4. 对“逐别说”的注释·2. 抉择理趣会合的注释
道生起义注 · 96 段
2. 抉择理趣会合的注释巴利
2. Vicayahārasampātavaṇṇanā
53 53. 这样显示了教说理趣的相应之后,现在要显示抉择理趣的相应。因为对教说理趣中句义的抉择就是抉择理趣,所以,为了通过把教说理趣中已被确定为颠倒之因的渴爱,按善等分类来加以抉择,从而显示抉择理趣的相应,便开始了“其中,渴爱有两种”等说法。其中,“善”是指以善法为所缘的渴爱。这里“善”这个词,应当像《巴希帝咖经》等中那样,理解为“无过失”的意思。那么,为什么在这里把渴爱以“善”这一名目提出来呢?前面在教说理趣中,已经以颠倒之因的方式提出渴爱,并依它显示了杂染的一面。然而,为了以种种辩才,在这里也通过渴爱这一门来显示清净的一面,所以以“善”这一名目提出渴爱。其中,“令趋向轮回”就是趣向轮回,意思是轮回的引导者。“令趋向损减、趋向涅槃”就是趣向损减者。那么,渴爱怎么会是趣向损减的呢?回答说:是“断除渴爱”。这是作为彼分断等断除之因的渴爱。那么,完全有过失的渴爱,怎么会有善的性质呢?因为从应当修习的角度来说。就像渴爱一样,慢也有两种,有善的也有不善的,并非只有渴爱如此。因此,以渴爱为例而说到了慢。巴利
53. Evaṃ desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro, tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘tattha taṇhā duvidhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kusalāti kusaladhammārammaṇā. Kusala-saddo cettha bāhitikasutte (ma. ni. 2.358 ādayo) viya anavajjatthe daṭṭhabbo. Kasmā panettha taṇhā kusalapariyāyena uddhaṭā? Heṭṭhā desanāhāre vipallāsahetubhāvena taṇhaṃ uddharitvā tassā vasena saṃkilesapakkho dassito. Vicittapaṭibhānatāya pana idhāpi taṇhāmukheneva vodānapakkhaṃ dassetuṃ kusalapariyāyena taṇhā uddhaṭā. Tattha saṃsāraṃ gametīti saṃsāragāminī, saṃsāranāyikāti attho. Apacayaṃ nibbānaṃ gametīti apacayagāminī. Kathaṃ pana taṇhā apacayagāminīti? Āha ‘‘pahānataṇhā’’ti. Tadaṅgādippahānassa hetubhūtā taṇhā. Kathaṃ pana ekantasāvajjāya taṇhāya kusalabhāvoti? Sevitabbabhāvato. Yathā taṇhā, evaṃ mānopi duvidho kusalopi akusalopi, na taṇhā evāti taṇhāya nidassanabhāvena māno vutto.
在这里,为了说明慢具有所想要的善等性质,而说了“依止某种慢……”等话。世尊确实这样说过:“帝释,我说慢有两种:一种是可以亲近的,一种是不可以亲近的”等等。“依止出离的忧”等话,则是为了显示被称为“善”的渴爱本身的面貌而说的。其中,所谓依止出离的忧,就是——巴利
Tattha mānassa yathādhippetaṃ kusalādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ mānaṃ nissāyā’’tiādimāha. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘mānamahaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’’tiādi. Yaṃ nekkhammassitaṃ domanassantiādi ‘‘kusalā’’ti vuttataṇhāya sarūpadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma –
在这里,哪六种是依于出离的忧?就是:已经知道色的无常、变易、离欲、灭尽,并且如实地以正慧看见“过去的色和现在的色,这一切色都是无常、苦、变易法”,然后对无上的解脱生起渴望:“我什么时候才能进入并安住于圣者们现在所进入、所安住的那个境界呢?”像这样对无上的解脱生起渴望时,就生起渴望,以渴望为缘,就产生忧。像这样的忧,就叫做依于出离的忧。巴利
‘‘Tattha katamāni cha nekkhammassitāni domanassāni? Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbete rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihā, pihāpaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammassitaṃ domanassa’’nti (ma. ni. 3.307) –
在六门中,当合意的所缘出现在面前时,他对被称为无上解脱的圣果法生起渴望;为了证得它,他以无常等方式修观,却无法精勤努力,于是悲伤地忧叹:“这半个月、这个月、这一年,我精勤修观,却没能证得圣者的境界。”这样生起的忧,因为是以出离、观、随念、初禅等作为修行之因而生起的,所以叫做出离所依的忧。这种被称为“渴望”的渴爱是善的。为什么?因为离贪而得的心解脱,是以它为所缘的善法。这里说的是:离贪而得的心解脱,并不是自性上是善的,而是从“没有过失”这个意义上说是善的。由于它是为了那个目标而生起的,所以以它为所缘的渴爱,因为以善法为所缘,也就成为善的。离无明而得的慧解脱,从“没有过失”这个意义上说是善的。依靠那个慧解脱,在“因此,守护心的人”这首偈颂中,才说“能舍断一切恶趣”。巴利
Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhāpetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhāpetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ, imampi saṃvaccharaṃ, vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ sampāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannaṃ domanassaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamajjhānādivasena paṭipattiyā hetubhāvena uppajjanato nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma. Ayaṃ taṇhā kusalāti ayaṃ ‘‘pihā’’ti vuttā taṇhā kusalā. Kathaṃ? Rāgavirāgā cetovimutti, tadārammaṇā kusalāti. Idaṃ vuttaṃ hoti – rāgavirāgā cetovimutti, na sabhāvena kusalā, anavajjaṭṭhena kusalā. Taṃ uddissa pavattiyā tadārammaṇā pana taṇhā kusalārammaṇatāya kusalāti. Avijjāvirāgā paññāvimutti anavajjaṭṭhena kusalā. Tassāti paññāvimuttiyā . Yāya vasena ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāyaṃ ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti vuttaṃ.
于是,为了藉由在长久地经历观的别住之后,依苦行道、迟钝神通而证得的慧解脱,来显示其抉择理趣,便开始了“它的简择是什么”等论述。其中,因为慧解脱以圣道为根本,所以先指出以第四禅为立足处的圣道诸法,接着为了显示它们生起的前行修法,才说“应在何处见?在第四禅中见”等。这里的“到达彼岸”,是指修到最高程度的第四禅修习。为了说明那被称为具足八支的第四禅心,才说了“清净”等。巴利
Iti cirataraṃ vipassanāparivāsaṃ parivasitvā dukkhāpaṭipadādandhābhiññāya adhigatāya paññāvimuttiyā vasena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘tassā ko pavicayo’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yasmā paññāvimutti ariyamaggamūlikā, tasmā catutthajjhānapādake ariyamaggadhamme uddisitvā tesaṃ āgamanapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘kattha daṭṭhabbo, catutthe jhāne’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāramitāyāti ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya. Yehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ vuttaṃ, tāni aṅgāni dassetuṃ ‘‘parisuddha’’ntiādi vuttaṃ.
在这里,因为舍与念清净,所以是清净的。正因为清净,才说它洁白、光明。由于断除了乐等缘的伤害,远离了贪等垢秽,所以是无秽。正因为无秽,才是已离随烦恼——因为垢秽确实会污染心。由于善加修习,它变得柔软,达到了自在,这就是这里的意思。安住在自在之中的心,就称为柔软。正因为柔软,才是适业的,意思是堪能作业、适合作业。柔软的心确实是适业的,正如经中所说:比丘们,这样修习的心,就成为柔软和适业的。由于安住在这些清净等状态中,所以是安住。正因为安住,才到达不动,意思是不动摇、无扰动。或者也可以说,由于柔软和适业,心安住于自在之中,所以是安住。由于被信等法所摄持,所以到达不动。被信摄持的心,不会因为无信而动摇;被精进摄持的心,不会因为懈怠而动摇;被念摄持的心,不会因为放逸而动摇;被定摄持的心,不会因为掉举而动摇;被慧摄持的心,不会因为无明而动摇;已到达光明的心,不会因为烦恼的黑暗而动摇。被这六种法摄持,就到达不动。这样具足八支的心,就适合发起趣向,适合为了证悟那些应以证智证得的法而证悟。巴利
Tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhaṃ. Parisuddhattā eva pariyodātaṃ, pabhassaranti vuttaṃ hoti. Sukhādīnaṃ paccayaghātena vītarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇaṃ. Anaṅgaṇattā eva vigatūpakkilesaṃ, aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati, subhāvitattā mudubhūtaṃ vasibhāvappattanti attho. Vase vattamānañhi cittaṃ ‘‘mudū’’ti vuccati. Muduttā eva ca kammaniyaṃ, kammakkhamaṃ kammayogganti attho. Muduñhi cittaṃ kammaniyaṃ hoti , evaṃ bhāvitaṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.22). Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhitaṃ. Ṭhitattāyeva āneñjappattaṃ, acalaṃ niriñjananti attho. Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhitaṃ. Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappattaṃ. Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati, vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati, satipariggahitaṃ pamādena na iñjati, samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati, paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati. Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti. Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya.
另一种解释方式:由第四禅定而安止的心,因为远离了诸盖,所以是清净的;因为超越了寻、伺等,所以是洁白明亮的;因为那些与获得禅那相违背的、被欲求所驱使而现起的、以种种忿怒等为缘的恶法不存在,所以是无垢的。所谓被欲求所驱使,意思是依着欲求而行动、沉溺于欲求、被欲求推动而生起的、以忿怒等为缘的各种恶法。由于贪欲等心的随烦恼已经离去,所以是已离随烦恼的。这两项也应当依据《无垢经》和《事经》(《中部》1.57以下;70以下)来理解。由于达到了自在,所以是柔软的;由于达到了神足的状态,所以是适业的;由于修习圆满而达到了殊胜的状态,所以是安住的、到达不动的。正如达到不动的状态就叫作到达不动,同样也就是安住,这是它的含义。如此,具足这八支的心,就成为能够引导的心,成为为了实证那些应以神通证得的法而作为基础、作为近依的。因此他说:他在那里证得了八种功德,即六种神通和两种殊胜。巴利
Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhitaṃ cittaṃ nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhaṃ. Vitakkādisamatikkamena pariyodātaṃ. Jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaapaccayānanti attho. Abhijjhādīnaṃ cittupakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilesaṃ. Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānaṃ (ma. ni. 1.57 ādayo; 70 ādayo) vasena veditabbaṃ. Vasippattiyā mudubhūtaṃ. Iddhipādabhāvūpagamena kammaniyaṃ. Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhitaṃ āneñjappattaṃ. Yathā āneñjabhāvappattaṃ āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhitanti attho. Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti. Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ. Tenevāha – ‘‘so tattha aṭṭhavidhaṃ adhigacchati cha abhiññā dve ca visese’’ti.
这里,“他”指已经证得第四禅的修行者。“在那里”指在作为依止处的第四禅中。“证得八种”意思是证得八种功德。那么这八种功德是什么呢?回答说:“六种神通和两种殊胜”,也就是意所成神通和观智。“那心”指第四禅的心。通过“因为它清净,所以它洁白”等说法,表明前前是后后的因。“那两者”是指,由于没有贪等污垢和贪欲等随烦恼,所以被称为“无秽”和“离随烦恼”。那些污垢和随烦恼,就是“那两者”。这两者因为本质是渴爱、又随顺渴爱,所以属于渴爱一边。“动摇”指心由于不能安定而颤动。“不安住”指不稳固。这动摇和不安住,因为是错误执取的原因,所以属于邪见一边。巴利
Tattha soti adhigatacatutthajjhāno yogī. Tatthāti tasmiṃ catutthajjhāne adhiṭṭhānabhūte. Aṭṭhavidhaṃ adhigacchatīti aṭṭhavidhaṃ guṇaṃ adhigacchati. Ko pana so aṭṭhavidho guṇoti? Āha ‘‘cha abhiññā dve ca visese’’ti. Manomayiddhi vipassanāñāṇañca. Taṃ cittanti catutthajjhānacittaṃ. ‘‘Yato parisuddhaṃ, tato pariyodāta’’ntiādinā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacananti dasseti. Tadubhayanti yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhijjhādiupakkilesānañca abhāvena ‘‘anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesa’’nti ca vuttaṃ. Tāni aṅgaṇāni upakkilesā cāti taṃ ubhayaṃ. Tadubhayaṃ taṇhāsabhāvattā taṇhāya anulomanato ca taṇhāpakkho. Yā ca iñjanāti yā ca cittassa asamādānena phandanā. Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ. Ayaṃ diṭṭhipakkhoti yā iñjanā aṭṭhiti ca, ayaṃ micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho.
通过“四根”等说法,也从感受的角度阐明第四禅。这样,具足八支的第四禅心,为了进一步证得神通,就成为适合引导的心。而这种适合引导的状态,只有通过十四种方式反复修习、达到自在的人才能拥有。这种自在,只有获得八等至的人才具备,不是仅仅获得色界禅那的人所能有的。为了说明无色界等至的作意方法,他说“他作意更高的等至为寂静”等。这里,“更高的等至”指空无边处等至。“作意为寂静”是指,无论从支的寂静还是从所缘的寂静,都作意“寂静”。因为,当他无论从哪方面作意无色界等至为寂静时,从那方面色界禅那就以不寂静的状态呈现。因此他说:“他的更高的……乃至……安住。” “厌离和嗔恚想”是指在被称为嗔恚想的五识想中,不喜乐安住。“他完全……”等,以一部分说明无色界等至。“神通引导的色想”是指色界想,这只是为了神通目的的引导而已,并不是像无色界等至那样寂静,这是意趣。“种种想之运作”是指种种想被称为在种种所缘中的运作,在那里心散乱转起,这是意思。“超越”是指这样在那里见到过患后,超越它们。“他的嗔恚想消失”是指当这位瑜伽行者证得空无边处等至时,十种嗔恚想都消失。以此说明了第一无色界等至。巴利
‘‘Cattāri indriyānī’’tiādinā vedanātopi catutthajjhānaṃ vibhāveti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ upari abhiññādhigamāya abhinīhārakkhamaṃ hoti. Sā ca abhinīhārakkhamatā cuddasahi ākārehi ciṇṇavasibhāvasseva hoti. So ca vasibhāvo aṭṭhasamāpattilābhino, na rūpāvacarajjhānamattalābhinoti āruppasamāpattiyā manasikāravidhiṃ dassento ‘‘so uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikarotī’’tiādimāha. Tattha uparimaṃ samāpattinti ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ. Santato manasikarotīti aṅgasantatāyapi ārammaṇasantatāyapi ‘‘santā’’ti manasikaroti. Yato yato hi āruppasamāpattiṃ santato manasikaroti, tato tato rūpāvacarajjhānaṃ avūpasantaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tenevāha – ‘‘tassa uparimaṃ…pe… saṇṭhahatī’’ti. Ukkaṇṭhā ca paṭighasaññāti paṭighasaññāsaṅkhātāsu pañcaviññāṇasaññāsu anabhirati saṇṭhahati. ‘‘So sabbaso’’tiādinā ekadesena āruppasamāpattiṃ dasseti. Abhiññābhinīhāro rūpasaññāti rūpāvacarasaññā nāmetā yāvadeva abhiññatthābhinīhāramattaṃ, na pana arūpāvacarasamāpattiyo viya santāti adhippāyo. Vokāro nānattasaññāti nānattasaññā nāmetā nānārammaṇesu vokāro, tattha cittassa ākulappavattīti attho. Samatikkamatīti evaṃ tattha ādīnavadassī hutvā tā samatikkamati. Paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchatīti assa ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ adhigacchantassa yogino dasapi paṭighasaññā vigacchanti. Iminā paṭhamāruppasamāpattimāha.
像这样入定的人,是指依照上面所说的方法,在色界禅那中达到心一境性之后,又进一步超越它而入定的人。入定的人,是指以寂静而安住的无色界定入定的人。光明,是指先前色界禅那的光明。消失,是说在进入无色界禅那的时候,那色界禅那的光明就消失了。所见也一样,是指以色界禅那之眼所见也消失了。此定,就是指前面所说的色界定和无色界定。具足六支,是指具足六种作为辅助资具之性的支分。应当观察,意思是应当反复地观察、一再地思惟。为了连同所缘一起说明观察的方式,所以说“无贪俱行”等。其中,一切世间,是指在一切可爱、可意的众生世间与行世间中。以此说明欲贪的断除。同样,以“无瞋”等说明瞋恚、懈怠、恼害、诡诈、散乱、忘念的断除。再者,为了将六支依止与观而分别说明,所以说“无贪俱行等”。这一切都应当善加了知。巴利
Evaṃ samāhitassāti evaṃ iminā vuttanayena rūpāvacarajjhāne cittekaggatāyapi samatikkamena samāhitassa. Samāhitassāti āruppasamādhinā santavuttinā samāhitassa. Obhāsoti yo pure rūpāvacarajjhānobhāso. Antaradhāyatīti so rūpāvacarajjhānobhāso arūpāvacarajjhānasamāpajjanakāle vigacchati. Dassanañcāti rūpāvacarajjhānacakkhunā dassanañca antaradhāyati. So samādhīti so yathāvutto rūpārūpasamādhi. Chaḷaṅgasamannāgatoti upakārakaparikkhārasabhāvabhūtehi chahi aṅgehi samannāgato. Paccavekkhitabboti pati avekkhitabbo, punappunaṃ cintetabboti attho. Paccavekkhaṇākāraṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘anabhijjhāsahagata’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sabbaloketi sabbasmiṃ piyarūpe sātarūpe sattaloke saṅkhāraloke ca. Tena kāmacchandassa pahānamāha. Tathā ‘‘abyāpanna’’ntiādinā byāpādakosajjasārambhasāṭheyyavikkhepasammosānaṃ pahānaṃ. Puna tāni cha aṅgāni samathavipassanāvasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yañca anabhijjhāsahagata’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ.
54 到这一步为止,已经通过定的角度,说明了被称为“慧解脱”的阿拉汉果的前分行道。现在为了说明阿拉汉果的定,所以说“彼定”等语。其中,“彼定”就是指那个正定。应当知道,先前所说的圣道定的果定,有五种;也就是通过现在所说的五种观察智,以自己应当观察的方式所规定的五种,应当这样了知。在“此定是现前乐”等语句中,阿拉汉果定在每一次入定的刹那都是乐的,所以是现前乐。前前之定是后后定乐的缘,所以未来感乐果。因为远离烦恼,所以是圣。因为不存在欲染、有染、世间染,所以是无染。因为为佛等大士所修习,所以不是下劣之人所修习的。因为支分相续,且一切烦恼的热恼止息相续,所以是寂静。因为令人不满足,所以是殊胜。因为是从烦恼止息而获得,或者因为其体性就是烦恼止息,所以是止息所得。所谓“止息”和“止息所得”,在意义上其实是一回事。又因为是由烦恼止息的阿拉汉所获得,所以也是止息所得。因为是以心一境性而证得,或者因为所证得的正是心一境性,所以是心一境性所证得。不像少功德、有漏的定那样,以有功用、有加行压制对立之法、阻止烦恼而证得;因为不是这样证得的,所以是“非以功用抑制而证得”。巴利
54. Ettāvatā ‘‘paññāvimuttī’’ti vuttassa arahattaphalassa samādhimukhena pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetvā idāni arahattaphalasamādhiṃ dassetuṃ ‘‘so samādhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha so samādhīti yo so sammāsamādhi. Pubbe vuttassa ariyamaggasamādhissa phalabhūto samādhi pañcavidhena veditabbo idāni vuccamānehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi attano paccavekkhitabbākārasaṅkhātena pañcavidhena veditabbo. ‘‘Ayaṃ samādhi paccuppannasukho’’tiādīsu arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho. Purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko. Kilesehi ārakattā ariyo. Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo. Atittikaraṭṭhena paṇīto. Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesapaṭippassaddhibhāvena vā laddhattā paṭippassaddhiladdho. Passaddhaṃ passaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhikilesena vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhiladdho. Ekodibhāvena adhigatattā, ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagatoti.
不论他从哪个方面进入这种定,或者从哪个方面出定,在正念达到圆满之后,他都是带着正念入定、带着正念出定;或者按照预先限定的时间,带着正念入定、带着正念出定。因此,当他在这里这样观察:“这种定既是当下快乐的,未来也会带来快乐的果报”时,他就会生起只属于自己、不依赖他人的智慧,这是一个方面。其余各个方面也同样是这个道理。这样,应当依据这五种应当观察的方面,以五种方式来了知这种定。巴利
Yato yato bhāgato tañca samādhiṃ samāpajjanto, tato vā vuṭṭhahanto sativepullappatto satova samāpajjati satova vuṭṭhahati, yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti evaṃ paccavekkhantassa paccattameva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, ayameko ākāro. Esa nayo sesesupi. Evametesaṃ pañcannaṃ paccavekkhitabbākārānaṃ vasena samādhi pañcavidhena veditabbo.
再者,通过“凡有定……”等语句,说明了在阿拉汉果中,止与观的区分。其中,因为定中的乐被认定为“乐”,所以这样说:“凡是当下乐的定,以及凡是未来会带来乐果报的定,这属于止。”而圣的、无染等性质,则是依靠慧的力量成就的,因此说:“凡是圣的定……(中略)……这属于观。”巴利
Puna ‘‘yo ca samādhī’’tiādinā arahattaphale samathavipassanāvibhāgaṃ dasseti. Tattha samādhisukhassa ‘‘sukha’’nti adhippetattā ‘‘yo ca samādhi paccuppannasukho, yo ca samādhi āyatiṃ sukhavipāko, ayaṃ samatho’’ti vuttaṃ. Ariyanirāmisādibhāvo pana paññānubhāvena nipphajjatīti āha – ‘‘yo ca samādhi ariyo…pe… ayaṃ vipassanā’’ti.
这样,先用分类的方式说明了阿拉汉果定,现在为了用定的分类来说明它之前的预备修行,所以说“彼定”。这里,“彼定”指的是在阿拉汉果定的预备修行阶段所说的色界第四禅定,那就是这里说的定。“以五种方式”应当按接下来要说的五种分类来理解。在“喜遍满”等说法中,喜遍满地生起时的慧,在两种禅里叫“喜遍满”;乐遍满地生起时的慧,在三种禅里叫“乐遍满”;遍满他人之心而生起的他心智,叫“心遍满”;在光明遍满中生起的天眼智,叫“光明遍满”;观察智叫“观察相”。这也是论中所说的:“在两种禅中,慧是喜遍满;在三种禅中,慧是乐遍满;对他心的智是心遍满;天眼是光明遍满;从每一种定出起后的观察智是观察相。”巴利
Evaṃ arahattaphalasamādhiṃ vibhāgena dassetvā idāni tassa pubbabhāgapaṭipadaṃ samādhivibhāgena dassetuṃ ‘‘so samādhī’’ti vuttaṃ. Tattha so samādhīti yo so arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi, so samādhi. Pañcavidhenāti vakkhamānena pañcappakārena veditabbo. ‘‘Pītipharaṇatā’’tiādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma. Sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma. Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇānimittaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā, paracitte ñāṇaṃ cetopharaṇatā, dibbacakkhu ālokapharaṇatā, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804).
这里,为了说明止和观的区别,才说了“什么是喜遍满”等这些话。而且在这里,开示是以慧为主导来进行的,所以注释也是从慧的角度来作的。在“慧是喜遍满性”等说法里,因为那些慧必定与定同时生起,所以就在这些当中依定而把止举出来。因此,喜遍满性、乐遍满性、心遍满性,特别是依定的威力而成就,所以它们被称为“止”;其余的则是依智的威力而成就,所以被称为“观”。巴利
Idha samathavipassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘yo ca pītipharaṇo’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca paññāsīsena desanā katāti paññāvasena saṃvaṇṇanā katā. Paññā pītipharaṇatātiādīsu samādhisahagatā evāti tattha samādhivasena samatho uddhaṭo. Tasmā pītisukhacetopharaṇatā visesato samādhivipphāravasena ijjhantīti tā ‘‘samatho’’ti vuttā. Itarāni ñāṇavipphāravasenāti tāni ‘‘vipassanā’’ti vuttāni.
55 现在,为了按所缘来分别说明那种定,就说了“十遍处”等这些话。其中,被称为遍处禅的遍处,因为它们是修行者殊胜快乐的依止处,又因为是意处和法处,所以叫遍处。地遍:既指已经修过准备工作的地轮,也指在那上面生起的取相和似相,还指依那个相生起的禅那。这里指的是其中的禅那。空遍:指在除去遍处后的虚空中生起的第一无色禅。识遍:指以第一无色禅的识为所缘的第二无色禅。关于地遍等纯粹修止而生的,就说“这八种遍处是止”。剩下两种遍处,因为是作为观的依止而生起的,就说它们是“观”。巴利
55. Idāni taṃ samādhiṃ ārammaṇavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dasa kasiṇāyatanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha kasiṇajjhānasaṅkhātāni kasiṇāni ca tāni yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato ca āyatanāni cāti kasiṇāyatanāni. Pathavīkasiṇanti kataparikammaṃ pathavīmaṇḍalampi, tattha pavattaṃ uggahapaṭibhāganimittampi, tasmiṃ nimitte uppannajjhānampi vuccati. Tesu jhānaṃ idhādhippetaṃ. Ākāsakasiṇanti kasiṇugghāṭimākāse pavattapaṭhamāruppajjhānaṃ. Viññāṇakasiṇanti paṭhamāruppaviññāṇārammaṇaṃ dutiyāruppajjhānaṃ. Pathavīkasiṇādike suddhasamathabhāvanāvasena pavattite sandhāya ‘‘imāni aṭṭha kasiṇāni samatho’’ti vuttaṃ. Sesakasiṇadvayaṃ vipassanādhiṭṭhānabhāvena pavattaṃ ‘‘vipassanā’’ti vuttaṃ.
如此这句话,是用这种方法来说的。一切圣道,就是正见等这些组成部分;虽然作为正见等并未分割,但依四念处等前行修行来区分,也有种种不同,所以是完整无余的一切圣道。以任何一种方式,是指在无贪等状态中,以及在当下快乐等状态中,以任何一种被说明的方式。以那种方式,是指在那些状态中,凡能以止的方式、以及能以观的方式配合起来的,就以那种方式,通过止和观,简择圣道之后与之结合。它们,是指止所依和观法。为三法所摄,就是为三种随观所摄,意思是纳入其数目之中。是哪三种呢?回答说:无常性、苦性、无我性。因为与无常性俱起,所以观被称为无常性。其余两种也依同样的道理理解。巴利
Evanti iminā nayena. Sabbo ariyamaggoti sammādiṭṭhiādibhāvena abhinnopi ariyamaggo satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggo. Yena yena ākārenāti anabhijjhādīsu, paccuppannasukhatādīsu ca ākāresu yena yena ākārena vutto. Tena tenāti tesu tesu ākāresu ye ye samathavasena, ye ca ye ca vipassanāvasena yojetuṃ sambhavanti, tena tena ākārena samathavipassanāhi ariyamaggo vicinitvā yojetabbo. Teti samathādhiṭṭhānavipassanādhammā. Tīhi dhammehi saṅgahitāti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā, gaṇanaṃ gatāti attho. Katamehi tīhīti? Āha ‘‘aniccatāya dukkhatāya anattatāyā’’ti. Aniccatāya sahacaraṇato vipassanā ‘‘aniccatā’’ti vuttā. Esa nayo sesesupi.
正在修习止观的人,就是在修习三种解脱门。具体来说,那位为了证得圣道而精勤努力的修行者,有时以入定的方式修止,有时以观照的方式修观,这样不断增长时,就在培育被称为无相解脱门等的三种随观。所谓“修习三蕴”,就是让这三种随观逐步达到更高的殊胜,也就是在增长戒蕴、定蕴、慧蕴这三蕴。又因为圣八支道被这三蕴所涵盖,所以说:“修习三蕴的人,就是在修习圣八支道。”巴利
So samathavipassanaṃ bhāvayamāno tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayatīti so ariyamaggādhigamāya yuttappayutto yogī kālena samathaṃ samāpajjanavasena kālena vipassanaṃ sammasanavasena vaḍḍhayamāno animittavimokkhamukhādisaṅkhātā tisso anupassanā brūheti. Tayo khandhe bhāvayatīti tisso anupassanā uparūparivisesaṃ pāpento sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandhoti ete tayo khandhe vaḍḍheti. Yasmā pana tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito, tasmā ‘‘tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī’’ti vuttaṃ.
现在,为了说明哪些人、在哪里修学时,哪些解脱门特别是出离之门,以及它们是对治哪些烦恼的,并与这三解脱门一起显示出来,所以说了“贪行人”等。其中,“以无相解脱门”:是指以无常随观。它因为破除常相等而称为“无相”;又因为它是能断除贪等、得“解脱”之名的圣道的入口和门径,所以称为“无相解脱门”。“于增上心学”:就是在定中修学。“不亲近能生乐受的触”:就是对能生乐受的触,不带着渴爱去亲近它。“遍知乐受”:就是“这乐受会因变易等而成为苦”,这样去了知,从而超越对自身境域的贪。通过“驱除贪垢”等种种说法,是以这些方式说明断除贪。“嗔行人”等句子,也应依照同样的道理来理解其含义。巴利
Idāni yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni, tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘‘rāgacarito’’tiādi vuttaṃ. Tattha animittena vimokkhamukhenāti aniccānupassanāya. Sā hi niccanimittādisamugghāṭanena animitto, rāgādīnaṃ samucchedavimuttiyā vimokkhoti laddhanāmassa ariyamaggassa mukhabhāvato dvārabhāvato ‘‘animittavimokkhamukha’’nti vuccati. Adhicittasikkhāyāti samādhismiṃ. Sukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchantoti sukhavedanāya hitaṃ sukhavedanākāraṇato phassaṃ taṇhāya anupagacchanto. Sukhaṃ vedanaṃ parijānantoti ‘‘ayaṃ sukhā vedanā vipariṇāmādinā dukkhā’’ti parijānanto, savisayaṃ rāgaṃ samatikkanto. ‘‘Rāgamalaṃ pavāhento’’tiādinā tehi pariyāyehi rāgasseva pahānamāha. ‘‘Dosacarito puggalo’’tiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo.
对于智慧增上的人,因为能拆解相续、聚集、作用、所缘等密集,诸行中无我的空性就清楚地显现出来,所以无我随观特别以智慧为主导,因此说“空解脱门是慧蕴”。同样,因为诸行的自性是坏灭的、只有短暂的刹那,已生起的诸法就在各自所在之处坏灭,这对正确入定的人来说很清楚,所以无常随观特别以定为主导,因此说“无相解脱门是定蕴”。同样,对于戒行圆满、多修忍辱、战胜了生起的苦和不悦而安住的人,诸行的苦性变得清楚,因此苦随观以戒为主导,所以说“无愿解脱门是戒蕴”。这样一来,因为三解脱门已经含摄了三蕴,所以说“他修习三解脱门,就是在修习三蕴”。又因为圣八支道已被这三蕴所含摄,所以说修习三蕴的人“修习圣八支道”。因此,为了显示它们对圣八支道的含摄关系,而说了“yā ca sammāvācā”等句子。巴利
Paññādhikassa santatisamūhakiccārammaṇādighanavinibbhogena saṅkhāresu attasuññatā pākaṭā hotīti visesato anattānupassanā paññāpadhānāti āha – ‘‘suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho’’ti. Tathā saṅkhārānaṃ sarasapabhaṅgutāya ittarakhaṇattā uppannānaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ sammā samāhitasseva pākaṭaṃ hotīti visesato aniccānupassanā samādhippadhānāti āha – ‘‘animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho’’ti. Tathā sīlesu paripūrakārino khantibahulassa uppannaṃ dukkhaṃ aratiñca abhibhuyya viharato saṅkhārānaṃ dukkhatā vibhūtā hotīti dukkhānupassanā sīlappadhānāti āha – ‘‘appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho’’ti. Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā vuttaṃ – ‘‘so tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī’’ti. Yasmā ca tīhi ca khandhehi ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa saṅgahitattā tayo khandhe bhāvayanto ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī’’ti vuttaṃ. Tasmā tehi tassa saṅgahaṃ dassento ‘‘yā ca sammāvācā’’tiādimāha.
再者,为了说明三蕴中(具有)止与观的存在,所以说了“戒蕴”等话。其中应当知道,戒蕴以忍辱为最首要,而定对它有很大帮助,所以它属于止那一类。所谓“有支”,就是投生有的组成部分。“二足”,就是两只脚。因为一般来说,十五种行法大多被戒和定所包含。所谓“身已修”,是因为增上行仪戒圆满,所以身得到了修习。“戒已修”,是因为根本梵行戒圆满,所以戒得到了修习。或者,“身已修”是指通过守护根门,五门之身得到了修习;“戒已修”是指通过其余的戒,戒得到了修习。在正确修习身的时候,就能彻底断除身恶行,成就没有过失的行为。同样,当无上的戒圆满成就时,就能毫无剩余地断除邪语和邪命。而且,当心和慧得到修习时,正念、正定、正见、正思惟的修习就已经达到圆满,因为它们与心和慧本质相同,又是心和慧的原因。为了说明这个道理,所以说了“当身被修习时”等话。巴利
Puna tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sīlakkhandho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlakkhandhassa khantipadhānattā, samādhissa bahūpakārattā ca samathapakkhabhajanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhavaṅgānīti upapattibhavassa aṅgāni. Dve padānīti dve pādā. Yebhuyyena hi pañcadasa caraṇadhammā sīlasamādhisaṅgahitāti. Bhāvitakāyoti ābhisamācārikasīlassa pāripūriyā bhāvitakāyo. Ādibrahmacariyakasīlassa pāripūriyā bhāvitasīlo. Atha vā bhāvitakāyoti indriyasaṃvarena bhāvitapañcadvārakāyo. Bhāvitasīloti avasiṭṭhasīlavasena bhāvitasīlo. Sammā kāyabhāvanāya sati accantaṃ kāyaduccaritappahānaṃ anavajjañca uṭṭhānaṃ sampajjati. Tathā anuttare sīle sijjhamāne anavasesato micchāvācāya micchājīvassa ca pahānaṃ sampajjati. Cittapaññāsu ca bhāvitāsu sammāsatisammāsamādhisammādiṭṭhisammāsaṅkappā bhāvanāpāripūriṃ gatā eva honti taṃsabhāvattā tadubhayakāraṇattā cāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāye bhāviyamāne’’tiādinā.
“证得五种证得”这句话,是就修行阶位的差别,把圣道的证得分成五种来显示。因为圣道确实能在同一个心识刹那中,迅速、一次性地证得自己应当证得的四圣谛,不像世间禅定那样需要先修出自在运用的能力,所以叫“速证得”。又因为它是从彻底解脱的角度断除应当断除的烦恼,所以叫“解脱证得”。又因为它证得了比世间的戒蕴等更殊胜的圣戒蕴等,所以叫“大证得”。又因为它证得了那些圣戒蕴等广大果报之法,所以叫“广证得”。又因为对自己应当完成的一切都毫无剩余地完成,所以叫“无余证得”。那么,这些证得究竟指哪些呢?为了说明“有些是靠止的力量,有些是靠观的力量”这一区分,才说了“tattha samathena”等句子。巴利
Pañcavidhaṃ adhigamaṃ gacchatīti ariyamaggādhigamameva avatthāvisesavasena pañcadhā vibhajitvā dasseti. Ariyamaggo hi khippaṃ sakiṃ ekacittakkhaṇeneva catūsu saccesu attanā adhigantabbaṃ adhigacchatīti na tassa lokiyasamāpattiyā viya vasibhāvanākiccaṃ atthīti khippādhigamo ca hoti. Pajahitabbānaṃ accantavimuttivasena pajahanato vimuttādhigamo ca. Lokiyehi mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ adhigamanabhāvato mahādhigamo ca. Tesaṃyeva vipulaphalānaṃ adhigamanato vipulādhigamo ca. Attanā kattabbassa kassaci anavasesato anavasesādhigamo ca hotīti. Ke panete adhigamā? Keci samathānubhāvena, keci vipassanānubhāvenāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha samathenā’’tiādi vuttaṃ.
56 大长老这样以“因此,对于已守护心者”这首偈颂,通过阿拉汉果解脱的角度,说明了抉择理趣的汇集。他凭借说法的善巧,用许多经文段落,把那前行道、各种修行差别以及修行利益加以分析,从多种方面展示了抉择理趣。现在,为了再以十种如来力来说明它,他说了“其中,他开示……”等话。
“以教诫不欺骗声闻弟子”:因为弟子们听闻了他自己的教导之法,所以得到“声闻”这个名称;对于这些应当教化的众生,他不欺骗、不诈惑,因为欺诈之因的种种恶法已由圣道在菩提树下彻底断除故。三种的:三类、三种方式。你们应做此:你们应当实践此皈依、持守净戒等,并安住其中。以此方便而做:也依此方式,净化皈依、圆满戒律等,从而成就。做此于你们:这皈依与戒律等,对于实践它们的你们,将依现法、后生及涅槃而成为利益与安乐,你们应当成就它们,这就是其含义。巴利
56. Iti mahāthero ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā idāni dasannaṃ tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘tattha yo desayatī’’tiādimāha. Ovādena sāvake na visaṃvādayatīti attano anusiṭṭhiyā dhammassa savanato ‘‘sāvakā’’ti laddhanāme veneyye na vippalambheti na vañceti, visaṃvādanahetūnaṃ pāpadhammānaṃ ariyamaggena bodhimūle eva suppahīnattā. Tividhanti tippakāraṃ, tīhi ākārehīti attho. Idaṃ karothāti imaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca upasampajja viharatha. Iminā upāyena karothāti anenapi vidhinā saraṇāni sodhentā sīlādīni paripūrentā sampādetha. Idaṃ vo kurumānānanti idaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca tumhākaṃ anutiṭṭhantānaṃ diṭṭhadhammasamparāyanibbānānaṃ vasena hitāya sukhāya ca bhavissati, tāni sampādethāti attho.
像这样显示了教诫的方式之后,为了用如来力来分别说明前面所说的“以教诫不欺骗声闻弟子”这句话,他接着说了“他如此被教诫”等话。其中,“如此”是指以那样的方式,也就是前面所说的“你们要做这个”“用这个方法来做”等开示的方式。“被教诫”是指通过说法而受到教导。“被教导”是同一个意思的另一种说法。“如此而行者”是指按照所教导的那样去实践的人。“彼地”是指为了证得该境地而接受教诫的那个人所对应的境地,也就是见地和修地。“没有这种可能”是指这个原因不存在。因为在这里,果依于它而存在,所以原因被称为“处”。在第二遍中,“地”是指通过戒蕴而证得的、属于成就有的境地。巴利
Evaṃ ovadanākāraṃ dassetvā yaṃ vuttaṃ – ‘‘ovādena sāvake na visaṃvādayatī’’ti, taṃ tathāgatabalehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘so tathā ovadito’’tiādimāha. Tattha tathāti tena pakārena ‘‘idaṃ karotha, iminā upāyena karothā’’tiādinā vuttappakārena. Ovaditoti dhammadesanāya sāsito. Anusiṭṭhoti tasseva vevacanaṃ. Tathā karontoti yathānusiṭṭhaṃ tathā karonto. Taṃ bhūminti yassā bhūmiyā adhigamatthāya ovadito, taṃ dassanabhūmiñca bhāvanābhūmiñca. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Dutiyavāre bhūminti sīlakkhandhena pattabbaṃ sampattibhavasaṅkhātaṃ bhūmiṃ.
现在,因为世尊的四无所畏同样具有不颠倒的真实本质,所以它们是初果智的特殊对象,因此,为了说明它们也是那种智的对象,便说了“你是正自觉者……”等话。其中,“你是正自觉者”:通过宣称“我是正自觉者,我已现证一切法”,说明你是正自觉者。“这些法未被现证——没有这种可能”:意思是,如果有人像善星那样胡言乱语,说“你所谓的这些法,其实你并没有现证”,这样的人虽然无量无数,但能以法、以因、以理来如法指责你的人,根本不存在。其余句子的理解方式也是如此。“为了谁的利益而说法”:指为了断除贪等烦恼,针对每一种烦恼而宣说不净观等法门。“那样实行的人”:指按照那样去修行的人。“殊胜的证得”:指证得神通、无碍解等殊胜成就。巴利
Idāni yasmā bhagavato catuvesārajjānipi aviparītasabhāvatāya paṭhamaphalañāṇassa visayaviseso hoti, tasmā tānipi tassa visayabhāvena dassetuṃ ‘‘sammāsambuddhassa te sato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammāsambuddhassa te satoti ahaṃ sammāsambuddho, mayā sabbe dhammā abhisambuddhāti paṭijānanena sammāsambuddhassa te sato. Ime dhammā anabhisambuddhāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti ‘‘ime nāma tayā dhammā anabhisambuddhā’’ti koci sahadhammena sahetunā sakāraṇena vacanena, sunakkhatto (dī. ni. 3.1 ādayo; ma. ni. 1.146 ādayo) viya vippalapantā pana appamāṇaṃ. Tasmā sahadhammena paṭicodessatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Esa nayo sesapadesupi. Yassa te atthāya dhammo desitoti rāgādīsu yassa yassa pahānatthāya asubhabhāvanādidhammo kathito. Takkarassāti tathā paṭipannassa. Visesādhigamanti abhiññāpaṭisambhidādivisesādhigamaṃ.
“有障碍的”:造成障碍的就是障碍,这些法以障碍为本质,所以叫有障碍的。或者说,与障碍相应、以障碍为果报、以障碍为目的,也叫有障碍的。这些障碍按业和烦恼等类别分为五种。“非出离的”:除了圣道以外的一切法。巴利
Antarāyikāti antarāyakaraṇaṃ antarāyo, so sīlaṃ etesanti antarāyikā. Antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyappayojanāti vā antarāyikā. Te pana kammakilesādibhedena pañcavidhā. Aniyyānikāti ariyamaggavajjā sabbe dhammā.
具足见者:就是具足圣道之见、已证入流果的圣弟子。极度伤害:就是严重伤害。这里也只是举出一部分来说而已。像祭祀亡灵、布施给亡者这类事,他绝对不做。凡夫:因为有种种烦恼、业行等生起的原因,所以叫凡夫。对此是有开示的——巴利
Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Suhatanti ativadhitaṃ. Idampi ekadesakathanameva. Matakapetādidānampi so na karoti eva. Puthujjanoti puthūnaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Vuttañhetaṃ –
“ 由种种生起等因,故为凡夫;
或因摄于凡夫数,或因众人众多,故说为凡夫。”巴利
‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano itī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; dha. sa. aṭṭha. 1007; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130);
在“母亲”等说法里,生养自己的是母亲,生养自己的是父亲。这里说的“人”,特指生为人类、已经漏尽烦恼的阿拉汉。那么,圣弟子还会去杀害其他众生的性命吗?这也是不可能的。即使有人对已经投生到别处的圣弟子这样说——哪怕他并不知道自己是圣弟子——“你杀掉这只蝼蚁,就能统治整个轮围界,当上转轮王”,他也绝不会去杀那只蝼蚁。就算有人这样威胁他:“你要是不杀它,我们就砍下你的头”,他们最多也就是砍下他的头,他也绝不会去杀那个众生。这样说,是为了显示凡夫状态有极大的过失,也是为了表明圣者状态有强大的力量。这里的意思就是:凡夫状态实在可悲,竟然会造下杀母等无间重罪;而圣者状态有大力量,绝不会去造这些业。巴利
‘‘Mātara’’ntiādīsu janikā mātā. Janako ca pitā. Manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññe jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti, neva so naṃ jīvitā voropeyya. Athāpi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti, sīsamevassa chindeyyuṃ, neva so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyabhāvassa ca baladīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo vata puthujjanabhāvo. Yatra hi nāma mātughākādīnipi ānantariyāni karissati, mahābalova ca ariyabhāvo, yo etāni kammāni na karotīti.
破坏僧团,是指破坏那些共同居住、处在同一结界内的僧团,以五种方式使僧团分裂。关于这一点已经说过:优波离,僧团以五种方式分裂:通过羯磨、通过诵戒、通过宣说、通过宣告、通过收取筹票。巴利
Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcahupāli, ākārehi saṅgho bhijjati kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458).
在这里,“以羯磨”是指表白、羯磨等四种羯磨中的任何一种羯磨。“以诵戒”是指五种巴帝摩卡诵戒中的任何一种诵戒。“以宣称”是指正在说的时候,借由各种投生经历来揭示“非法是法”等十八种导致分裂的事。“以告白”是指用这样的方式在耳边私下传言:“你们难道不知道我出身高贵家族而出家,而且博学多闻吗?像我这样的人,怎么会执取非法、非律、非导师教诫呢?你们心里连这样的念头都不该生起,我难道不怕堕入恶趣吗?”“以收取筹票”是指如此告白后,令他们心坚固、不动摇,然后说“取此筹票吧”,将筹票给予他们。诸如此巴利
Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarakammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni aṭṭhārasabhedakaravatthūni dīpayanto. Anussāvanenāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccakulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti kiṃ tumhākaṃ cittampi uppādetuṃ yuttaṃ, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhammaṃ katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.
在这里,关键只在于羯磨或诵戒本身,而宣告、告白和收取筹票只是前期的准备工作。因为当一个人以阐明十八事的方式来进行宣告时,即使为了让在场的人生起信乐而做了告白、又收取了筹票,僧团仍然没有分裂。只有当四个人或更多人这样取了筹票之后,另行举行别众羯磨或别众诵戒,这才叫作僧团分裂。因此,说一位具足正见的人可能分裂僧团或造成僧团纷争,这是不可能的事。巴利
Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhāpanaṃ pana pubbabhāgo . Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinno eva hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyya saṅgharājiṃ vā janeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti.
以杀心而染污的心,就是“恶心”。所谓“令其出血”,是指在活着的身体上,哪怕只引出够一只小苍蝇吸食那么一点血。到这里,就已经说明了杀母等五种无间业。这些业是凡夫才会造的,圣弟子不会造。“恶心”也指以毁灭心而染污的心。“塔”就是支提。“破坏”就是毁掉它。巴利
Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Ettāvatā hi mātughātādīni pañcānantariyakammāni dassitāni honti. Yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako. Duṭṭhacittoti vināsacittena paduṭṭhacitto. Thūpanti cetiyaṃ. Bhindeyyāti nāseyya.
“另一位导师”:意思是,即使在别的生命形态中,也把某个外道师当作“这是我的导师,他有能力做导师该做的事”。
“会宣称”:就是会执取“这是我的导师”——这种事根本不可能发生。
“到教法之外去寻找别的应受供养者”:意思是,在佛陀教法之外,带着这样的想法去寻找别的外道沙门或婆罗门——“这个人值得供养,供养他会有大果报”——然后去依止他。
“靠好奇仪式求清净”:就是相信通过所谓“好奇”的所见、所闻、所感知的仪式能让自己清净、洁白,心里想“做了这个,那个就会实现”。巴利
Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ samattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ. Apadiseyyāti ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti sāsanato bahiddhā aññaṃ bāhirakaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā ‘‘ayaṃ dakkhiṇāraho, imasmiṃ katā kārā mahapphalā bhavissantī’’ti adhippāyena tasmiṃ paṭipajjeyyāti attho. Kutūhalamaṅgalena suddhiṃ pacceyyāti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kutūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena attano suddhiṃ vodānaṃ saddaheyya.
57 女人不可能成为转轮王,这种事不存在。因为女人没有隐藏在衣鞘中的男根等相,所以相好不能圆满;又因为没有女宝,所以具足七宝也不能实现。而且女人的自体也不能比一切男人更殊胜,因此说“女人……这种事不存在”。因为帝释、梵天神、转轮王这三种地位最为殊胜,而女性性别是低劣的,所以女人也被排除在这三种地位之外。
那么,难道不能说:就像女性性别在梵天界不存在一样,男性性别在梵天界也不存在,所以不该说“男人可以成为大梵天神”吗?不,这话并非不能说。为什么?因为男人能投生到那里。女人在这世间修习禅那,命终后投生为梵众天的同伴,而不是大梵天神。但男人并非哪里都不能投生。虽说那里两种性别都不存在,但那里的梵天神们只现男人身形,不现女人身形,所以这样说没有错。
“女人成为如来”——且不说具足一切知功德、能度脱世间众生的佛陀境界,就连仅仅是发愿,女人也做不到。巴利
57.Itthī rājā cakkavattī siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūranti, itthiratanābhāvena ca sattaratanasamaṅgitā na sampajjati. Sabbamanussānampi ca na adhiko attabhāvo hoti, tasmā ‘‘itthī…pe… vijjatī’’ti vuttaṃ. Yasmā sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhānīti. Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi, tasmā puriso mahābrahmā siyāti na vattabbanti? No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Itthiyo hi idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, na mahābrahmānaṃ. Puriso pana katthaci na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi tattha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva tattha brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttametaṃ. Itthī tathāgatoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokānaṃ tāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.
“ 得生人身、成就男根、具因、亲见导师,
出家、功德圆满、殊胜行作、心怀愿欲。
这八种条件具备时,发愿就能圆满实现。”巴利
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –
这些确实是发愿得以成就的原因。所以,连发愿都还不能圆满做到的女人,又怎么可能成佛呢?因此说:“女人成为如来、阿拉汉、正自觉者,这是不可能的。”因为圆满具足一切方面的福德者,只会感得圆满具足一切方面的存在,所以只有男人才能成为阿拉汉、正自觉者。巴利
Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānamattampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘itthī tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho.
“一个世界界”是指一万个世界组成的范围,也就是被称为“生处田”的那个世界。如来入胎等时候,它确实会震动。“教令田”则是一万亿个轮围世界。在那里,世界一起坏灭,也一起生成,而且《阿吒那吒经》等护经的教令之力就在那里起作用。“境界田”则没有限量。因为对佛陀们来说,正如所说:“智慧所及的范围就是所知的范围,所知所及的范围就是智慧的范围;智慧以所知为界限,所知以智慧为界限。”所以,并没有佛陀不能触及的境界。这样,在这三种田当中,结集于三藏里的佛陀教法中,并没有一部经说“除了这个轮围世界以外,佛陀还会出现在别的轮围世界”,但确实有经说佛陀不会出现。巴利
Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā, yā jātikhettanti vuccati. Sā hi tathāgatassa gabbhokkantikālādīsu kampati. Āṇākhettaṃ pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ. Yā ekato saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca, yattha ca āṭānāṭiyaparittādīnaṃ (dī. ni. 3.277 ādayo) āṇā pavattati. Visayakhettassa parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyya’’nti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi. Iti imesu tīsu khettesu tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantī’’ti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi.
“不前不后”的意思是:不是在前、也不是在后、也不是同时生起,而是说或在前或在后生起。这里,“前”应当理解为入胎之前。因为从入胎那一刻起,就以震动一万个轮围世界的方式占据了这片领域,所以不会有另一位佛陀出现。而“后”则是指佛陀般涅槃之后。从那时起,在下方也不会再有另一位佛陀出现,但上方并没有被限制。巴利
Apubbaṃacarimanti apure apacchā ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha gabbhokkantito pubbe pureti veditabbaṃ. Tato paṭṭhāya hi dasasahassicakkavāḷakampanena khettapariggaho kato nāma hoti, aññassa buddhassa uppatti natthi. Dhātuparinibbānato paraṃ pana pacchā, tato heṭṭhāpi aññassa buddhassa uppatti natthi, uddhaṃ na vāritā.
为什么诸佛不会既非先前、也非随后同时出现呢?因为那样就不稀奇了。诸佛世尊本来就是稀有之人。正如经中所说:“诸比丘,有一个人出现在世间,就是稀有之人出现于世。”(《增支部》1.171)如果许多佛陀同时出现,他们就不稀奇了。而且教法也不会有差别。一位佛陀所教导的法,比如四念处等,另一位佛陀也必定会教导同样的法,这样就会产生争论。如果许多佛陀同时出现,弟子们就会像多位老师门下的学童那样争论:“我们的佛陀更庄严……”何必再去找其他理由呢?这就是法性:在一个世界界中,两位如来不会同时出现。(《弥兰陀问经》5.1.1)巴利
Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti? Anacchariyattā. Acchariyamanussā hi buddhā bhagavanto. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso’’tiādi (a. ni. 1.171). Yadi ca aneke buddhā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññenapi so eva desetabbo siyā, vivādabhāvato ca. Bahūsu hi buddhesu ekato uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko’’tiādinā tesaṃ sāvakā vivadeyyuṃ. Kiṃ vā etena kāraṇagavesanena, dhammatāvesā yaṃ ekissā lokadhātuyā dve tathāgatā ekato na uppajjantīti (mi. pa. 5.1.1).
就像苦楝树的种子、药西瓜的种子等等,长不出甜美的果实,只会长出不好吃、不甜的果实;同样,身恶行等也长不出甜美的果报,只会长出不好的果报。又像甘蔗的种子、稻谷的种子等等,长出的果实又甜又美味,不会长出不好吃、苦涩的果实;同样,身善行等长出的果报是甜美的,不会是不甜的。关于这一点也有这样的说法——巴利
Yathā nimbabījakosātakibījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva phalaṃ nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti amadhurameva nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti na asātaṃ kaṭukaṃ. Evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ –
“ 播下怎样的种子,便会收获怎样的果实。
行善的人得到善果,作恶的人得到恶果。”巴利
‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256; netti. 122);
因此才说“三种恶行”等等。巴利
Tasmā ‘‘tiṇṇaṃ duccaritāna’’ntiādi vuttaṃ.
“某位沙门或婆罗门”,指的是任何人仅仅因为出家就称为沙门,或者仅仅因为出身就称为婆罗门。他怀着恶劣的欲望,为了博取他人的尊敬而故作姿态、迷惑他人,所以叫“诈伪者”。他依靠资具而说种种话,所以叫“谄媚者”。他为了得到资具而做出各种暗示动作,所以叫“占相者”。把诈伪、谄媚、占相放在最前面,就是把诈伪等状态摆在首位,装出一副根门寂静、内心寂静的样子来行事。“五盖”,就是欲贪等五种盖。没有舍弃、没有彻底断除,就是心的随烦恼,也就是五盖。因为五盖使心污秽,令心污染、障碍、烧恼,所以称为“心的随烦恼”。令慧薄弱,就是五盖。因为五盖生起时,使未生的慧不能生起,所以称为“令慧薄弱”。“未现起念”,是指在四念处中未现起正念。“未修习”,是指未令增长。“无上正等正觉”,是指立足于阿拉汉果的智慧,即了知一切的一切知智。巴利
Aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti yo koci pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā. Pāpiccho sambhāvanādhippāyena vimhāpanato kuhako. Paccayasannissitāya payuttavācāya vasena lapako. Paccayanibbattakanimittāvacarato nemittako. Kuhanalapananemittakattaṃ pubbaṅgamaṃ katvāti kuhanādibhāvameva purakkhatvā santindriyo santamānaso viya caranto. Pañca nīvaraṇeti kāmacchandādike pañca nīvaraṇe. Appahāya asamucchinditvā, cetaso upakkileseti nīvaraṇe. Nīvaraṇā hi cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ karonti vibādhenti upatāpenti ca. Tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇe. Nīvaraṇā hi uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti. Tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Anupaṭṭhitassatīti catūsu satipaṭṭhānesu na upaṭṭhitassati. Abhāvayitvāti avaḍḍhayitvā. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ.
在后一节里,“某位沙门或婆罗门”这句话,是针对一切知菩萨说的。其中,“远离一切过失”是指已经远离了所有与波罗蜜对立、成为波罗蜜障碍的过失。这样说是为了显示他的波罗蜜已经圆满。四念处就是观,觉支就是道,无上正等正觉就是阿拉汉果。或者也可以说,四念处是观,觉支是混合的,正等正觉就是阿拉汉果。其余部分,应当依照前一段所说的对立面来理解。“在这里,那智慧”是指在上述所说的处中知道其为处、在非处中知道其为非处的智。从因而说,是从处与非处的因。从处而说,是在那转向的刹那之后紧接着。“无界限”是指没有局限,即没有丝毫遗漏。巴利
Pacchimavāre aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti sabbaññubodhisattaṃ sandhāya vadati. Tattha sabbadosāpagatoti sabbehi pāramitāpaṭipakkhabhūtehi dosehi apagato. Etena paripūritapāramibhāvaṃ dasseti. Satipaṭṭhānāni vipassanā, bojjhaṅgo maggo, anuttarā sammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāni vā vipassanā, bojjhaṅgā missakā, sammāsambodhi arahattameva. Sesaṃ anantaravāre vuttapaṭipakkhato veditabbaṃ. Yaṃ ettha ñāṇanti yaṃ etasmiṃ yathāvutte ṭhāne ca ṭhānaṃ, aṭṭhāne ca aṭṭhānanti pavattaṃ ñāṇaṃ. Hetusoti tassa ṭhānassa aṭṭhānassa ca hetuto. Ṭhānasoti taṅkhaṇe eva āvajjanasamanantaraṃ. Anodhisoti odhiabhāvena, kiñci anavasesetvāti attho.
像这样“趣向于处与非处”等等,就是指他们如此趣向于处和非处的状态。“一切”:是指那些具有坏灭、衰亡、离染、息灭性质的有为法,而它们正是安立“有情”这一概念的依托。在这些有情当中,有些是行法的,往生天界;有些是行非法 的,往生恶趣;还有些已经踏上能灭尽业力的圣道,则趣向涅槃。巴利
Iti ṭhānāṭṭhānagatātiādīsu evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatā. Sabbeti khayavayavirajjananirujjhanasabhāvā saṅkhatadhammā, te eva ca sattapaññattiyā upādānabhūtā keci saggūpagā ye dhammacārino, keci apāyūpagā ye adhammacārino, keci nibbānūpagā ye kammakkhayakaraṃ ariyamaggaṃ paṭipannā.
58 58. 现在,为了阐明前面所说的义理,诵出“一切有情都将死去”等两首偈颂。对于其中的含义,他自己就以“一切有情,即圣者和凡夫”等语句来解说。在这里,“寿尽的尽头就是死的尽头”:寿命的尽头,就是被称为死亡的那个终结。“将随业而去”:在这里,有情随各自的业而去,这就是“业是自己所有的”的意思。而业的果报必定会显现、不会落空,通过“趣向福与非福之果”这句话,就表明了业的果报会被亲自体验到,已经造作并积累的业绝不会不把果报给予造业者,这就是这段话的意思。巴利
58. Idāni yathāvuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sabbe sattā marissantī’’ti gāthādvayamāha. Tassa atthaṃ ‘‘sabbe sattāti ariyā ca anariyā cā’’tiādinā sayameva niddisati. Tattha jīvitapariyanto maraṇapariyantoti jīvitassa pariyanto nāma maraṇasaṅkhāto anto. Yathākammaṃ gamissantīti ettha yadetaṃ sattānaṃ yathākammaṃ gamanaṃ, ayaṃ kammassakatāti attho . Kammānaṃ phaladassāvitā ca avippavāso cāti ‘‘puññapāpaphalūpagā’’ti iminā vacanena kammānaṃ phalassa paccakkhakāritā, katūpacitānaṃ kammānaṃ attano phalassa appadānābhāvo ca dassitoti attho.
业本身就是行,而“他们有恶的业行”,所以叫“恶业行者”。为了说明这个意思,才说“非福行”。他们拥有非福行,所以是“非福行者”。或者,“恶业行者”这个词是从格用法,意思是“以恶业为因”。同样,“福行”等说法也应这样理解。接着,通过“恶业行者堕地狱”等说法,用两个极端来显示中道。同样,通过“这是杂染”等说法,从轮回与出离、过患与贪著、因与果的角度,在这首偈颂中显示了三种义理分别。又通过“恶业行者堕地狱,这是杂染”等说法,从清净的角度来显示偈颂的意义。巴利
Kammameva kammantaṃ, pāpaṃ kammantaṃ etesanti pāpakammantā, tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apuññasaṅkhārā’’ti vuttaṃ. Apuñño saṅkhāro etesanti apuññasaṅkhārā. Pāpakammantāti vā nissakkavacanaṃ, pāpakammantahetūti attho. Tathā puññasaṅkhārātiādīsupi. Puna ‘‘nirayaṃ pāpakammantā’’tiādinā antadvayena saddhiṃ majjhimapaṭipadaṃ dasseti. Tathā ‘‘ayaṃ saṃkileso’’tiādinā vaṭṭavivaṭṭavasena ādīnavassādanissaraṇavasena hetuphalavasena ca gāthāyaṃ tayo atthavikappā dassitā. Puna ‘‘nirayaṃ pāpakammantāti ayaṃ saṃkileso’’tiādinā vodānavasena gāthāya atthaṃ dasseti.
59 “以彼彼”:是指由各种不同的执取对象,比如色有、无色有等等。“三十六”:先说欲爱,按色等对象的不同分为六种;同样,有爱和无有爱也各有六种,加起来就是十八种。这十八种爱,在内在的色等对象上有十八种,在外在的色等对象上也有十八种,这样总共就是三十六种。“以彼彼”:就是“这是美的、快乐的”等等。巴利
59.Tenatenāti tena tena ajjhositavatthunā rūpabhavaarūpabhavādinā. Chattiṃsāti kāmataṇhā tāva rūpādivisayabhedena cha, tathā bhavataṇhā vibhavataṇhā cāti aṭṭhārasa. Tā eva ajjhattikesu rūpādīsu aṭṭhārasa, bāhiresu rūpādīsu aṭṭhārasāti evaṃ chattiṃsa. Yena yenāti ‘‘subhaṃ sukha’’ntiādinā.
清净有三种,这是按三蕴来说的。为了说明这一点,才说了“爱欲杂染”等话。接着又说“一切有情都将死去”等,是为了按修行道路的不同来阐明偈颂的含义。其中“于处处导向”的意思是:导向那各处各自的涅槃,也就是具有导向涅槃的习性。巴利
Vodānaṃ tividhaṃ khandhattayavasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘taṇhāsaṃkileso’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘‘sabbe sattā marissantī’’tiādi paṭipadāvibhāgena gāthānamatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha tattha gāminīti tattha tattheva nibbāne gāminī, nibbānassa gamanasīlāti attho.
接着,为了说明导向各个地方和导向一切地方的道之间的区别,说了“三类聚集”等话。所往者即地狱等。能随宜令往彼彼处,所以叫“导向一切地方”。世尊对于被称为道的非福业、福业以及能灭尽业的业,分别转起之智。这就叫“导向一切地方的道智”,是如来力之一。因为世尊以此智,如实了知一切道。巴利
Puna tatthatatthagāminīsabbatthagāminīnaṃ paṭipadānaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tayo rāsī’’tiādi vuttaṃ. Yanti yaṃ nirayādi. Taṃ taṃ ṭhānaṃ yathārahaṃ gametīti sabbatthagāminī. Paṭipadāsaṅkhāte apuññakamme puññakamme ca kammakkhayakaraṇakamme ca vibhāgaso bhagavato pavattanañāṇaṃ. Idaṃ sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ nāma tathāgatabalaṃ. Iminā hi ñāṇena bhagavā sabbampi paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti.
怎么知道呢?比如整个村子的居民一起杀一头猪或一只鹿时,虽然所有人的思都以其他有情的命根为所缘,但他们在造作积累业的那个当下,业就各不相同了。因为其中有人是认真用心地做,有人是被别人逼着说“你也来做”才做的,还有人像是同样有意愿一样,不阻拦地随大流。就在他们造作积累业的那个当下,如来就知道:这个人因为以这种方式积累业,将投生到地狱;这个人将投生到畜生道;这个人将投生到鬼界。对于将投生地狱的,如来也知道:这个人将投生在八大地狱,那个人将投生在十六小地狱。对于将投生畜生道的,如来也知道:这个将成为无足的,这个将成为两足的,这个将成为四足的,这个将成为多足的。对于将投生鬼界的,如来也知道:这个将成为被烈火灼烧、极度口渴的鬼,这个将成为饥渴难耐的鬼,这个将成为靠别人施舍过活的鬼。巴利
Kathaṃ? Sakalagāmavāsikesupi ekaṃ sūkaraṃ vā migaṃ vā mārentesu sabbesaṃ cetanā parassa jīvitindriyārammaṇāva hoti, taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva nānā hoti. Tesu hi eko ādarena karoti, eko ‘‘tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti , eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko pettivisaye, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattanakampi ‘‘esa aṭṭhasu mahānirayesu nibbattissati, esa soḷasasu ussadesū’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattanakampi ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppādako, esa bahuppādako’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattanakampi ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti.
对于这些业,如来也了知:其中这个业将会牵引结生,这个业则不会牵引结生,它软弱无力,在结生已经形成的情况下,只会成为生存期间剩余的果报。同样,当整个村子的居民一起布施时,所有人的思都以所施之物为所缘,但他们在累积善业的当下,业就已经有了差别。因为其中有些人会投生到天界,有些人会投生到人界。就在他们造业的当下,如来便了知:此人以这种方式累积了业,将会投生人界;此人将会投生天界。对此,如来还了知:此人将投生到他化自在天;此人将投生到地居天;此人将成为大天王;此人则将投生为在第二或第三阶层服侍他的仆从。巴利
‘‘Tesu ca kammesu idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati, idaṃ nākaḍḍhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī’’ti jānāti. Tathā sakalagāmavāsikesu ekato dānaṃ dadamānesu sabbesampi cetanā deyyadhammārammaṇāva hoti, taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇe eva nānaṃ hoti. Tesu hi keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke’’ti jānāti. Tatthapi ‘‘esa paranimmitavasavattīsu nibbattissati, esa bhummadevesu nibbattissati, esa jeṭṭhakadevarājā hutvā, esa tassa dutiyaṃ tatiyaṃ vā ṭhānantaraṃ karonto paricārako hutvā nibbattissatī’’ti jānāti.
对于这些业,他也知道:这些业里,哪一种能牵引结生,哪一种不能,哪一种力量微弱,在结生已经确定的情况下,只会在这一生中留下残余的果报。同样,对于正在修观的人,他也知道:这个人以这种方式开始修观,将会成为阿拉汉;这个人会成为不来者;这个人会成为一来者;这个人会成为入流者,或者成为一种子者、家家者、七返有者;这个人无法证得圣道,只会停留在以行相为所缘的观上;这个人会停留在把握缘的阶段;这个人会停留在把握名色、把握无色的阶段;这个人只能辨别四大种;这个人则什么都观察不了。再者,对于修习遍业处的人,他也知道:这个人会一直停留在准备阶段;这个人能生起取相,但达不到安止定;这个人能生起安止定,也能证得禅那,但证不到更高的殊胜成就;这个人还能证得更高的殊胜成就。巴利
‘‘Tesu ca kammesu idaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ sakkhissati, idaṃ na sakkhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī’’ti jānāti. Tathā ‘‘vipassanaṃ paṭṭhapentesu ca esa iminā nīhārena vipassanāya āraddhattā arahā bhavissati, esa anāgāmī, esa sakadāgāmī, esa sotāpanno, ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamo, esa maggaṃ pattuṃ na sakkhissati lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva ṭhassati, esa paccayapariggahe, esa nāmarūpapariggahe, arūpapariggahe ca ṭhassati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissatī’’ti jānāti. ‘‘Kasiṇaparikammaṃ karontesupi esa parikammamatte eva ṭhassati, esa nimittaṃ uppādetuṃ sakkhissati, na appanaṃ. Esa appanampi uppādessati, esa jhānaṃ adhigamissati, na uparivisesaṃ. Esa uparivisesampi adhigamissatī’’ti jānāti.
具有种种界,意思是:眼等以及地等这些界,属于它的,所以叫具有种种界;含义就是有多种界。世间,是指蕴、处等世间。眼界的等等,是为了从它们各自的自性上,说明那些界——由于这些界,世间才被称为“具有种种界”。其中,以自性之义、以无有情之义,称为界。眼本身就是界,所以叫眼界。其余各项也应当依此理解。欲界:这里有两种欲——烦恼欲和事物欲。在烦恼欲这一边,与欲相应的界就是欲界,这是欲寻的名称。在事物欲这一边,欲界诸法就是欲,这是省略了后一词;欲本身就是界,所以叫欲界。与嗔恚相应的界是嗔恚界,这是嗔恚寻的名称。嗔恚本身就是界,所以叫嗔恚界,这是十种恼害事所缘的嗔恚的名称。与害相应的界是害界,即害寻。或者,害本身就是界,所以叫害界,这是伤害其他众生的名称。出离界、无嗔界、无害界,应当知道就是出离寻等一切善法,以及慈和悲。色界:就是色有,或者一切色法。无色界:就是无色有,或者无色法。灭界:就是渴爱的灭尽。行界:就是一切有为法。其余部分很容易理解。巴利
Anekadhātūti anekā cakkhādayo pathavādayo ca dhātuyo etassāti anekadhātu, bahudhātūti attho. Lokoti khandhāyatanādiloko. Cakkhudhātūtiādi yāhi dhātūhi ‘‘anekadhātū’’ti loko vutto, tāsaṃ sarūpato dassanaṃ. Tattha sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena ca dhātu. Cakkhu eva dhātu cakkhudhātu. Sesapadesupi eseva nayo. Kāmadhātūti ettha dve kāmā kilesakāmo ca vatthukāmo ca. Kilesakāmapakkhe kāmapaṭisaṃyutto dhātu kāmadhātu, kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ. Vatthukāmapakkhe pana kāmāvacaradhammā kāmo uttarapadalopena, kāmo ca so dhātu cāti kāmadhātu. Byāpādapaṭisaṃyutto dhātu byāpādadhātu, byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ. Byāpādova dhātu byāpādadhātu, dasaāghātavatthuvisayassa paṭighassetaṃ nāmaṃ. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto dhātu vihiṃsādhātu, vihiṃsāvitakko. Vihiṃsā eva vā dhātu vihiṃsādhātu, parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ. Nekkhammaabyāpādaavihiṃsādhātuyo nekkhammavitakkādayo sabbakusaladhammā mettākaruṇā cāti veditabbaṃ. Rūpadhātūti rūpabhavo, sabbe vā rūpadhammā. Arūpadhātūti arūpabhavo, arūpadhammā vā. Nirodhadhātūti nirodhataṇhā. Saṅkhāradhātūti sabbe saṅkhatadhammā. Sesaṃ suviññeyyaṃ.
因为诸界彼此的特征各不相同,所以这个世间叫作“种种界”。正因如此,经里说:“眼界是一种,直到涅槃界是另一种。”就像这种智慧是依眼界等各类界的区分,从有执取的行世间去了解多界、种种界的世间;同样,它也依无执取的行世间去了知。独觉佛和两位上首弟子,只能了知有执取行世间的差别,而且还只是部分,不是全部。他们不了知无执取行世间的差别。但世尊则了知:“因为这种界偏盛,这棵树的树干是白的,那棵的是黑的;这棵光滑,那棵粗糙;这棵树皮厚,那棵树皮薄。因为这种界偏盛,这棵树的叶子在颜色、形状等方面就是这样;因为那种界偏盛,这棵树的花是青的、黄的、红的、白的,香的、臭的;因为这种界偏盛,这棵树的果实小、大、长、圆、形状好看、形状难看、光滑、粗糙、香、臭、苦、甜、辣、酸、涩。因为这种界偏盛,这棵树的刺锐利、极锐利、直、弯、黑、青、白。”像这样,世尊也依无执取的行世间,了知多界、种种界的情况。因为这种力量只属于一切知佛,不属于其他人。巴利
Aññamaññavilakkhaṇattā nānappakārā dhātuyo etasminti nānādhātu, loko. Tenevāha – ‘‘aññā cakkhudhātu yāva aññā nibbānadhātū’’ti, yathā ca idaṃ ñāṇaṃ cakkhudhātuādibhedena upādinnakasaṅkhāralokassa vasena anekadhātunānādhātulokaṃ pajānāti, evaṃ anupādinnakasaṅkhāralokassapi vasena taṃ pajānāti. Paccekabuddhā hi dve ca aggasāvakā upādinnakasaṅkhāralokasseva nānattaṃ jānanti, tampi ekadeseneva, na nippadesato. Anupādinnakasaṅkhāralokassa pana nānattaṃ na jānanti. Bhagavā pana ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa pharuso, imassa bahalo, imassa tanuttaco. Imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ nāma hoti, imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa pupphaṃ nīlaṃ hoti pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, imāya nāma dhātuyā ussannāya phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ tittaṃ madhuraṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ hoti, imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa kaṇṭako tikhiṇo hoti, atikhiṇo ujuko kuṭilo kaṇho nīlo odāto hotī’’ti evaṃ anupādinnasaṅkhāralokassāpi vasena anekadhātunānādhātubhāvaṃ jānāti. Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ.
60 无论哪一种界,就是指任何一种具有下劣等自性的界。因为意乐其实就是性向之界,所以意乐就是性向以下劣等状态而运作。而那种意乐,就是那个人对种种事物的决意和执著,因此说:他们意乐,就对那个事物决意、执著。为了分别说明意乐所涉及的范围,所以说有些偏于色等。这部分很容易理解。种种意乐智:就是对以下劣等不同状态而存在的种种意乐的智慧。巴利
60.Yaṃ yadeva dhātunti yaṃ kiñci hīnādisabhāvaṃ. Yasmā adhimutti nāma ajjhāsayadhātu, tasmā adhimuccanaṃ ajjhāsayassa hīnādisabhāvena pavattanaṃ. Taṃ pana tassa taṃ taṃ adhiṭṭhahanaṃ abhinivisanañca hotīti āha – ‘‘adhimuccanti, taṃ tadeva adhiṭṭhahanti abhinivisantī’’ti. Adhimuccanassa visayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘keci rūpādhimuttā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Nānādhimuttikatāñāṇanti hīnādivasena nānādhimuttikatāya ñāṇaṃ.
他们随着自己的意乐而成为那样,也就是说,那些意乐低劣或意乐殊胜的有情,随各自意乐的不同而成为不同的样子。他们采纳种种业行,意思是说,他们按照与自己意乐相符的方式,亲自去采纳、去造作那些应当采纳、应当造作的种种业。为了从生起方式的角度分析这些业行,论中说“他们造六种业”等等。在这里应当这样连接文义:有些人以贪为动机来造业。其余几句也是同样的理解方式。所谓“此业被分析”,是说这业先从生起方式的角度分为六种,再从流转与还灭的角度来分析时,就变成两种。巴利
Te yathādhimuttā ca bhavantīti te hīnādhimuttikā paṇītādhimuttikā sattā yathā yathā adhimuttā honti. Taṃ taṃ kammasamādānaṃ samādiyantīti adhimuttianurūpaṃ taṃ taṃ attanā samādiyitabbaṃ kattabbaṃ kammaṃ karonti, tāni kammasamādānāni samuṭṭhānavasena vibhajanto ‘‘te chabbidhaṃ kamma’’ntiādimāha. Tattha keci lobhavasena kammaṃ samādiyantīti sambandhitabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Taṃ vibhajjamānanti taṃ samuṭṭhānavasena chabbidhaṃ puna pavattinivattivasena vibhajjamānaṃ duvidhaṃ.
“以贪的力量、以嗔的力量、以痴的力量造业”,这是针对十不善业道之业说的。那种业因为染污,所以是黑的,因此叫“黑业”;因为它使人投生在恶趣,带来黑的果报,所以叫“有黑报”。“以信的力量造业”,这是指十善业道之业。那种业因为无染污,所以是白的,因此叫“白业”;因为它使人投生在天界,带来白的果报,所以叫“有白报”。“以贪的力量、以嗔的力量、以痴的力量、以信的力量造业”,这是“黑白混杂业”,也就是“有黑白报”,即苦乐混杂的果报。因为造了混杂业,有人靠不善的力量投生为畜生道中的吉祥象,又靠善的力量在现世享受快乐;或者靠善的力量投生在王族,却因不善而感受痛苦。“以精进的力量、以慧的力量造业”,这种业是“非黑非白业”,是“有非黑非白报”,也就是能灭尽诸业的四道之思。为什么呢?如果这种业是黑的,就该带来黑报;如果是白的,就该带来属于投生白处的白报。但它并不给出这两种果报中的任何一种,所以叫“有非黑非白报”。这里的意思就是这样。巴利
Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena ca kammaṃ karotīti dasaakusalakammapathakammaṃ sandhāya vadati. Tañhi saṃkiliṭṭhatāya kāḷakanti kaṇhaṃ. Apāyesu nibbattāpanato kāḷakavipākanti kaṇhavipākaṃ. Yaṃ saddhāvasena kammaṃ karotīti dasakusalakammapathakammaṃ. Tañhi asaṃkiliṭṭhattā paṇḍaranti sukkaṃ. Sagge nibbattāpanato paṇḍaravipākattā sukkavipākaṃ. Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena saddhāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kaṇhasukkanti vomissakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalavalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthibhāvaṃ upapanno kusalena pavatte sukhaṃ anubhavati, kusalena rājakule nibbattopi akusalena dukkhaṃ vedayati. Yaṃ vīriyavasena paññāvasena ca kammaṃ karoti, idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākanti kammakkhayakarā catumaggacetanā. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkaupapattipariyāpannaṃ vipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana appadānato akaṇhaasukkavipākanti ayamettha attho.
在业的领受中,第一种是裸形者的行道,即沉迷于诸欲;第二种是烦恼炽盛者、即使哭泣的泣面者,却修习清净梵行;第三种是裸形者不沉迷于诸欲;第四种是即使得不到资具、具有禅那与观乐的人,修习教法梵行。像这样的种类之“业的领受”,也指任何其他类似类型的业。关于“以此人”等,是显示世尊之智在此业报中运作的方式。其中,“已累积的”:指业已按能产生果报的方式被造作、已累积。“未异熟的”:指果报尚未成熟。“现起于异熟”:指已为给予果报创造了机会。“而不能达于洞穿”:指不能证得名为洞穿的圣道,即由于破除烦恼行而应进入的圣道。“世尊不教导他”:指对于被异熟障覆盖的人,世尊不以使其证悟谛理为主要目的而教导,但为了熏习,也会为那样的人说法,如同对阿阇世等人那样。巴利
Kammasamādāne paṭhamaṃ acelakapaṭipadā kāmesu pātabyatā, dutiyaṃ tibbakilesassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ, tatiyaṃ kāmesu apātabyatā acelakapaṭipadā, catutthaṃ paccaye alabhamānassāpi jhānavipassanāsukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyacaraṇaṃ. Yaṃ evaṃ jātiyaṃ kammasamādānanti yaṃ aññampi evaṃpakāraṃ kammaṃ. Iminā puggalenātiādi tasmiṃ kammavipāke bhagavato ñāṇassa pavattanākāradassanaṃ. Tattha upacitanti yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Avipakkanti na vipakkavipākaṃ. Vipākāya paccupaṭṭhitanti vipākadānāya katokāsaṃ. Na ca bhabbo abhinibbidhā gantunti kilesābhisaṅkhārānaṃ abhinibbijjhanato abhinibbidhāsaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ adhigantuṃ na ca bhabbo. Taṃ bhagavā na ovadatīti taṃ vipākāvaraṇena nivutaṃ puggalaṃ bhagavā saccapaṭivedhaṃ purakkhatvā na ovadati, vāsanatthaṃ pana tādisānampi dhammaṃ deseti eva, ajātasattuādīnaṃ viya.
已累积的,是指已经开始造作。所以经文说“还未达到圆满”。这是为了显示它不可能成为邪定性。“在达到圆满之前”,意思是在达到能产生果报的圆满之前就先证得了。由于是邪定性的缘故,它在果法尚未成熟之时就立刻造成不具备果法资格的状态。所以经文说“在超越可调伏性之前”。另一种读法是“在超越不定性之前”,意思一样。“未完成”是指业未圆满,或者指那些未圆满的业。巴利
Upacitanti kātuṃ āraddhaṃ. Tenevāha – ‘‘na ca tāva pāripūriṃ gata’’nti. Tena micchattaniyāmassa asamatthataṃ dasseti. Purā pāripūriṃ gacchatīti pāripūriṃ phalanipphādanasamatthataṃ gacchati purā adhigaccheyya. Micchattaniyatatāya sajjukaṃ phaladhammassa abhājanabhāvaṃ nibbattayati purā. Tenevāha – ‘‘purā veneyyattaṃ samatikkamatī’’ti. ‘‘Purā aniyataṃ samatikkamatī’’tipi pāṭho, so evattho. Asamatteti kamme asampuṇṇe, te asampuṇṇe vā.
61 像这样,先说明了与烦恼障混杂在一起的业障,现在为了说明不混杂的业障,就说了“对于这个人”等等。那段话的意思和前面说的一样。巴利
61. Evaṃ kilesantarāyamissakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā idāni amissakaṃ kammantarāyaṃ dassetuṃ ‘‘imassa ca puggalassā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ vuttanayameva.
“一切”是指在这个“力分别”里所说的一切业。“柔软、中等、强烈”:就是柔软、中等、强烈的状态。意思是说,因为业有柔软等差别,所以能显出它们果报的柔软、中等、强烈差别。在“现法受”等当中,在此世、也就是这个身体里应当感受的果报,叫“现法受”;在下一世、也就是紧接着的身体里应当感受的果报,叫“次生受”;在更后面的身体里,也就是从这以后任何一个身体里应当感受的果报,叫“后后受”。因为在一个速行心路里,七种思当中,第一种思叫“现法受”,最后一种思叫“次生受”,中间五种思叫“后后受”。“果报差别智”:就是对果报的差别、也就是果报种种不同的智慧。而此业果成熟的原因有:趣的成就、趣的失坏,依报的成就、依报的失坏,时机的成就、时机的失坏,精勤的成就、精勤的失坏。这些作为它们原因的关系,应当依据“有些不善业被趣的成就所阻碍,所以不成熟”等经文(《分别论》810)来了知。巴利
Sabbesanti imasmiṃ balaniddese vuttānaṃ sabbesaṃ kammānaṃ. Mudumajjhādhimattatāti mudumajjhatibbabhāvo. Kammānañhi muduādibhāvena taṃvipākānaṃ mudumajjhatikkhabhāvo viññāyatīti adhippāyo. Diṭṭhadhammavedanīyantiādīsu diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Upapajje anantare attabhāve veditabbaṃ phalaṃ upapajjavedanīyaṃ. Aparasmiṃ attabhāve ito aññasmiṃ yasmiṃ kasmiñci attabhāve veditabbaṃ phalaṃ aparāpariyavedanīyaṃ. Ekajavanavārasmiñhi sattasu cetanāsu paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Pariyosānacetanā upapajjavedanīyaṃ nāma. Majjhe pañca cetanā aparāpariyavedanīyaṃ nāma. Vipākavemattatāñāṇanti vipākavemattatāya vipākavisese ñāṇaṃ. Imassa pana kammavipākassa gatisampatti gativipatti, upadhisampatti upadhivipatti, kālasampatti kālavipatti, payogasampatti payogavipattiyo kāraṇaṃ. So ca nesaṃ kāraṇabhāvo ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādipāḷivasena (vibha. 810) veditabbo.
62 62. 在《无间力分别》中,为了用那里所说的“业之领受”这一词就把禅那等也包括进去说明,所以说了“如此已受持的业”等话。在有学和凡夫的相续中生起的禅那等,就是业。其中,“如此已受持的”是指在“白、有白报、现世乐、未来乐报”这类方式中已受持的业。“杂染”是指由于对立之法而成为染污的状态。“清净”是指从对立之法中净化。“出起”是指熟练的清净以及从有分中出起。所谓“如此杂染”等,意思就是:世尊以这种方式了知禅那等的杂染、清净和出起的智慧,就是无障智,对他来说没有任何障碍。巴利
62. Anantarabalaniddese vuttakammasamādānapadeneva jhānādīni saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘tathā samādinnānaṃ kammāna’’ntiādi vuttaṃ. Sekkhaputhujjanasantānesu pavattāni jhānādīni kammaṃ honti. Tattha tathā samādinnānanti ‘‘sukkaṃ sukkavipākaṃ paccuppannasukhaṃ, āyatiṃ sukhavipāka’’nti evamādippakārehi samādinnesu kammesu. Saṃkilesoti paṭipakkhadhammavasena kiliṭṭhabhāvo. Vodānaṃ paṭipakkhadhammehi visujjhanaṃ. Vuṭṭhānaṃ paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca. Evaṃ saṃkilissatītiādīsu ayamevattho – iminā ākārena jhānādi saṃkilissati vodāyati vuṭṭhahatīti jānanañāṇaṃ bhagavato anāvaraṇañāṇaṃ, na tassa āvaraṇaṃ atthīti.
“禅那有多少种”等这一问,是为了按类别说明禅那等法而开始的。“四种禅那”是依四法的方式,指色界禅那。“十一种”是依“有色者观色”等经文,按八种解脱和三种空解脱等来说的。“八种”是从这些当中除去出世间的解脱,剩下八种。“七种”是从那些当中除去灭尽定,剩下七种。“三种”是依经的方式,指空解脱等三种。“两种”是依阿毗达摩的方式,因为无相解脱不可能存在,所以是剩下的两种。在这里,依次所说的七种解脱,是在安止的刹那,以镇伏的方式从敌对法中解脱出来,又因为信解所缘而称为解脱。而灭尽定因为完全从想与受中脱离,所以叫做出离式的解脱。出世间的解脱则因为以各自的道断除烦恼而解脱,所以称为解脱。应当了知这个差别。巴利
Kati jhānānītiādi jhānādayo vibhāgena dassetuṃ āraddhaṃ. Cattāri jhānānīti catukkanayavasena rūpāvacarajjhānāni sandhāyāha. Ekādasāti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādinā (dī. ni. 2.129, 174; 3.339, 358; ma. ni. 2.248; 3.312) aṭṭhannaṃ tiṇṇañca suññatavimokkhādīnaṃ vasena vuttaṃ. Aṭṭhāti tesu ṭhapetvā lokuttare vimokkhe aṭṭha. Sattāti tesu eva nirodhasamāpattiṃ ṭhapetvā satta. Tayoti suttantapariyāyena suññatavimokkhādayo tayo. Dveti abhidhammapariyāyena animittavimokkhassāsambhavato avasesā dve. Ettha ca paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe vikkhambhanavasena paccanīkadhammehi vimuccanato , ārammaṇe adhimuccanato ca vimokkhā. Nirodhasamāpatti pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Lokuttarā ca taṃtaṃmaggavajjhakilesehi samucchedavasena vimuttattā vimokkhoti ayaṃ viseso veditabbo.
在各类定当中,按四法方式和五法方式来分,初禅的定叫作有寻有伺定。按五法方式,第二禅的定叫作无寻唯伺定。按四法方式和五法方式,其余诸禅的定都叫作无寻无伺定。巴利
Samādhīsu catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakko savicāro samādhi nāma. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakko vicāramatto samādhi nāma. Catukkanaye pañcakanayepi sesajhānesu samādhi avitakko avicāro samādhi nāma.
在诸等至当中,按次序排列的八种等至,既可以叫“定”,也可以叫“等至”。为什么?因为有心的专一状态。灭尽定因为没有这个,所以不叫“定”。想等至等,前面已经说过了。巴利
Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ ‘‘samādhī’’tipi nāmaṃ ‘‘samāpattī’’tipi. Kasmā? Cittekaggatāsabbhāvato. Nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na ‘‘samādhī’’ti nāmaṃ. Saññāsamāpattiādi heṭṭhā vuttameva.
有退分性质的定:从还不熟练的初禅等定中出定的人,他的想和作意会冲向欲贪等,这就是初禅等定具有退分性质。因为经中说“初禅的染污是欲贪和嗔恚”,所以应当按第二禅等的方式来套用理解。所谓“鸡”,是指以低劣、厌恶的方式而贪著其中。“鸡修习者”:这是就人来说诸禅那,说的就是初禅和第二禅这两种。如果有人证得初禅或第二禅后,心想“到此就够了”而退缩,不再向上努力,那么那四种禅那都称为“鸡禅那”,具有这些禅那的人就是鸡修习者。其中,前两种禅那因为敌人近在眼前、势力强大,又没有殊胜分,所以按染污来说;后两种禅那虽然没有殊胜分,但因为敌人微弱,所以按清净来说。应当这样理解。巴利
Hānabhāgiyo samādhīti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ paṭhamajjhānādisamādhissa hānabhāgiyatā. ‘‘Paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā saṃkileso’’ti vuttattā dutiyajjhānādivasena yojetabbaṃ. Kukkuṭaṃ vuccati ajaññājigucchanamukhena tapparamatā. Kukkuṭajhāyīti puggalādhiṭṭhānena jhānāni vuttāni, dve paṭhamadutiyajjhānānīti vuttaṃ hoti. Yo paṭhamaṃ dutiyaṃ vā jhānaṃ nibbattetvā ‘‘alamettāvatā’’ti saṅkocaṃ āpajjati, uttari na vāyamati, tassa tāni jhānāni cattāripi ‘‘kukkuṭajhānānī’’ti vuccanti, taṃsamaṅgino ca kukkuṭajhāyī. Tesu purimāni dve āsannabalavapaccatthikattā visesabhāgiyatābhāvato ca saṃkilesabhāvena vuttāni. Itarāni pana visesabhāgiyatābhāvepi mandapaccatthikattā vodānabhāvena vuttānīti daṭṭhabbaṃ.
具有殊胜分的定:从熟练的初禅等出定后,想与作意跃入第二禅等,以及熟练的清净、有分出起,这称为“出起”。因为较低的熟练禅那,是较高禅那的近因,所以清净也称为“出起”。依有分心而从一切禅那出起,因此有分与清净都是出起。然而,由于以出起自在力,能在所限定的时间内从等至出定,所以这里把等至出起的善巧称为“出起”。巴利
Visesabhāgiyo samādhīti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ, paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā vodānampi ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgavasena sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hotīti bhavaṅgañca vodānaṃ vuṭṭhānaṃ. Yasmā pana vuṭṭhānavasibhāvena yathāparicchinnakālaṃ samāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, tasmā samāpattivuṭṭhānakosallaṃ idha ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.
63 “就是那定本身”,是指紧接在(如来)十力解说之后、以禅那等名称所说的那个定。资具就是辅助条件。诸根是指信根、念根、慧根。诸力则是指这些根连同惭、愧。把精进单独提出来说,是为了显示精进对诸力有很大帮助。因为靠着精进的支撑,信等诸力面对对立面时才不会被撼动。所以这样说:“依精进之力,诸力得以生起。”所谓“它们”,指的就是这些根。软、中等、上等之性:不清净明利的就是软;不太清净明利的是中等;极度清净明利、强而有力的,就称为锐利。巴利
63.Tassevasamādhissāti tassa anantarabalaniddese jhānādipariyāyehi vuttasamādhissa. Parivārāti parikkhārā. Indriyānīti saddhāsatipaññindriyāni. Balānīti hirottappehi saddhiṃ tāniyeva. Vīriyassa visuṃ gahaṇaṃ balānaṃ bahūpakāradassanatthaṃ. Vīriyupatthambhena hi saddhādayo paṭipakkhena akampanīyā honti. Tenevāha – ‘‘vīriyavasena balāni bhavantī’’ti. Tesanti indriyānaṃ. Mudumajjhādhimattatāti avisadaṃ mudu. Nātivisadaṃ majjhaṃ. Ativisadaṃ adhimattaṃ balavaṃ ‘‘tikkha’’nti vuccati.
为了说明世尊的说法是随顺所教化众生的根性而展开的,所以说了“其中,世尊”等话。其中,“以略说与广说”,是指用广说来解释略说的内容。或者,“略说”是指仅仅列出纲目。“以略说与广说”,是指通过总说和详释。“以广说”,是指通过总说、详释和再详释。“柔和”,是指轻缓,不以恶趣的恐怖、轮回的恐怖等来恐吓、施压。“柔和而锐利”,是指不太锐利。通过令人生起悚惧的事物来激发悚惧等,从而施加压力,那就是锐利的方式。“开示止”,是指偏重于止而教导,并非同样偏重观——这是它的意趣。因为仅仅依靠止,是不可能证悟圣谛的。“止与观”,是指止与观平衡并行。“观”,是指极度偏重于观而教导。因为在这里,利根等类众生正是迅速通达之类,所以说“为利根者开示出离”等话。其中,“于增上慧学”,是指增上慧学。巴利
Veneyyānaṃ indriyānurūpaṃ bhagavato desanāpavattīti dassetuṃ ‘‘tattha bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṃkhittavitthārenāti saṃkhittassa vitthārena. Atha vā saṃkhittenāti uddiṭṭhamattena. Saṃkhittavitthārenāti uddesena niddesena ca. Vitthārenāti uddesaniddesapaṭiniddesehi. Mudukanti lahukaṃ apāyabhayavaṭṭabhayādīhi santajjanavasena bhāriyaṃ akatvā. Mudutikkhanti nātitikkhaṃ. Saṃvegavatthūhi saṃvegajananādivasena bhāriyaṃ katvā. Samathaṃ upadisatīti samathaṃ adhikaṃ katvā upadisati, na tathā vipassananti adhippāyo. Na hi kevalena samathena saccappaṭivedho sambhavati. Samathavipassananti samadhuraṃ samathavipassanaṃ. Vipassananti sātisayaṃ vipassanaṃ upadisati. Yasmā cettha tikkhindriyādayo ugghaṭitaññuādayova, tasmā ‘‘tikkhindriyassa nissaraṇaṃ upadisatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhipaññāsikkhāyāti adhipaññāsikkhaṃ.
这里说的“智”,是指由于诸根的钝、中、利差别而有的那种智,这称为“对其他众生、其他个人的根器上下差异之智”,应当这样联系起来理解。为了说明这种智运作的方式,才说了“此人达到了这个境地”等话。其中,“此人达到了这个境地与修习”:是说这个人已经达到、正在达到或将会达到这样的杂染习气与清净有分,因为时态的选定并没有固定限制,就像“duddha”这个词的用法一样。在此时、此刻,以这种钝、中、利的区分来教导他。“如是界者”:是说他依低劣等性质而具有这样的志向、这样的胜解。“此人的意趣”:是说这个人有常见或断见这一类意趣,或者有随顺如实智的忍这一类意趣。因为有四种意趣,众生安住于其中,所以称为意趣。而世尊了知众生这种意趣时,甚至在他们还没有生起对各种恶见的观智和业自作智的那一刻,也能了知。经中也这样说过:“即使正在享受欲乐,也了知:‘这个人是重欲的人,是欲意趣、欲胜解的人。’即使正在享受欲乐,也了知:‘这个人是重出离的人,是出离意趣、出离胜解的人。’正在修出离……嗔恨……无嗔……昏沉睡眠……光明想时,也了知:‘这个人是重昏沉睡眠的人,是昏沉睡眠意趣、昏沉睡眠胜解的人。’”巴利
Yaṃ ettha ñāṇanti ettha indriyānaṃ mudumajjhādhimattatāya yaṃ ñāṇaṃ, idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti sambandhitabbaṃ. Tassa ñāṇassa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ imaṃ bhūmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gatoti ayaṃ puggalo evamimaṃ saṃkilesavāsanaṃ vodānaṃ bhavaṅgañca gato gacchati gamissati ca, kālavacanicchāya abhāvato, yathā duddhanti. Imāya velāya imasmiṃ samaye imāya mudumajjhatikkhabhedāya anusāsaniyā. Evaṃdhātukoti hīnādivasena evaṃajjhāsayo evaṃadhimuttiko. Ayañcassa āsayoti imassa puggalassa ayaṃ sassatucchedappakāro, yathābhūtañāṇānulomakhantippakāro vā āsayo. Idañhi catubbidhaṃ āsayanti ettha sattā vasantīti āsayoti vuccati. Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāñāṇakammassakataññāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti eva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti… byāpādaṃ… abyāpādaṃ… thinamiddhaṃ… ālokasaññaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’’’ti (paṭi. ma. 1.113).
这个“随眠”,是指这个人还没有断除的欲贪之类的随眠烦恼。确实,只有还没有断除、并且已经变得强有力的烦恼,才叫随眠。
“对其他众生”,是指主要的众生。
“对其他补特伽罗”,是指除了那些之外的其他众生,意思是较低劣的众生。
或者,这两个词其实是同一个意思,只是为了适应所教化的对象不同,才分成两种说法。
“根之上下差异差别智”:para 是“上”,apara 是“下”,合起来就是 paropariyatta,也就是“上下性”,把 a 变成 o;它的差别性就是 vemattatā。
所以,这是对信等诸根的上下差异和差别性的智,就叫“根之上下差异差别智”。应当这样理解这个词的拆分。巴利
Ayaṃ anusayoti ayaṃ imassa puggalassa kāmarāgādiko appahīnoyeva anusayitakileso. Appahīnoyeva hi thāmagato kileso anusayo. Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ sattānaṃ, hīnasattānanti attho. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti parabhāvo ca aparabhāvo ca paropariyattaṃ a-kārassa okāraṃ katvā, tassa vemattatā paropariyattavemattatā. Saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattavemattatāya ñāṇaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti padavibhāgo veditabbo.
在这里,“凡”指的是:通过随念种种宿住的方式而生起的世尊之智,这就是第八如来力,应当这样联系起来理解。“种种”指多种多样,或者以种种方式生起。“宿住”指想要忆念的自他紧接过去的一生,从那里开始,在各处所住的生命相续。“随念”指像“一生、二生”这样,按出生的次第一路追溯而忆念;或者说,随顺而忆念,只要心一转向就能忆念,这就是它的含义。因为世尊不需要任何准备工作,仅仅凭转向就能忆念。“即如”是一个介词,用来引出例子。“乃至一生”指以一个结生为开端、以死亡为终结、包含在一期生命中的蕴相续。这个道理也适用于“二生”等等。巴利
Tattha yanti yaṃ anekavihitassa pubbenivāsassa anussaraṇavasena bhagavato ñāṇaṃ, idaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalanti sambandho. Anekavihitanti anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ. Pubbenivāsanti anussarituṃ icchitaṃ attano paresañca samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti evaṃ jātipaṭipāṭiyā anugantvā sarati, anudeva vā sarati, citte abhininnāmitamatte eva saratīti attho. Bhagavato hi parikammakiccaṃ natthi, āvajjanamatteneva sarati. Seyyathidanti āraddhappakāranidassanatthe nipāto. Ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi.
在“许多坏劫”等说法里,逐渐衰减的劫应理解为坏劫,逐渐增长的劫应理解为成劫。其中,坏劫本身就涵盖了坏住劫,因为坏住劫以坏劫为根源;成劫也涵盖了成住劫。这样一来,经中说的“比丘们,劫有这四种不可计数。哪四种?坏、坏住、成、成住”,这些就全都被包含在内了。“我于彼处”等话,是在显示随念的方式。其中,“我于彼处”指在那个坏劫中,或者在那个有、胎、趣、识住、有情居、有情聚中。“有如是名”指名叫帝须或弗沙。“有如是种姓”指婆伽婆种姓或乔达摩种姓。“有如是容貌”指肤色白或黑。“有如是食物”指以含肉之粳米饭为食,或以自然落下的果实为食。“有如是苦乐感受”指以各种方式感受身体的、心理的,或有染着、无染着等各类苦乐。“有如是寿量边际”指寿命最长一百岁,或最长八万四千劫。“我从彼处死后,生于彼处”指我从那个有或有情聚死后,又转生到某个有情聚中。或者也可理解为,我曾存在于那个有或有情聚中。至于“有如是名”等,含义和前面已解释的一样。巴利
Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito taṃmūlattā, vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni , tāni sabbāni pariggahitāni honti. Amutrāsintiādi saraṇākāradassanaṃ. Tattha amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe, amumhi bhave vā yoniyaṃ vā gatiyaṃ vā viññāṇaṭṭhitiyaṃ vā sattāvāse vā sattanikāye vā. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti bhaggavo vā gotamo vā. Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisappabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so tato bhavato, sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma sattanikāye udapādiṃ. Atha vā tatrāpi bhave vā sattanikāye vā ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttatthameva.
64 在“天眼”等说法中,因为和天眼相似,所以叫“天”。诸天神的眼净色是善行所生,不受胆汁、痰、血等阻碍,远离了随烦恼,因此即使很远也能取到所缘,这就是天眼。而这里由精进修行之力所生的智眼,也和它一样,所以因为与天眼相似而叫“天”;又因为依天住而获得,也叫“天”;又因为自身依止于天住,也叫“天”;又因为通过光明遍而有大光明,也叫“天”;又因为能看见穿墙等处的色法,有广大的行境,也叫“天”。这一切应当依据声明的论典来理解。以能见的含义来说,就是“眼”。因为能执行眼的作用,所以也像眼一样,就是“眼”。因为能看见死与生,是见解清净的因,所以是“清净”。如果一个人只看见死,没看见生,就会执取断见;如果只看见生,没看见死,就会执取新有情突然出现的见解。但如果一个人两者都看见,因为他超越了这两种恶见,这种见就成为见解清净的因。而世尊两者都看见,因此说“因为能看见死与生,是见解清净的因,所以是清净”。巴利
64.Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattampi pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttattā dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idampi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena vā paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ, ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ, tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimattameva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātamattameva passati na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati. Tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Tadubhayañca bhagavā passati. Tena vuttaṃ – ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti.
或者,因为远离了十一种随烦恼,所以是清净的。正如所说的:巴利
Ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Yathāha –
“阿那律,我这样了知‘疑是心的杂染’之后,就断除了疑这个心的杂染。‘不作意是心的杂染……昏沉睡眠……惊悚……兴奋……粗恶……过度精进……精进不足……欲求……种种想……对色过度沉思是心的杂染’,我这样了知之后,就断除了对色过度沉思这个心的杂染。”巴利
‘‘So kho ahaṃ anuruddhā ‘vicikicchā cittassa upakkileso’ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ. ‘Amanasikāro cittassa upakkileso… thinamiddhaṃ… chambhitattaṃ… uppilaṃ… duṭṭhullaṃ… accāraddhavīriyaṃ… atilīnavīriyaṃ… abhijappā… nānattasaññā… atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso’ti iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahi’’nti (ma. ni. 3.242) evamādi.
这同样因为远离了十一种随烦恼,所以是清净的。它超越了人们通常活动的范围,能看见色相,所以是超越人的;或者因为超越了肉眼,所以是超越人的。就以那清净、超越人的天眼。巴利
Tadevaṃ ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, maṃsacakkhuṃ atikkantattā vā atikkantamānusakaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.
“看见众生”,是指以天眼看见、观察众生,就像以肉眼看见众生一样。“正在死去、正在投生”:在这里,不论死心那一刹那还是投生心那一刹那,即使以天眼也无法看见。然而,那些临近死亡、现在即将死去的有情,以及那些已经取到结生、刚刚投生的有情,则称为“正在死去、正在投生”。他们便是这样的“正在死去、正在投生”者。“低劣”:与痴的等流相应,所以因低贱的种姓、家族、财富等而受轻视、被轻蔑。“殊胜”:与不痴的等流相应,所以与前者相反。“金色”:与不瞋的等流相应,所以具有可爱、可意、悦意的肤色。“丑陋”:与瞋的等流相应,所以具有不可爱、不可意、不悦意的肤色;意思是美丽或丑陋。“善趣”:指投生到善趣;或者与不贪的等流相应,所以指富裕、大财。“恶趣”:指投生到恶趣;或者与贪的等流相应,所以指贫穷、缺乏饮食。“随业而行”:无论积累了什么样的业,就随着那种业而去。在这里,前面“正在死去”等语句说的是天眼的作用;“随业而行”这个词说的是随业行智的作用。随业行智和未来分智都是以天眼为基础,与天眼一起成就。巴利
Satte passatīti manusso manussaṃ maṃsacakkhunā viya satte passati oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunāpi daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, ye ca gahitapaṭisandhikā sampati nibbattā, te ‘‘cavamānā upapajjamānā’’ti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne. Hīneti mohanissandayuttattā hīnajātikulabhogādivasena hīḷite paribhūte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte abhirūpe virūpe vāti attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapānabhojane. Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Tattha purimehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ. Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ. Yathākammūpagañāṇaanāgataṃsañāṇāni ca dibbacakkhupādakāneva dibbacakkhunā saheva ijjhanti.
在“身恶行”等说法中,恶劣的行为,或者被烦恼染污而腐坏的行为,就是恶行。通过身体造作的恶行,或者从身体生起的恶行,就是身恶行。语恶行和意恶行也应当这样理解。“具足”就是具备的意思。“毁谤诸圣者”是指对佛陀等诸圣者,甚至对在家的入流者,以最严重的事情或者以贬损功德的方式,进行毁谤、辱骂、指责。“有邪见”是指持有颠倒的看法。“受持邪见之业”是指以邪见为根本原因而受持的各种各样的业。他们还会促使别人也去受持那些以邪见为根本的身业等。在这里,虽然毁谤圣者和邪见已经包含在语恶行和意恶行的举出中,但再次说出它们,是为了显示它们具有极大的罪过。因为毁谤圣者有很大的罪过,和无间业相似。正如所说的:巴利
Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ, duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattā duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Evaṃ vacīmanoduccaritānipi daṭṭhabbāni. Samannāgatāti samaṅgībhūtā. Ariyānaṃupavādakāti buddhādīnaṃ ariyānaṃ, antamaso gihisotāpannānampi antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakā. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhihetubhūtasamādinnanānāvidhakammā. Ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti. Tattha vacīmanoduccaritaggahaṇena ariyūpavādamicchādiṭṭhīsu gahitāsupi tesaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ. Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso. Yathāha –
舍利弗,就像一位戒具足、定具足、慧具足的比丘,若能在现世中令他人满意,舍利弗,我说,如果他不舍弃那语、不舍弃那心、不舍弃那见,就会像被搬运的东西一样,原封不动地堕入地狱。巴利
‘‘Seyyathāpi , sāriputta, bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya, evaṃsampadamidaṃ, sāriputta, vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti (ma. ni. 1.149).
再没有别的什么比邪见罪过更重了。正如经中所说:巴利
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi. Yathāha –
比丘们,我看不到任何别的单一法,会像邪见这样罪过这么大。比丘们,邪见就是罪过中最严重的。巴利
‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ mahāsāvajjataraṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti (a. ni. 1.310).
身体分解,是指舍弃执取的五蕴。死后,是指紧接着执取新生的五蕴。或者,身体分解是指命根断绝;死后是指从死殁之后。“恶道”等全部都是地狱的别名。地狱之所以叫“恶道”,是因为它远离了被认为是福德、能导向天界和解脱的法;或者是因为没有快乐的来源。“恶趣”是苦的去处和归宿;或者因为嗔恚深重,是由恶业所生的趣处。“堕落”是指造恶业的人无力地堕入其中。“地狱”是指其中没有任何可以称为快乐滋味的东西。巴利
Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā. Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ. Apāyantiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.
或者,用“恶道”这个词来指畜生道,因为畜生道属于恶道,已经离开了善趣。但它不算恶趣,因为其中有龙王等有大势力的众生存在。用“恶趣”这个词来指饿鬼界,因为它既是恶道又是恶趣,既离开了善趣,又是苦的去处。但它不算堕落,因为不像阿修罗那样堕落;而且有大神力的饿鬼也能生到宫殿中。用“堕落”这个词来指阿修罗众,因为按前面所说的含义,它既是恶道又是恶趣,而且是从快乐的聚合中堕落,所以称为堕落。用“地狱”这个词来指无间地狱等各种类型的地狱。“再生”是指往生到那里,也就是在那里出生。从相反的一面来理解,应当知道白分(善的一类)。巴利
Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti, tiracchānayoni hi apāyo, sugatito apetattā. Na duggati, mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti, so hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā, dukkhassa ca gatibhūtattā. Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Petamahiddhikānañhi vimānānipi nibbattanti. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti, so hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sukhasamussayehi vinipātattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.
不过这里有个区别:在这里,用“善趣”这个词也把人趣包括进来了;而用“天”这个词则只指天趣。其中,美好的去处就是善趣。“天”是因为以色等所缘而极为殊妙。一切事物都因为会坏灭、会毁坏,所以称为“世间”,这就是词义。某人在某个俱胝劫中积累的业,使他现在或未来投生天界或堕入恶道,这把第八和第九佛力智的作用合在一起展示了。对于“十万劫”等说法也是如此。因此说:“这是世尊的两种智。”巴利
Ayaṃ pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatimpi saṅgaṇhāti. Saggaggahaṇena devagatiṃ eva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho. Amukāya kappakoṭiyaṃ upacitaṃ tenāyaṃ etarahi, anāgate vā saggūpago apāyūpago cāti aṭṭhamanavamabalañāṇakiccaṃ ekajjhaṃ katvā dassitaṃ. Tathā kappasatasahassevātiādīsupi. Tenevāha – ‘‘imāni bhagavato dve ñāṇānī’’ti.
魔罗在菩提树下被摧伏,意思是烦恼魔罗在菩提树下被摧伏、被彻底断除。这摧伏、断除烦恼魔罗,就是世尊的第十力。因此说“尽一切漏的智”。又,当以阿拉汉道连同习气一并断尽一切漏时,世尊便算是证得了一切知智,所以说“证得一切知性”等。巴利
Nihato māro bodhimūleti nihato samucchinno kilesamāro bodhirukkhamūle. Idaṃ bhagavato dasamaṃ balanti idaṃ kilesamārassa hananaṃ samucchindanaṃ bhagavato dasamaṃ balaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbāsavaparikkhayaṃ ñāṇa’’nti. Yasmā pana yadā arahattamaggena savāsanā sabbe āsavā khepitā, tadā bhagavatā sabbaññutaññāṇaṃ adhigataṃ nāma, tasmā ‘‘yaṃ sabbaññutā pattā’’tiādi vuttaṃ.
这一点,首先是诸位阿阇梨一致同意的解释。但持反对意见的人说:“所谓十力智并不是各自独立的,因为说过‘证得一切知性,了知一切法’,所以这只是对一切知智所作的区分。”这种说法不能那样看待。因为十力智和一切知智确实是不同的。十力智只了知各自各自的作用,而一切知智则连那些以及除此之外的也都了知。在十力智中,第一力只了知因与非因;第二力只了知业的区分;第三力只了知界的种种差别之因;第四力只了知意乐与信解;第五力只了知业异熟的不同;第六力只了知与禅那等一起的它们的杂染等;第七力只了知诸根的利钝状态;第八力只了知过去世蕴的相续;第九力只了知有情的死与生;第十力只了知真理的区分。而一切知智则了知这些应当了知的以及比这更超出的。但它并不做所有这些的作用。因为它若是禅那,就不能入定;若是神通,就不能变现神变;若是道,就不能断尽烦恼。巴利
Ayaṃ tāvettha ācariyānaṃ samānatthakathā. Paravādī panāha – ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiekkaṃ natthi, yasmā ‘sabbaññutā pattā viditā sabbadhammā’ti vuttaṃ, tasmā sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti, taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti. Dutiyaṃ kammaparicchedameva, tatiyaṃ dhātunānattakāraṇameva, catutthaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, pañcamaṃ kammavipākantarameva, chaṭṭhaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, sattamaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutūpapātameva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ sabbaṃ na karoti . Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.
另外,应该这样反问持反对意见的人:“所谓十力智,它是有寻有伺、无寻唯伺、还是无寻无伺?是欲界、色界、无色界?是世间还是出世间?”如果对方了解,就会说:“按顺序,前七个是有寻有伺,后面两个是无寻无伺;漏尽智则可能是有寻有伺,可能是无寻唯伺,可能是无寻无伺。”同样,他会说:按顺序,前七个是欲界,接着两个是色界,最后一个是出世间。但一切知智则只是有寻有伺、只是欲界、只是世间——在这里应当得出这个结论。巴利
Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, tato parāni dve avitakkaavicārānīti, āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāranti. Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttaranti vakkhati. Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
1 2 3 4 5 6 7