4. 对“逐别说”的注释·6. 四阵列理趣分别的注释
道生起义注 · 77 段
6. 四阵列理趣分别的注释巴利
6. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā
25 25. 其中,什么是四阵列理趣?就是四阵列理趣的分别解说。在这里,通过言辞来探寻经文的辞、意欲、起因以及前后连接,这样先简略地展示了四阵列。用“通过言辞”这一句,表明这些摄句都是对经文言辞的推求,所以应当从言辞层面来辨明这些四阵列理趣句的句义。辞,就是词源、训释的意思。辞本身就是辞。因此说“与辞句相应的”。它的意思是:这里所说的辞,就是指辞。那么,什么是辞呢?句聚:就是在句中聚集、相应;通过性、数、时、格、人称等特殊关联,对于每一种应当述说的意义,都以其本然的语言形式来表达,这就是自性辞的意思。正如所说“对诸法以名称而了知”。巴利
25.Tattha katamo catubyūho hāroti catubyūhahāravibhaṅgo. Tattha byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabboti saṅkhepena tāva catubyūhaṃ dasseti. ‘‘Byañjanenā’’ti iminā hārānaṃ suttassa byañjanavicayabhāvato byañjanamukheneva ete catubyūhahārapadatthā niddhāretabbāti dasseti. Neruttanti niruttaṃ nibbacananti attho. Niruttameva neruttaṃ. Tenevāha – ‘‘yā niruttipadasaṃhitā’’ti. Tassattho – yā nirutti, idaṃ neruttaṃ. Kā pana sā nirutti? Padasaṃhitāti padesu saṃhitā yuttā, liṅgavacanakālasādhanapurisādivisesayogena yo yo attho yathā yathā vattabbo, tathā tathā pavattasabhāvaniruttīti attho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’nti.
这里,“yaṃ”是一个表示原因的不变词,意思是“以它为因”。“诸法”指应当被了知的法。“以名称”:像“大地、触、蕴、界、三触”这样,以各种不同名称而智生起,这就叫“自性词句”。因为,取来“大地”等这样的声音之后,再通过约定俗成的方式去理解其中的意义,这正是依靠执取那些各自固定的名称施设才发生的。另一种说法:“词句聚”就是由词句组合而成。因为通过词句,才能理解词句的意义。而这种理解,只有在执取了作为意义生起之因的施设之后才会发生;这个施设又与被称为词源的词句结合在一起,从而使词句的意义被理解,所以叫“词句聚”。接着,用“当比丘……”等语句,来说明“对诸法以名称而了知”这句话的意义。巴利
Tattha yanti hetuatthe nipāto, yāya kāraṇabhūtāyāti attho. Dhammānanti ñeyyadhammānaṃ. Nāmasoti pathavī phasso khandhā dhātu tisso phussoti evamādināmavisesena ñāṇaṃ pavattati, ayaṃ sabhāvanirutti nāma. Pathavīti hi evamādikaṃ saddaṃ gahetvā tato paraṃ saṅketadvārena tadatthapaṭipatti taṃtaṃaniyatanāmapaññattiggahaṇavaseneva hotīti. Atha vā padasaṃhitāti padena saṃhitā . Padato hi padatthāvabodho. So panassa atthe pavattinimittabhūtāya paññattiyā gahitāya eva hotīti sā pana paññatti niruttisaṅkhātapadena saṃhitā padatthaṃ bodhetīti padasaṃhitāti vuttā. ‘‘Yadā hi bhikkhū’’tiādinā ‘‘dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’nti padassa atthaṃ vivarati.
这里,“义”指音声所表达的意义。“知名称”是指,通过名称的施设而知道“这是这个名称”。“法”指自性之法。“如实地安立”:无论何种义与法,应当以何种方式称呼,就按照那种方式,以名称的言说如实地安立、开示,这就是这里的意思。到此为止,可以说这位比丘善巧于义,乃至善巧于多种称谓,应当这样连接起来理解。巴利
Tattha atthassāti saddābhidheyyassa atthassa. Nāmaṃ jānātīti nāmapaññattivasena ayaṃ nāmāti nāmaṃ jānāti. Dhammassāti sabhāvadhammassa. Tathātathā naṃ abhiniropetīti yo yo attho dhammo ca yathā yathā ca voharitabbo, tathā tathā naṃ nāmaṃ vohāraṃ abhiniropeti desetīti attho. Ettāvatā ca ayaṃ bhikkhu atthakusalo yāva anekādhivacanakusaloti vuccatīti sambandhitabbaṃ.
在这里,“义善巧”是指对圣典意义的善巧。“法善巧”是指对圣典本身的善巧。“词句善巧”是指对字和句的善巧。“词源善巧”是指对解释词的善巧。“前后善巧”是指对教说前后次第的善巧。“教说善巧”是指对说法开示的善巧。“过去称说善巧”是指对过去施设的善巧。未来、现在等其余各项,也依同样的方式理解。应当这样处理一切,也就是说,凡是众生世间所使用的种种言语名称,都应当根据经典,尽可能以解释词源的方式来安立和表述。同时,对一切方俗语词,也应当恰如其分地处理。因为经中说:“不应逾越共许的通称。”确实,正是通过世俗谛这个途径,才能证得胜义谛。巴利
Tattha atthakusaloti pāḷiatthe kusalo. Dhammakusaloti pāḷiyaṃ kusalo. Byañjanakusaloti akkharesu ca vākyesu ca kusalo. Niruttikusaloti nibbacane kusalo. Pubbāparakusaloti desanāya pubbāparakusalo. Desanākusaloti dhammassa desanāya kusalo. Atītādhivacanakusaloti atītapaññattikusalo. Esa nayo sesesupi. Evaṃ sabbāni kātabbāni, janapadaniruttānīti yattakāni sattavohārapadāni, tāni sabbāni yathāsambhavaṃ sutte nibbacanavasena kātabbāni vattabbānīti attho. Sabbā ca janapadaniruttiyoti sabbā ca lokasamaññāyo yathārahaṃ kātabbā. ‘‘Samaññaṃ nātidhāveyyā’’ti hi vuttaṃ. Tathā hi sammutisaccamukheneva paramatthasaccādhigamo hotīti.
在“意趣品”里,并没有任何一处是隐晦不明的。巴利
Adhippāyakaṇḍe anuttānaṃ nāma natthi.
27 在“起因品”中,“以此事”就是指以这种称为“儿子”“牛”等的叙述作为原因。这里,“事”就是原因,所以也叫做“起因”。应当依照这个方法,理解一切处对起因的确定。巴利
27. Nidānakaṇḍe iminā vatthunāti iminā puttagavādikittanasaṅkhātena kāraṇena. Kāraṇañhettha vatthu nidānanti ca vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha nidānaniddhāraṇaṃ veditabbaṃ.
被烦恼欲弄瞎了眼,就是“欲盲”。被渴爱之网缠住,就是“被网覆盖”。被叫作渴爱的黑暗遮住,就是“被爱暗遮蔽”。被叫作五欲的束缚绑住,就是“被束缚所缚”。也有写成“放逸所缚”的版本,意思是因放逸而被绑。前后,是指在前或在后的说法之间,也就是不同教导之间。相应,就是连接上、契合,意思是完全一致。以这些词句为现行,就是指以上面所说的那些偈颂词句,作为显示渴爱现行的标志。那个渴爱本身,就是前一偈所说的那个渴爱,就是同一个渴爱。通过“无论何所爱”等说法,把两首偈颂的义理互相贯通,从而说明它们的前后关联。以方式,是指以其表现方式。因此,意思是:渴爱在它自己生起的那个生命相续中,不允许它脱离,反而用种种所缘来诱惑它,以种种烦恼彻底占据心识并盘踞其中。正因如此,从烦恼层面和现行层面来说,它才被称为渴爱的束缚。巴利
Kāmandhāti kilesakāmena andhā. Jālasañchannāti taṇhājālapaliguṇṭhitā. Taṇhāchadanachāditāti taṇhāsaṅkhātena andhakārena pihitā. Bandhanābaddhāti kāmaguṇasaṅkhātena bandhanena baddhā. ‘‘Pamattabandhanā’’tipi pāṭho, pamādenāti attho. Pubbāparenāti pubbena vā aparena vā desanantarenāti adhippāyo. Yujjatīti yogaṃ upeti, sametīti attho. Imehi padehipariyuṭṭhānehīti imehi yathāvuttehi gāthāpadehi taṇhāpariyuṭṭhānadīpakehi. Sāyeva taṇhāti yā purimagāthāya vuttā, sāyeva taṇhā. ‘‘Yañcāhā’’tiādinā dvinnampi gāthānaṃ atthasaṃsandanena pubbāparaṃ vibhāveti. Payogenāti samudācārena. Tasmāti yattha sayaṃ uppannā, taṃ santānaṃ nissarituṃ adentī nānārammaṇehi palobhayamānā kilesehi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. Tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṃ vuttā.
戏论:因为它们让人在轮回里长久停留,所以叫戏论。住:众生依靠这些而安住,所以叫住。从束缚的意义来说,它就像系绳,所以叫系绳。因为它阻挡进入涅槃之城,就像门闩,所以叫门闩。以无余断除渴爱,就是无渴爱者。因为如实观照自利与利他、此世与他世,所以叫牟尼。这首偈颂的句义应当这样理解。至于戏论等的含义,在经典中已经分析过了。在这里,如果一个人的这些戏论等已经彻底灭尽,他就连一丝一毫的渴爱都不剩。因此说:“凡是完全超越这一切的人,就称为无渴爱者。”巴利
Papañcenti saṃsāre ciraṃ ṭhapentīti papañcā. Tiṭṭhanti etāhīti ṭhitī. Bandhanaṭṭhena sandānaṃ viyāti sandānaṃ. Nibbānanagarappavesassa paṭisedhanato palighaṃ viyāti palighaṃ. Anavasesataṇhāpahānena nittaṇho. Attahitaparahitānaṃ idhalokaparalokānañca munanato munīti evaṃ gāthāya padattho veditabbo. Papañcādiatthā pana pāḷiyaṃ vibhattā evāti. Tattha yassete papañcādayo abbhatthaṃ gatā, tassa taṇhāya lesopi na bhavati. Tena vuttaṃ – ‘‘yo etaṃ sabbaṃ samatikkanto, ayaṃ vuccati nittaṇho’’ti.
28 “现行”是指经典里说的“渴爱的现行”,也就是渴爱所展现出来的种种游走活动。“行”是指经典里说的“被它造作出来的诸行”,也就是以渴爱、恶见、我慢为根本原因而产生的种种造作。不过,在七个速行心的思当中,第一个速行的思,只要因缘具足,就会在这一生中产生果报;最后一个速行的思,会在紧接着的下一生中产生果报;而中间那些速行的思,则会在随便哪一世中产生果报。因此,为了按果报成熟的机会来分类说明,才说了“现法受”等。再者,由于与各种思相应的渴爱,也和思一样分为现法受等三种,所以才说“如此,渴爱会给出三种果报”。“前后相合”的意思是:前面关于诸行有现法受等的说法,和后面这里关于业有现法受等的说法,彼此契合贯通,就像恒河水与耶牟那河水汇流交融一样,意思是完全一致。巴利
28.Pariyuṭṭhānanti ‘‘taṇhāya pariyuṭṭhāna’’nti vuttāni taṇhāvicaritāni. Saṅkhārāti ‘‘tadabhisaṅkhatā saṅkhārā’’ti vuttā taṇhādiṭṭhimānahetukā saṅkhārā. Te pana yasmā sattasu javanacetanāsu paṭhamacetanā sati paccayasamavāye imasmiṃyeva attabhāve phalaṃ deti. Pacchimacetanā anantare attabhāve. Ubhinnaṃ vemajjhacetanā yattha katthaci phalaṃ deti, tasmā vipaccanokāsavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘diṭṭhadhammavedanīyā vā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā pana taṃtaṃcetanāsampayuttā taṇhāpi cetanā viya diṭṭhadhammavedanīyādivasena tidhā hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘evaṃ taṇhā tividhaṃ phalaṃ detī’’ti. Pubbāparena yujjatīti yaṃ pubbaṃ purimaṃ saṅkhārānaṃ diṭṭhadhammavedanīyatādivacanaṃ vuttaṃ, taṃ iminā aparena kammassa diṭṭhadhammavedanīyatādivacanena yujjati gaṅgodakaṃ viya yamunodakena saṃsandati sametīti attho.
诸行由见力:在五种心生起的状态中——四种与恶见相应,一种与疑相应——这些行是由初道之慧的力量所断除的。三十六种爱行由修力:这是就初道断除之后剩余的部分而说的,并不是就全部三十六种爱行而言。巴利
Saṅkhārā dassanabalenāti catūsu diṭṭhigatasampayuttesu vicikicchāsampayutte cāti pañcasu cittuppādesu saṅkhārā paṭhamamaggapaññābalena. Chattiṃsa taṇhāvicaritāni bhāvanābalenāti paṭhamamaggena pahīnāvasesavasena vuttaṃ, na sabbesaṃ vasena.
“随转”是指渴爱等不断接连地生起运作。而“papañco”等句子,是把这里的内容和《罗陀经》中“papañceti”等说法互相会通。正因为这样,才说“这是同一个义理”。虽然从义理上说是同一个,但在教导方式上确实有差别,为了显示这一点,才说了“api ca”等话。“如是”,就是按刚才所说的这种方式。“以经”,就是以正在注释的这部经。“余经”,指别的经文。“会通”就是把它们结合起来,在义理上视为没有差别。“与前后连接”,就是把前文或后文跟经文在义理上关联起来。这样,已经说过的义理就变得更加清楚,通过展示其他经典中的相应说法,这部经的含义也就被指明并详细展开了。巴利
Anubandhoti taṇhādīnaṃ anuppabandhena pavatti. Yo cāpi papañcotiādinā ‘‘papañcetī’’tiādinā vuttaṃ rādhasuttañcasaṃsandati. Tenevāha – ‘‘idaṃ ekattha’’nti. Yadipi atthato ekaṃ, desanāya pana viseso vijjatīti dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi vuttaṃ. Evanti iminā vuttappakārena. Suttenāti saṃvaṇṇiyamānena suttena. Suttanti suttantaraṃ. Saṃsandayitvāti vimissitvā atthato abhinnaṃ katvā. Pubbāparena saddhiṃ yojayitvāti pubbena vā aparena vā suttena saddhiṃ atthato sambandhaṃ yojetvā. Vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti tena suttassa attho niddiṭṭho hoti vitthārito suttantaradassanena.
不只是经文之间的相互会通才算前后连接,还有其他种类的连接存在,为了说明这一点,才说了“so cāyaṃ”等话。其中,“义理连接”是指从动作、行为者等方面把义理关联起来。不过,这种连接只适用于简说等六种义理句,因为一切词句的含义都包含在这六种之中。巴利
Na kevalaṃ suttantarasaṃsandanameva pubbāparasandhi, atha kho aññopi atthīti dassetuṃ ‘‘so cāya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha atthasandhīti kiriyākārakādivasena atthassa sambandho. So pana yasmā saṅkāsanādīnaṃ channaṃ atthapadānaṃyeva hoti, sabbassāpi padatthassa tadavarodhato.
所谓“连接”并不是某种独立存在的意义。因此才说“意义连接有六词”等等。所谓“言辞连接”,就是一个词和另一个词之间的关联。然而,因为一切名词等词类,没有不被六种言辞词所涵盖的,所以说“言辞连接有六词”等等。巴利
Sambandho ca nāma na koci attho. Tasmā ‘‘atthasandhi chappadānī’’tiādi vuttaṃ. Byañjanasandhīti padassa padantarena sambandho. Yasmā pana sabbampi nāmādipadaṃ chahi byañjanapadehi asaṅgahitaṃ nāma natthi, tasmā ‘‘byañjanasandhi chappadānī’’tiādi vuttaṃ.
“教法衔接”是指:把前面所说的那段教法,与后面的教法连接贯通起来。“不依于地”是说:不把被称为“境”的地当作依止,也就是不攀缘地的意思。“入禅者”是指以果等至的禅那而入定的人。因为他入定时所缘的是出离一切行的涅槃,而不是依靠地来入定,所以被称为“不依地而入禅”。其余几句也是同样的道理。这里,由于四大种是色法所依而运作的,所以一切欲有和色有都已被涵盖在内;无色有则以其自身的形式被直接包含。这样穷尽了一切世间之后,为了再用另一种方式说明它,才说出了“na ca imaṃ lokaṃ”等经文。因为一切世间,归纳起来就只有此世间和他世间这两部分。不过,“此世间”特指处于现法状态的有情相续;“他世间”是指归入另一生存界的有情相续;而脱离这两者、不被感官所系缚的物质相续,就是“yamidaṃ ubhayamantarena”等语所指的对象。巴利
Desanāsandhīti yathāvuttadesanantarena desanāya saṃsandanaṃ. Na ca pathaviṃ nissāyāti pathaviṃ visayasaṅkhātaṃ nissayaṃ katvā, pathaviṃ ālambitvāti attho. Jhāyīti phalasamāpattijhānena jhāyī. So hi sabbasaṅkhāranissaṭaṃ nibbānaṃ ālambitvā samāpajjanavasena jhāyati, na pathaviṃ nissāya jhāyatīti vutto. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca catūhi mahābhūtehi rūpappaṭibaddhavuttitāya sabbo kāmabhavo rūpabhavo ca gahitā. Arūpabhavo pana sarūpeneva gahitoti sabbaṃ lokaṃ pariyādiyitvā puna aññenapi pariyāyena taṃ dassetuṃ ‘‘na ca imaṃ loka’’ntiādimāha. Sabbo hi loko idhaloko paraloko cāti dveva koṭṭhāsā honti. Yasmā pana ‘‘idhaloko’’ti visesato diṭṭhadhammabhūto sattasantāno vuccati. ‘‘Paraloko’’ti bhavantarasaṅkhepagato sattasantāno tadubhayavinimutto anindriyabaddho rūpasantāno. Tasmā taṃ sandhāya ‘‘yamidaṃ ubhayamantarenā’’tiādi vuttaṃ.
有些人却抓住“两者之间”这个说法,主张有中阴身,这种看法是错误的。因为中阴身在阿毗达摩里已经被否定了。“所见”,是指色处。“所闻”,是指声处。“所触”,是指因为接触才能取到的香处、味处和触处。“所识”,是指其余归入法所缘的色。“所得”,是指寻求过或没寻求过而得到的。“所寻”,是指对已得或未得的东西加以寻求。“所寻思、所伺察”,是指以寻思和推度的方式所攀缘的。“以意随虑”,是指用心反复思虑。“这位……以无所依着的心,在包括天神的世间中不被了知地禅修”:这位漏已尽的人以果等至的禅那禅修时,因为先前已经把贪爱、邪见等依着彻底断除,所以在包括天神的世间中……无论在哪里,都以无所依着的心禅修。也正因如此,世间没有任何人知道“他依着这个在禅修”。巴利
Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ taṃ micchā. Antarābhavo hi abhidhamme paṭikkhittoti. Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ . Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanañca. Viññātanti avasiṭṭhaṃ dhammārammaṇapariyāpannarūpaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Vitakkitaṃ vicāritanti vitakkanavasena anumajjanavasena ca ālambitaṃ. Manasānucintitanti cittena anu anu cintitaṃ. Ayaṃ sadevake…pe… anissitena cittena na ñāyati jhāyantoti ayaṃ khīṇāsavo phalasamāpattijhānena jhāyanto pubbeva taṇhādiṭṭhinissayānaṃ suṭṭhu pahīnattā sadevake loke…pe… manussāya yattha katthacipi anissitena cittena jhāyati nāma. Tato eva loke kenacipi na ñāyati ‘‘ayaṃ idaṃ nāma nissāya jhāyatī’’ti. Vuttañhetaṃ –
“ 礼敬您,人中良骏!礼敬您,人中无上者!
我们不知道你依止什么而禅修。”巴利
‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, kiṃ tvaṃ nissāya jhāyasī’’ti. (netti. 104);
现在,为了通过《瞿低迦经》和《婆迦梨经》来说明漏尽者的心在任何地方都无所依着,所以说了“如魔罗”等话。
“遍寻识”:是指般涅槃之后,向上追寻识。
“超越了戏论”等话,是说明为什么看不见。
“以无所依着的心,他们正在禅修而不被了知”:不只是漏尽者入无余涅槃界时,魔罗等不知道他心的趣向;即使是在有余涅槃界时,魔罗等也同样不知道它——这就是这句话的意思。
这就是开示连接。意思是说,像《瞿低迦经》和《婆迦梨经》那样,诸经之间义理相互合会,就叫做开示连接。巴利
Idāni khīṇāsavacittassa katthacipi anissitabhāvaṃ godhikasuttena (saṃ. ni. 1.159) vakkalisuttena (saṃ. ni. 3.87) ca vibhāvetuṃ ‘‘yathā māro’’tiādi vuttaṃ. Viññāṇaṃ samanvesantoti parinibbānato uddhaṃ viññāṇaṃ pariyesanto. ‘‘Papañcātīto’’tiādinā adassanassa kāraṇamāha. Anissitacittā na ñāyanti jhāyamānāti na kevalaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā khīṇāsavassa cittagatiṃ mārādayo na jānanti, api ca kho saupādisesāyapi nibbānadhātuyā tassa taṃ na jānantīti attho. Ayaṃ desanāsandhīti godhikasuttavakkalisuttānaṃ viya suttantānaṃ aññamaññaatthasaṃsandanā desanāsandhi nāma.
释义连接,指的是释义与释义之间的连接,或者说是通过释义而形成的连接。意思是:用前面那段对经文的释义,来连接后面那段释义;或者用后面那段释义,来连接前面那段。为了说明这一点——因为世尊大多数情况下都是先讲轮回流转,再讲还灭——所以说了“有所依心者”等话。在这里,如果按人来理解,“这些人的心有所依着”,那么“有所依心者”就是指这些人;这是依于人来施设教法时应当解释的,这就是它的意趣。如果按法来理解,则是“此处有有所依着的心”,那么“有所依心”就是指那些具有有所依着之心的经文语句,也就是那些依着渴爱和邪见的执取而生起的经文语句。这里其余的一切都很明白易懂。巴利
Niddesasandhīti niddesassa sandhi niddesasandhi, niddesena vā sandhi niddesasandhi. Purimena suttassa niddesena tasseva pacchimassa niddesassa, pacchimena vā purimassa sambandhananti attho. Taṃ dassetuṃ yasmā bhagavā yebhuyyena paṭhamaṃ vaṭṭaṃ dassetvā pacchā vivaṭṭaṃ dasseti, tasmā ‘‘nissitacittā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nissitaṃ cittaṃ etesanti nissitacittā, puggalā, niddisitabbā puggalādhiṭṭhānāya desanāyāti adhippāyo. Dhammādhiṭṭhānāya pana nissitaṃ cittaṃ etthāti nissitacittā, nissitacittavanto taṇhādiṭṭhinissayavasena pavattā suttapadesā. Sesamettha sabbaṃ pākaṭameva.
7. 转回理趣分别的注释巴利
7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā
29 29. 其中,“什么是轮转?”就是转回理趣的分别。
其中,“要策励”的意思是:应当去做被称为策励界的精进。
“要出离”的意思是:因为已经从懈怠那一方出离,所以应当去做被称为出离界的、比那更殊胜的精进。
“要致力于佛陀的教法”:由于对戒的防护、在诸根门上的守护、在饮食上知节量、正念正知——对于在这些法中已站稳的人,凭借实行警寤精勤,策励界和出离界就能成就,因此,在名为如是止与观的世尊教法中,你们应当成为真正投入、真正相应的人。
“要摧破死魔的军队,就像大象摧破芦苇屋”:这样行道的人,意思是:统领三界的死王能把众生控制在他的势力之下,而名为他军队的烦恼聚,无力又虚弱,就像一头具足力量的大象刹那间摧毁芦苇搭成的屋子一样;同样,你们要摧破、粉碎、毁坏这烦恼聚(相应部注 1.1.185)。巴利
29.Tatthakatamo āvaṭṭo hāroti āvaṭṭahāravibhaṅgo. Tattha ārambhathāti ārambhadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ karotha. Nikkamathāti kosajjapakkhato nikkhantattā nikkamadhātusaṅkhātaṃ taduttarivīriyaṃ karotha. Yuñjatha buddhasāsaneti yasmā sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā satisampajaññanti imesu dhammesu patiṭṭhitānaṃ jāgariyānuyogavasena ārambhanikkamadhātuyo sampajjanti, tasmā tathābhūtasamathavipassanāsaṅkhāte bhagavato sāsane yuttappayuttā hotha. Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaroti evaṃ paṭipajjantā ca tedhātuissarassa maccurājassa vasaṃ satte netīti tassa senāsaṅkhātaṃ abalaṃ dubbalaṃ yathā nāma balūpapanno kuñjaro naḷehi kataṃ agāraṃ khaṇeneva viddhaṃseti, evameva kilesagaṇaṃ dhunātha vidhamatha viddhaṃsethāti attho (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.185).
现在,为了说明这首偈颂究竟是为了什么目的而安立的,就把它的意义连接起来展示,因此说了“应当精勤,应当出勤——这是精进的立足处”等等。其中,“应当精勤,应当出勤”这句话是精进的立足处,是精进努力的因,因为它把人激励起来着手精进;正如“勤修能生起大智慧”(《法句经》282)所说的,勤修就是修习。在这里,因为接下来要讲观修习,所以此处指的是定修习,因此说“应当致力于佛陀的教法——这是定的立足处”。对于被称为“死魔之军”的烦恼军,要真正把它彻底摧破,只有靠智慧才能做到,所以说“应当摧破……——这是智慧的立足处”。再者,为了显示在与精进、定、慧相应的这些法中,它们以增上的作用能够断除戏论、切断轮回之根、引导人走向出离,于是又说“应当精勤,应当出勤——这是精进根的立足处”等等。这些立足处就是指教说本身,也就是说,前面讲的“那些精进的立足处”等等,是关于精进等的立足处的教说,意思并不是指精进策励所依的具体事项等。注释也正是这样解说的。巴利
Idāni yadatthaṃ ayaṃ gāthā nikkhittā, taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ārambhatha nikkamathāti idaṃ vacanaṃ vīriyassa padaṭṭhānaṃ vīriyapayogassa kāraṇaṃ vīriyārambhe niyojanato, ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato yogo bhāvanā. Tattha vipassanābhāvanāya vakkhamānattā samādhibhāvanā idhādhippetāti vuttaṃ – ‘‘yuñjatha buddhasāsaneti samādhissa padaṭṭhāna’’nti. ‘‘Maccuno sena’’nti vuttāya kilesasenāya sammā dhunanaṃ ñāṇeneva hotīti āha – ‘‘dhunātha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Puna yathāvuttavīriyasamādhipaññāsampayuttesu ādhipaccakiccatāya papañcappahānasamatthā vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpenti cāti dassanatthaṃ ‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyindriyassa padaṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Imāni padaṭṭhānāni desanāti ‘‘yānimāni vīriyassa padaṭṭhāna’’ntiādinā vīriyādīnaṃ padaṭṭhānāni vuttāni, sā ārambhatha nikkamathāti ādidesanā, na vīriyārambhavatthuādīnīti attho. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ.
像这样,按照已经安立的教说,从立足处的角度确定了含义之后,现在想再按同类法和异类法来转说,为了显示它的基础,就说“对于没有投入修行的众生,或者已经投入修行的众生的努力……”等等。它的意思是:对于没有投入修行、智慧尚未成熟的众生,为了让他们将来能依着习气倾向而了知,所以开始这个教说;或者是为了已经投入修行、智慧已经成熟的众生。巴利
Evaṃ yathānikkhittāya desanāya padaṭṭhānavasena atthaṃ niddhāretvā idāni taṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭetukāmo tassa bhūmiṃ dassetuṃ ‘‘ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ yoge yuñjantānaṃ vā ārambho’’tiādimāha. Tassattho – yoge bhāvanāyaṃ taṃ ayuñjantānaṃ vā sattānaṃ aparipakkañāṇānaṃ vāsanābhāgena āyatiṃ vijānanatthaṃ ayaṃ desanārambho yuñjantānaṃ vā paripakkañāṇānanti.
这个放逸有两种。由于这种放逸,人们不致力于修习,所以这个放逸按它自身成因的不同而分为两种。由无知,是指以遮蔽五蕴自相与共相的愚痴。被遮蔽,就是被盖住。应知处,就是既是应被了知的对象,又是“这是色,这是色的集起”等等智慧生起的处所,所以叫应知处。因为恶法有多种多样,依彼之故,放逸也有多种多样;但如果从根本的无明来说,就只有一种,所以说“无明之一种”。对利得的决断、执取和悭吝,都包含在寻求、守护和受用之中。欲贪和执著就是渴爱,即使是以渴爱为根的那些法,也都被归入这里,所以说“渴爱之三种”。巴利
So pamādo duvidhoti yena pamādena bhāvanaṃ nānuyuñjanti, so pamādo attano kāraṇabhedena duvidho. Aññāṇenāti pañcannaṃ khandhānaṃ salakkhaṇasāmaññalakkhaṇapaṭicchādakena sammohena. Nivutoti chādito. Ñeyyaṭṭhānanti ñeyyañca taṃ ‘‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo’’tiādinā ñāṇassa pavattanaṭṭhānañcāti ñeyyaṭṭhānaṃ. Anekabhedattā pāpadhammānaṃ tabbasena anekabhedopi pamādo mūlabhūtāya avijjāya vasena eko evāti āha – ‘‘ekavidho avijjāyā’’ti. Lābhavinicchayapariggahamacchariyāni pariyesanāārakkhāparibhogesu antogadhāni. Chandarāgajjhosānā taṇhā evāti taṇhāmūlakepi dhamme ettheva pakkhipitvā ‘‘tividho taṇhāyā’’ti vuttaṃ.
在有色诸有中,指的是色法。执取,就是渴爱的执著。这句话揭示了“渴爱以色身为立足处”这个说法的含义。因为在无始的轮回中,男人和女人对彼此的色身互相贪恋,这个道理可以用《心为所遍取经》(《增支部》1.1-10)来说明。在无色法中,痴是指:因为触等法的本性极其微细,而且相续、聚集、作用、所缘之密集难以分解,所以对无色法产生愚痴,这里还隐含众生依止于此的意思。这样确定之后,对于称为色身和名身的五取蕴,以作为所缘的方式生起的渴爱和无明,不加区分地说了之后,再依四种取来分别解说,是为了显示那些蕴和取的苦集性质,以及它们应当被遍知和断除的体性,因此说“其中,色身”等等。巴利
Rūpīsu bhavesūti rūpadhammesu. Ajjhosānanti taṇhābhiniveso. Etena ‘‘taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhāna’’nti padassa atthaṃ vivarati. Anādimati hi saṃsāre itthipurisā aññamaññarūpābhirāmā, ayañcattho cittapariyādānasuttena (a. ni. 1.1-10) dīpetabbo. Arūpīsu sammohoti phassādīnaṃ atisukhumasabhāvattā santatisamūhakiccārammaṇaghanavinibbhogassa dukkarattā ca arūpadhammesu sammoho, sattānaṃ patiṭṭhitoti vacanaseso. Evaṃ niddhārite rūpakāyanāmakāyasaṅkhāte upādānakkhandhapañcake ārammaṇakaraṇavasena pavattaṃ taṇhañca avijjañca avisesena vuttaṃ catupādānānaṃ vasena vibhajitvā tesaṃ khandhānaṃ upādānānañca dukkhasamudayabhāvena sahapariññeyyapahātabbabhāvaṃ dasseti ‘‘tattha rūpakāyo’’tiādinā.
30 像这样,先通过放逸这个入口确定了前两个真理,接着又要通过放逸这个入口来确定另外两个真理,所以说“其中,凡……”。这里,“那”指的是那放逸。“以通达”是指以正确而全面的了知,也就是对味等的了知。“守护、收摄”是指守护自己的心,这称为放逸的收摄,也就是以它的对立面——不放逸的勤修——来舍弃它。这是“止”:从作用上表示定。这是依离垢分中不同类法的转动。“当他了知诸欲……的利益”这句话,显示了证得止的方法。巴利
30. Evaṃ pamādamukhena purimasaccadvayaṃ niddhāretvā pamādamukheneva aparampi saccadvayaṃ niddhāretuṃ ‘‘tattha yo’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassāti tassa pamādassa. Sampaṭivedhenāti sammā parijānanena assādādīnaṃ jānanena. Rakkhaṇā paṭisaṃharaṇāti attano cittassa rakkhaṇasaṅkhātā pamādassa paṭisaṃharaṇā, tappaṭipakkhena saṅkocanā appamādānuyogena yā khepanā. Ayaṃ samathoti kiccena samādhiṃ dasseti. Ayaṃ vodānapakkhavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanā. ‘‘Yadā jānāti kāmānaṃ…pe… ānisaṃsa’’nti iminā samathādhigamassa upāyaṃ dasseti.
在这里,“诸欲”指的是事物欲和烦恼欲。“乐味以及乐味”:是指依诸欲而生起、被称为快乐与喜悦的乐味;它之所以名为乐味,只是就乐味本身而言。“过患”:就是像“诸欲乐味少、苦多”等经文所说的过患、过失。“出离”:指初禅。因为这样说:“这就是诸欲的出离,也就是离欲。”“卑劣”:低劣的状态。“染污”:就是被染污。众生确实因为诸欲而被染污。“清净”:就是变得清净。以及在出离中的功德,也就是具备断除五盖等殊胜功德。在那里:当所说的止存在时。“那一种考察”:就是慧。因为这样说:“诸比丘,心得定的比丘能如实了知。”正如伴随着渴爱的无明,成为诸行的缘;同样,伴随着无明的渴爱,成为取的缘。当这两法被灭除时,取等也就不存在了。为了显示通过断除渴爱与无明,整个轮回之苦也随之灭尽,所以说“当这两种法被断除时”等等。其意旨是:这四圣谛是依异类法与同类法的轮转而确定的。巴利
Tattha kāmānanti vatthukāmānañca kilesakāmānañca. Assādañca assādatoti kāme paṭicca uppajjamānaṃ sukhasomanassasaṅkhātaṃ assādaṃ assādatāya assādamattato. Ādīnavanti ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.236) vuttaṃ ādīnavaṃ dosaṃ. Nissaraṇanti paṭhamajjhānaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72). Okāranti lāmakabhāvaṃ. Saṃkilesanti saṃkilissanaṃ. Kāmahetu hi sattā saṃkilissanti. Vodānanti visujjhanaṃ. Nekkhamme ca ānisaṃsanti nīvaraṇappahānādiguṇavisesayogaṃ. Tatthāti tasmiṃ yathāvutte samathe sati. Yā vīmaṃsāti yā paññā. ‘‘Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 5.1071) hi vuttaṃ. Yathā taṇhāsahitāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, evaṃ avijjāsahitāva taṇhā upādānānaṃ paccayo. Tāsu niruddhāsu upādānādīnaṃ abhāvo evāti taṇhāavijjāpahānena sakalavaṭṭadukkhanirodhaṃ dassento ‘‘imesu dvīsu dhammesu pahīnesū’’tiādimāha. Imāni cattāri saccāni visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti adhippāyo.
就这样,先放下“清净分”,说明它依异类法和同类法而转起;现在再放下“杂染分”,为了说明它同样依异类法和同类法而转起,而说出了“犹如于根……”这首偈颂。它的意思是:就像那被称为“根”的东西——它是安立之因,长在地下——如果没有被斧头砍断等障碍所破坏,而且它本身坚固牢靠,那么即使树干被砍掉,像菩提树那样的树还是会再长出来;同样,那被称为渴爱随眠的根——也就是这个身体之树的根——如果没有被道智的斧头彻底斩断,那么这种苦就会一次又一次地、以不断再生的方式生起,不会止息。为了遮止欲爱等,所以说了“有爱”。这是此法的缘:对于这个被称为有爱的法,以覆盖生存过患等方式执取乐味,就是它的缘。正如所说:“诸比丘,对于可被结缚的诸法,若观察其乐味,渴爱就会增长。”因此他说:“因为以无明为缘,才有有爱。”这里,止与观就是指道定和道慧,所以说“以何彻底拔除渴爱随眠……”等。这四圣谛,是依异类法和同类法转起的角度来确定的。其余部分则如前所说。巴利
Evaṃ vodānapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetvā idāni saṃkilesapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘‘yathāpi mūle’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā nāma patiṭṭhāhetubhāvena mūlanti laddhavohāre bhūmigate rukkhassa avayave pharasuchedādiantarāyābhāvena anupaddave tato eva daḷhe thire sati khandhe chinnepi assatthādirukkho ruhati, evameva taṇhānusayasaṅkhāte attabhāvarukkhassa mūle maggañāṇapharasunā anupacchinne tayidaṃ dukkhaṃ punappunaṃ aparāparabhāvena nibbattati na nirujjhatīti. Kāmataṇhādinivattanatthaṃ ‘‘bhavataṇhāyā’’ti vuttaṃ. Etassa dhammassa paccayoti etassa bhavataṇhāsaṅkhātassa dhammassa bhavesu ādīnavappaṭicchādanādivasena assādaggahaṇassa paccayo. Vuttañhetaṃ – ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.57). Tenevāha – ‘‘avijjāpaccayā hi bhavataṇhā’’ti. Idha samatho vipassanā ca maggasamādhi maggapaññā ca adhippetāti āha – ‘‘yena taṇhānusayaṃ samūhanatī’’tiādi. Imāni cattāri saccānīti visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti. Sesaṃ vuttanayameva.
现在,不只是通过已经确定的异类法和同类法来说明轮转,还要通过经典中记载的那些法来说明轮转,为了显示这就是“转回理趣”,所以说出“诸恶莫作”这首偈颂。其中,“诸恶”指一切不善。“莫作”指不让它生起。“善”指四地所摄的善法。“具足”指获得。“自心清净”指让自己的心清净,而这要通过阿拉汉果才能达成。这样一来,以戒的防护断除一切恶,以止和观圆满成就善,再以阿拉汉果使心清净——这就是诸佛的教法、教诫和教导。这是简要的含义,详细的义理则可以从经典本身去了解。巴利
Idāni na kevalaṃ niddhāriteheva visabhāgasabhāgadhammehi āvaṭṭanaṃ, atha kho pāḷiāgatehipi tehi āvaṭṭanaṃ āvaṭṭahāroti dassanatthaṃ ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti gāthamāha . Tattha sabbapāpassāti sabbākusalassa. Akaraṇanti anuppādanaṃ. Kusalassāti catubhūmakakusalassa. Upasampadāti paṭilābho. Sacittapariyodāpananti attano cittavodānaṃ, taṃ pana arahattena hoti. Iti sīlasaṃvarena sabbapāpaṃ pahāya samathavipassanāhi kusalaṃ sampādetvā arahattaphalena cittaṃ pariyodapetabbanti etaṃ buddhāna sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti ayaṃ saṅkhepattho, vitthārato pana attho pāḷito eva viññāyati.
在这里,“一切恶”等说法中,“以嗔为源”是指嗔正是它的来源,所以叫“以嗔为源”,并不是说嗔本身就是来源。因为离间语也可能从贪生起。对照“身恶行”这个词来看,“以嗔为源”用的是中性词形。“以贪为源”“以痴为源”也是同样的道理。杂秽语是由掉举之心引发的,因此才说它以痴为源。巴利
Tattha ‘‘sabbapāpaṃ nāmā’’tiādīsu dosasamuṭṭhānanti doso samuṭṭhānameva etassāti dosasamuṭṭhānaṃ, na doso eva samuṭṭhānanti. Lobhasamuṭṭhānāyapi pisuṇavācāya sambhavato. Kāyaduccaritanti padaṃ apekkhitvā ‘‘dosasamuṭṭhāna’’nti napuṃsakaniddeso. Lobhasamuṭṭhānaṃ mohasamuṭṭhānanti etthāpi eseva nayo. Samphappalāpo uddhaccacittena pavattayatīti adhippāyena tassa mohasamuṭṭhānatā vuttā.
像这样,先用恶行、不善业道和业的分类,把“一切恶”里面所说的恶拆开来讲清楚;现在为了再说明按不善根来分的非行道分类,就说了“不善根”等话。其中,“不善根走向加行”的意思是:贪等不善法会推动身和语的加行,也就是会引发身和语的加行。“欲”是指以欲为原因。凡是因欲而走上非行道,这种非行道就是以贪为根源。其余的表述也应当这样理解。到这里,已经说明了“一切恶不作”里的恶;接下来要说明不作恶:通过“贪……智慧……”这三善根,以断除三不善根的方式,说明一切恶的不作、不令它生起。同样,也通过“以舍断贪”等句所说的梵住来说明。其中,喜能平息不乐,而因为喜断除了作为其根本的痴,所以说“痴因喜而被断除、被灭尽”。巴利
Evaṃ duccaritaakusalakammapathakammavibhāgena ‘‘sabbapāpa’’nti ettha vuttapāpaṃ vibhajitvā idānissa akusalamūlavasena agatigamanavibhāgampi dassetuṃ ‘‘akusalamūla’’ntiādi vuttaṃ. Tattha akusalamūlaṃ payogaṃ gacchantanti lobhādiakusalāni kāyavacīpayogaṃ gacchantāni, kāyavacīpayogaṃ samuṭṭhāpentānīti attho. Chandāti chandahetu. Yaṃ chandā agatiṃ gacchati, idaṃ lobhasamuṭṭhānanti chandā agatiṃ gacchatīti yadetaṃ agatigamanaṃ, idaṃ lobhasamuṭṭhānanti. Evaṃ sesesupi attho daṭṭhabbo. Ettāvatā ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti ettha pāpaṃ dassetvā idāni tassa akaraṇaṃ dassento ‘‘lobho…pe… paññāyā’’ti tīhi kusalamūlehi tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ pahānavasena sabbapāpassa akaraṇaṃ anuppādanamāha. Tathā lobho upekkhāyātiādinā brahmavihārehi. Tattha aratiṃ vūpasamentī muditā tassā mūlabhūtaṃ mohaṃ pajahatīti katvā vuttaṃ – ‘‘moho muditāya pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī’’ti.
31 现在,再用另一种方式说明恶以及不去作恶,并通过解释剩余词句的含义,来展示同类法与异类法的转起,于是说了一切恶,就是八种邪等等。通过不作、不造、不违行这三个词,说的就是不让那些邪法生起。同样,通过作、造、违行这三个词,说的就是让它们生起。违行,是指决意之后去造作。过去的,是指因为长久以来一直在运作,所以是古旧的。道的,是指圣道。这确实正如经中所说:旧道、古道,就是这八支圣道的别名。或者,也可以联系过去毗婆尸世尊所证悟并宣说的状态,而说为过去的道。因为这首巴帝摩卡诵偈,正是正自觉者毗婆尸世尊的。巴利
31. Idāni aññenapi pariyāyena pāpaṃ tassa akaraṇañca dassetvā sesapadānañca atthavibhāvanamukhena sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘‘sabbapāpaṃ nāma aṭṭha micchattānī’’tiādi vuttaṃ. Akiriyā akaraṇaṃ anajjhācāroti tīhipi padehi micchattānaṃ anuppādanameva vadati. Tathā kiriyā karaṇaṃ ajjhācāroti tīhipi padehi uppādanameva vadati. Ajjhācāroti adhiṭṭhahitvā ācaraṇaṃ. Atītassāti cirakālappavattivasena purāṇassa. Maggassāti ariyamaggassa. Vuttañhetaṃ – ‘‘purāṇamaggaṃ purāṇaṃ añjasanti kho ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.65 atthato samānaṃ). Atītena vā vipassinā bhagavatā yathādhigataṃ desitabhāvaṃ sandhāya ‘‘atītassa maggassā’’ti vuttaṃ. Vipassino hi ayaṃ bhagavato sammāsambuddhassa pātimokkhuddesagāthāti.
由证悟是指以遍知的现观。它被清净了,这就是灭:虽然无为界不会被任何染污所染污,但这是从证得者的角度才这样说。因为只要那个人的染污还没有消失,无为界对他来说就称为尚未清净。就像证得涅槃时,那些应当被止息的诸蕴,依照它们是否还有残余,分别称为有余依和无余依一样,这里也应该这样理解。巴利
Yaṃ paṭivedhenāti yassa pariññābhisamayena. Yaṃ pariyodāpitaṃ, ayaṃ nirodhoti yadipi asaṅkhatā dhātu kenaci saṃkilesena na saṃkilissati, adhigacchantassa pana puggalassa vasena evaṃ vuttaṃ. Tassa hi yāva saṃkilesā na vigacchanti, tāva asaṅkhatā dhātu apariyodapitāti vuccati. Yathā nibbānādhigamena ye khandhā vūpasametabbā, tesaṃ sesabhāvena asesabhāvena ca ‘‘saupādisesā’’ti ca, ‘‘anupādisesā’’ti ca vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
这些四圣谛,是依据经典中所说的法与同类、异类法的运作方式而确定的。为了再次通过经典中所说的法与同类、异类法的运作来展示转回理趣,便说了“法确实会守护”这首偈颂。这首偈颂的词义前面已经讲过了。这里的“法”,指的是福德之法。为了把它分开来说明,便说:“法有两种:根律仪和道。”在这里应当理解,以根律仪为代表,已经涵盖了全部的戒。因为将一切投生视为恶趣,由于与苦苦等相结合而成为苦的去处,所以称为苦趣。对于前面所说的两种法,为了说明第一种法怎样才算好好修习,它从哪里守护人,又把人安立在何处,便说了“其中,在律仪戒中不违犯……”等等。现在,为了说明这个法必定能守护人免于恶趣,便引用了《伽弥尼相应》中的《阿西班达咖子经》。巴利
Imāni pāḷiāgatadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritāni cattāri saccāni punapi pāḷiāgatadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanena āvaṭṭahāraṃ dassetuṃ ‘‘dhammo have rakkhatī’’ti gāthamāha. Tassā padattho pubbe vutto eva. Dhammoti puññadhammo idhādhippeto. Taṃ vibhajitvā dassento ‘‘dhammo nāma duvidho indriyasaṃvaro maggo cā’’ti āha. Indriyasaṃvarasīsena cettha sabbampi sīlaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ . Sabbā upapattiyo duggati dukkhadukkhatādiyogena dukkhā gatiyoti katvā. Yathāvutte duvidhe dhamme paṭhamo dhammo yathā suciṇṇo hoti, yato ca so rakkhati, yattha ca patiṭṭhāpeti, taṃ sabbaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yā saṃvarasīle akhaṇḍakāritā’’tiādi vuttaṃ. Idāni tassa dhammassa apāyato rakkhaṇe ekantikabhāvaṃ vibhāvetuṃ gāmaṇisaṃyutte (saṃ. ni. 4.358) asibandhakaputtasuttaṃ ābhataṃ.
在这里,“如此”是指以这种方式。“ca”这个词表示集合,意思是:也应当以这种方式来理解这个道理。“剑带之子”就是名叫剑带那人的儿子。因为他在村里是长者,所以叫村长。“后地人”就是后地地区的居民。“持水罐者”就是拿着自己水罐的人。“以水草为花环者”就是天一亮就从水里捞取水草和青莲等,做成花环戴在身上,以此来辨认水是否干净的人。“入水者”就是傍晚和早晨都下水沐浴的人。“令投生”就是让他们投生到上界。“令正确地行”就是正确地引导他们。“进入天界”就是他们围绕着那人,一边说着:“去吧,贤者,去梵天世界吧!去吧,贤者,去梵天世界吧!”,一边就这样引导他进入天界。巴利
Tattha evanti pakārena. Ca-saddo sampiṇḍane, imināpi pakārena ayamattho veditabboti adhippāyo. Asibandhakaputtoti asibandhakassa nāma putto. Gāme jeṭṭhakatāya gāmaṇī. Pacchābhūmakāti pacchābhūmivāsino. Kāmaṇḍalukāti sakamaṇḍaluno. Sevālamālikāti pātova udakato sevālañceva uppalādīni ca gahetvā udakasuddhibhāvajānanatthaṃ mālaṃ katvā piḷandhanakā. Udakorohakāti sāyaṃ pātaṃ udakaṃ orohaṇakā. Uyyāpentīti upariyāpenti. Saññāpentīti sammā yāpenti. Saggaṃ nāma okkāmentīti parivāretvā ṭhitāva ‘‘gaccha, bho, brahmalokaṃ, gaccha, bho, brahmaloka’’nti vadantā saggaṃ pavesenti.
“随行”是指跟着他走。“浮出”是指从水里站起来。“漂浮”是指浮在水面上。“登上陆地”是指爬上干燥的陆地。“在那里,如果有”是指在那个地方,假如有的话。“碎石瓦片”就是碎石或碎陶片。“它会下沉”是说它会往下沉,成为向下沉的东西。“向下沉去”就是沉到下面去。“道的”指圣道。“锋利性”就是锐利。不过,这并不是像刀剑那样磨出来的锐利,而是指诸根的敏锐,为了说明这一点,所以说“增上性”。有人问:难道圣道不是能把自身应当断除的烦恼毫无剩余地彻底断尽吗?那怎么还说不上“极锋利”呢?确实如此,但根据“如同见至者一样”这句话,信解脱者和见至者在断除烦恼方面,还是可以说有某种细微差别。不过,这里要说的并不是这个差别,因为这里要说明的是超越一切再生。圣道是分阶段断除烦恼的,而这种断除方式取决于道法诸根的迟钝、敏锐或极敏锐。因此,在如金刚喻诸法中达到顶点的最上道法之极敏锐状态,就是这里所说的“道的锋利性”。所以世尊说:“此法善修习,能防护免于一切再生。”又通过“是故护心者”等经文,说明即使是名为善趣的再生,也可能变成恶趣。巴利
Anuparisakkeyyāti anuparigaccheyya. Ummujjāti uṭṭhaha. Uplavāti jalassa upariplava. Thalamuplavāti thalaṃ abhiruha. Tatra yāssāti tatra yaṃ assa, yaṃ bhaveyya. Sakkharakaṭhalanti sakkharā vā kaṭhalā vā. Sā adhogāmī assāti sā adho gaccheyya, heṭṭhāgāmī bhaveyya. Adho gaccheyyāti heṭṭhā gaccheyya. Maggassāti ariyamaggassa. Tikkhatāti tikhiṇatā. Sā ca kho na satthakassa viya nisitakaraṇatā, atha kho indriyānaṃ paṭubhāvoti dassetuṃ ‘‘adhimattatā’’ti āha. Nanu ca ariyamaggo attanā pahātabbakilese anavasesaṃ samucchindatīti atikhiṇo nāma natthīti? Saccametaṃ, tathāpi no ca kho ‘‘yathā diṭṭhippattassā’’ti vacanato saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ kilesappahānaṃ pati atthi kāci visesamattāti sakkā vattuṃ. Ayaṃ pana viseso na idhādhippeto, sabbupapattisamatikkamanassa adhippetattā. Yasmā pana ariyamaggena odhiso kilesā pahīyanti, tañca nesaṃ tathāpahānaṃ maggadhammesu indriyānaṃ apāṭavapāṭavatarapāṭavatamabhāvena hotīti yo vajirūpamadhammesu matthakappattānaṃ aggamaggadhammānaṃ paṭutamabhāvo. Ayaṃ idha maggassa tikkhatāti adhippetā. Tenevāha – ‘‘ayaṃ dhammo suciṇṇo sabbāhi upapattīhi rakkhatī’’ti. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’tiādinā suttantarena (udā. 32) sugatisaññitānampi upapattīnaṃ duggatibhāvaṃ sādheti.
32 现在,为了以简别的方式,把前面所说的法——也就是像渴爱、无明这些不同类的法,以及像止、观这些同类的法——套用到回转轮上加以说明,所以说了“其中,恶趣的因是渴爱和无明……”等等。这一段因为前面已经讲过它的理路,所以很容易理解。“这被称为梵行”,意思是:这被称为圣的、由止和观组成的道梵行。“它守护”,意思是:对于从一切恶趣中守护的圣道来说,作为其所缘的灭,被说成好像在守护一样,这是把相当作主动者来作譬喻。整段的意思是:这四圣谛是通过不同类法和同类法的转回理趣而被简别出来的。巴利
32. Idāni yathāvuttassa dhammassa visabhāgadhammānaṃ taṇhāvijjādīnaṃ sabhāgadhammānañca samathavipassanādīnaṃ niddhāraṇavasena āvaṭṭahāraṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘tattha duggatīnaṃ hetu taṇhā ca avijjā cā’’tiādimāha. Taṃ pubbe vuttanayattā suviññeyyameva. Idaṃ vuccati brahmacariyanti idaṃ ariyaṃ samathavipassanāsaṅkhātaṃ maggabrahmacariyanti vuccati. Yaṃ rakkhatīti sabbāhi duggatīhi rakkhantassa ariyamaggassa ārammaṇabhūto nirodho rakkhanto viya vutto, nimittassa kattubhāvena upacaritattā. Imāni cattāri saccāni visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritānīti adhippāyo.
8. 区分理趣分别的注释巴利
8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā
33 33. 其中,什么是区分理趣?就是区分理趣的解释。其中,法分别、地分别、足处分别,这是三种分别。在这三种当中,因为诸法已经按类别分别阐明之后,从中可得的地分别和足处分别,在说明时就很容易理解,所以先说明法分别。在说明法分别时,为了指出在十六种发趣当中,哪些经应该特别加以分别,而说:“有两部经:熏习分和通达分。”其中,熏习是福德的修习,它的部分或类别就是熏习分,对它有益的即是熏习分经。通达是突破、摧毁贪蕴等,它的部分就是通达分,其余的解释与前面相同。在哪部经中教导了三种福行事,那部经就是熏习分。在哪部经中教导了有学与无学,那部经就是通达分。而这个意义,在圣典原文中将会出现。巴利
33.Tatthakatamo vibhattihāroti vibhattihāravibhaṅgo. Tattha dhammavibhattibhūmivibhattipadaṭṭhānavibhattīti tividhā vibhatti. Tāsu yasmā dhammesu vibhāgato niddiṭṭhesu tattha labbhamāno bhūmivibhāgo padaṭṭhānavibhāgo ca niddisiyamāno suviññeyyo hoti, tasmā dhammavibhattiṃ tāva niddisanto soḷasavidhe paṭṭhāne yesaṃ suttānaṃ vasena visesato vibhajitabbā, tāni suttāni dassetuṃ ‘‘dve suttāni vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā’’ti vuttaṃ. Tattha vāsanā puññabhāvanā, tassā bhāgo koṭṭhāso vāsanābhāgo, tassa hitanti vāsanābhāgiyaṃ, suttaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho, tassa bhāgoti sesaṃ purimasadisameva. Yasmiṃ sutte tīṇi puññakiriyavatthūni desitāni, taṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yasmiṃ pana sekkhāsekkhā desitā, taṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Ayañca attho pāḷiyaṃyeva āgamissati.
属于福分,就是存在于福的部分中。果分也应同样理解。而“果”是指沙门果。“防护戒”是指巴帝摩卡防护、念防护、智防护、忍防护、精进防护,这五种防护就是防护戒。“断戒”是指彼分断、镇伏断、正断、安息断、出离断,这五种断。在这些断中,应当依照除了出离断以外的那些断来理解断戒。“他”是指那位领受熏习分经的人。“以那梵行”是指以那被称为防护戒的殊胜修行作为原因,而成为梵行者。在这里,并没有否定八等至的梵行;不过有些人读作“就以那梵行”,按照他们的理解,那可能就有否定的意思了。巴利
Puññabhāgiyāti puññabhāge bhavā. Tathā phalabhāgiyā veditabbā. Phalanti pana sāmaññaphalaṃ. Saṃvarasīlanti pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā saṃvarasīlaṃ. Pahānasīlanti tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcappahānāni. Tesu nissaraṇappahānavajjānaṃ pahānānaṃ vasena pahānasīlaṃ veditabbaṃ. Soti yo vāsanābhāgiyasuttasampaṭiggāhako, so. Tena brahmacariyenāti tena saṃvarasīlasaṅkhātena seṭṭhacariyena kāraṇabhūtena brahmacārī bhavati. Ettha ca aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa na paṭikkhepo, keci pana ‘‘teneva brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ matena siyā tassa paṭikkhepo.
安住于断戒,是指依正断与安息断而安住于断戒。以那梵行,是指以那殊胜的断戒,也就是道梵行。然而,那些读作“即以那梵行”的人,他们的经文是:“所谓熏习分的经,就是布施论、戒论、生天论、福报论。”而那些读作“以那梵行”的人,他们的经文是:“所谓熏习分的经,就是布施论、戒论、生天论、诸欲的过患、出离的功德。”在这里,哪种经文更合理?应当得出结论:后一种经文更合理。因为后面将会说“所谓通达分的经,就是宣说四圣谛”,大长老说法是不会有所保留的。巴利
Pahānasīle ṭhitoti samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasena pahānasīle ṭhito. Tena brahmacariyenāti tena pahānasīlena visesabhūtena maggabrahmacariyena. Ye pana ‘‘teneva brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ ayaṃ pāṭho ‘‘vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā, sīlakathā, saggakathā, puññavipākakathā’’ti. Ye pana ‘‘tena brahmacariyenā’’ti paṭhanti, tesaṃ ayaṃ pāṭho – ‘‘vāsanābhāgiyaṃ nāma suttaṃ dānakathā, sīlakathā, saggakathā kāmānaṃ ādīnavo nekkhamme ānisaṃso’’ti. Tattha katamo pāṭho yuttataroti? Pacchimo pāṭhoti niṭṭhaṃ gantabbaṃ. Yasmā ‘‘nibbedhabhāgiyaṃ nāma suttaṃ yā catusaccappakāsanā’’ti vakkhati, na hi mahāthero sāvasesaṃ katvā dhammaṃ desesīti.
“没有知”等语句,是以一种特别的方式说明这两部经互不混杂的原因。其中,“知”指的是作为圣道基础、能导向出离的观慧。“这四部经”指的是:按熏习分、通达分,以及接下来要说的杂染分和无学分来分,共有四部经。“以说法”就是按说法的方式。“以一切方式的抉择理趣审察后”意思是,从全面的一切方面,把它们归入十一个处中,再用抉择理趣去审察。“应以合理理趣连结”这句话,说明了抉择理趣和合理理趣是区分理趣的前行准备。“凡是智慧所及的范围”这句话,则说明了区分理趣的范围非常广大。巴利
‘‘Natthi pajānanā’’tiādinā ubhinnaṃ suttānaṃ sātisayaṃ asaṅkarakāraṇaṃ dasseti. Tattha pajānanāti ariyamaggassa padaṭṭhānabhūtā vuṭṭhānagāminī vipassanāpaññā. Imāni cattāri suttānīti imesaṃ suttānaṃ vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyānaṃ vakkhamānānañca saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ vasena cattāri suttāni. Desanāyāti desanānayena. Sabbato vicayena hārena vicinitvāti sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā vicayena hārena vicinitvā. ‘‘Yuttihārena yojetabbānī’’ti etena vicayahārayuttihārā vibhattihārassa parikammaṭṭhānanti dasseti. ‘‘Yāvatikā ñāṇassa bhūmī’’ti iminā vibhattihārassa mahāvisayataṃ dasseti.
34 34. 这样,先按“有熏习分”和“有决择分”的性质,对法作了部分的分别;现在为了再按“有杂染分”和“有无学分”的性质,以及“共”和“不共”的性质来分别它们,就开始了“其中,哪些法是共的?”等讨论。其中,“哪些法”是指哪些具有自性的法。“共的”意思是不特殊、不独有的,也就是相同的。“二法”是指两种性质。因为这里的“法”字是“性质”的意思,就像“有生法的众生”等说法中那样。“名称共”是指名称上共通,意思是“善、不善”等有相同的名称。“所依共”是指依所依而共通,意思是由于它们生起在同一个相续中,所以有相同的所依。具体来说,在杂染这一边,断除时起相同作用的,是“名称共”;生起时伴随在一起的,是“所依共”。其他类似的情况,也按“生起方式”“作用”“条件”“对立面”等来归纳理解。“邪定性和不定性的人”这句,是用来标示凡夫的。因此,应当把所有类型的凡夫,比如持常见者、持断见者等,都纳入来说明。十种见所断的烦恼,对邪定性和不定性的人是共的,因为它们可能生起;对正定性的人则不共,因为它们不可能生起。按照这个方法,其余各句的意义也应当这样理解。巴利
34. Evaṃ vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi dhamme ekadesena vibhajitvā idāni tesaṃ kilesabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvehi sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajituṃ ‘‘tattha katame dhammā sādhāraṇā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha katame dhammāti katame sabhāvadhammā. Sādhāraṇāti avisiṭṭhā, samānāti attho. Dve dhammāti duve pakatiyo. Pakatiattho hi ayaṃ dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ sattāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.33) viya. Nāmasādhāraṇāti nāmena sādhāraṇā, kusalākusalāti samānanāmāti attho. Vatthusādhāraṇāti vatthunā nissayena sādhāraṇā, ekasantatipatitatāya samānavatthukāti attho. Visesato saṃkilesapakkhe pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā, sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā. Aññampi evaṃ jātiyanti kiccapaccayapaṭipakkhādīhi samānaṃ saṅgaṇhāti. Micchattaniyatānaṃ aniyatānanti idaṃ puthujjanānaṃ upalakkhaṇaṃ. Tasmā sassatavādā ucchedavādāti ādiko sabbo puthujjanabhedo āharitvā vattabbo. Dasanappahātabbā kilesā sādhāraṇā micchattaniyatānaṃ aniyatānaṃ eva ca sambhavato sammattaniyatānaṃ asambhavato ca. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo.
“圣弟子”这个说法,是针对有学圣者说的。他那些定,全都与尚未离染的人共通:也就是世间定、色界定、无色界定、天住、梵住、初禅等至等等,用这些不同的说法来表明它们是共通的。但善的等至若按这个角度来说,就可能变成不共的了。有些人看到这个毛病,就读作“无论哪种……那一切定,都与未离染的人共通”。如何它们被限定地取,抑或应当限定地取?它到底怎么个“共通”法?带着这个疑问仔细思量,为了厘清这个道理,论师接着说:“共通的法,确实是这样互相不超出彼此的”等等。这话的意思是:就像前面说的,邪定性和不定性的人共有那些法一样,这些“共通的法”并不是因为一切众生都共有才叫共通。为什么呢?因为这些法互相之间、各自都不会超出自己的范围。也就是说,它们活动的地方是严格限定的;如果不是这样,那样的说法根本就成立不了。正因为这些法有这样的限定范围,所以论中说:“凡具足这些法的人,他就不会超出那个法的范围。”因为,并不是邪定性和不定性的人就没有见道所断的烦恼,也不是说别的人才会有。照这个道理,剩下的也应当这样理解。巴利
Ariyasāvakoti sekkhaṃ sandhāya vadati. Sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇāti lokiyasamāpatti rūpāvacarā arūpāvacarā dibbavihāro brahmavihāro paṭhamajjhānasamāpattīti evamādīhi pariyāyehi sādhāraṇā. Kusalasamāpatti pana iminā pariyāyena siyā asādhāraṇā , imaṃ pana dosaṃ passantā keci ‘‘yaṃ kiñci…pe… sabbā sā avītarāgehi sādhāraṇā’’ti paṭhanti. Kathaṃ te odhiso gahitā, atha odhiso gahetabbā, kathaṃ sādhāraṇāti? Anuyogaṃ manasikatvā taṃ visodhento āha – ‘‘sādhāraṇā hi dhammā evaṃ aññamañña’’ntiādi. Tassattho – yathā micchattaniyatānaṃ aniyatānañca sādhāraṇāti vuttaṃ, evaṃ sādhāraṇā dhammā na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā, kasmā? Yasmā aññamaññaṃ paraṃ paraṃ sakaṃ sakaṃ visayaṃ nātivattanti. Paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ, itarathā tathā vohāro eva na siyāti adhippāyo. Yasmā ca ete eva dhammā evaṃ niyatā visayā, tasmā ‘‘yopi imehi dhammehi samannāgato na so taṃ dhammaṃ upātivattatī’’ti āha. Na hi micchattaniyatānaṃ aniyatānañca dassanena pahātabbā kilesā na santi, aññesaṃ vā santīti evaṃ sesepi vattabbaṃ.
所谓“不共法”,就是每个人各自独有的、由自身限定的法。在圣者当中,要依照有学法和无学法来寻求;在非圣者当中,则要依照一切应被断除之法来寻求,因为除此之外的情况并不能这样被指出。而它正因为远离了共通性,才随着各各人而依照所说的教法来理解。为了显示这个道理,论中说:“哪些法是不共的?乃至依教法而应寻求:有学、无学、堪能、不堪能。”所谓“第八者”,是指为了亲证入流果而修行的人。所谓“法性”,就是法的自性:对第一个人来说是道位,对第二个人来说是果位;或者,对第一个人来说是正在被断除的烦恼性,对第二个人来说是已被断除的烦恼性。再者,“第八者”是指处于不来道的人。“名”就是指“有学”这个名称。“法性”就是指各个道位以及下一层的果位。“行道者”就是指具有道的人。“名”就是指“行道者”这个名称。这样,通过“第八者”等说法显示了圣者个人身上的不共法之后,为了在其他类人身上显示同样的道理,又说了“如此,观察殊胜者”等话。因为只有在世间法中才有低劣等状态的差别。其中,“观察殊胜者”就是观察不共法的人。对于决定堕入邪道的人来说,不决定随转的法是共通的,决定随邪道而转的法是不共的。即使在决定邪道的人当中,对于持有定邪见的人来说,不定的法是共通的,而定邪见则是不共的。应当以这种方式了知“观察殊胜者”。巴利
Asādhāraṇo nāma dhammo tassa tassa puggalassa paccattaniyato ariyesu sekkhāsekkhadhammavasena anariyesu sabbābhabbapahātabbavasena gavesitabbo, itarassa tathā niddisitabbabhāvābhāvato. So ca kho sādhāraṇāvidhuratāya taṃ taṃ upādāya tathāvuttadesanānusārenāti imamatthaṃ dasseti ‘‘katame dhammā asādhāraṇā yāva desanaṃ upādāya gavesitabbā sekkhāsekkhā bhabbābhabbā’’ti iminā. Aṭṭhamakassāti sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa. Dhammatāti dhammasabhāvo paṭhamassa maggaṭṭhatā dutiyassa phalaṭṭhatā. Paṭhamassa vā pahīyamānakilesatā. Dutiyassa pahīnakilesatā. Puna aṭṭhamakassāti anāgāmimaggaṭṭhassa. Nāmanti sekkhāti nāmaṃ. Dhammatāti taṃtaṃmaggaṭṭhatā heṭṭhimaphalaṭṭhatā ca. Paṭipannakānanti maggasamaṅgīnaṃ. Nāmanti paṭipannakāti nāmaṃ. Evaṃ ‘‘aṭṭhamakassā’’tiādinā ariyapuggalesu asādhāraṇadhammaṃ dassetvā itaresu nayadassanatthaṃ ‘‘evaṃ visesānupassinā’’tiādi vuttaṃ. Lokiyadhammesu eva hi hīnādibhāvo. Tattha visesānupassināti asādhāraṇadhammānupassinā. Micchattaniyatānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā micchattaniyatā dhammā asādhāraṇā. Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā. Niyatamicchādiṭṭhi asādhāraṇāti iminā nayena visesānupassinā veditabbā.
像这样用各种方式说明了法的分别之后,现在为了分别说明地的分别和立足处的分别,而说了“见地”等。其中,“见地”就是初道。因为在初道那一刹那,圣弟子才算是正在进入正性决定,从那以后就算是已经进入了,所以说“见地是进入正性决定的立足处”。虽然每一个较低的道都是证得更高道的因——因为不断除有身见等,就不可能断除欲贪、嗔恚等——但为了说明圣道是自己果报的殊胜之因和近因,所以说“修习地是证得更高果报的立足处”。“乐行道速通达智”:当具备与之相应的各种条件时,它就属于这种根性的人,所以说它是观的立足处。而其他三种行道也都能带来止。其中,因为已经展示了四种行道中最柔软的一种,其余的也就一并展示了,所以说“苦行道迟通达智是止的立足处”。巴利
Evaṃ nānānayehi dhammavibhattiṃ dassetvā idāni bhūmivibhattiṃ padaṭṭhānavibhattiñca vibhajitvā dassetuṃ ‘‘dassanabhūmī’’tiādimāha. Tattha dassanabhūmīti paṭhamamaggo. Yasmā pana paṭhamamaggakkhaṇe ariyasāvako sammattaniyāmaṃ okkamanto nāma hoti, tato paraṃ okkanto , tasmā ‘‘dassanabhūmi niyāmāvakkantiyā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Kiñcāpi heṭṭhimo heṭṭhimo maggo upariuparimaggādhigamassa kāraṇaṃ hoti, sakkāyadiṭṭhiādīni appahāya kāmarāgabyāpādādippahānassa asakkuṇeyyattā. Tathāpi ariyamaggo attano phalassa visesakāraṇaṃ āsannakāraṇañcāti dassetuṃ ‘‘bhāvanābhūmiuttarikānaṃ phalānaṃ pattiyā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Sukhā paṭipadā khippābhiññā ñāṇuttarassa tathāvidhapaccayasamāyoge ca hotīti sā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā. Itarā pana tissopi paṭipadā samathaṃ āvahanti eva. Tāsu sabbamudutāya dassitāya sesāpi dassitā evāti āha – ‘‘dukkhā paṭipadā dandhābhiññā samathassa padaṭṭhāna’’nti.
布施所成的福行事:布施本身就是“布施所成”;因为能产生值得供养的果报,所以是“福”;那件事应当去做,所以是“行”;因为它是勤行成就等的依处,所以是“事”;合起来就是布施所成的福行事。“他闻”,就是听闻佛法。“共通的”:不是像种子对芽那样,也不是像见地等对入正定那样,是某一种法独有的因,而是共通的,意思是说,即使有其他因缘,也能让听闻佛法发生。对此,有些人说,施主随喜自己的布施成了习惯,所以布施是听闻佛法的因。但是,施主想要得到布施的清净,就会努力听闻布施、持戒等种种殊胜功德,因此说布施是听闻佛法的因。巴利
Dānamayaṃ puññakiriyavatthūti dānameva dānamayaṃ, pujjaphalanibbattanaṭṭhena puññaṃ, tadeva kattabbato kiriyā, payogasampattiyādīnaṃ adhiṭṭhānabhāvato vatthu cāti dānamayapuññakiriyavatthu. Paratoghosassāti dhammassavanassa. Sādhāraṇanti na bījaṃ viya aṅkurassa, dassanabhūmiādayo viya vā niyāmāvakkantiādīnaṃ āveṇikaṃ, atha kho sādhāraṇaṃ, tadaññakāraṇehipi paratoghosassa pavattanatoti adhippāyo. Tattha keci dāyakassa dānānumodanaṃ āciṇṇanti dānaṃ paratoghosassa kāraṇanti vadanti. Dāyako pana dakkhiṇāvisuddhiṃ ākaṅkhanto dānasīlādiguṇavisesānaṃ savane yuttappayutto hotīti dānaṃ dhammassavanassa kāraṇaṃ vuttaṃ.
具足戒的人因为不后悔,所以心得安定,有能力思择法义,因此戒是思所成智的因,所以说“戒所成”等。修所成,就是名为止的修所成。对于修所成者,是指对于更高层次的禅那以及名为观慧的修所成而言。因为前前是后后的立足处。现在,布施、持戒和世间修习,并不只是像前面所说的听闻佛法等的因,而且依次也是通达教理、多闻、修行业处、圣道、正见的缘。为了说明这个道理,又以“施所成”等来展开教导。同样,为了说明“住在适当的地方等,是身远离、心远离等的因”这个道理,而说了“住在适当的地方”等。其中,于善思察,是指于省察观照。舍弃不善,以此说明了断遍知。对于定根,是指对于道定根。其余内容都很容易理解。巴利
Sīlasampanno vippaṭisārābhāvena samāhito dhammacintāsamattho hotīti sīlaṃ cintāmayañāṇassa kāraṇanti āha ‘‘sīlamaya’’ntiādi. Bhāvanāmayanti samathasaṅkhātaṃ bhāvanāmayaṃ. Bhāvanāmayiyāti uparijhānasaṅkhātāya vipassanāsaṅkhātāya ca bhāvanāmayiyā. Purimaṃ purimañhi pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānaṃ. Idāni yasmā dānaṃ sīlaṃ lokiyabhāvanā ca na kevalaṃ yathāvuttaparatoghosādīnaṃyeva, atha kho yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnampi paccayā honti, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna ‘‘dānamaya’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesi. Tathā patirūpadesavāsādayo kāyavivekacittavivekādīnaṃ kāraṇaṃ hotīti imaṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘patirūpadesavāso’’tiādimāha. Tattha kusalavīmaṃsāyāti paṭisaṅkhānupassanāya. Akusalapariccāgoti iminā pahānapariññā vuttāti. Samādhindriyassāti maggasamādhindriyassa. Sesaṃ suviññeyyameva.
9. 反转理趣分别的注释巴利
9. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā
35 35. 其中,什么是“反转理趣”?就是“反转理趣”的分别解说。在这里,当解释经文时,对所开示的善法与不善法,从应断除等方面,对作为其对立面的不善法与善法进行拣择,这就是从对立面来说的“转起”。因此,经文一开始就说“对于有正见的人,邪见已被摧毁”等等。其中,“正见”是指殊胜的、美好的见解,具有这种见解的人就叫有正见,这里说的就是这个人。而他的这种正见,应当理解为或者是前行阶段的正见,或者是出世间的正见。“邪见已被摧毁”:按前一种解释,是被观的正见所断除,意思是镇伏;按后一种解释,是被初道正见所断除,意思是彻底断尽。巴利
35.Tatthakatamo parivattano hāroti parivattanahāravibhaṅgo. Tattha yasmā saṃvaṇṇiyamāne sutte yathāniddiṭṭhānaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭipakkhabhūte akusalakusaladhamme pahātabbabhāvādivasena niddhāraṇaṃ paṭipakkhato parivattanaṃ, tasmā ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sammā pasatthā, sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, tassa. Sā panassa sammādiṭṭhitā pubbabhāgasammādiṭṭhiyā vā lokuttarasammādiṭṭhiyā vā veditabbā. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatīti purimanaye vipassanāsammādiṭṭhiyā pahīnā hoti, vikkhambhitāti attho. Pacchimanaye paṭhamamaggasammādiṭṭhiyā pahīnā samucchinnāti attho.
那些以邪见为缘的:以邪执为因,诸如不愿见圣者之类的贪等,以及杀生等众多不善法——因为卑劣所以是恶的,因为从不善巧所生所以是不善的——这些都可能生起。这是针对已开始修观的人以及圣者而言的。所谓“法”,指止观之法,或者三十七菩提分法,即未生起的得以生起,已生起的得以修习圆满。“正思惟”等也应按同样方式理解。不过有一个差别:关于“正解脱”等,“邪解脱”是指并非真正解脱,却自以为“我们已经解脱”;或者在非解脱的状态下生起解脱想。这里的字面含义是:这种解脱、这种脱离是错误的、邪恶的,所以叫“邪解脱”。八种邪解脱,如前所述,是以邪执之力生起的,具有落入两边的特征。“正解脱”则是果位上的法;而亲近邪见之人,则生起邪脱离或邪解脱。至于“邪解脱的智见”,则是以邪解脱和邪见为精要而执取,由此生起的不善心念,乃至造了恶却自认为“我做了善事”时生起的愚痴。关于“正解脱的智见”,这里指的是有学圣者反省观察的智慧,被称为正解脱的智见。因为它能导向进一步修习的圆满。巴利
Ye cassa micchādiṭṭhipaccayāti micchābhinivesahetu ye ariyānaṃ adassanakāmatādayo lobhādayo pāṇātipātādayo ca aneke lāmakaṭṭhena pāpakā akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā uppajjeyyuṃ. Imassa āraddhavipassakassa ariyassa ca. Dhammāti samathavipassanādhammā, sattattiṃsabodhipakkhiyadhammā vā anuppannā vā sambhavanti uppannā, bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Sammāsaṅkappassātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – sammāvimuttiādīnaṃ micchāvimutti avimuttāva samānā ‘‘vimuttā maya’’nti evaṃsaññino avimuttiyaṃ vā vimuttisaññino. Tatrāyaṃ vacanattho – micchā pāpikā vimutti vimokkho etassāti micchāvimutti. Aṭṭhaṅgā ca micchāvimutti yathāvuttenākārena micchābhinivesavasena ca pavattā antadvayalakkhaṇā. Sammāvimutti pana phaladhammā, micchādiṭṭhike samāsevato micchāvimokkho vā micchāvimutti. Micchāvimuttiñāṇadassanaṃ pana micchāvimokkhe micchādiṭṭhiyā ca sāranti gahaṇavasena pavatto akusalacittuppādo antamaso pāpaṃ katvā ‘‘sukataṃ mayā’’ti paccavekkhato uppannamoho ca. Sammāvimuttiñāṇadassanassāti ettha sekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ sammāvimuttiñāṇadassananti adhippetaṃ. Tañhi uttaribhāvanāpāripūriyā saṃvattati.
36 36. 这样,先通过正见等入口指出邪见等之后,为了进一步说明通过远离杀生、不与取、欲邪行等来转变杀生等,接着开始“凡……”等经文。其中,“适时而说者”是描述其特征的说法。所谓适时、有根据、有节制、与义相应地说,就是说他已经进入了断除绮语的修行。巴利
36. Evaṃ sammādiṭṭhiādimukhena micchādiṭṭhiādiṃ dassetvā puna pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārādito veramaṇiyādīhi pāṇātipātādīnaṃ parivattanaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kālavādissāti lakkhaṇavacanaṃ. Kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasañhitanti so samphappalāpassa pahānāya paṭipanno hotīti vuttaṃ.
再次,通过“然而,任何那些……”等经文,以正见等为切入点,用另一种方式说明邪见等是如何被转化的。其中,“现见的”是指直接可见的;“同法的”是指有正当理由的;“应受责备的”是指应当被谴责的;“论诤及随诤”是指主张以及随之而来的主张;也有读作“论诤随逐”的,意思是随主张而转起。“应受供养的”是指值得供养的;“应受赞叹的”是指值得赞叹的。巴利
Puna ‘‘ye ca kho kecī’’tiādinā sammādiṭṭhiādimukheneva micchādiṭṭhiādīhi eva parivattanaṃ pakārantarena dasseti. Tattha sandiṭṭhikāti paccakkhā. Sahadhammikāti sakāraṇā. Gārayhāti garahitabbayuttā. Vādānuvādāti vādā ceva anuvādā ca. ‘‘Vādānupātā’’tipi pāṭho, vādānupavattiyoti attho. Pujjāti pūjanīyā. Pāsaṃsāti pasaṃsitabbā.
再者,通过“然而,任何那些……”等语句,说明以中道来转化两个极端。其中,“应当受用”等四个词,要结合事欲(感官对象方面的欲)来理解;“应当修习、应当多修习”这两个词,则要结合烦恼欲来理解。他们的非法:对他们来说,应当修习的才被称为法,但实际是非法;而诸欲正是他们所应修习、所期望的,离欲则是诸欲的对立面,这样一来,离欲就成了他们的非法——这就是这段话的意思。巴利
Puna ‘‘ye ca kho kecī’’tiādinā majjhimāya paṭipattiyā antadvayaparivattanaṃ dasseti. Tattha bhuñjitabbātiādīni cattāri padāni vatthukāmavasena yojetabbāni. Bhāvayitabbā bahulīkātabbāti padadvayaṃ kilesakāmavasena. Tesaṃ adhammoti bhāvetabbo nāma dhammo siyā, kāmā ca tesaṃ bhāvetabbā icchitā, kāmehi ca veramaṇī kāmānaṃ paṭipakkho, iti sā tesaṃ adhammo āpajjatīti adhippāyo.
“导向出离的法”说的是和观一起的圣道。“苦”说的是那种为了“我要把恶业消尽”而进行的折磨身体的做法。“乐”说的是由无可指责的因缘所带来的受用快乐。在这些情形里,也应当按前面说过的方式说明它如何成为非法。现在,为了显示以不净想等为入口来转变净想等,说了“或者,正如……”等话。对于已经开始修观的人,因为烦恼和不净的渗漏,三界的一切行都显现为不净,所以说“安住于对一切行观不净者”。又通过“而无论哪些……”等话,阐明对立面的特征。其中,“已进入”就是已违犯、已深入,意思是已完全了知。巴利
Niyyāniko dhammoti saha vipassanāya ariyamaggo. Dukkhoti pāpaṃ nijjarāpessāmāti pavattitaṃ sarīratāpanaṃ vadati. Sukhoti anavajjapaccayaparibhogasukhaṃ. Etesupi vāresu vuttanayeneva adhammabhāvāpatti vattabbā. Idāni asubhasaññādimukhena subhasaññādiparivattanaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Āraddhavipassakassa kilesāsucipaggharaṇavasena tebhūmakasaṅkhārā asubhato upaṭṭhahantīti katvā vuttaṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu asubhānupassino viharato’’ti. ‘‘Yaṃ yaṃ vā panā’’tiādinā paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāveti. Tattha ajjhāpannoti adhiāpanno, abhiupagato pariññātoti attho.
10. 同义语理趣分别的注释巴利
10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā
37 37. 其中,“什么是同义语理趣”?就是同义语理趣的分别。在这里,为了显示同义词的开示方式是怎样的,所以说:“世尊用种种同义词来开示同一种法。”“用同义词”就是用语词的不同说法,这个意思前面已经讲过了。那么,世尊为什么要用多种不同的说法来开示同一种法呢?回答是:为了在说法的时候以及在未来,让某些人能以某种方式领悟那个含义,所以用不同的说法;为了那些心思散乱、注意力在别处的人,能通过另一种说法领悟那个含义,所以用不同的说法;因为即使用同一个词再说一遍,其他人也可能因此有所领会,所以为了让智慧迟钝的人反复思察那个含义而不致迷惑,用不同的说法;因为同一个词句也可能有多种含义,为了避免对其含义产生别的猜测,所以用不同的说法;为了让不同的人用各种不同的名称了解各种不同的含义,就像词典类典籍那样,所以用不同的说法;也是为了让说法师容易成就对经义的关联理解和广泛通达,所以用不同的说法;为了显示自己已经证得法的无碍解和语言的无碍解,或者为了在应当受教化的人心中播下种子,世尊就用不同的说法来开示。巴利
37.Tatthakatamo vevacano hāroti vevacanahāravibhaṅgo. Tattha yathā vevacananiddeso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekaṃ bhagavā dhammaṃ aññamaññehi vevacanehi niddisatī’’ti vuttaṃ. Vevacanehīti pariyāyasaddehīti attho. Padattho pubbe vutto eva. Kasmā pana bhagavā ekaṃ dhammaṃ anekapariyāyehi niddisatīti? Vuccate – desanākāle āyatiñca kassaci kathañci tadatthapaṭibodho siyāti pariyāyavacanaṃ, tasmiṃ khaṇe vikkhittacittānaṃ aññavihitānaṃ aññena pariyāyena tadatthāvabodhanatthaṃ pariyāyavacanaṃ. Teneva padena puna vacane tadaññesaṃ tattha adhigatatā siyāti mandabuddhīnaṃ punappunaṃ tadatthasallakkhaṇe asammosanatthaṃ pariyāyavacanaṃ. Anekepi atthā samānabyañjanā hontīti yā atthantaraparikappanā siyā, tassā parivajjanatthampi pariyāyavacanaṃ anaññassa vacane anekāhi tāhi tāhi saññāhi tesaṃ tesaṃ atthānaṃ ñāpanatthampi pariyāyavacanaṃ seyyathāpi nighaṇṭusatthe. Dhammakathikānaṃ tantiatthupanibandhanaparāvabodhanānaṃ sukhasiddhiyāpi pariyāyavacanaṃ. Attano dhammaniruttipaṭisambhidāppattiyā vibhāvanatthaṃ, veneyyānaṃ tattha bījāvāpanatthaṃ vā pariyāyavacanaṃ bhagavā niddisati.
何必多说呢?正自觉者因为彻底通达法界,所以在一切意义上都能以无碍的智慧行持,在一切言说上也同样如此,因此能用无数种方式让人领悟同一个意义,不会在那里对意义迟疑不决、拖泥带水。也不是[单纯]法的开示。为了显示“这正是诸佛不共的法”,于是从“期望”等开始说明异门开示。在解释意义时说:“所谓期望,就是对未来可希求之义的渴爱。”这里“未来之义”指尚未到来、可希求的利益。用“必定会到来”等说明它生起的方式。面向未来之义的渴爱是“期望”;面向未来和现在之义的渴爱是“希求”,这就是两者的差别。巴利
Kiṃ bahunā yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā sammāsambuddhā yathā sabbasmiṃ atthe appaṭihatañāṇācārā, tathā sabbasmiṃ saddavohāreti ekampi atthaṃ anekehi pariyāyehi bodheti, na tattha dandhāyitattaṃ vitthāyitattaṃ atthassa. Nāpi dhammadesanāhāni, āveṇikovāyaṃ buddhadhammoti pariyāyadesanaṃ dassento ‘‘āsā’’tiādimāha. Tattha atthaṃ dassento ‘‘āsā nāma vuccati yā bhavissassa atthassā’’tiādimāha. Tattha bhavissassa atthassāti anāgatassa icchitabbassa atthassa. ‘‘Avassaṃ āgamissatī’’tiādinā tassā pavattiyākāraṃ dasseti. Anāgatatthavisayā taṇhā āsā. Anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihāti ayametāsaṃ viseso.
“等待利益的达成”,是指通过它来等待、期盼所想要利益的达成,或者通过它来守护、保护已经达成的利益。这叫作“欢喜”,意思是对已经得到的利益产生执著。为了从众生诸行的角度分析并显示这种利益的达成,世尊说了“所爱的亲戚”等话。其中,“法”指色等所缘。对于极其可爱的所缘,他产生欢喜;为了说明即使对不可爱的所缘也会产生欢喜,所以说了“或者对不厌恶的也欢喜”。这是因为众生以颠倒的力量,把可厌恶的诸行也当作不厌恶的来欢喜。巴利
Atthanipphattipaṭipālanāti yāya icchitassa atthassa nipphattiṃ paṭipāleti āgameti, yāya vā nipphannaṃ atthaṃ paṭipāleti rakkhati. Ayaṃ abhinandanā nāma, yathāladdhassa atthassa kelāyanā nāmāti attho. Taṃ atthanipphattiṃ sattasaṅkhāravasena vibhajitvā dassento ‘‘piyaṃ vā ñāti’’ntiādimāha . Tattha dhammanti rūpādiārammaṇadhammaṃ, atiiṭṭhārammaṇaṃ abhinandati, aniṭṭhārammaṇehipi taṃ dassetuṃ ‘‘appaṭikkūlato vā abhinandatī’’ti vuttaṃ. Paṭikkūlepi hi vipallāsavasena sattaṃ, saṅkhāraṃ vā appaṭikkūlato abhinandati.
在众多界中生起的渴爱,被称为“在众多界中流转”。为了把这些界分别展示出来,所以说“眼界”等等。虽然在《界分别》等典籍里也提到了欲界等其他许多界,但为了表明它们也都包含在这里面,所以这里只列出了十八界。有人说“有些人倾向于色”等等,这是在说明渴爱在这些界中的活动方式。其中,因为五种内界、七种识界和法界都已经被法所缘包含在内,所以应当知道:列出十八界之后,实际上只是区分出六种渴爱生起的地方。属于渴爱这一边的,即使是由出离所生的忧之伺察,也会在那些对无上解脱生起希求的人心中生起,正如经文所说“以希求为缘而有忧”,更何况是由世俗所生的忧之伺察呢?因此,这二十四个方面被称为“渴爱的一边”。而基于世俗的舍,由于是无智慧之舍的状态,会成为如其执取那样的条件,所以说“这六种世俗的舍,属于见解的一边”。巴利
Yāsu anekadhātūsu pavattiyā taṇhā ‘‘anekadhātūsu sarā’’ti vuttā, tā dhātuyo vibhāgena dassetuṃ ‘‘cakkhudhātū’’tiādi vuttaṃ. Kiñcāpi dhātuvibhaṅgādīsu (vibha. 172 ādayo) kāmadhātuādayo aññāpi anekadhātuyo āgatā, tāsampi ettheva samavarodhoti dassanatthaṃ aṭṭhārasevettha dassitā. Keci rūpādhimuttātiādi tāsu dhātūsu taṇhāya pavattidassanaṃ. Tattha yasmā pañca ajjhattikā dhātuyo satta ca viññāṇadhātuyo dhammadhātu ca dhammārammaṇeneva saṅgahitā, tasmā aṭṭhārasa dhātuyo uddisitvā chaḷeva taṇhāya pavattiṭṭhānāni vibhattānīti daṭṭhabbaṃ. Taṇhāpakkhā nekkhammassitāpi domanassupavicārā tassa anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati ‘‘pihapaccayā domanassa’’nti vacanato, ko pana vādo gehassitesu domanassupavicāresūti imāni catuvīsati padāni ‘‘taṇhāpakkho’’ti vuttaṃ. Gehassitā pana upekkhā aññāṇupekkhatāya yathābhinivesassa paccayo hotīti ‘‘yā cha upekkhā gehassitā, ayaṃ diṭṭhipakkho’’ti vuttaṃ.
38 现在,为了说明那些伺察对应的渴爱同义语,世尊说了“正是那种以渴望为形态的法喜”等话。接着,为了通过确定“心、慧、世尊、法、僧、戒、施”这些同义语,来分别阐明同义语理趣,又开始了“心、意、识”等的论述。其中,通过“还有其他这样一类”这句话,应当看到:像“慧、了知、简择、审择、法简择、总相把握、别相把握、对别相的再把握、聪敏、善巧、明彻、明辨、思考、遍察、广慧、深慧、导引、观、正知、刺棍、慧、慧根、慧力、慧刀、慧殿、慧光、慧明、慧炬、慧宝、不迷”等这样一类慧的同义语词,也被包含在内了。巴利
38. Idāni tesaṃ upavicārānaṃ taṇhāpariyāyaṃ dassento ‘‘sāyeva patthanākārena dhammanandī’’tiādimāha. Puna cittaṃ paññā bhagavā dhammo saṅgho sīlaṃ cāgoti imesaṃ pariyāyavacananiddhāraṇena vevacanahāraṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cittaṃ mano viññāṇa’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘aññampi evaṃ jātiya’’nti iminā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amohoti (mahāni. 149) evamādīnampi paññāya pariyāyasaddānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
“五出世根”指的是“尽智”等五根,它们是出世间的,意思是这些是出世间慧的同义词。“一切慧”是指用其余同义词所说的一切慧,意思是包含了世间与出世间混合的慧。通过“又以……”等文字,显示还可以用这种方式来说明同义词。“以增上的意义”是指在具有胜解之相中,以增上的意义。正如在佛随念的解说中所说——依照“彼世尊即是阿拉汉……世尊”等经典,应当以众多同义词随念世尊——把这句话引出来之后,应当这样理解其关联:依此道理,从达到力的成就、证得无所畏,一直到作法的光明与炬火,对于佛陀世尊的这些同义词,应当在佛随念中加以阐述。不过这些也只是世尊的少数几个同义词而已。因为佛陀的功德无量无数,而世尊的一切名号也都是依其功德而安立的。正如法将(舍利弗尊者)所说:巴利
Pañcindriyānilokuttarānīti khaye ñāṇantiādīni pañcindriyāni lokuttarāni, lokuttarapaññāya vevacanānīti attho. Sabbā paññāti itarehi vevacanehi vuttā sabbā paññā lokiyalokuttaramissikāti attho. ‘‘Api cā’’tiādinā imināpi pariyāyena vevacanaṃ vattabbanti dasseti. Ādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhalakkhaṇe ādhipateyyaṭṭhena. Yathā ca buddhānussatiyaṃvuttanti yathā buddhānussatiniddese (visuddhi. 1.123) ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā pāḷiyā so bhagavā itipi arahaṃ…pe… itipi bhagavāti anekehi vevacanehi bhagavā anussaritabboti vuttaṃ. Imināva nayena balanipphattigato vesārajjappatto yāva dhammobhāsapajjotakaroti, etehi pariyāyehi buddhassa bhagavato vevacanaṃ buddhānussatiyaṃ vattabbanti padaṃ āharitvā sambandho veditabbo. Etānipi katipayāni eva bhagavato vevacanāni. Asaṅkhyeyyā hi buddhaguṇā guṇanemittakāni ca bhagavato nāmāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā –
“ 大牟尼的名号多得数不清,每一个都带着他的功德。
应以功德称扬其名,哪怕用上千个名号。”巴利
‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’’ti. (udā. aṭṭha. 53);
在随念法的时候,对于“无为”等词是这样解释的:不被任何因缘造作出来的,就是无为。它没有尽头、不会毁灭,所以叫无边。因为它不是诸漏所缘取的对象,所以叫无漏。因为它的本性没有颠倒,所以叫谛。因为它是轮回的彼岸,所以叫彼岸。因为它是微细智慧的境界,本性又微细,所以叫微细。没有积集智慧资粮的人根本看不见它,所以叫极难见。因为它不被生和老所逼迫,所以叫不老。因为坚固,所以叫恒常。因为不会被老和死破坏,所以叫不坏。因为肉眼和天眼都看不到它,所以叫不可见。因为远离贪等种种戏论,所以叫无戏论。因为它是烦恼和种种造作得以止息的因,所以叫寂静。巴利
Dhammānussatiyaṃ ‘‘asaṅkhata’’ntiādīsu na kenaci paccayena saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Natthi etassa anto vināsoti anantaṃ. Āsavānaṃ anārammaṇato anāsavaṃ. Aviparītasabhāvattā saccaṃ. Saṃsārassa paratīrabhāvato pāraṃ. Nipuṇañāṇavisayattā sukhumasabhāvattā ca nipuṇa. Anupacitañāṇasambhārehi daṭṭhuṃ na sakkāti sududdasaṃ. Uppādajarāhi anabbhāhatattā ajajjaraṃ. Thirabhāvena dhuvaṃ. Jarāmaraṇehi apalujjanato apalokitaṃ. Maṃsacakkhunā dibbacakkhunā ca apassitabbattā anidassanaṃ. Rāgādipapañcābhāvena nippapañcaṃ. Kilesābhisaṅkhārānaṃ vūpasamahetutāya santaṃ.
因为是不死的因,又因为没有坏灭,所以叫不死。因为是最上的意义,又是不可满足的意义,所以叫殊胜。因为没有非吉祥的业、烦恼、异熟轮回,所以叫吉祥。因为不受四轭侵害,所以叫安稳。因为渴爱在此处灭尽,所以叫渴爱灭尽。因为即使是有福德的人也只能偶尔见到它,所以叫希有。因为前所未有,所以叫未曾有。因为没有障碍,所以叫无灾患。因为它是没有障碍状态的因,所以叫无灾患法。巴利
Amatahetutāya bhaṅgābhāvato ca amataṃ. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītaṃ. Asivānaṃ kammakilesavipākavaṭṭānaṃ abhāvena sivaṃ. Catūhi yogehi anupaddavabhāvena khemaṃ. Taṇhā khīyati etthāti taṇhakkhayo. Katapuññehipi kadācideva passitabbattā acchariyaṃ. Abhūtapubbattā abbhutaṃ. Anantarāyattā anītikaṃ. Anantarāyabhāvahetuto anītikadhammaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.377-409).
因为它的本性就是不生起,所以叫“不生”。正因为如此,所以叫“非有”。这两者合起来,就是在说它完全没有生起。因为它不被任何东西所损害,所以叫“无恼害”。它不是由任何缘所造作的,所以叫“非所作”。这里面没有忧愁,所以叫“无忧”。因为忧愁的根源已经消失,所以叫“离忧”。因为它不是任何东西所能缠缚的,所以叫“无逼迫”。因为它是无逼迫状态的,所以叫“无逼迫法”。巴利
Anibbattisabhāvattā ajātaṃ. Tato eva abhūtaṃ. Ubhayenāpi uppādarahitanti vuttaṃ hoti. Kenaci anupaddutattā anupaddavaṃ. Na kenaci paccayena katanti akataṃ. Natthi ettha sokoti asokaṃ. Sokahetuvigamena visokaṃ. Kenaci anupasajjitabbattā anupasaggaṃ. Anupasaggabhāvahetuto anupasaggadhammaṃ.
因为所了知的境界甚深,所以叫“甚深”。如果没有正行道,就无法看见它、无法达到它,所以叫“难见”。它超越一切世间而安住,所以叫“超越”。没有任何东西能超越它,所以叫“无上”。没有与它相等或相似的,所以叫“无等”。没有能和它相比的,所以叫“无等对”。以最上之义叫“最胜”,或者因为最值得赞叹也叫“最胜”。被轮回之苦逼迫的众生可以从它那里得到庇护,所以叫“窟宅”。因为它能保护,所以叫“救护”。因为没有诤,所以叫“无诤”。因为没有瑕疵,所以叫“无瑕”。因为没有过失,所以叫“无秽”。因为贪等污垢已经远离,所以叫“无垢”。因为不会被四种瀑流淹没,所以叫“洲渚”。因为具有轮回止息之乐,所以叫“乐”。因为没有可衡量的法,所以叫“无量”;也因为无法计算它,所以叫“无量”。因为在轮回大海中是不会沉没的依止处,所以叫“依止处”。因为没有贪等执取、没有摄受,所以叫“无所”。应当这样理解这些词的含义。巴利
Gambhīrañāṇagocarato gambhīraṃ. Sammāpaṭipattiṃ vinā passituṃ pattuṃ asakkuṇeyyattā duppassaṃ. Sabbalokaṃ uttaritvā ṭhitanti uttaraṃ. Natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Samassa sadisassa abhāvena asamaṃ. Paṭibhāgābhāvena appaṭisamaṃ. Uttamaṭṭhena jeṭṭhaṃ, pāsaṃsatamattā vā jeṭṭhaṃ. Saṃsāradukkhaṭṭitehi letabbato leṇaṃ. Tato rakkhaṇato tāṇaṃ. Raṇābhāvena araṇaṃ. Aṅgaṇābhāvena anaṅgaṇaṃ. Niddosatāya akācaṃ. Rāgādimalāpagamena vimalaṃ. Catūhi oghehi anajjhottharaṇīyato dīpo. Saṃsāravūpasamasukhatāya sukhaṃ. Pamāṇakaradhammābhāvato appamāṇaṃ, gaṇetuṃ etassa na sakkāti ca appamāṇaṃ. Saṃsārasamudde anosīdanaṭṭhānatāya patiṭṭhā. Rāgādikiñcanābhāvena pariggahābhāvena ca akiñcananti evamattho daṭṭhabbo.
在随念僧伽时,“众生的坚实”是指:因为具备戒坚实等种种坚实功德,所以在众生中成为坚实。“众生的醍醐”是指:就像乳制品中最精华的醍醐一样,在众生中成为最精华。“众生的拔出者”是指:正因为具有坚实功德的力量,才应当从众生中被拔出。“众生的门柱”是指:因为功德具有不动的性质,所以是众生的门柱。“众生的香花”是指:因为功德的光辉和芬芳超胜,在众生中就像众生的香花一样。巴利
Saṅghānussatiyaṃ sattānaṃ sāroti sīlasārādisāraguṇayogato sattesu sārabhūto. Sattānaṃ maṇḍoti gorasesu sappimaṇḍo viya sattesu maṇḍabhūto. Sāraguṇavaseneva sattesu uddharitabbato sattānaṃ uddhāro. Niccalaguṇatāya sattānaṃ esikā. Guṇasobhāsurabhibhāvena sattānaṃ pasūnaṃ surabhi kusumanti attho.
在种种功德当中,慧是最高、最首要的;戒能成为使慧光显发的因,所以说戒是“最高首要的庄严”。对于在戒上圆满行持的人,并不存在未成就的功德,所以说“戒是宝藏,因为它能超越一切恶趣”。这个含义应当依据《希望经》(中部1.64等)来说明。另外还说:“诸比丘,具戒者的心之愿求能够成就,因为清净的缘故。”(长部3.337;相应部4.352;增支部8.35)所谓“技艺”,指弓箭等技艺。所谓“财谷”,指可作为财富受用之物。所谓“因法观察性”,是指以止观等法去观察的状态。所谓“以观察为义”,是说就像站在七层楼阁等处一样,立足于戒之后,能够以神通智眼观察世间。戒也随转于一切地,因为四地善法也随顺它而转。其余部分容易明白。巴利
Guṇesu uttamaṅgaṃ paññā tassā upasobhāhetutāya sīlaṃ uttamaṅgopasobhanaṃ vuttaṃ. Sīlesu paripūrakārino anijjhantā nāma guṇā natthīti ‘‘nidhānañca sīlaṃ sabbadobhaggasamatikkamanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Ayañca attho ākaṅkheyyasuttena (ma. ni. 1.64 ādayo) dīpetabbo. Aparampi vuttaṃ – ‘‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (dī. ni. 3.337; saṃ. ni. 4.352; a. ni. 8.35). Sippanti dhanusippaṃ. Dhaññanti dhanāyitabbaṃ. Dhammavolokanatāyāti samathavipassanādidhammassa volokanabhāvena . Volokanaṭṭhenāti sattabhūmakādipāsāde viya sīle ṭhatvā abhiññācakkhunā lokassa voloketuṃ sakkāti vuttaṃ. Sabbabhūmānuparivatti ca sīlaṃ catubhūmakakusalassāpi tadanuvattanato. Sesaṃ uttānamevāti.
1 2 3 4 5 6 7