻吗?如果是这样,那么即使善巧掌握的教理,也应当可以称为蛇喻,因为经里正是以捉蛇作譬喻来说的。确实是这样说的——
Nanu ca alagaddaggahaṇūpamā pariyatti alagaddūpamāti vuccati, evañca sati suggahitāpi pariyatti alagaddūpamāti vattuṃ vaṭṭati tatthāpi alagaddaggahaṇassa upamābhāvena pāḷiyaṃ vuttattā. Vuttañhetaṃ –
比丘们,就像有个男人想要蛇、寻找蛇、到处找蛇。他看见一条大蛇,用带山羊蹄形状的棍子把它牢牢制住,用带山羊蹄形状的棍子牢牢制住后,紧紧抓住它的脖子。比丘们,即使那条蛇用身体缠住那个男人的手、手臂或其他某个肢体,他也不会因此而死或遭受濒死的痛苦。为什么呢?比丘们,因为那条蛇被牢牢抓住了。同样地,比丘们,在这里,有些善男子学习法——契经、应颂……
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggaṇheyya, ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggahetvā gīvāya suggahitaṃ gaṇheyya. Kiñcāpi so, bhikkhave, alagaddo tassa purisassa hatthaṃ vā bāhaṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhogehi paliveṭheyya, atha kho so neva tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu, suggahitattā, bhikkhave, alagaddassa, evameva kho, bhikkhave, idhekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ geyya’’ntiādi (ma. ni. 1.239).
所以,这里说的“只有错学的教理才像蛇喻”这个区别,是怎么知道的呢?也就是说,为什么错学、为了批评等目的而学来的教理被称为蛇喻?确实如此,但要知道,这是用排除法来说的。因为以出离为目的的教理和以库藏为目的的教理是分开列出的,所以通过排除法可以知道,以错误抓蛇为比喻的教理就是蛇喻。因为正确掌握的教理,要么是以出离为目的的教理,要么是以库藏为目的的教理。因此说得好:“错学、为了批评等目的而学来的教理是蛇喻。”所谓“针对……”,是指针对那种对教理的错误掌握。所谓“已说”,是指在《蛇喻经》中说的。
Tasmā idha duggahitā eva pariyatti alagaddūpamāti ayaṃ viseso kuto viññāyati, yena duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamāti vuccatīti? Saccametaṃ, idaṃ pana pārisesañāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi nissaraṇatthabhaṇḍāgārikapariyattīnaṃ visuṃ gahitattā pārisesato alagaddassa duggahaṇūpamā pariyatti alagaddūpamāti viññāyati. Suggahaṇūpamā hi pariyatti nissaraṇatthā vā hoti bhaṇḍāgārikapariyatti vā, tasmā suvuttametaṃ ‘‘duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamā’’ti. Yaṃ sandhāyāti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya. Vuttanti alagaddasutte vuttaṃ.
“抓蛇的人”就是需要毒蛇的人。他寻找蛇、到处找蛇,靠的是自己的戒行,所以叫“找蛇的人”。“正在到处寻找蛇”意思是,为了找到蛇而四处奔走。“身”指的是身体。“手或臂”这里,从手腕到指尖应当理解为“手”,连同前臂在内的其余部分就是“臂”。不过有些地方也说“从肘到指尖都算手”。“其余肢节”是指除了上面所说的手和臂之外,身体剩下的部分应当理解为“肢节”。“由此原因”就是以此为因、以此为理由的意思。这里是不把前一词的语尾省略而作出的说明。对于“由此原因”这一说法,若按“那在手足等处的咬伤是它的原因、它的因由”来说,本应说“那原因”,但这里是在前一词中作离格、又未将其省略而作出的说明。“那是什么原因”是指,所说的在手足等处的咬伤以及以此为因的死亡等结局,那是什么原因、由什么因由呢?“在此”是指在教法中。“有些愚人”是指有些空虚无用之人。“法”是指巴利法。“学习”是指掌握,也就是通过诵读令其熟记于心并持守。“义”是指如实的所说义与目的义。“不审察”是指不把握、不善思。这里所说的是:“在这个地方说了戒,在这里说了定,在这里说了慧,我们要圆满它”,如此对所说义与目的义,不以“戒是定的原因,定是观的原因”等这样的方式去把握。“不审察”是指不审察者的。“不能忍受审察”是指不能忍受审察之慧,意思是,经审察、以慧见、生欢喜而后应当取受,他们却不是这样。以此显示这个道理:“对于他们,以慧不审察义者,那些法不现起,不能这样了知:‘在这个地方说了戒、定、观、道、果、轮回、还灭。’”
Alagaddatthikoti āsīvisatthiko. Alagaddaṃ gavesati pariyesati sīlenāti alagaddagavesī. Alagaddapariyesanaṃ caramānoti alagaddapariyesanatthaṃ caramāno. Bhogeti sarīre. Hatthe vā bāhāyavāti ettha maṇibandhako yāva agganakhā ‘‘hattho’’ti veditabbo, saddhiṃ aggabāhāya avasesā ‘‘bāhā’’ti. Katthaci pana ‘‘kapparato paṭṭhāyapi yāva agganakhā hattho’’ti vuccati. Aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅgeti vuttalakkhaṇaṃ hatthañca bāhañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ ‘‘aṅgapaccaṅga’’nti veditabbaṃ. Tatonidānanti taṃnidānaṃ, taṃkāraṇāti vuttaṃ hoti. Purimapade hi vibhattialopaṃ katvā niddeso. Taṃ hatthādīsu ḍaṃsanaṃ nidānaṃ kāraṇaṃ etassāti taṃnidānanti hi vattabbe ‘‘tatonidāna’’nti purimapade paccatte nissakkavacanaṃ katvā tassa ca lopaṃ akatvā niddeso. Taṃ kissa hetūti yaṃ vuttaṃ hatthādīsu ḍaṃsanaṃ taṃnidānañca maraṇādiupagamanaṃ, taṃ kissa hetu kena kāraṇenāti ce. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ekacce moghapurisāti ekacce tucchapurisā. Dhammanti pāḷidhammaṃ. Pariyāpuṇantīti uggaṇhantīti attho, sajjhāyanti ceva vācuggatā karontā dhārenti cāti vuttaṃ hoti. Atthanti yathābhūtaṃ bhāsitatthaṃ payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na pariggaṇhanti na vicārenti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā kathitā, mayañca taṃ pūressāmā’’ti evaṃ bhāsitatthaṃ payojanatthañca ‘‘sīlaṃ samādhissa kāraṇaṃ, samādhi vipassanāyā’’tiādinā na pariggaṇhantīti. Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṃ. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ nakkhamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo. Tena imamatthaṃ dīpeti ‘‘tesaṃ paññāya atthaṃ anupaparikkhantānaṃ te dhammā na upaṭṭhahanti, ‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ, samādhi, vipassanā, maggo, phalaṃ, vaṭṭaṃ, vivaṭṭaṃ kathita’nti evaṃ jānituṃ na sakkā hontī’’ti.