4. 对“逐别说”的注释·3. 合理理趣分别的注释
道生起义注 · 61 段
3. 合理理趣分别的注释
3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā
1818. 其中,“什么是合理理趣”等部分,是对合理理趣分别的解说。这里问“什么连接?”是在问合理理趣的范围。那么它的范围是什么?以不如实的方式被执取的诸经义就是它的范围,因为它们应当通过合理理趣的抉择,以特别如实的方式被连接起来。在其它的合理理趣中,这种理趣同样是被需要的,但那只是如实叙述而已。然而,既然这种名为“合理理趣寻求”的事,离开四大教法就无法成立,所以在分析合理理趣时,为了先说明它的特相,就说了“四大教法”等。
18.Tatthakatamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo. Tattha kiṃ yojayatīti yuttihārassa visayaṃ pucchati. Ko panetassa visayo? Atathākārena gayhamānā suttatthā visayo, te hi tena sātisayaṃ yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbā. Itaresupi ayaṃ hāro icchito eva. Taṃ pana bhūtakathanamattaṃ hoti. Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma na mahāpadesena vinā, tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa lakkhaṇaṃ tāva upadisituṃ ‘‘cattāro mahāpadesā’’tiādimāha.
这里,“大教法”就是“大依处”,意思是把佛陀等伟大人物作为依据而说出的重大理由。或者,“大教法”也可以理解为“大处所”,说的是法的伟大安立处。这里的词义是这样的:被依止的就是“依处”;以佛为依处,就叫“佛依处”。其余几种也是同样的道理。“这是我从世尊面前亲耳听到的”等等,就是当某人带来一部教本时,用来判断它到底是法还是非法的依据。那么,什么是“教本”呢?就是那样带来的经的入经等等。既然这样,为什么是四种呢?因为所依止的对象有区别。法的传承有两种:世尊和声闻。其中,声闻又按僧团、僧众、个人分为三种。由于“我从某某那里领受了这个法”这样的所依止对象不同,所以有四种。因此说:“佛依处……乃至……单个上座依处”。那些“文句”,就是某人带来的经的句和文,也就是义理之句和文句。或者,是指注释者以注释方式引用的文句。“应被放入经中”,就是应被引入经中;“应被对照”,就是应被会通;“应被安放”,就是应被放入。
Tattha mahāpadesāti mahāapadesā, buddhādayo mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho. Atha vā mahāpadesāti mahāokāsā, mahantāni dhammassa patiṭṭhānānīti vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ vacanattho – apadissatīti apadeso, buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. ‘‘Sammukhā metaṃ bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ganthassa dhammoti vā adhammoti vā vinicchayane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa tathā ābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Apadisitappabhedato. Dhammassa hi dve sampadāyo bhagavā sāvakā ca. Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā. ‘‘Evamamumhā mayāyaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha – ‘‘buddhāpadeso…pe… ekattherāpadeso’’ti. Tāni padabyañjanānīti kenaci ābhatasuttassa padāni byañjanāni ca, atthapadāni ceva byañjanapadāni cāti attho. Saṃvaṇṇakena vā saṃvaṇṇanāvasena āhariyamānāni padabyañjanāni. Sutte otārayitabbānīti sutte anuppavesitabbāni. Sandassayitabbānīti saṃsandetabbāni. Upanikkhipitabbānīti pakkhipitabbāni.
为了说明经等,说了“哪一个”等话。其中,因为世尊的言语哪怕只有一个偈颂,也离不开真实,所以为了说明“经”这个词的含义,说了“在四圣谛中”。而在注释书里,则说三藏就是经,应当看到,这与《指导论》的这句话完全吻合、一致。世尊的开示,只要是为了无取般涅槃,就必定宣说止息贪等烦恼;为了说明“律”这个词的含义,所以说了“在调伏贪中”等话。因为这里所说的“律”,就是指调伏贪等的因由。正如所说:
Suttādīni dassetuṃ ‘‘katamasmi’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmā bhagavato vacanaṃ ekagāthāmattampi saccavinimuttaṃ natthi, tasmā sutteti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu ariyasaccesū’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana tīṇi piṭakāni suttanti vuttaṃ, taṃ iminā nettivacanena aññadatthu saṃsandati ceva sameti cāti daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato desanā, sā ekantena rāgādikilesavūpasamaṃ vadatīti vinayetipadassa atthaṃ dassento ‘‘rāgavinaye’’tiādimāha. Vinayoti hi kāraṇaṃ rāgādivūpasamanimittaṃ idhādhippetaṃ. Yathāha –
乔达弥,如果你知道某些法导向贪欲而不是离贪,导向系缚而不是离系,导向积聚而不是减损,导向多欲而不是少欲,导向不知足而不是知足,导向群居而不是独处,导向懈怠而不是精进,导向难养而不是易养,那么乔达弥,你应当确定地认定:这不是法,这不是律,这不是导师之教。乔达弥,如果你知道某些法导向离贪而不是贪欲,导向离系而不是系缚,导向减损而不是积聚,导向少欲而不是多欲,导向知足而不是不知足,导向独处而不是群居,导向精进而不是懈怠,导向易养而不是难养,那么乔达弥,你应当确定地认定:这是法,这是律,这是导师之教。
‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, ācayāya saṃvattanti no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya, ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’nti. Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya, visaññogāya saṃvattanti no saññogāya, apacayāya saṃvattanti no ācayāya, appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya, vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya, subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya, ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’’’nti (cūḷava. 406).
为了说明“法性”这个词的含义,所以说了“在缘起中”。缘起确实被说成是“那安住着的界、法住性、法决定性”(《增支部》3.137)。“应安放于法性中”这句话在经文里原本没有,应当理解为是为了显示其含义才在这里说的。在这里,如果能讲明流转、还灭以及它们的方法,还有障碍等的确定性,就叫做“入于经”;如果能彻底开示调伏贪等烦恼的方法,就叫做“现于律”;同样,如果能避开常见和断见,通过开示同一性等理趣,把自性法的缘与缘生关系讲清楚,就叫做不违背法性。
Dhammatāyantipadassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭiccasamuppāde’’ti vuttaṃ. Paṭiccasamuppādo hi ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti (a. ni. 3.137) vutto. ‘‘Dhammatāyaṃ upanikkhipitabbānī’’ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi, atthadassanavasena pana idha vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca pavattiṃ nivattiṃ tadupāyañca bādhakādibhāve niyataṃ paridīpento sutte otarati nāma. Ekantena rāgādikilesavinayaṃ vadanto vinaye sandissati nāma. Tathā sassataṃ ucchedañca vajjetvā ekattanayādiparidīpanena sabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvaṃ vibhāvento dhammataṃ na vilometi nāma.
像这样的人,不会生起欲漏等烦恼——为了说明这个意思,就说了“如果于四圣谛中……”等话。有人问:缘起顺着说是流转,逆着说是还灭,它既然已经含摄在四圣谛里了,为什么这里还要单独提出来呢?确实如此。不过这里单独提出来,是为了通过显示诸法依因缘而生灭,来说明无常相、无力相、无主宰相;既然显示了它们有生起,也就有灭去,由这两方面就显出无常性,由生灭的逼迫就显出苦性,由这两者就显出无我性。这样就把三相结合起来,摧破一切恶见和邪思,显示出不共他派的教法成就。
Evaṃvidho ca kāmāsavādikaṃ āsavaṃ na uppādetīti imamatthaṃ dassento ‘‘yadi catūsu ariyasaccesū’’tiādimāha. Nanu ca anulomato paṭiccasamuppādo pavatti, paṭilomato nivattīti so cattāri ariyasaccāni anupaviṭṭho kasmā idha visuṃ gahitoti? Saccametaṃ. Idha pana visuṃ gahaṇaṃ dhammānaṃ paccayāyattavuttidassanena aniccapaccayalakkhaṇaṃ asamatthapaccayalakkhaṇaṃ nirīhapaccayalakkhaṇañca vibhāvetvā tesaṃ udayavantatā tato eva vayavantatā tadubhayena aniccatā udayabbayapaṭipīḷanena dukkhatā anattatāti tilakkhaṇasamāyogaparidīpanī sabbadiṭṭhigatakumatividdhaṃsanī anaññasādhāraṇā sāsanasampatti pakāsitā hotīti dassanatthaṃ.
在这里,应当知道有这四种:经、随顺经、师说、自意。其中,经是指三次结集所收录的三藏。随顺经是指四大教法,也就是被称为“随顺的开许”的那些。师说是指义注。自意是指通过把握理趣、以自己的智慧随觉而生的见解。在这四种当中,经是不可违背的;谁违背经,就等于违背了世尊。随顺的开许,只应采纳与经相符的部分,不相符的则不取。师说也只应采纳与经相符的部分,不相符的则不取。自意同样如此,而且它在这四种当中最为薄弱。
Ettha ca suttaṃ suttānulomaṃ ācariyavādo attanomatīti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – tattha suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni. Suttānulomaṃ nāma mahāpadesā, yaṃ ‘‘anulomakappiya’’nti vuccati. Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā. Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ. Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ, taṃ paṭibāhantena satthāva paṭibāhito hoti. Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ, na itaraṃ. Ācariyavādopi suttena samento eva gahetabbo, na itaro. Tathā attanomati, sā pana sabbadubbalāti.
现在,为了说明这里引用四大教法的目的,就说了“以四大教法……”等话。其中,“yaṃ yaṃ”指的是任何生起的义理和法。“yujjati”是说与前面所说的四大教法相符。“yena yena”是指以任何理由。“yathā yathā”是指以任何方式。“taṃ taṃ gahetabbaṃ”的意思是:在注释所解释的经中,根据所引用的理由、关联和方式,从经里提取出来,以注释的方式加以采纳。由此表明:应当以不违背四大教法的理路,从经中确定义理之后,再进行合理理趣的运用。
Idāni yadatthaṃ idha cattāro mahāpadesā ābhatā, taṃ dassetuṃ ‘‘catūhi mahāpadesehī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ yanti yaṃ yaṃ atthajātañca dhammajātañca. Yujjatīti yathāvuttehi catūhi mahāpadesehi yujjati. Yena yenāti yena yena kāraṇena. Yathā yathāti yena yena pakārena. Taṃ taṃ gahetabbanti saṃvaṇṇiyamāne sutte ābhatena kāraṇena pasaṅgena pakārena ca suttato uddharitvā saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti attho. Tena catumahāpadesāviruddhāya yuttiyā suttato atthe niddhāretvā yuttihārayojanā kātabbāti dasseti.
1919. 现在,为了说明这个理路的阐明,开始说“被提问者……”等。其中,“kati padāni”是有多少语句的意思。为了说明“pariyogāhitabbaṃ”这个词的含义,所以说“vicetabbaṃ”(应当审察)。有多少语句表达了所想要表达的意思,这些语句因为能让人想了解那一个意思,所以称为“一个问题”。而在一首偈颂里,如果所有语句都表达同一个意思,或者哪怕只有一个语句表达一个意思,那也只是一个问题。为了说明这个意思,就说“如果所有……”等。“taṃ”指那个问题。“aññātabbaṃ”指应当被了知。“什么是这些法?”等,是显示了知的方式。其中,“法”指教法,“nānatthā”指不同的意思。
19. Idāni taṃ yuttiniddhāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pañhaṃ pucchitenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kati padānīti kittakāni padāni. Pariyogāhitabbanti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘vicetabba’’nti vuttaṃ. Yattakāni padāni yathādhippetaṃ atthaṃ abhivadanti, tattakāni padāni tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ‘‘eko pañho’’ti vuccati, tāni pana ekagāthāyaṃ yadi vā sabbāni padāni yāva yadi vā ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati, ekoyeva so pañhoti imamatthaṃ dasseti ‘‘yadi sabbānī’’tiādinā. Tanti taṃ pañhaṃ. Aññātabbanti ājānitabbaṃ. Kiṃ ime dhammātiādi ājānanākāradassanaṃ. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Nānatthāti nānā atthā.
在提问偈中,这一段的意思是:kenassubbhāhato loko是说,这个有情世间就像盗贼被刽子手击杀一样,是被什么击中、杀害的?kenassu parivārito是说,世间就像树被藤蔓缠住一样,是被什么覆盖的?kena sallena otiṇṇo是说,就像被毒箭射入身体内部一样,是被什么箭穿入的?kissa dhūpāyito是说,由于什么原因,世间被熏烧、被热恼?Sadā(常)这个词应当连接到一切处。te是四个词。为呼应“问题”一词的词性,故以阳性词形表示。用“回答”这个词表明,因为回答,可知有三个问题。
Pucchāgāthāyaṃ ayaṃ padattho – kenassubbhāhato lokoti ayaṃ sattaloko coro viya coraghātakena kena abhihato vadhīyatīti attho. Kenassu parivāritoti māluvalatāya viya nissitarukkho kena loko ajjhotthaṭo. Kena sallena otiṇṇoti kena visapītakhurappena viya sarīrabbhantaranimuggena sallena anupaviṭṭho. Kissa dhūpāyitoti kissa kena kāraṇena dhūpāyito santāpito loko. Sadāti padaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Teti cattāri padāni. Pañhasaddāpekkhāya pulliṅganiddeso. ‘‘Vissajjetī’’ti etena vissajjanato tayo pañhāti ñāyatīti dasseti.
20这里,在回答偈的第二句里说的“老”,以及第一句里说的“死”,这两者就是有为五蕴的“有为相”,因为以它们为标记,所以称为有为相。世尊确实这样说过:“比丘们,有为法有三种有为相。哪三种?生被了知,灭被了知,住时的变异被了知。”因此说:“老就是住时的变异,死就是灭。”这里,“住时的变异”表明:此处说的老,是指蕴相续前后之间的差别,而不是刹那住。“死就是灭”则表明:这是世间所说的世俗意义上的死,比如“帝思死了,弗思死了”,而不是刹那死,也不是断灭死。
20.Tatthāti vissajjanagāthāyaṃ dutiyapāde vuttā jarā ca paṭhamapāde vuttaṃ maraṇañcāti imāni dve saṅkhatassa pañcakkhandhassa ‘‘saṅkhato’’ti lakkhīyati etehīti saṅkhatalakkhaṇāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47; kathā. 214). Tena vuttaṃ – ‘‘jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ, maraṇaṃ vayo’’ti. Ettha ca ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti etena khandhappabandhassa pubbāparaviseso idha jarā, na khaṇaṭṭhitīti dasseti. ‘‘Maraṇaṃ vayo’’ti iminā ca ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti evaṃ loke vuttaṃ sammutimaraṇaṃ dasseti, na khaṇikamaraṇaṃ, samucchedamaraṇaṃ vā.
现在,为了用合理的方式说明前面所说的“那三个问题”的含义,就说了“由老……”等这些话。其中,因为大多数人都是看到人老了才会死,所以对于那些不接受老和死是两回事的人,为了让他们看到这两者的差别,就说“因为连住在胎里的胎儿也会死”。这话的意思是:因为看到有人还没到一般所认为的老就死了,所以老是另一回事,死又是另一回事。因此他说:“他们也不会变老。”还有什么呢?因为单纯看到死亡,所以老是一回事,死又是另一回事,就像诸天神那样。为了说明这个意思,就用“而且有诸天神的……”等话来说明。再者,靠非超人法和治疗,或许可以对治老,但对死就不是这样。为了说明老和死在意义上也确实有差别,就说了“可能……”等话。其中,“sakkate”就是“可能”的意思,也就是“能够”。“paṭikamma”就是对治。难道对死也不能通过修习神足、获得自在来对治吗?针对这个质疑,他说:“除非是具神通者的神通领域。”关于这一点,世尊确实这样说过:
Idāni ‘‘te tayo pañhā’’ti vuttamatthaṃ yuttivasena dassetuṃ ‘‘jarāya cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yebhuyyena jiṇṇassa maraṇadassanato jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ asampaṭicchamānaṃ pati tesaṃ nānattadassanatthaṃ ‘‘gabbhagatāpi hi mīyantī’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathādhippetajarāvirahitassa maraṇassa dassanato aññā jarā aññaṃ maraṇanti. Tenevāha – ‘‘na ca te jiṇṇā bhavantī’’ti. Kiñca bhiyyo? Kevalassa maraṇassa diṭṭhattā aññāva jarā aññaṃ maraṇaṃ, yathā taṃ devānanti imamatthaṃ dasseti ‘‘atthi ca devāna’’ntiādinā. Anuttarimanussadhammena ca tikicchanena sakkā jarāya paṭikāraṃ kātuṃ, na tathā maraṇassāti evampi jarāmaraṇānaṃ atthato nānattaṃ sampaṭicchitabbanti dassetuṃ ‘‘sakkatevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkateti sakyate, sakkāti attho. Paṭikammanti paṭikaraṇaṃ. Nanu ca maraṇassāpi paṭikāraṃ kātuṃ sakkā iddhipādabhāvanāya vasibhāve satīti codanaṃ manasi katvā āha – ‘‘aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā’’ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
阿难,任何人只要修习了四神足,反复修习,把它当作车乘,当作立足处,持续实践,不断积累,善加精勤,那么他如果愿意,就可以住满一劫,或一劫之余。
‘‘Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti (dī. ni. 2.166, 182; saṃ. ni. 5.822; kathā. 623; udā. 51).
那么,这里说的“劫”是什么?“劫余”又是什么?“劫”是指寿量劫:无论哪个时代,人类当时的寿命有多长,能把它活满,就叫住满一劫。而经文里说“少一些或更多”,意思是住世超过百岁等,就叫住劫余。如果是这样,那为什么那些有神通、心得自在的漏尽者,为了利益世间,却不那样住世呢?因为他们已经彻底了知了名为“蕴”的苦的重担,所以不再操心;那些最上之人,已经止息了一切操心。法将军确实这样说过——
Ko panettha kappo, ko vā kappāvasesoti? Kappoti āyukappo, yasmiṃ tasmiñhi kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto kappaṃ tiṭṭhati nāma. ‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 7.74) vuttaṃ pana vassasatādito atirekaṃ tiṭṭhanto kappāvasesaṃ tiṭṭhati nāma. Yadi evaṃ kasmā iddhimanto cetovasippattā khīṇāsavā lokahitatthaṃ tathā na tiṭṭhantīti? Khandhasaṅkhātassa dukkhabhārassa pariññātattā anussukkatāya ca. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā –
“我不贪恋死亡,也不渴望活着。
我等待着时机,就像雇工等着拿工钱。”
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, vetanaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 654; mi. pa. 2.2.4);
就像老死彼此在含义上不同一样,当通过它们和渴爱显示出这种不同时,“三个问题”这个说法就成立了。为了说明这一点,他接着说了“然而什么”等话。
Yathā jarāmaraṇānaṃ aññamaññaṃ atthato nānattaṃ, evaṃ tehi taṇhāya ca nānatte dassite ‘‘tayo pañhā’’ti idaṃ sijjhatīti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādimāha.
在这里,因为即使没有渴爱,在漏尽者的相续中仍然可以见到老死,所以说“离贪者也在衰老、也在死亡”,这句话就是为了说明“老死是一回事,渴爱是另一回事”这个道理。难道渴爱不也具有衰老、坏灭的性质吗?确实如此,但这里所说的老死并不是指那个,这个意思前面已经说过了。接着用“如果……”等话,是为了显示:如果老死和渴爱没有差别,就会有过失。意思是说:如果是那样,那么青春年华的人也应该没有渴爱了,这并不合理。意思是说:如果老死和渴爱没有差别,那么老死本身也应该成为苦的集起。然而,如果渴爱与老死没有差别,渴爱也就不应该是苦的集起。老死不是苦的集起,渴爱才是苦的集起,所以应当知道它们在意义上是有差别的——这就是他的意旨。再者,就像渴爱是道所断的,如果老死和渴爱没有差别,那么老死也应该成为道所断;反过来,就像老死不是道所断的,那么渴爱也应该不是道所断——这个推论方式也已经说过了,应当这样理解。依此正理,就是指依上面所说的这些道理。以相互不同的方式,意思是:如果从意义上看确实有差别,那么即使在文句上有相同之处,也应当去推求它们的差别。
Tattha yasmā taṇhāya abhāvepi sati jarāmaraṇaṃ labbhati khīṇāsavasantāne, tasmā aññaṃ jarāmaraṇaṃ aññā taṇhāti imamatthamāha ‘‘dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpī’’ti. Nanu ca taṇhāpi jīraṇabhijjanasabhāvāti? Saccaṃ, na idaṃ jarāmaraṇaṃ idhādhippetanti vuttovāyamattho. ‘‘Yadi cā’’tiādinā jarāmaraṇato taṇhāya anaññatte dosaṃ dasseti. Yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ, na idaṃ yuttanti adhippāyo. Jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo taṇhāya anaññatte satīti adhippāyo. Na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo jarāmaraṇato anaññatte satīti bhāvo. Na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo, taṇhā dukkhassa samudayo, tasmā veditabbaṃ etesamatthato nānattanti adhippāyo. Yathā ca taṇhā maggavajjhā, evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ taṇhāya anaññatte sati. Yathā ca jarāmaraṇaṃ na maggavajjhaṃ, tathā taṇhāpi siyāti ayampi nayo vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Imāya yuttiyāti imāya yathāvuttāya upapattiyā. Aññamaññehīti aññāhi aññāhi kāraṇūpapattīhi atthato ce aññattaṃ, tadaññampi byañjanato gavesitabbanti attho.
为了说明这些法在意义上就是同一个,他用“这确实不合理”等说法来展开解释。当渴爱的愿望没有实现时,就说为“所求不得”。由此说明,欲求和渴爱在意义上是同一个。因此,欲求和渴爱在意义上不可能是不同的,这样才说得通。就像这个说法能够成立一样,在欲求得不到满足这种不如意的情况下,在引发嗔怒的种种事由中,忿和恨会生起,这个说法也能成立;但在老和死这种不如意的情况下,就不是这样。由此论证老死和渴爱在意义上是不同的。为了显示这个道理,他说了“以这个正理”等话。
Imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattanti imamevatthaṃ ‘‘na hi yujjatī’’tiādinā vivarati. Taṇhāya adhippāye aparipūramāneti icchitālābhamāha. Tena icchātaṇhānaṃ atthato ekattaṃ vuttaṃ hotīti. Etena na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattanti. Yathā idaṃ vacanaṃ samatthanaṃ hoti, evaṃ icchāvipariyāye āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjatīti idampi samatthanaṃ hoti, na tathā jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇataṇhānaṃ atthato aññattampi samatthitaṃ hotīti etamatthaṃ dasseti ‘‘imāya yuttiyā’’tiādinā.
如果欲求和渴爱在含义上没有差别,那么世尊为什么在这个偈颂里把它分成两种来说呢?对此,他给出了回答:“然而那……”等。这里“那”是指向行为的。“所宣称的”说的是这个宣称,应当结合外在的色等事物,从所缘的角度,或者从作所缘的角度来理解。“以两种法”是指以两种自性。那这两种自性是什么呢?对于还没得到的所缘,以寻求的方式生起的是欲求;对于已经得到的,或者为了让还没得到的显现出来,以想要使之显现的方式生起的是渴爱,这就是它们之间的区别。即便如此,为了显示一切渴爱在吞没色等所缘、最终确定之后,都是通过执取而成为同一性质的,所以说:“因为一切渴爱都以执取为相,具有同一相。”现在用譬喻来说明这个道理,接着说了“一切火……”等,这很容易理解。
Yadi icchātaṇhānaṃ atthato anaññattaṃ, atha kasmā bhagavatā imissā gāthāya dvidhā vuttāti? Tattha parihāramāha ‘‘yaṃ panida’’ntiādinā. Tattha yanti kiriyāparāmasanaṃ. Abhilapitanti vuttaṃ yaṃ idaṃ abhilapanaṃ , idaṃ bāhirānaṃ rūpādīnaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena, ārammaṇakaraṇavasena vā yojetabbaṃ. Dvīhi dhammehīti dvīhi pakatīhi. Kā pana tā pakatiyoti? Appattassa visayassa esanavasena icchā, pattassa appattassa vā pātukāmatāvasena taṇhā, ayametāsaṃ viseso. Yadipi evaṃ, tathāpi sabbā taṇhā rūpādivisayaṃ gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇena ekasabhāvā evāti dassento ‘‘sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā’’ti āha. Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘sabbo aggī’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
不过,这里并不是说渴爱仅仅按照它在所缘上生起的差别,就只有这两种名称;为了说明它其实还可以通过许多不同的方式来表述,所以才接着说了“叫作欲求(icchā)”等这些话。
Ayaṃ pana na kevalaṃ taṇhā ārammaṇe pavattivisesena dvīhi eva nāmehi vuttā, atha kho anekehipi pariyāyehīti dassanatthaṃ ‘‘icchāitipī’’tiādi vuttaṃ.
在这里,以渴求来贪求各种所缘,所以叫欲求。以渴爱、贪求的含义,所以叫渴爱。因为它产生逼迫,又难以拔除,就像浸了毒的箭一样,所以叫箭。以烧灼、灼热的含义,所以叫烟熏。以牵引、拉拽的含义,就像湍急的水流一样,所以叫急流;或者以湿润的含义,叫湿润,正如所说:有情的湿润、润滑、喜悦就会出现。这里的意思就是湿润和润滑。散布开来,所以叫扩散;铺展开来,所以叫扩散;不平等,所以叫扩散;极为广大,所以叫扩散;像毒一样起作用,所以叫扩散;欺骗诳惑,所以叫扩散;带来伤害,所以叫扩散;以邪恶为根,所以叫扩散;以邪恶为果,所以叫扩散;以邪恶为受用,所以叫扩散。或者说,那渴爱在诸色、诸声、诸香、诸味、诸触、诸法上,在家族中,在群体中,散布开来、铺展开来,所以叫扩散。
Tattha icchanti tāya ārammaṇānīti icchā. Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā. Pīḷājananato duruddhāraṇato ca visapītaṃ sallaṃ viyāti sallaṃ. Santāpanaṭṭhena dhūpāyanā. Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā, allaṭṭhena vā saritā, ‘‘saritāni sinehitāni ca, somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341) hi vuttaṃ. Allāni ceva siniddhāni cāti ayamettha attho. Visattikāti visatāti visattikā. Visaṭāti visattikā. Visamāti visattikā. Visālāti visattikā. Visakkatīti visattikā. Visaṃvādikāti visattikā . Visaṃharatīti visattikā. Visamūlāti visattikā. Visaphalāti visattikā. Visaparibhogāti visattikā. Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā.
以润泽的作用,称为润泽。因为在各种投生处产生疲劳,称为疲劳。以缠绕为义,就像藤蔓一样,所以称为藤蔓。正如《法句经》第340颂所说:“藤蔓生起后就停住在那里。”以执取“我所”的思惟作用,称为我慢。即使远在天边也能拉过来绑住,以这种束缚为义,称为束缚。以希求为义,称为希望。以想要品尝所缘之味为作用,称为渴。以欢喜、热衷为义,称为欢喜。如此,这些渴爱虽然随着所缘活动方式的差别而被赋予种种不同的名称,但一切渴爱都以执取为同一特征。这段话就是对上述意义的总结。
Sinehanavasena sineho. Nānāgatīsu kilamathuppādanena kilamatho. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā uppajja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) hi vuttaṃ. Mamanti maññanavasena maññanā. Dūragatampi ākaḍḍhitvā bandhanaṭṭhena bandho. Āsīsanaṭṭhena āsā. Ārammaṇarasaṃ pātukāmatāvasena pipāsā. Abhinandanaṭṭhena abhinandanā. Itīti evaṃ ārammaṇe pavattivisesena anekehi nāmehi gayhamānāpi sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yathāvuttamatthaṃ nigameti.
接着,为了说明渴爱确实被许多不同的名称所指,论师用“如同……”等话,通过层层展开的方式加以显示。其中,“同义词”是指在“同义语理趣”这一分别门中。至于“希望与冀求……”这首偈颂(《导论》37;《藏论》11)的含义,我们将在那里再作解释。在“未离染者”等语中:以染着的意义称为“贪”(rāgo),以欲求的意义称为“欲”(chando),以爱乐的意义称为“爱”(pemaṃ),以燃烧的意义称为“燃烧”(paridāho)——这些说的就是渴爱本身。正因如此才说:“这些是渴爱的同义词。”这样就能成立。意思是:因为“欲求”和“渴爱”在意义上并无差别,所以前面所说的“三问”能够成立,也就是说,这个说法在道理上通得过、能吻合。
Puna taṇhāya anekehi nāmehi gahitabhāvameva ‘‘yathā cā’’tiādinā upacayena dasseti. Tattha vevacaneti vevacanahāravibhaṅge. ‘‘Āsā ca pihā’’ti gāthāya (netti. 37; peṭako. 11) atthaṃ tattheva vaṇṇayissāma. Avigatarāgassātiādīsu rañjanaṭṭhena rāgo, chandanaṭṭhena chando, piyāyanaṭṭhena pemaṃ, paridahanaṭṭhena paridāhoti taṇhāva vuttā. Tenevāha – ‘‘taṇhāyetaṃ vevacana’’nti. Evaṃ yujjatīti evaṃ icchātaṇhānaṃ atthato anaññattā ‘‘tayo pañhā’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ yujjati yuttiyā saṅgacchatīti attho.
2121. 像这样,在“世间被什么所遍烧?”(《相应部》1.66)这首偈颂中,先说明了“三问”之所以成立为三问的道理;现在为了从其他角度展示对合理性的探求,接着说了“一切苦的现行……”等话。其中,“苦的现行”指苦的生起。“以欲爱、行为根本”意思是:以欲爱为缘、以行为因,这是可以成立的。“厌离的现行”指厌离的生起,也就是由于诸欲变易、变异而生起的不喜乐,以及由智慧产生的智厌离。“以欲爱资具为根本”指以那些作为欲爱资具的所缘之欲为因。其中,被称为不喜乐的那种厌离,确实以欲爱资具为根本,但智厌离则不是。因此,若说“一切厌离的现行都以欲爱资具为根本”,就不成立。通过这一合理性来展示方法。这里说的是:正如对“三问”已说明其合理性,对“苦的现行”和“厌离的现行”也已说明其合理性一样,同样依照这一合理性、以这种方式、这个理趣,在巴利文各个相应之处,应当以彼此不同、各自适宜的其他种种因由,去寻求其合理性。
21. Evaṃ ‘‘kenassubbhāhato loko’’ti (saṃ. ni. 1.66) gāthāya ‘‘tayo pañhā’’ti pañhattayabhāve yuttiṃ dassetvā idāni aññehi pakārehi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘sabbo dukkhūpacāro’’tiādimāha. Tattha dukkhūpacāroti dukkhappavatti. Kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti kāmataṇhāpaccayasaṅkhārahetukoti yujjatīti adhippāyo. Nibbidūpacāroti nibbidāpavatti kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjamānā anabhirati ñāṇanibbidā ca. Kāmataṇhāparikkhāramūlakoti kāmataṇhāya parikkhārabhūtavatthukāmahetuko. Tattha anabhiratisaṅkhātā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā, na ñāṇanibbidāti sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ. Imāya yuttiyāti nayaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā pañhattayabhāve yutti vuttā, yathā ca dukkhūpacāranibbidūpacāresu, evaṃ imāya yuttiyā iminā yogena nayena aññamaññehi kāraṇehi taṃtaṃpāḷippadese anurūpehi aññathā aññehi hetūhi yutti gavesitabbāti.
现在,为了把这种理路的示范详细展开来说明,先简略地指出它,于是开始了“就像世尊……”这一段。这里的简要含义是:对贪行者、嗔行者、痴行者,依次说不净、慈心等作为所缘的修行方法,因为能对治贪等烦恼,所以是适合的——这就是教法上的合理性。在这样确定之后,如果对贪行者开示慈心解脱,这个开示就不成立,因为它不适合。对“乐行道”等也是如此。有人会问:所谓“乐行道”等,难道不是就实际修行说的,而不是就开示说的吗?这话没错。但这里说的贪行者,是指烦恼非常猛利的贪行者。这种人要靠苦行道修行才能成就。对于靠苦行道修行才能成就的人,比较重的不净开示才适合他;既然比较重的不净开示才适合他,就不能像对烦恼轻的人那样,给他开示比较轻的。为了说明这个意思,所以说:“如果去说乐行道……那么,这样的开示是不成立的。”按照这个道理,后面那些文句也应当根据具体情况来理解。在这里,通过排除不合理的部分来达成合理性,也就是说,在考察合理性时,连不合理的部分也要去探究,所以说:“如果……那么,这样的开示是不成立的。”后面也是如此。像“无论什么”等等,就是为了把合理理趣的运用展示出来,而做的理路示范。
Idāni taṃ nayadassanaṃ saṃkhittanti vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yathā hi bhagavā’’tiādi āraddhaṃ. Tatthāyaṃ saṅkhepattho – rāgadosamohacaritānaṃ yathākkamaṃ asubhamettāpaccayākārakathā rāgādivinayanato sappāyāti ayaṃ sāsanayutti. Evamavaṭṭhite yadi rāgacaritassa mettācetovimuttiṃ deseyya, sā desanā na yujjati asappāyabhāvato. Tathā sukhāpaṭipadādayoti. Nanu ca sukhāpaṭipadādayo paṭipattiyā sambhavanti, na desanāyāti? Saccametaṃ, idha pana rāgacaritoti tibbakileso rāgacaritoti adhippeto. Tassa dukkhāya paṭipadāya bhāvanā samijjhati. Yassa ca dukkhāya paṭipadāya bhāvanā samijjhati, tassa garutarā asubhadesanā sappāyā, yassa garutarā asubhadesanā sappāyā, na tassa mandakilesassa viya lahukatarāti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘sukhaṃ vā paṭipadaṃ…pe… deseyya na yujjati desanā’’ti. Iminā nayena sesapadesupi yathāsambhavaṃ attho vattabbo. Ettha ca ayuttaparihārena yuttisamadhigamoti yuttivicāraṇāya ayuttipi gavesitabbāti vuttaṃ – ‘‘yadi hi…pe… na yujjati desanā’’ti. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ yaṃ kiñcītiādi yuttihārayojanāya nayadassanameva.
在这里,“这样”是指用这种方法。“凡任何”是指除此之外的其他任何内容。“随顺断除”是指与断除相契合、有能力断除,这就是它的意思。对经典中所有词义,逐句进行审察,这叫抉择理趣;在对抉择理趣作解释时,对已经确定下来的义理再去寻找其合理性,是容易做到的,所以说“这一切都要先用抉择理趣审察清楚,再用合理理趣加以联结”。所谓“智慧的境地有多广”,意思是:正在作注释的这位阿阇梨,他的智慧和辩才所达到的范围有多大,他运用合理理趣所作的审察就有多广,这就是这句话的含义。这是什么原因呢?因为正法理趣无量、在一切方面都圆满完备、经得起反复推敲,而且能以种种不同的方式加以宣说。
Tattha evanti iminā nayena. Yaṃ kiñcīti aññampi yaṃ kiñci. Anulomappahānanti pahānassa anurūpaṃ, pahānasamatthanti attho. Sutte anavasesānaṃ padatthānaṃ anupadavicāraṇā vicayo hāro, vicayahārasaṃvaṇṇanāya niddhāritesu atthesu yuttigavesanaṃ sukaranti āha – ‘‘sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabba’’nti. Yāvatikā ñāṇassa bhūmīti saṃvaṇṇentassa ācariyassa yaṃ ñāṇaṃ yaṃ paṭibhānaṃ, tassa yattako visayo, tattako yuttihāravicāroti attho. Taṃ kissa hetu? Anantanayo samantabhaddako vimaddakkhamo vicittadesano ca saddhammoti.
就这样,仅仅通过显示合理理趣的方式,已经说明了合理理趣的运用。接着,为了用梵住、果等至、九次第等至和自在力来分别说明,便开始了“慈住者之存在……”等经文。其中,“慈住者”指获得慈心住的人。“存在者”指处于那种状态者,也就是如是状态的人,意思是如此。“嗔恨”指内心的愤怒。“将遍取心而住”指将会压制、掌控心。然而,因为善法与不善法不会无前无后地生起,为了说明这是从等至出定之后的阶段,所以说了“将住”。所谓“说法不成立”,意思是:因为慈是嗔恨的对治,所以那种说法不合理。“嗔恨趋向断除、消失,说法才成立”,意思是:依据前面所说的理由,这种说法才合理。其余各段也应以同样的方法来理解其含义。我们只对不明显之处加以解说。
Evaṃ nayadassanavaseneva yuttihārayojanā dassitāti taṃ brahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasibhāvehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘mettāvihārissa sato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mettāvihārissāti mettāvihāralābhino. Satoti samānassa, tathābhūtassāti attho. Byāpādoti padoso. Cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti cittaṃ abhibhavissati. Yasmā pana kusalākusalānaṃ dhammānaṃ apubbaṃ acarimaṃ pavatti nāma natthi, tasmā samāpattito vuṭṭhānassa aparabhāgeti dassanatthaṃ ‘‘ṭhassatī’’ti vuttaṃ. Na yujjati desanāti byāpādapaṭipakkhattā mettāya tādisī kathā na yuttāti attho. Byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanāti yathāvuttakāraṇato eva ayaṃ kathā yuttāti. Sesavāresupi imināva nayena attho veditabbo. Anuttānaṃ eva vaṇṇayissāma.
无相住者,是指以无常随观为门、证得果等至而安住的人。随相而行者,是指随逐诸行相的人。由彼彼,是指在常等颠倒中,凡已被断除的,就由那已被断除的相。“我是”已消失,是指在五取蕴中,由见与慢而产生的“我是”这种执取已经消失。为了阐明这个含义,所以说“我不将‘我是这个’视为”。“疑与犹豫之箭”,因为悔恨也有“如何、如何”的心理活动,所以用“疑”这个词来加以区分。所谓“说法不成立”,意思是由于疑已被断除,这种说法不合理。
Animittavihārissāti aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihārassa. Nimittānusārīti saṅkhāranimittānusārī. Tena tenevāti niccādīsu yaṃ yaṃ pahīnaṃ, tena teneva nimittena. Asmīti vigatanti pañcasu upādānakkhandhesu diṭṭhimānavasena yaṃ asmīti maññitaṃ, taṃ vigataṃ. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘ayamahamasmīti na samanupassāmī’’ti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vinayakukkuccassāpi kathaṃ kathanti pavattisabbhāvato vicikicchāpadena visesitaṃ. Na yujjati desanāti vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato na yuttāyaṃ kathā.
已经进入初禅的人,就是指具备初禅的人。说欲贪和嗔恨能促成进步,这是讲不通的。因为五盖还没有断除的时候,连初禅的近行定都达不到,更不用说初禅本身了。所以,说欲贪和嗔恨能促成第二禅的进步,这种说法不合理。但是,对于已经获得的初禅,欲贪和嗔恨如果全面现起,就会导致退失。这样讲才讲得通,才是合理的说法。这个道理应该套用到每一处。所谓无寻相伴的想和作意,是指连同近行定在内的第二禅的法。这里相伴这个词,意思是作为所缘。导致退失,是指从初禅退下来。导致进步,是指朝向第二禅。按照这个方法,各处所说的退失和进步,都应该这样理解。有寻与伺相伴的,是指初禅的法,或者就是欲界的法。有舍与乐相伴的,是指连同近行定在内的第二禅的法,因为这里说的舍,指的是中舍。有喜与乐相伴的,是指连同近行定在内的第三禅的法。有舍、念与清净相伴的,是指第四禅的法。
Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassāti paṭhamajjhānasamaṅgino. Kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjatīti yasmā nīvaraṇesu appahīnesu paṭhamajjhānassa upacārampi na sampajjati, pageva jhānaṃ, tasmā kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti na yuttāyaṃ kathā. Yathāladdhassa pana paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā pariyuṭṭhānappattā hānāya saṃvattantīti yujjati desanā yuttā kathāti, evaṃ sabbattha yojetabbaṃ. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā nāma saha upacārena dutiyajjhānadhammā, ārammaṇakaraṇattho hettha sahagata-saddo. Hānāyāti paṭhamajjhānato parihānāya. Visesāyāti dutiyajjhānāya. Iminā nayena tattha tattha hānanti, visesoti ca vuttadhammā veditabbā. Vitakkavicārasahagatāti paṭhamajjhānadhammā, kāmāvacaradhammā eva vā. Upekkhāsukhasahagatāti upacārena saddhiṃ dutiyajjhānadhammā, tatramajjhattupekkhā hi idha upekkhāti adhippetā. Pītisukhasahagatāti saha upacārena tatiyajjhānadhammā. Upekkhāsatipārisuddhisahagatāti catutthajjhānadhammā.
“想现行”,是指那些正在执行敏锐想作用的心生起时,也有人称之为“无所有处法”。“与想受灭相伴的”,是指为了“我要进入并安住于想受灭定”而以其准备工作为基础所生起的法。然而,因为这些法只有在安住于非想非非想处等至时,才有可能进入并安住于想受灭定,而不是从那个等至退失的人能做到的,所以说它们“会导致非想非非想处等至的退失”是不合理的说法;但说它们“会导致进步”则是合理的说法。因此说“导致退失……乃至……开示”。“熟习适业”,是指以堪能的状态加以熟习,意思是对上述各种等至以自在的状态加以熟习。因此说“能够引导”。其余的一切都很清楚。
Saññūpacārāti paṭusaññākiccaṃ karontā eva ye keci cittuppādā, ‘‘ākiñcaññāyatanadhammā’’tipi vadanti. Saññāvedayitanirodhasahagatāti ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharissāmī’’ti tassa parikammavasena pavattadhammā. Te pana yasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ ṭhiteneva sakkā saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharituṃ, na tato parihīnena, tasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā hānāya saṃvattantīti na yuttā kathā. Visesāya saṃvattantīti pana yuttā kathāti āha – ‘‘hānāya…pe… desanā’’ti. Kallatāparicitanti samatthabhāvena paricitaṃ, yathāvuttasamāpattīsu vasibhāvena paricitanti attho. Tenevāha – ‘‘abhinīhāraṃ khamatī’’ti. Sesaṃ sabbaṃ uttānameva.
不过在这里,通过“不厌恶想”这个入口,欲贪会来欺骗人,这是说得通的。通过“厌恶想”的相似样子,嗔恨会来欺骗人,这是说得通的。通过“定”这个入口,昏沉睡眠会来欺骗人,这是说得通的。通过“发起精进”这个入口,掉举会来欺骗人,这是说得通的。通过“想学”这个入口,后悔会来欺骗人,这是说得通的。通过“审察两边”这个入口,疑会来欺骗人,这是说得通的。通过“对可意和不可意都平等看待”这个入口,愚痴会来欺骗人,这是说得通的。通过“了解自己”这个入口,在不愿自己被轻视的情况下,慢会来欺骗人,这是说得通的。通过“探究”这个入口,把像因的东西执取为因,邪见会来欺骗人,这是说得通的。通过“离染”的相似样子,对众生没有悲悯会来欺骗人,这是说得通的。通过“受用允许之物”的相似样子,沉溺欲乐会来欺骗人,这是说得通的。通过“活命清净”的相似样子,不肯分享的习性会来欺骗人,这是说得通的。通过“分享习性”的相似样子,邪命会来欺骗人,这是说得通的。通过“不与人交往而住”的相似样子,不摄受他人的习性会来欺骗人,这是说得通的。通过“摄受他人习性”的相似样子,不顺应的交往会来欺骗人,这是说得通的。通过“说真实语”的相似样子,两舌会来欺骗人,这是说得通的。通过“不说两舌”的相似样子,不希望他人得利益会来欺骗人,这是说得通的。通过“说可爱语”的相似样子,谄媚会来欺骗人,这是说得通的。通过“说话有节制”的相似样子,不友善交谈的习性会来欺骗人,这是说得通的。通过“友善交谈习性”的相似样子,谄曲和欺诈会来欺骗人,这是说得通的。通过“说呵责语”的相似样子,粗恶语会来欺骗人,这是说得通的。通过“呵责恶行”的相似样子,专看他人过失会来欺骗人,这是说得通的。通过“亲近家族”的相似样子,对家族的悭吝会来欺骗人,这是说得通的。通过“想久住住处”这个入口,对住处的悭吝会来欺骗人,这是说得通的。通过“排除法的障碍”这个入口,对法的悭吝会来欺骗人,这是说得通的。通过“乐于说法”这个入口,乐于闲谈会来欺骗人,这是说得通的。通过“不用粗恶语来摄受徒众”这个入口,乐于群聚会来欺骗人,这是说得通的。通过“想修福”的相似样子,乐于做事会来欺骗人,这是说得通的。通过“悚惧”的相似样子,内心焦灼会来欺骗人,这是说得通的。通过“有信”的相似样子,不审察会来欺骗人,这是说得通的。通过“审察”的相似样子,不信会来欺骗人,这是说得通的。通过“以自己为主”的相似样子,对师长们的教诫不肯虚心接受会来欺骗人,这是说得通的。通过“以法为主”的相似样子,对同梵行者不恭敬会来欺骗人,这是说得通的。通过“以世间为主”的相似样子,轻视自己和法会来欺骗人,这是说得通的。通过“修慈”这个入口,贪会来欺骗人,这是说得通的。通过“修悲”的相似样子,忧会来欺骗人,这是说得通的。通过“修喜而住”的相似样子,嬉笑会来欺骗人,这是说得通的。通过“修舍而住”的相似样子,对善法失去兴趣会来欺骗人,这是说得通的。像这样,对于像经教的东西、像证悟的东西等等,也应当按道理来了知它们同样有欺骗人的性质。应当这样随顺经教去寻求道理。
Api cettha appaṭikkūlasaññāmukhena kāmacchando vañcetīti yujjati. Paṭikkūlasaññāpatirūpatāya byāpādo vañcetīti yujjati. Samādhimukhena thinamiddhaṃ vañcetīti yujjati. Vīriyārambhamukhena uddhaccaṃ vañcetīti yujjati. Sikkhākāmatāmukhena kukkuccaṃ vañcetīti yujjati. Ubhayapakkhasantīraṇamukhena vicikicchā vañcetīti yujjati. Iṭṭhāniṭṭhasamupekkhanamukhena sammoho vañcetīti yujjati. Attaññutāmukhena attani aparibhavane māno vañcetīti yujjati. Vīmaṃsāmukhena hetupatirūpakapariggahena micchādiṭṭhi vañcetīti yujjati. Virattatāpatirūpakena sattesu adayāpannatā vañcetīti yujjati. Anuññātapaṭisevanapatirūpatāya kāmasukhallikānuyogo vañcetīti yujjati. Ājīvapārisuddhipatirūpatāya asaṃvibhāgasīlatā vañcetīti yujjati. Saṃvibhāgasīlatāpatirūpatāya micchājīvo vañcetīti yujjati. Asaṃsaggavihāritāpatirūpatāya asaṅgahasīlatā vañcetīti yujjati. Saṅgahasīlatāpatirūpatāya ananulomikasaṃsaggo vañcetīti yujjati. Saccavāditāpatirūpatāya pisuṇavācā vañcetīti yujjati. Apisuṇavāditāpatirūpatāya anatthakāmatā vañcetīti yujjati. Piyavāditāpatirūpatāya cāṭukamyatā vañcetīti yujjati. Mitabhāṇitāpatirūpatāya asammodanasīlatā vañcetīti yujjati. Sammodanasīlatāpatirūpatāya māyā sāṭheyyañca vañcetīti yujjati. Niggayhavāditāpatirūpatāya pharusavācatā vañcetīti yujjati. Pāpagarahitāpatirūpatāya paravajjānupassitā vañcetīti yujjati. Kulānuddhayatāpatirūpatāya kulamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Āvāsaciraṭṭhitikāmatāmukhena āvāsamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Dhammaparibandhapariharaṇamukhena dhammamacchariyaṃ vañcetīti yujjati. Dhammadesanābhiratimukhena bhassārāmatā vañcetīti yujjati. Apharusavācatāgaṇānuggahakaraṇamukhena saṅgaṇikārāmatā vañcetīti yujjati. Puññakāmatāpatirūpatāya kammārāmatā vañcetīti yujjati. Saṃvegapatirūpena cittasantāpo vañcetīti yujjati. Saddhālutāpatirūpatāya aparikkhatā vañcetīti yujjati. Vīmaṃsanāpatirūpena assaddhiyaṃ vañcetīti yujjati. Attādhipateyyapatirūpena garūnaṃ anusāsaniyā appadakkhiṇaggāhitā vañcetīti yujjati. Dhammādhipateyyapatirūpena sabrahmacārīsu agāravaṃ vañcetīti yujjati. Lokādhipateyyapatirūpena attani dhamme ca paribhavo vañcetīti yujjati. Mettāyanāmukhena rāgo vañcetīti yujjati. Karuṇāyanāpatirūpena soko vañcetīti yujjati. Muditāvihārapatirūpena pahāso vañcetīti yujjati. Upekkhāvihārapatirūpena kusalesu dhammesu nikkhittachandatā vañcetīti yujjati. Evaṃ āgamapatirūpakaadhigamapatirūpakādīnampi tathā tathā vañcanasabhāvo yuttito veditabbo. Evaṃ āgamānusārena yuttigavesanā kātabbāti.
4. 足处理趣分别的注释
4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā
2222. 其中,“什么是足处理趣”等部分,是对足处理趣的分别解释。足处理趣的特征,是阐明“这是这个的近依处,这是那个的近依处”,也就是辨识那些作为各种法之近依处的法。因此,论主从流转的根本——无明出发,为确定诸实有法的近依处即直接原因,先说明无明的自性:“无明,以不能如实通达一切法为特征。”这句话的意思是:由于无明,一切法的非颠倒自性无法被通达,所以叫“不能如实通达一切法”。这就是它的特征,因此无明被这样描述。通过这句话,就说明了无明以遮蔽法的自性为特征。或者,正确地通达就是“通达”,与它相反的就是“不通达”。那么,这个“不通达”在哪里是“通达”的对立面呢?回答说:“一切……特征。”另外,因为当“不净中执为净”等颠倒存在时,那里的迷惑只会一层层地生起,不会减退,所以说“那些颠倒是它的近依处”。
22.Tattha katamo padaṭṭhāno hārotiādi padaṭṭhānahāravibhaṅgo. Tattha yasmā ‘‘idaṃ imassa padaṭṭhānaṃ, idaṃ imassa padaṭṭhāna’’nti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānabhūtadhammavibhāvanalakkhaṇo padaṭṭhāno hāro, tasmā pavattiyā mūlabhūtaṃ avijjaṃ ādiṃ katvā sabhāvadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ niddhārento avijjāya sabhāvaṃ niddisati ‘‘sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā’’ti. Tassattho – sabbesaṃ dhammānaṃ aviparītasabhāvo na sampaṭivijjhīyati etenāti sabbadhammayāthāvaasampaṭivedho. So lakkhaṇaṃ etissāti sā tathā vuttā. Etena dhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇā avijjāti vuttaṃ hoti. Atha vā sammā paṭivedho sampaṭivedho. Tassa paṭipakkho asampaṭivedho. Kattha pana so sampaṭivedhassa paṭipakkhoti āha – ‘‘sabba…pe… lakkhaṇā’’ti. Yasmā pana asubhe subhantiādivipallāse sati tattha sammoho uparūpari jāyatiyeva na hāyati, tasmā ‘‘tassā vipallāsā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ.
可爱形和可乐形,是指应当被贪爱的那一类事物和令人满意的那一类事物,它们是渴爱生起的近因。因为经中说过:“世间中凡是可爱形、可乐形,这渴爱在生起时,就在那里生起。”“不与取”是指不与取的思。这个思即使只生起一次,由于看不见它的过患,也会成为贪生起的原因,所以说它是贪的近因。嗔以杀生为近因,痴以邪行为近因——这里也应当依照同样的道理来理解。所谓“执取颜色、形状、细节的特征”,就是执取相与随相的特征。对于乐想,以触的现前为其特征,这说的正是以触为缘。因为经中说过:“被触之后而感知。”“味著”是指渴爱。有为法的特征是生、灭、变异。大多数情况下,对常的执取是依于识而说的,这是说常想以识为近因。因为那位比丘认为“正是这个识在流转轮回”,这就表明他对常的执取,其对象仅仅是识的境界。如果对五蕴的无常性和苦性已经善加观见,那么我想和乐想就没有生起的机会,所以说:“我想”的特征是不随观无常想和苦想。因为经中说过:“凡是无常的即是苦,凡是苦的即是无我。”
Piyarūpaṃ sātarūpanti piyāyitabbajātiyaṃ iṭṭhajātiyañca padaṭṭhānaṃ. ‘‘Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) hi vuttaṃ. Adinnādānanti adinnādānacetanā. Sā hi ekavāraṃ uppannāpi anādīnavadassitāya lobhassa uppattikāraṇaṃ hotīti tassa padaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Dosassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ, mohassa micchāpaṭipadā padaṭṭhānanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇāti nimittānubyañjanaggahaṇalakkhaṇā. Sukhasaññāya phassassa upagamanalakkhaṇatā phassapaccayatāva vuttā. ‘‘Phuṭṭho sañjānātī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ . Assādoti taṇhā. Saṅkhatalakkhaṇāni uppādavayaññathattāni. Yebhuyyena niccaggahaṇaṃ viññāṇādhīnanti niccasaññāya viññāṇapadaṭṭhānatā vuttā. Tathā hi so bhikkhu taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratīti viññāṇavisayameva attano niccaggāhaṃ pavedesi. Pañcannaṃ khandhānaṃ yadi aniccatā dukkhatā ca sudiṭṭhā, attasaññā sukhasaññā anavakāsāti āha – ‘‘aniccasaññādukkhasaññāasamanupassanalakkhaṇā attasaññā’’ti. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) hi vuttaṃ.
大多数情况下,对“我”的执著都发生在无色法上,所以说“它的近因是名身”。所谓“一切应知”,就是指四圣谛,因为在四圣谛之外没有其他应知之法。收摄心的散乱,就是镇伏掉举。“不净”:指不净随观,或者就是指作为似相的不净本身;因为能对治贪爱,所以说不净是止的近因。由于能削弱贪欲,离不与取被说成无贪的近因。同样,由于能削弱嗔恚,离杀生被说成无嗔的近因。于事不倒转,就是对境自性的通达;正确的行道,就是戒与定的具足,或者依厌患智而生起的不乐智那样转起。把一切受都看作苦,因为它们具有苦苦等性质,所以说“苦想以受为近因”。“法想”:就是对“唯有法”这样的想。
Yebhuyyena attābhiniveso arūpadhammesūti āha – ‘‘tassā nāmakāyo padaṭṭhāna’’nti. Sabbaṃ neyyanti cattāri saccāni catusaccavinimuttassa ñeyyassa abhāvato. Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇaṃ uddhaccavikkhambhanaṃ. Asubhāti asubhānupassanā, paṭibhāganimittabhūtā asubhā eva vā, taṇhāpaṭipakkhattā samathassa asubhā padaṭṭhānanti vuttaṃ. Abhijjhāya tanukaraṇato adinnādānāveramaṇī alobhassa padaṭṭhānanti vuttā. Tathā byāpādassa tanukaraṇato pāṇātipātāveramaṇī adosassa padaṭṭhānanti vuttā. Vatthuavippaṭipatti visayasabhāvapaṭivedho, sammāpaṭipatti sīlasamādhisampadānaṃ nibbidāñāṇena anabhiratiñāṇameva vā tathā pavattaṃ. Sabbāpi vedanā dukkhadukkhatādibhāvato dukkhanti katvā vuttaṃ – ‘‘dukkhasaññāya vedanā padaṭṭhāna’’nti. Dhammasaññāti dhammamattanti saññā.
众生身体里还没有离开贪欲,这是就五种内处来说的,所以经文说:色法的五根是色贪的近因。这里所说的“身体”就是指色法。特别是在作为禅那所依的意处上也会有贪著,所以经文说:第六处是有贪的近因。希望不要生起这样的色法,不要生起这样的感受——像这样生起的对色法等的欢喜,就是期求再生之有的随观。所谓“智见”,是指业自作智见。因为对如理作意的人来说,宿命通能成为业自作智的因,而不是对不如理作意、心向外浮动的人。为了阐明这个道理,应当引用《大那罗陀迦叶本生》和《梵网经》中某些常见论者作为例证。以“笃信之相”等语,显示了对佛、法、僧净信的区别。然而那只是信本身的不同状态,应当如此理解。其中,“笃信”是以信解的方式深入对象并确定下来。“无浊”是指没有不信,因此心没有混浊。“专求”即是确信。“证净”是指与慧相伴、已经达到圣者之境的殊胜净信。“不漂泛”是指不忘失,或者像沉入一样深入对象。在此,对于信等法,依次说信、净信、正勤、念处、禅支为近依处,应当理解这是就不同状态而说近依处。或者,对于念与定来说,身等是念处。而寻等是禅支,这是以近依处的方式来说的。
Sattānaṃ kāye avītarāgatā pañcannaṃ ajjhattikāyatanānaṃ vasena hotīti āha – ‘‘pañcindriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhāna’’nti. Kāyo hi idha rūpanti adhippeto. Visesato jhānanissayabhūte manāyatane ca nikanti hotīti āha – ‘‘chaṭṭhāyatanaṃ bhavarāgassa padaṭṭhāna’’nti. Edisaṃ mā rūpaṃ nibbattatu, mā edisī vedanāti evaṃ pavattā rūpādiabhinandanā nibbattabhavānupassitā. Ñāṇadassanassāti kammassakataññāṇadassanassa. Yonisomanasikāravato hi pubbenivāsānussati kammassakataññāṇassa kāraṇaṃ hoti, na ayoniso ummujjantassa. Imassa ca atthassa vibhāvanatthaṃ mahānāradakassapajātakaṃ (jā. 2.22.1153 ādayo), brahmajāle (dī. ni. 1.38 ādayo) ekaccasassatavādo ca udāharitabbo. ‘‘Okappanalakkhaṇā’’tiādinā saddhāpasādānaṃ visesaṃ dasseti. So pana saddhāyayeva avatthāviseso daṭṭhabbo. Tattha okappanaṃ saddahanavasena ārammaṇassa ogāhaṇaṃ nicchayo. Anāvilatā assaddhiyāpagamena cittassa akālussiyatā. Abhipatthiyanā saddahanameva. Aveccapasādo paññāsahito āyatanagato abhippasādo. Apilāpanaṃ asammoso nimujjitvā viya ārammaṇassa ogāhaṇaṃ vā, ettha ca saddhādīnaṃ pasādasaddhāsammappadhānasatipaṭṭhānajhānaṅgāni yathākkamaṃ padaṭṭhānanti vadantena avatthāvisesavasena padaṭṭhānabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Satisamādhīnaṃ vā kāyādayo satipaṭṭhānāti. Vitakkādayo ca jhānānīti padaṭṭhānabhāvena vuttā.
对味道的作意,就是在会被结缚的法上不断观察味道。所谓“后有的再生长”,是指为了后有而生长,也就是有能力产生后有的异熟法性,这是它的意思。所谓“再生招感的特征”,是指以再生有的状态生起的自性。所谓“名身与色身和合的特征”,是指无色身与色身聚在一起的状态。所谓“根的差别”,是指眼等六根各自安立的状态。所谓“再生招感性”,是指能引生再生诸蕴的法。所谓“依”,就是自身。愚人想到自己亲爱的人死亡时,大多数情况下忧愁就会生起,所以说死亡是忧愁的近因。所谓“焦灼”,是内心的烧灼。所谓“投入”,就是专注地安放。为了说明“令自己的所依焦灼,那就是‘有’”,才说了“有这些”等话。其中,有的组成部分和被称为有的部分,就是“有分”。在这些当中,烦恼是有的组成部分,业与异熟的轮转是被称为有的部分。所谓“和合”,是指全部。蕴、处等前后不断地相续流转,就是轮回。由过去一生又一生所造出的烦恼等轮转,正是它的因,所以说“轮回的近因是有”。着眼于能使人到达的因性,所以说“灭的近因是道”。
Assādamanasikāro saṃyojanīyesu dhammesu assādānupassitā. Punabbhavavirohaṇāti punabbhavāya virohaṇā, punabbhavanibbattanārahatā vipākadhammatāti attho. Opapaccayikanibbattilakkhaṇanti upapattibhavabhāvena nibbattanasabhāvaṃ. Nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇanti arūparūpakāyānaṃ samūhiyabhāvaṃ. Indriyavavatthānanti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ vavatthitabhāvo. Opapaccayikanti upapattikkhandhanibbattakaṃ. Upadhīti attabhāvo. Attano piyassa maraṇaṃ cintentassa bālassa yebhuyyena soko uppajjatīti maraṇaṃ sokassa padaṭṭhānanti vuttaṃ. Ussukkaṃ cetaso santāpo. Odahananti avadahanaṃ. Attano nissayassa santapanameva bhavassāti vuttaṃ bhavaṃ dassetuṃ ‘‘imānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhavassa aṅgāni bhavasaṅkhātāni ca aṅgāni bhavaṅgāni. Tesu kilesā bhavassa aṅgāni. Kammavipākavaṭṭaṃ bhavasaṅkhātāni aṅgāni. Samaggānīti sabbāni. Khandhāyatanādīnaṃ aparāparuppattisaṃsaraṇaṃ saṃsāro. Tassa purimapurimajātinipphannaṃ kilesādivaṭṭaṃ kāraṇanti āha – ‘‘bhavo saṃsārassa padaṭṭhāna’’nti. Sampāpakahetubhāvaṃ sandhāya ‘‘maggo nirodhassa padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ.
对于要进入业处的人来说,多闻就是他的入口,所以叫“渡口”;正确地亲近、承事这个渡口,就是“知道渡口”。与法相关的喜悦叫“饮”;通过听闻适合自己的法而生起那种喜悦,进而让业处增长,就是“知道饮”。在修习时,能知道哪怕只是一点点沉没和掉举,就是“知道量”。能知道自己具备了五种精进支,就是“知道自己”;其中,前面的每一个都是后面那个的近因,这一点很容易理解。只有曾经做过福德的人才能出生在合适的地方,别人不行,所以说“过去做过福德是出生在合适地方的近因”。与决意一起生起的如实知见,是初嫩的观智。厌离是强有力的观智。离贪是道。解脱是果。如此,就像通过“那些颠倒的近因”等说法开示了无明等的近因一样,按这个道理,凡是任何一种强有力的亲依止缘,或者任何其余的缘,都应理解为近因,也就是原因。也有人读作“如此,任何亲依止,从理与从缘”。其中,“亲依止”是原因;“从理”是从合理性来说;“从缘”是仅就它是缘这一点来说——应当这样理解其含义。至于这里没有从义理上详细分析的内容,本身很容易明白。
Kammaṭṭhānogāhakassa otaraṇaṭṭhānatāya bahussuto titthaṃ nāma, tassa sammāpayirupāsanā titthaññutā. Dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ pītaṃ nāma, sappāyadhammassavanena taṃ uppādetvā kammaṭṭhānassa brūhanā pītaññutā, bhāvanāya thokampi layāpattiyā uddhaṃpattiyā ca jānanā pattaññutā. Attano pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatassa jānanā attaññutā, tesu purimānaṃ purimānaṃ pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānabhāvo suviññeyyo eva. Katapuññasseva patirūpadesavāso sambhavati , na itarassāti ‘‘pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ saha adhiṭṭhānena taruṇavipassanā. Nibbidāti balavavipassanā. Virāgoti maggo. Vimuttīti phalaṃ. Evanti yadidaṃ ‘‘tassā vipallāsā padaṭṭhāna’’ntiādinā avijjādīnaṃ padaṭṭhānaṃ dassitaṃ, iminā nayena athāpi yo koci upanissayo balavapaccayoti yo koci avasesapaccayo, sabbo so padaṭṭhānaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. ‘‘Evaṃ yā kāci upanisā yogato ca paccayato cā’’tipi paṭhanti. Tattha upanisāti kāraṇaṃ, yogatoti yuttito, paccayatoti paccayabhāvamattatoti attho veditabbo. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.
5. 特相理趣分别的注释
5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā
2323. 其中,“什么是相论”等部分,就是特相理趣分别解释。这里问“它标记什么”,是在询问相论的作用范围。先用“诸法”等话简要说明相论,然后为了用例子来详细分析,就开始讲“眼”等内容。在这里应当知道,通过“以杀害之义为同一相”这句话,也说明了以不稳定等性质为同一相。
23.Tatthakatamo lakkhaṇo hārotiādi lakkhaṇahāravibhaṅgo. Tattha kiṃ lakkhayatīti lakkhaṇahārassa visayaṃ pucchati. ‘‘Ye dhammā’’tiādinā lakkhaṇahāraṃ saṅkhepato dassetvā taṃ udāharaṇehi vibhajituṃ ‘‘cakkhu’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’ti iminā anavaṭṭhitabhāvādināpi ekalakkhaṇatā vuttā evāti daṭṭhabbaṃ.
像这样,先按“处”的角度说明它们具有同一相,现在为了按“蕴”等的角度来说明,就引了“罗陀,对过去的诸色不要有牵挂”等经文。在《双论教诫经》(《相应部》3.85)里,是以“杀者”的含义来说同一相的,所以那部经中出现了“不如实了知色是杀者、色是杀者”等文句,因此这里这样说。“Itīti”的意思是:如此,在这首偈颂中所说的身至念,由于念处具有同一相,也就等于说了受随观念住、心随观念住和法随观念住,这是其意趣所在。至于“已见”等的含义,我们将在后面解释。
Evaṃ āyatanavasena ekalakkhaṇataṃ dassetvā idāni khandhādivasena dassetuṃ ‘‘atīte, rādha, rūpe anapekkho hotī’’tiādi suttaṃ ābhataṃ. Yamakovādasutte (saṃ. ni. 3.85) vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇā vuttāti tasmiṃ sutte ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ vadhakaṃ rūpanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā āgatattā vuttaṃ. Itīti evaṃ, imissaṃ gāthāyaṃ kāyagatāya satiyā vuttāya sati vedanāgatā sati cittagatā sati dhammagatā ca sati vuttā bhavati satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattāti adhippāyo. Diṭṭhantiādīnaṃ atthaṃ parato vaṇṇayissāma.
在“你应于身随观身而住”这句话里,“身”指的是色身。这里说的色身,是因为四肢、身体各部分以及头发等东西聚在一起,所以叫“身”;同时,也因为它是可厌恶之物的来源处,所以叫“身”。来源处就是生起的地方。这个词的意思可以这样解释:它们从那里来,所以叫“来处”。什么从那里来?头发等可厌恶的东西。所以,极可厌恶之物的来处,就叫“身”,它也是来处。
Kāyekāyānupassī viharāhīti ettha kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca samūhaṭṭhena kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo, āyoti uppattideso. Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo, iti kucchitānaṃ āyoti kāyo.
“身随观”是指有随观身的习惯,或者正在随观身。说了“身”之后,又说一次“身随观”,这第二次提到“身”,是为了显示不混杂的界定,以及破除密集等。因此,他不是在身中随观受、随观心或随观法,而恰恰只是随观身。这样,在被称为“身”的所依上,只显示身随观这个行相,就显示了不混杂的界定。同样,他不是在身中随观脱离各部分的一个法,也不是脱离头发、身毛等来随观女人、男人。
Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno. ‘‘Kāye’’ti ca vatvā puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ. Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassī evāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī.
在这里,所谓身体,指的是以发、毛等为始、被称为四大种及所造色之集合的那个东西。即使在这个身体上,他也不是在观察某个脱离四大种及所造色的单独的法,而是像观察马车的各个部件那样,观察各个部分的总聚;像观察城市的各个组成部分那样,观察发、毛等的集合;像剥开芭蕉树干一层层叶鞘的人,像解开空拳的人那样,观察的正是四大种及所造色的集合。这样一来,以种种方式、仅仅从集合的角度来展示被称为“身”的这个对象,便揭示了破除密集。因为在这里,除了上述那样的集合之外,既看不到有所谓的身,也看不到有其他任何法,然而众生恰恰就是对上述这些法的集合,以种种方式生起错误的执著。因此古德说:
Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī , atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassī evāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatte eva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā –
“所见者非被见,被见者非所见。
愚痴的人因为看不见真相而被绑住,已经被绑住就解脱不了。”
‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati; Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.36; mahāni. aṭṭha. 3);
“密集分解等”是为了显示什么,通过“等”这个字可以明白这个意思。因为在这个身体当中,他只是随观身,而不是随观其他法。
Ghanavinibbhogādidassanatthanti ādisaddena ayamattho veditabbo. Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī.
这里要表达的意思是:就像在没有水的阳焰里,也会有人把它看成是水;但在这里不是这样——对这个实际上是无常、苦、无我、不净的身体,他并不是把它看成常、乐、我、净,而是作为身随观者,随观无常、苦、无我、不净这些相所组成的整体。或者另一种理解:无论是《大念处经》里从入出息开始一直说到粉末骨、以骨为最终所说的身,还是《无碍解道》里所说的身——“有人在这里把地身随观为无常,把水身、火身、风身、发身……乃至骨髓身”,对于这一切身,都只是在这身之中随观,所以叫于身随观身。这里也应该这样理解。
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūte eva imasmiṃ kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī , atha kho kāyānupassī aniccadukkhaanattaasubhākārasamūhānupassīti attho. Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.374 ādayo) assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ…pe… aṭṭhimiñjakāya’’nti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.34 ādayo) kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampettha attho daṭṭhabbo.
或者也可以这样理解:由于在身体中,没有任何东西可以被执取为“我”或“我所”,所以不作那种随观;而是随观毛发等种种法的集合。因此,对于那由毛发等种种法所构成的身体,应当理解为“于身随观身”的意思。再者,依照《无碍解道》中依次说到的“对此身随观为无常,不随观为常”等语句所传下的整套方法,由于随观那由无常相等种种行相之集合所构成的身,所以称为“于身随观身”。这就是这里的意思。
Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā gahetabbassa kassaci ananupassanato, tassa pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhāte kāyānupassīti attho daṭṭhabbo. Api ca ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati no niccato’’tiādinā anukkamena paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.34 ādayo) āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādikassa ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanato kāye kāyānupassīti attho.
“安住”是指他应当安住。“热诚者”:在三有中烧尽烦恼,所以叫热诚,他具有这种热诚,就是热诚者。“正知者”:具备被称为正知的智慧。“具念者”:具备能执取身体的念。不过,这里是先用念执取所缘,再用慧去随观;因为离开了念,就没有随观。所以世尊说:“诸比丘,我说念在一切处。”(相应部注 5.234)而且,没有热诚的人,内心会退缩,成为障碍,禅修业处就无法成就。因此,为了说明靠哪些法的力量才能成就它,才说了“热诚者”等话。
Viharāhīti vattāhi. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo, so assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitā anupassanā atthi, tenevāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Anātāpino ca anto saṅkoco antarāyakaro hoti, kammaṭṭhānaṃ na sampajjati. Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, taṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī’’tiādi vuttaṃ.
在这里,“应当调伏”是指用彼分断的方式或用镇伏的方式调伏之后。“世间”就是指这个身体本身。因为在这里,身体以坏灭、毁坏之义被称为世间。这里用“贪欲”一词代表欲贪,用“忧”一词代表瞋害,这样通过指出诸盖中这两种最强的法被断除,就说明了诸盖的断除,也就是显示了身随观念处的“断除支”。而“热诚”等语则显示了“相应支”。为了说明这个道理,才说了“热诚”等语。在这里,贪和忧的止息是直接的对治,因此,当说“调伏了世间中的贪忧”时,就是在显示定根。所以注释书说:“调伏世间中的贪忧——这就是定根。”(相应部注 3.5.367)由于四根具有同一特征:正如依靠精进根、慧根、定根使身随观念处成就,同样,依靠它们也使受随观、心随观、法随观念处成就。因此,在成就四念处方面,这些根没有自性上的差别,具有相同的特征,所以说到它们时,其他念处也同样被说到了,这就是这里的意思。
Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṃyeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Abhijjhāggahaṇena cettha kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo gahitoti nīvaraṇesu balavadhammadvayappahānadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttanti kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa pahānaṅgaṃ dassitaṃ. ‘‘Ātāpī’’tiādinā pana sampayogaṅgaṃ dassitanti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ātāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhijjhādomanassānaṃ samatho ujupaṭipakkhoti abhijjhādomanassavinayo vuccamāno samādhindriyaṃ dīpetīti āha – ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassanti samādhindriya’’nti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.367). Ekalakkhaṇattā catunnaṃ indriyānanti yathā vīriyapaññāsamādhindriyehi kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ ijjhati, evaṃ vedanācittadhammānupassanāsatipaṭṭhānānipi tehi ijjhantīti catusatipaṭṭhānasādhane imesaṃ indriyānaṃ sabhāvabhedābhāvato samānalakkhaṇattā itarāni satipaṭṭhānānipi vuttāni eva hontīti attho.
24现在,为了说明当四念处被掌握时,一切菩提分法也就都被掌握了,所以说了“于四念处中”等话。其中,觉支:意思是走向觉悟、走向圣道智,所以叫觉支。菩提分:意思是属于前面所说的觉悟的方面,所以叫菩提分。以导出相:这里,导出是指从所缘的相和生起中出离;从事于导出,就叫导出者,就像“守门人”这个词的构成方式一样。或者,能获得被称为导出的果,就是导出者。又或者,以导出为目的,就是导出者。也有读作“neyyānikā”的,那时意思是“它们有导出”。还有读作“niyyāniyā”的,它的意思应理解为“它们导出”。以导出相,就是以导出的自性。
24. Idāni satipaṭṭhānesu gahitesu sabbesaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha bodhaṅgamāti bodhaṃ ariyamaggañāṇaṃ gacchantīti bodhaṅgamā. Yathāvuttassa bodhassa pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā. Neyyānikalakkhaṇenāti ettha nimittato pavattato ca vuṭṭhānaṃ niyyānaṃ, niyyāne niyuttāti neyyānikā, yathā dovārikoti. Niyyānasaṅkhātaṃ vā phalaṃ arahantīti neyyānikā. Niyyānaṃ payojanaṃ etesanti vā neyyānikā. ‘‘Niyyānikā’’tipi pāṭho, tattha niyyānaṃ etesaṃ atthīti niyyānikāti attho. ‘‘Niyyāniyā’’tipi pāṭho, tassa niyyantīti niyyāniyāti attho daṭṭhabbo. Niyyānikalakkhaṇenāti niyyānikasabhāvena.
不善法也是这样。就像善法被判定为具有同一个特征,不善法也应当从同一个特征的角度来判定。怎么判定呢?为了说明它们都以“应当被断除”为共同点,所以说“断除,归于消逝”。接下来,为了阐明这种断除,又说了“于四念处中”等话。在这里,当身随观等四念处被修习时,把不净执为净等四种颠倒就会被断除,段食等四种食也会被遍知,而阻碍这种遍知的欲贪等就会被彻底消除。为什么呢?因为那些应当被断除的法都具有同一个特征。这个道理应当套用到一切地方。所以注释书说:“如此,不善法也因为同一个特征而断除,归于消逝。”
Evaṃ akusalāpi dhammāti yathā kusalā dhammā ekalakkhaṇabhāvena niddhāritā, evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇaṭṭhena niddhāretabbā. Kathaṃ? Pahānekaṭṭhatāvasenāti dassento ‘‘pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti āha. Idāni taṃ pahānaṃ dassetuṃ ‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāyānupassanādīsu catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu asubhe subhantiādayo cattāro vipallāsā pahīyanti, kabaḷīkārāhārādayo cattāro āhārā cassa pariññaṃ gacchanti, tesaṃ parijānanassa paribandhino kāmarāgādayo byantīkatā hontīti attho, kasmā? Tehi pahātabbabhāvena ekalakkhaṇattāti. Evaṃ sabbattha attho yojetabbo. Tenevāha – ‘‘evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti.
现在,为了用另一种方式举出“特相理趣”的例子,所以说了“或凡于……”等这一段。其中,“凡于”(yattha)是指在那一教说中。“或”(vā)这个词表示选择。“而”(pana)是补足音节的虚词。“色根”(rūpindriya)是指以变坏为自性的八种根。“其中”(tattha)是指在那一教说中。“色界”(rūpadhātu)是指以变坏为自性的十种界。“色处”(rūpāyatana)是指以变坏为自性的十种处,意思就是十种有色处。因为它们在“变坏”这一相上具有同一相,所以这些法被放在一起宣说,这就是这里的意趣。在这里,乐根和喜根也因为同具“乐受”性而具有同一相,这就是意趣所在。
Idāni aññenapi pariyāyena lakkhaṇahārassa udāharaṇāni dassetuṃ ‘‘yattha vā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yatthāti yassaṃ desanāyaṃ. Vā-saddo vikappattho. Panāti padapūraṇo. Rūpindriyanti ruppanasabhāvaṃ aṭṭhavidhaṃ indriyaṃ. Tatthāti tassaṃ desanāyaṃ. Rūpadhātūti ruppanasabhāvā dasa dhātuyo. Rūpāyatananti ruppanasabhāvaṃ dasāyatanaṃ, rūpīni dasāyatanānīti attho. Ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā imāni desitānīti adhippāyo. Desitaṃ tattha sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ sukhavedanābhāvena ekalakkhaṇattāti adhippāyo.
“苦集圣谛”这一说法,是就不善的悦受而言的,但也同样适用于有漏的善。而“整个缘起也被开示了”这句话,是承接前文的关联。之所以这样说,是因为在不苦不乐受中,无明随眠仍然潜伏着。经中确实这样说过:“无明随眠潜伏在不苦不乐受中。”又说:“因为在不苦不乐受中,无明潜伏着。”通过这里对不苦不乐受的把握,就显示出无明也被把握了。既然把握了无明,为了表明整个缘起也被开示了,所以接着说了“无明缘行”等。这里的“而”字表示区别,它点出缘起有顺观和逆观两种,这是接下来要说明的差别。其中,顺观的缘起,如前所示,应当从有贪、有嗔、有痴的杂染这一面来断除;而逆观的缘起,就是经中说的“由无明的无余离贪灭尽……”等,针对这种缘起,则说“应当以离贪、离嗔、离痴的圣法来断除”。
Dukkhasamudayo ca ariyasaccanti idaṃ akusalassa somanassassa vasena vuttaṃ, sāsavakusalassāpi vasena yujjati eva. Sabbo ca paṭiccasamuppādo desitoti sambandho. Avijjānusayitattā adukkhamasukhāya vedanāya. Vuttañhetaṃ – ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Tathā ca vuttaṃ ‘‘adukkhamasukhāya hi vedanāya avijjā anusetī’’ti. Etena adukkhamasukhāvedanāggahaṇena avijjā gahitāti dasseti. Sati ca avijjāggahaṇe sabbo paṭiccasamuppādo desitoti dassetuṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādi vuttaṃ. So cāti ettha ca-saddo byatirekattho, tena so paṭiccasamuppādo anulomapaṭilomavasena duvidhoti imaṃ vakkhamānavisesaṃ joteti. Tesu anulomato paṭiccasamuppādo yathādassito sarāgasadosasamohasaṃkilesapakkhena hātabboti vutto, paṭilomato pana paṭiccasamuppādo yo ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā pāḷiyaṃ (ma. ni. 3.126; mahāva. 1) vutto, taṃ sandhāya ‘‘vītarāgavītadosavītamohaariyadhammehi hātabbo’’ti vuttaṃ.
现在,为了阐明“同一相”,以显示“特相理趣”的运用方法,所以说出了“如此,凡那些法”等话。其中,从作用来说:地等与触等,即色法和非色法,以支持、结合等为作用,故成同一类;或者,那些各自的缘法,对于各自缘所生的法,以“缘的作用”这一意义,故成同一类。从相来说:以粗、触等为自性,故成同一类。从共性来说:以变坏、弯曲等,以无常等,以蕴、处等,故成同一类。从死生来说:以有为法的灭与生,或以同时灭、同时生,故成同一类,就是这个意思。另外,这里“而”字还包含了俱行、同因性、同果性、同地性、同境性、同所缘性等,应当这样理解。其余内容,意思很明白。
Idāni ekalakkhaṇatāvibhāvanena lakkhaṇahārayojanāya nayaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ ye dhammā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kiccatoti pathavīādīnaṃ phassādīnañca rūpārūpadhammānaṃ sandhāraṇasaṅghaṭṭanādikiccato, tesaṃ tesaṃ vā paccayadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannadhammassa paccayabhāvasaṅkhātakiccato. Lakkhaṇatoti kakkhaḷaphusanādisabhāvato. Sāmaññatoti ruppananamanādito aniccatādito khandhāyatanādito ca. Cutūpapātatoti saṅkhatadhammānaṃ bhaṅgato uppādato ca, samānanirodhato samānuppādato cāti attho. Ettha ca sahacaraṇaṃ samānahetutā samānaphalatā samānabhūmitā samānavisayatā samānārammaṇatāti evamādayopi ca-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ uttānatthameva.