十集·[454] 16. 嘎咤智者本生注释
10. 十集义注 · 86 段
[454] 16. 嘎咤智者本生注释巴利
[454] 16. Ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā
“起来,黑女”这一经,是导师住在祇园精舍时,针对一个死了儿子的居士而说的。故事的背景和《玛提昆达利本生》一样。不过在这里,导师问那位近事男:“近事男,你为什么悲伤?”他回答:“是的,尊者。”导师便说:“近事男,古时的智者们听了智者的话,不会为死去的儿子悲伤。”应他的请求,导师讲起了过去的事。巴利
Uṭṭhehikaṇhāti idaṃ satthā jetavane viharanto mataputtaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu maṭṭhakuṇḍalisadisameva. Idha pana satthā taṃ upāsakaṃ ‘‘kiṃ, upāsaka, socasī’’ti vatvā ‘‘āma, bhante’’nti vutte ‘‘upāsaka, porāṇakapaṇḍitā paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā mataputtaṃ nānusociṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在北方的堪萨封地,有一座叫阿私陀安阇那的城市,那里有个名叫大堪萨的国王在治理国家。他有堪萨和随堪萨两个儿子,还有一个女儿叫天胎。她出生那天,占相的婆罗门预言说:这女孩肚子里将来生下的儿子,会毁掉堪萨宗族和堪萨世系。国王因为太疼爱女儿,下不了手杀她,心想兄弟们总会知道该怎么办,就这样一直活到寿终。国王去世后,堪萨当了国王,随堪萨当了副王。他们商量说:我们要是把妹妹害死,会被人指责;不如不把她嫁给任何人,让她没有丈夫,就这样养着她。于是他们建了一座独柱殿,让她住在里面。有个叫欢喜牧女的女人做她的侍女,侍女的丈夫是个叫安陀迦文达的奴隶,负责守卫。巴利
Atīte uttarapathe kaṃsabhoge asitañjananagare mahākaṃso nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa kaṃso ca, upakaṃso cāti dve puttā ahesuṃ, devagabbhā nāma ekā dhītā. Tassā jātadivase nemittakā brāhmaṇā ‘‘etissā kucchiyaṃ nibbattaputtā kaṃsagottaṃ kaṃsavaṃsaṃ nāsessantī’’ti byākariṃsu. Rājā balavasinehena dhītaraṃ vināsetuṃ nāsakkhi, ‘‘bhātaro jānissantī’’ti yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālamakāsi. Tasmiṃ kālakate kaṃso rājā ahosi, upakaṃso uparājā. Te cintayiṃsu ‘‘sace mayaṃ bhaginiṃ nāsessāma, gārayhā bhavissāma, etaṃ kassaci adatvā nissāmikaṃ katvā paṭijaggissāmā’’ti. Te ekathūṇakaṃ pāsādaṃ kāretvā taṃ tattha vasāpesuṃ. Nandigopā nāma tassā paricārikā ahosi. Andhakaveṇḍo nāma dāso tassā sāmiko ārakkhamakāsi.
那时,在北摩度罗,有个名叫大海的国王统治着国家。他有两个儿子:沙伽罗和乌帕沙伽罗。父亲去世后,沙伽罗成了国王,乌帕沙伽罗做了副王。乌帕沙伽罗和随堪萨是朋友,曾在同一位老师门下一起学技艺。他在哥哥沙伽罗的后宫里做了错事,因为害怕就逃到堪萨的封地,投奔随堪萨。随堪萨把他引见给国王,国王赐给他很大的荣耀。有一次他去王宫侍奉国王时,看见一座独柱殿,那是天胎的住处,便问:“这是谁的住处?”得知缘由之后,他对天胎心生爱慕。天胎有一天看见他和随堪萨一起来王宫,问:“这是谁?”从欢喜牧女那里听说“他是大海的儿子,名叫乌帕沙伽罗”后,也对他心生爱慕。乌帕沙伽罗收买欢喜牧女,说:“姊妹,你能让我见到天胎吗?”她回答:“主人,这事非同小可。”然后她把这事禀告了天胎。天胎本来就对他有意,听了这话便同意了,说:“好。”欢喜牧女给乌帕沙伽罗发了信号,在夜里带他上了宫殿。他与天胎同宿。后来,由于屡次同宿,天胎怀了孕。巴利
Tadā uttaramadhurāya mahāsāgaro nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa sāgaro, upasāgaro cāti dve puttā ahesuṃ. Tesu pitu accayena sāgaro rājā ahosi, upasāgaro uparājā. So upakaṃsassa sahāyako ekācariyakule ekato uggahitasippo. So sāgarassa bhātu antepure dubbhitvā bhāyamāno palāyitvā kaṃsabhoge upakaṃsassa santikaṃ agamāsi. Upakaṃso taṃ rañño dassesi, rājā tassa mahantaṃ yasaṃ adāsi. So rājupaṭṭhānaṃ gacchanto devagabbhāya nivāsaṃ ekathambhaṃ pāsādaṃ disvā ‘‘kasseso nivāso’’ti pucchitvā taṃ kāraṇaṃ sutvā devagabbhāya paṭibaddhacitto ahosi. Devagabbhāpi ekadivasaṃ taṃ upakaṃsena saddhiṃ rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ko eso’’ti pucchitvā ‘‘mahāsāgarassa putto upasāgaro nāmā’’ti nandigopāya santikā sutvā tasmiṃ paṭibaddhacittā ahosi. Upasāgaro nandigopāya lañjaṃ datvā ‘‘bhagini, sakkhissasi me devagabbhaṃ dassetu’’nti āha. Sā ‘‘na etaṃ sāmi, garuka’’nti vatvā taṃ kāraṇaṃ devagabbhāya ārocesi. Sā pakatiyāva tasmiṃ paṭibaddhacittā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā nandigopā upasāgarassa saññaṃ datvā rattibhāge taṃ pāsādaṃ āropesi. So devagabbhāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Atha nesaṃ punappunaṃ saṃvāsena devagabbhā gabbhaṃ paṭilabhi.
后来,她怀孕的事就瞒不住了。兄弟们去问欢喜牧女,她先要他们保证不伤害天胎,然后才把事情的经过说了出来。兄弟们听完心想:“杀掉妹妹是不行的。如果她生的是女儿,我们也不杀;可要是生了儿子,那就得杀掉。”于是他们把天胎嫁给了优波娑伽罗。天胎足月后生下一个女儿。兄弟们听说后非常高兴,给她取名叫“安阇那女神”,还赐了一座叫“财富增长”的村子给他们。优波娑伽罗带着天胎住在了财富增长村。天胎又怀了孕,欢喜牧女也在同一天怀上了。两人都足月后,同一天里,天胎生了个儿子,欢喜牧女生了个女儿。天胎怕儿子被杀,就偷偷把儿子送到欢喜牧女那里,又把她的女儿抱了过来。她们把生孩子的事告诉了兄弟们,兄弟们问是男是女,她们回答说是女儿,兄弟们就说:“那就养着吧。”就这样,天胎一共生了十个儿子,欢喜牧女一共生了十个女儿。十个儿子在欢喜牧女身边长大,十个女儿在天胎身边长大。这中间的事没人知道。天胎的长子叫瓦苏德瓦,次子叫婆罗提婆,三子叫月天,四子叫日天,五子叫火天,六子叫水天,七子叫阿周那,八子叫云天,九子叫陶匠智者,十子叫秧苗。他们就是后来有名的“安达卡温达的奴隶之子十兄弟侍从”。巴利
Aparabhāge tassā gabbhapatiṭṭhānaṃ pākaṭaṃ ahosi. Bhātaro nandigopaṃ pucchiṃsu, sā abhayaṃ yācitvā taṃ antaraṃ kathesi. Te sutvā ‘‘bhaginiṃ nāsetuṃ na sakkā, sace dhītaraṃ vijāyissati, tampi na nāsessāma, sace pana putto bhavissati, nāsessāmā’’ti cintetvā devagabbhaṃ upasāgarasseva adaṃsu. Sā paripuṇṇagabbhā dhītaraṃ vijāyi. Bhātaro sutvā haṭṭhatuṭṭhā tassā ‘‘añjanadevī’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tesaṃ bhogavaḍḍhamānaṃ nāma bhogagāmaṃ adaṃsu. Upasāgaro devagabbhaṃ gahetvā bhogavaḍḍhamānagāme vasi. Devagabbhāya punapi gabbho patiṭṭhāsi, nandigopāpi taṃ divasameva gabbhaṃ paṭilabhi. Tāsu paripuṇṇagabbhāsu ekadivasameva devagabbhā puttaṃ vijāyi, nandigopā dhītaraṃ vijāyi. Devagabbhā puttassa vināsanabhayena puttaṃ nandigopāya rahassena pesetvā tassā dhītaraṃ āharāpesi. Tassā vijātabhāvaṃ bhātikānaṃ ārocesuṃ. Te ‘‘puttaṃ vijātā, dhītara’’nti pucchitvā ‘‘dhītara’’nti vutte ‘‘tena hi posethā’’ti āhaṃsu. Etenupāyena devagabbhā dasa putte vijāyi, dasa dhītaro nandigopā vijāyi. Dasa puttā nandigopāya santike vaḍḍhanti, dhītaro devagabbhāya. Taṃ antaraṃ koci na jānāti. Devagabbhāya jeṭṭhaputto vāsudevo nāma ahosi, dutiyo baladevo, tatiyo candadevo, catuttho sūriyadevo, pañcamo aggidevo, chaṭṭho varuṇadevo, sattamo ajjuno, aṭṭhamo pajjuno, navamo ghaṭapaṇḍito, dasamo aṅkuro nāma ahosi. Te andhakaveṇḍadāsaputtā dasa bhātikā ceṭakāti pākaṭā ahesuṃ.
后来,他们渐渐长大,变得强壮有力,性情粗野凶暴,到处抢劫掠夺;连国王的使者在路上带着贡品经过时,他们也照样抢走。人们聚在一起,在王宫庭院里大声控诉:“安达卡温达的奴隶之子十兄弟正在劫掠国土!”国王把安达卡温达叫来,斥责他:“你为什么纵容儿子们抢劫?”民众第二次、第三次这样控诉后,国王又威胁他。安达卡温达害怕被杀,向国王求得免罪后,说出了实情:“大王,这些人不是我的儿子,他们是优波娑伽罗的儿子。”国王听了害怕起来,问大臣们:“有什么办法能抓住他们?”大臣们说:“大王,这些人擅长角斗。可以在城里举办角斗大会,等他们来到角斗场时,就抓住他们处死。”于是国王养了遮楼罗和木提迦两个力士,在城里击鼓通告:“从今天起第七天将举行角斗。”又在王宫庭院布置好角斗场,建起围栏,装饰场地,挂上旗帜和幡幢。整座城市都骚动起来。人们搭起一层又一层的看台。遮楼罗和木提迦来到角斗场,兴奋地咆哮着、拍着手来回走动。十兄弟也来了,他们抢了染工街,穿上染好的衣服;在香店抢了香,在花环店抢了花环,全身涂满香料,头戴花环,耳上插着芒荚,兴奋地咆哮着、拍着手走进了角斗场。巴利
Te aparabhāge vuddhimanvāya thāmabalasampannā kakkhaḷā pharusā hutvā vilopaṃ karontā vicaranti , rañño gacchante paṇṇākārepi vilumpanteva. Manussā sannipatitvā ‘‘andhakaveṇḍadāsaputtā dasa bhātikā raṭṭhaṃ vilumpantī’’ti rājaṅgaṇe upakkosiṃsu. Rājā andhakaveṇḍaṃ pakkosāpetvā ‘‘kasmā puttehi vilopaṃ kārāpesī’’ti tajjesi. Evaṃ dutiyampi tatiyampi manussehi upakkose kate rājā taṃ santajjesi. So maraṇabhayabhīto rājānaṃ abhayaṃ yācitvā ‘‘deva, ete na mayhaṃ puttā, upasāgarassa puttā’’ti taṃ antaraṃ ārocesi. Rājā bhīto ‘‘kena te upāyena gaṇhāmā’’ti amacce pucchitvā ‘‘ete, deva, mallayuddhavittakā, nagare yuddhaṃ kāretvā tattha ne yuddhamaṇḍalaṃ āgate gāhāpetvā māressāmā’’ti vutte cārurañca, muṭṭhikañcāti dve malle posetvā ‘‘ito sattame divase yuddhaṃ bhavissatī’’ti nagare bheriṃ carāpetvā rājaṅgaṇe yuddhamaṇḍalaṃ sajjāpetvā akkhavāṭaṃ kāretvā yuddhamaṇḍalaṃ alaṅkārāpetvā dhajapaṭākaṃ bandhāpesi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Cakkāticakkaṃ mañcātimañcaṃ bandhitvā cāruramuṭṭhikā yuddhamaṇḍalaṃ āgantvā vaggantā gajjantā apphoṭentā vicariṃsu. Dasa bhātikāpi āgantvā rajakavīthiṃ vilumpitvā vaṇṇasāṭake nivāsetvā gandhāpaṇesu gandhaṃ , mālākārāpaṇesu mālaṃ vilumpitvā vilittagattā māladhārino katakaṇṇapūrā vaggantā gajjantā apphoṭentā yuddhamaṇḍalaṃ pavisiṃsu.
那时,遮楼罗拍着手来回走动。大力罗摩看见他,心想“我才不用手碰他”,就从象厩里取来一条粗大的拴象绳,抖动咆哮着把绳子抛出去,缠住遮楼罗的肚子,把绳子的两端并到一起,扭转、提起,在头顶上旋转,然后狠狠摔到地上,扔出了围栏外。遮楼罗死后,国王命令力士木提迦上场。他站起来,抖动咆哮着拍手。大力罗摩把他摔倒在地,骨头都打碎了。木提迦嘴里喊着“我不是力士了,我不是力士了”,大力罗摩说“我不管你是什么力士不力士”,抓住他的手摔到地上,结果了他的性命,扔出了围栏外。木提迦临死时发愿:“我要变成夜叉,把你吃掉。”他后来在名叫黑土林的森林里转生为夜叉。国王站起来喊道:“抓住那十个奴仆兄弟!”就在那时,瓦苏德瓦掷出了轮宝。轮宝把那两个兄弟的头都削掉了。大众又怕又慌,趴在他们脚边哀求:“请做我们的依靠吧!”他们杀了两个舅舅,在阿私陀安奢那城夺取了王位,把父母安置在那里,然后出发,说要夺取整个赡部洲的王权。他们一路走,到了迦罗臾那迦王所住的阿瑜伽城,把城包围起来,摧毁了护城河边的树丛,攻破城墙,抓住国王,把那国家拿到自己手里,然后到了多门城。那座城一边是海,一边是山,据说是有非人占据的。巴利
Tasmiṃ khaṇe cāruro apphoṭento vicarati. Baladevo taṃ disvā ‘‘na naṃ hatthena chupissāmī’’ti hatthisālato mahantaṃ hatthiyottaṃ āharitvā vaggitvā gajjitvā yottaṃ khipitvā cāruraṃ udare veṭhetvā dve yottakoṭiyo ekato katvā vattetvā ukkhipitvā sīsamatthake bhametvā bhūmiyaṃ pothetvā bahi akkhavāṭe khipi. Cārure mate rājā muṭṭhikamallaṃ āṇāpesi. So uṭṭhāya vaggitvā gajjitvā apphoṭesi. Baladevo taṃ pothetvā aṭṭhīni sañcuṇṇetvā ‘‘amallomhi, amallomhī’’ti vadantameva ‘‘nāhaṃ tava mallabhāvaṃ vā amallabhāvaṃ vā jānāmī’’ti hatthe gahetvā bhūmiyaṃ pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā bahi akkhavāṭe khipi. Muṭṭhiko maranto ‘‘yakkho hutvā taṃ khādituṃ labhissāmī’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. So kālamattikaaṭaviyaṃ nāma yakkho hutvā nibbatti. Rājā ‘‘gaṇhatha dasa bhātike ceṭake’’ti uṭṭhahi . Tasmiṃ khaṇe vāsudevo cakkaṃ khipi. Taṃ dvinnampi bhātikānaṃ sīsāni pātesi. Mahājano bhītatasito ‘‘avassayā no hothā’’ti tesaṃ pādesu patitvā nipajji. Te dvepi mātule māretvā asitañjananagare rajjaṃ gahetvā mātāpitaro tattha katvā ‘‘sakalajambudīpe rajjaṃ gaṇhissāmā’’ti nikkhamitvā anupubbena kālayonakarañño nivāsaṃ ayujjhanagaraṃ gantvā taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ parikhārukkhagahanaṃ viddhaṃsetvā pākāraṃ bhinditvā rājānaṃ gahetvā taṃ rajjaṃ attano hatthagataṃ katvā dvāravatiṃ pāpuṇiṃsu. Tassa pana nagarassa ekato samuddo ekato pabbato, amanussapariggahitaṃ kira taṃ ahosi.
守护这座城的夜叉见敌人来了,就化作驴的样子,发出驴叫声。就在那一瞬间,凭着夜叉的威力,整座城腾空飞起,落在大海中的一座小岛上。敌人走后,城又飞回来,仍旧停在原来的地方。那时,那头驴察觉到那十兄弟来了,又发出驴叫声。城飞起来停在岛上,他们看不见城,就退了回去,城又回来停在原处。他们又一次折返,驴还是照样叫。他们没法夺取多门城的王位,就去找黑岛仙人,向他行礼后问:“尊者,我们夺不下多门城的王位,请给我们想个办法。”仙人说:“在护城河岸边某个地方,有一头驴在走动。它一见到敌人就叫,那时城就腾空飞走。你们去抓住它的脚,这就是成功的办法。”他们向仙人行礼后,就去抓住驴的脚,伏身哀求:“主人,除了您,我们再没有别的依靠了。我们夺城的时候,请您别叫。”驴说:“我没法不叫。不过你们可以这样做:先派四个人,各拿一张大铁犁,在四座城门那里把大铁桩打进地里。城飞起来的时候,你们抓住犁,把系在犁上的铁链绑在铁桩上,城就飞不起来了。”巴利
Tassa ārakkhaṃ gahetvā ṭhitayakkho paccāmitte disvā gadrabhavesena gadrabharavaṃ ravati. Tasmiṃ khaṇe yakkhānubhāvena sakalanagaraṃ uppatitvā mahāsamudde ekasmiṃ dīpake tiṭṭhati. Paccāmittesu gatesu punāgantvā sakaṭṭhāneyeva patiṭṭhāti. Tadāpi so gadrabho tesaṃ dasannaṃ bhātikānaṃ āgamanaṃ ñatvā gadrabharavaṃ ravi. Nagaraṃ uppatitvā dīpake patiṭṭhāya tesu nagaraṃ adisvā nivattantesu punāgantvā sakaṭṭhāne patiṭṭhāsi. Te puna nivattiṃsu, punapi gadrabho tatheva akāsi. Te dvāravatinagare rajjaṃ gaṇhituṃ asakkontā kaṇhadīpāyanassa isino santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, mayaṃ dvāravatiyaṃ rajjaṃ gahetuṃ na sakkoma, ekaṃ no upāyaṃ karothā’’ti pucchitvā ‘‘parikhāpiṭṭhe asukasmiṃ nāma ṭhāne eko gadrabho carati. So hi amitte disvā viravati, tasmiṃ khaṇe nagaraṃ uppatitvā gacchati, tumhe tassa pāde gaṇhatha, ayaṃ vo nipphajjanūpāyo’’ti vutte tāpasaṃ vanditvā gantvā gadrabhassa pādesu gahetvā nipatitvā ‘‘sāmi, ṭhapetvā tumhe añño amhākaṃ avassayo natthi, amhākaṃ nagaraṃ gaṇhanakāle mā ravitthā’’ti yāciṃsu. Gadrabho ‘‘na sakkā na viravituṃ, tumhe pana paṭhamataraṃ āgantvā cattāro janā mahantāni ayanaṅgalāni gahetvā catūsu nagaradvāresu mahante ayakhāṇuke bhūmiyaṃ ākoṭetvā nagarassa uppatanakāle naṅgalāni gahetvā naṅgalabaddhaṃ ayasaṅkhalikaṃ ayakhāṇuke bandheyyātha, nagaraṃ uppatituṃ na sakkhissatī’’ti āha.
他们说“好”,趁那头驴还没叫,就拿起犁,在四座城门处把木桩打进地里,然后站在那里守着。就在那一刻,驴叫了,整座城开始腾空而起。守在四座城门的人用四张铁犁扣住,把系在犁上的铁链绑在木桩上,城就飞不起来了。于是十兄弟进城,杀掉国王,夺取了王权。就这样,他们在整个赡部洲六万三千座城中,用轮宝让所有国王都丧了命,然后住在多门城。他们把王国分成十份,却忘了妹妹安阇那公主。后来他们又说:“我们分成十一份吧。”阿ṅkura说:“把我那一份给她吧。我靠经商过日子,只要你们在各自的国土上免掉我的关税就行。”他们同意,就把他的那一份给了妹妹。连同妹妹一起,九位国王住在多门城,阿ṅkura则去做买卖。就这样,他们的子孙一代代繁衍,时光流逝,父母也去世了。巴利
Te ‘‘sādhū’’ti vatvā tasmiṃ aviravanteyeva naṅgalāni ādāya catūsu nagaradvāresu khāṇuke bhūmiyaṃ ākoṭetvā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe gadrabho viravi, nagaraṃ uppatitumārabhi. Catūsu dvāresu ṭhitā catūhi ayanaṅgalehi gahetvā naṅgalabaddhā ayasaṅkhalikā khāṇukesu bandhiṃsu, nagaraṃ uppatituṃ nāsakkhi. Dasa bhātikā tato nagaraṃ pavisitvā rājānaṃ māretvā rajjaṃ gaṇhiṃsu. Evaṃ te sakalajambudīpe tesaṭṭhiyā nagarasahassesu sabbarājāno cakkena jīvitakkhayaṃ pāpetvā dvāravatiyaṃ vasamānā rajjaṃ dasa koṭṭhāse katvā vibhajiṃsu, bhaginiṃ pana añjanadeviṃ na sariṃsu. Tato puna ‘‘ekādasa koṭṭhāse karomā’’ti vutte aṅkuro ‘‘mama koṭṭhāsaṃ tassā detha, ahaṃ vohāraṃ katvā jīvissāmi, kevalaṃ tumhe attano janapade mayhaṃ suṅkaṃ vissajjethā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa koṭṭhāsaṃ bhaginiyā datvā saddhiṃ tāya nava rājāno dvāravatiyaṃ vasiṃsu. Aṅkuro pana vaṇijjamakāsi. Evaṃ tesu aparāparaṃ puttadhītāhi vaḍḍhamānesu addhāne gate mātāpitaro kālamakaṃsu.
据说那时候,人类的寿命有两万岁。当时,瓦苏德瓦大王有个儿子死了。国王被悲伤压垮,丢下所有事务,抓着床架横木,躺在那里哭诉。那时,伽塔智者心想:“除了我,没有别人能带走我兄长的悲伤。我要想办法帮他消除悲伤。”于是他装成疯子的样子,仰望天空,喊着“给我兔子,给我兔子”,走遍了整座城市。整座城市都骚动起来:“伽塔智者疯了!”那时,一位名叫洛希内亚的大臣来到瓦苏德瓦国王面前,为了引出话题,先说了下面的偈颂:巴利
Tadā kira manussānaṃ vīsativassasahassāyukakālo ahosi. Tadā vāsudevamahārājassa eko putto kālamakāsi. Rājā sokapareto sabbakiccāni pahāya mañcassa aṭaniṃ pariggahetvā vilapanto nipajji. Tasmiṃ kāle ghaṭapaṇḍito cintesi ‘‘ṭhapetvā maṃ añño koci mama bhātu sokaṃ harituṃ samattho nāma natthi, upāyenassa sokaṃ harissāmī’’ti. So ummattakavesaṃ gahetvā ‘‘sasaṃ me detha, sasaṃ me dethā’’ti ākāsaṃ ullokento sakalanagaraṃ vicari. ‘‘Ghaṭapaṇḍito ummattako jāto’’ti sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Tasmiṃ kāle rohiṇeyyo nāma amacco vāsudevarañño santikaṃ gantvā tena saddhiṃ kathaṃ samuṭṭhāpento paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 醒来吧,黑!为何还躺着?睡眠对你又有何用?
纵是你的亲兄弟,你的心脏和右眼——
他的风息变得猛烈,伽塔喃喃念着凯萨瓦。”巴利
‘‘Uṭṭhehi kaṇha kiṃ sesi, ko attho supanena te; Yopi tuyhaṃ sako bhātā, hadayaṃ cakkhu ca dakkhiṇaṃ; Tassa vātā balīyanti, ghaṭo jappati kesavā’’ti.
这里,“黑”是依族姓来称呼他,据说他属于黑族姓。“有什么意义”是指有什么增长的利益。“既是心脏又是右眼”是说他就如同心脏和右眼一样。“他的风病加重”是说癫痫风侵袭他的心脏。“哀泣”是说他在胡言乱语地喊:“给我兔子!”“凯萨瓦”:据说他因为头发光泽美丽而被称为“凯萨瓦”,所以就用这个名字来称呼他。巴利
Tattha kaṇhāti gottenālapati, kaṇhāyanagotto kiresa. Ko atthoti katarā nāma vaḍḍhi. Hadayaṃ cakkhu ca dakkhiṇanti hadayena ceva dakkhiṇacakkhunā ca samānoti attho. Tassa vātā balīyantīti tassa hadayaṃ apasmāravātā avattharantīti attho. Jappatīti ‘‘sasaṃ me dethā’’ti vippalapati. Kesavāti so kira kesasobhanatāya ‘‘kesavā’’ti paññāyittha, tena taṃ nāmenālapati.
大臣这样说完后,导师知道了他发狂的状态,以正等正觉之智说出第二首偈颂:巴利
Evaṃ amaccena vutte tassa ummattakabhāvaṃ ñatvā satthā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 凯萨瓦听了罗希内亚的那番话,
为兄弟之悲所缠,匆遽而起。”巴利
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, rohiṇeyyassa kesavo; Taramānarūpo vuṭṭhāsi, bhātusokena aṭṭito’’ti.
国王起身后迅速走下高楼,来到嘎塔潘迪塔面前,紧紧握住他的双手,和他交谈,说出第三首偈颂:巴利
Rājā uṭṭhāya sīghaṃ pāsādā otaritvā ghaṭapaṇḍitassa santikaṃ gantvā ubhosu hatthesu daḷhaṃ gahetvā tena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –
“ 你为何如癫狂之人,遍走这整座多门城,
声声唤着‘兔子啊,兔子’?究竟是谁,把你的兔子夺了去?”巴利
‘‘Kiṃ nu ummattarūpova, kevalaṃ dvārakaṃ imaṃ; Saso sasoti lapasi, ko nu te sasamāharī’’ti.
在这里,为什么你像发了疯一样,在这整座多门城里到处游荡,嘴里不停念叨着“兔子啊,兔子啊”?这是在问:是谁夺走了你的兔子?你的兔子被谁抓走了?巴利
Tattha kevalaṃ dvārakaṃ imanti kasmā ummattako viya hutvā sakalaṃ imaṃ dvāravatinagaraṃ vicaranto ‘‘saso saso’’ti lapasi. Ko tava sasaṃ hari, kena te saso gahitoti pucchati.
即使被国王这样说了,他还是再三重复同样的话。国王于是又说了两首偈颂:巴利
So raññā evaṃ vuttepi punappunaṃ tadeva vacanaṃ vadati. Rājā puna dve gāthā abhāsi –
我将用黄金所造的、宝石所造的、铜所造的,以及白银所造的,
我会用螺贝、水晶和珊瑚,为你做一只兔子。巴利
‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇīmayaṃ, lohamayaṃ atha rūpiyāmayaṃ; Saṅkhasilāpavāḷamayaṃ, kārayissāmi te sasaṃ.
“ 还有其他兔子,在森林和林野中觅食;
我也会把它们带来给你。你想要什么样的兔子?”巴利
‘‘Santi aññepi sasakā, araññe vanagocarā; Tepi te ānayissāmi, kīdisaṃ sasamicchasī’’ti.
这里简单说一下意思:那些金制等等的兔子当中,你想要哪个,就说出来,我让人做好给你看。要是你还不满意,林野里还有别的兔子在觅食,我也给你带来。说吧,贤面,你到底想要什么样的兔子?巴利
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – tesu suvaṇṇamayādīsu yaṃ icchasi, taṃ vada, ahaṃ te kāretvā dassāmi, athāpi te na rocesi, aññepi araññe vanagocarā sasakā atthi, tepi te ānayissāmi, vada bhadramukha, kīdisaṃ sasamicchasīti.
听了国王的话之后,愚智伽塔说了第六首偈颂:巴利
Rañño kathaṃ sutvā ghaṭapaṇḍito chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“ 我并不想要这些在地上跑来跑去的兔子。
我要的是月亮里的兔子,请你把它取下来给我,凯萨瓦啊。”巴利
‘‘Na cāhamete icchāmi, ye sasā pathavissitā; Candato sasamicchāmi, taṃ me ohara kesavā’’ti.
“oharāti”就是“otārehi”(取下、放下)的意思。巴利
Tattha oharāti otārehi.
国王听了他的话,心想:“我的兄弟一定是疯了”,于是满心忧愁,说出第七首偈颂:巴利
Rājā tassa kathaṃ sutvā ‘‘nissaṃsayaṃ me bhātā ummattakova jāto’’ti domanassappatto sattamaṃ gāthamāha –
“ 亲人啊,你确实就要舍弃甜美的生命了吗?
你竟然想求那根本求不到的东西,就像想从月亮里得到兔子一样。”巴利
‘‘So nūna madhuraṃ ñāti, jīvitaṃ vijahissasi; Apatthiyaṃ yo patthayasi, candato sasamicchasī’’ti.
这里,“亲族”是对弟弟的称呼。这段话的意思是:“亲爱的,你是我的亲族,你想要的明明是不该求的东西,那你一定会失去自己无比宝贵的生命。”巴利
Tattha ñātīti kaniṭṭhaṃ ālapanto āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘tāta, mayhaṃ piyañāti so tvaṃ nūna atimadhuraṃ attano jīvitaṃ vijahissasi, yo apatthetabbaṃ patthayasī’’ti.
伽塔智者听了国王的话,一动不动地站着,说道:“兄弟,你明明知道,想从月亮里得到兔子的人,得不到兔子就会丧命,那你为什么还要为死去的儿子悲伤呢?”说完,他诵出第八首偈颂:巴利
Ghaṭapaṇḍito rañño vacanaṃ sutvā niccalo ṭhatvā ‘‘bhātika, tvaṃ candato sasakaṃ patthentassa taṃ alabhitvā jīvitakkhayabhāvaṃ jānanto kiṃ kāraṇā mataputtaṃ anusocasī’’ti vatvā aṭṭhamaṃ gāthamāha –
“ 黑啊,若你如是知晓你所教导他人者,
为什么儿子早就死了,你今天还在为他悲伤呢?”巴利
‘‘Evaṃ ce kaṇha jānāsi, yadaññamanusāsasi; Kasmā pure mataṃ puttaṃ, ajjāpi manusocasī’’ti.
在这里,“如此”是指:如果你知道“这本来就是求不到、不该去求的处境”,那就不该去求它。“你却去教导别人”的意思是:你明明这样知道,却还去教导别人。“先前”则是说:既然如此,为什么对四个月前就已经死去的儿子,到今天还在悲伤呢?他这样说道。巴利
Tattha evanti idaṃ alabbhaneyyaṭṭhānaṃ nāma na patthetabbanti yadi evaṃ jānāsi. Yadaññamanusāsasīti evaṃ jānantova yadi aññaṃ anusāsasīti attho. Pureti atha kasmā ito catumāsamatthake mataputtaṃ ajjāpi anusocasīti vadati.
他就这样站在街巷中间,对那人说:“兄弟,我还在追求能被认出来的东西,你却为认不出来的东西而悲伤。”接着,他为那人说法,又说了两首偈颂——巴利
Evaṃ so antaravīthiyaṃ ṭhitakova ‘‘bhātika, ahaṃ tāva paññāyamānaṃ patthemi, tvaṃ pana apaññāyamānassa socasī’’ti vatvā tassa dhammaṃ desento puna dve gāthā abhāsi –
无论是人还是非人,都同样得不到的东西,
我的儿子生下来了,不要死啊,得不到的东西,怎么能得到?巴利
‘‘Yaṃ na labbhā manussena, amanussena vā puna; Jāto me mā marī putto, kuto labbhā alabbhiyaṃ.
“ 非凭咒术、根药、草药,亦非凭财富,
黑啊,你为之悲伤的那个亡者,是能够带回来的。”巴利
‘‘Na mantā mūlabhesajjā, osadhehi dhanena vā; Sakkā ānayituṃ kaṇha, yaṃ petamanusocasī’’ti.
在这里,兄弟,你这样想:“我的儿子既然已经这样出生了,但愿他不要死。”可是这件事,无论是人还是天神,都得不到,也没有办法得到。你却还在希求它。那么,这东西从哪里能得到?凭什么理由能得到?这是得不到的——这段话就是在说明这一点。为什么?因为它本来就不可得,意思就是它属于不可能得到的情况。咒语,是指运用咒语的方法。根药,是指用根做成的药。各种药草,是指用种种不同的药草。或者用财富,是指即使有数以十亿计的财富也不行。这里要表达的是:你为之悲伤的那个亡者,靠这些咒语等方法是不可能带回来的。巴利
Tattha yanti bhātika yaṃ evaṃ jāto me putto mā marīti manussena vā devena vā puna na labbhā na sakkā laddhuṃ, taṃ tvaṃ patthesi, tadetaṃ kuto labbhā kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, na sakkāti dīpeti. Kasmā? Yasmā alabbhiyaṃ, alabbhaneyyaṭṭhānañhi nāmetanti attho. Mantāti mantapayogena. Mūlabhesajjāti mūlabhesajjena. Osadhehīti nānāvidhosadhehi. Dhanena vāti koṭisatasaṅkhyenapi dhanena vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ tvaṃ petamanusocasi, taṃ etehi mantapayogādīhi ānetuṃ na sakkā’’ti.
国王听了这话,说:“孩子,这很合理,我已经清楚明白了。你是为了消除我的忧伤才这样做的。”接着,他称赞嘎咤智者,诵出四首偈颂——巴利
Rājā taṃ sutvā ‘‘yuttaṃ, tāta, sallakkhitaṃ me, mama sokaharaṇatthāya tayā idaṃ kata’’nti ghaṭapaṇḍitaṃ vaṇṇento catasso gāthā abhāsi –
谁要是能有这样的大臣——明智而有谋略的人,
就像今天智者伽吒能让人看清。巴利
‘‘Yassa etādisā assu, amaccā purisapaṇḍitā; Yathā nijjhāpaye ajja, ghaṭo purisapaṇḍito.
我确实在燃烧,就像被浇了酥油的火焰一样。
就像用水浇灭,让整个忧恼都清凉下来。巴利
‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ; Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.
他确实拔掉了我心上扎着的那根刺。
那个在我被忧伤淹没时,替我拔除了丧子之痛的人。巴利
‘‘Abbahī vata me sallaṃ, yamāsi hadayassitaṃ; Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.
“ 我已经拔掉了那根刺,远离了忧愁,内心清净无染。
青年,听了你的话,我不再忧愁,也不再哭泣。”巴利
‘‘Sohaṃ abbūḷhasallosmi, vītasoko anāvilo; Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti.
这里,第一首偈颂的简要含义是:就像今天,伽吒这位智者以某种缘由,为了消除我的忧愁,对因丧子而悲痛的我进行开导、劝解,使我觉悟。如果别人也有这样睿智的大臣,他哪里还会有忧愁呢?其余偈颂的含义已经说过了。巴利
Tattha paṭhamagāthāya saṅkhepattho – yathā yena kāraṇena ajja maṃ puttasokaparetaṃ ghaṭo purisapaṇḍito sokaharaṇatthāya nijjhāpaye nijjhāpesi bodhesi. Yassa aññassapi etādisā purisapaṇḍitā amaccā assu, tassa kuto sokoti. Sesagāthā vuttatthāyeva.
“ 有智慧的人就是这样做的,他们是心怀怜悯的人;
他们让人从悲伤中回过头来,就像伽吒让他的兄长回头一样。”巴利
‘‘Evaṃ karonti sappaññā, ye honti anukampakā; Nivattayanti sokamhā, ghaṭo jeṭṭhaṃva bhātara’’nti. –
这首偈颂是正觉者所说,意思本身就很明白。巴利
Ayaṃ abhisambuddhagāthā uttānatthāyeva.
瓦苏德瓦就这样被瓦罐青年消除了忧伤,治理着王国。过了很久,十兄弟的儿子们这些王子心想:“人们都说黑岛延有“天眼”,我们先试探试探他。”于是他们把一个年幼的王子打扮好,装成孕妇的样子,在他肚子上绑了一颗豆子,带到他跟前,问道:“尊者,这个女孩会生下什么?”那位苦行者观察了一下——“十兄弟王族毁灭的时候到了,也让我看看自己的寿命行相如何”——知道自己“今天就会死”,便说:“王子们,你们这样做有什么意义呢?”他们再三追问“尊者,请一定告诉我们”,他被逼不过,就说:“从今天起第七天,她会生出一根珂陀罗木杵。瓦苏德瓦的家族会因它而灭亡。不过,你们要把那根珂陀罗木杵拿去烧掉,把灰撒进河里。”那些王子听了却说:“你这骗人的结发外道,哪有什么男人生孩子的事!”于是他们用一种叫“线绳刑”的刑罚,当场结果了他的性命。国王们把王子们叫来,问:“你们为什么杀死那位苦行者?”听完事情经过后,他们害怕了,就派人去守护那个少年。到了第七天,从那个少年肚子里出来的珂陀罗木杵被烧掉,灰被撒进河里。那灰随河水漂流,在河口处粘在了一边,从那里长出了芦苇。巴利
Evaṃ ghaṭakumārena vītasoke kate vāsudeve rajjaṃ anusāsante dīghassa addhuno accayena dasabhātikaputtā kumārā cintayiṃsu ‘‘kaṇhadīpāyanaṃ ‘dibbacakkhuko’ti vadanti, vīmaṃsissāma tāva na’’nti. Te ekaṃ daharakumāraṃ alaṅkaritvā gabbhiniākārena dassetvā udare masūrakaṃ bandhitvā tassa santikaṃ netvā ‘‘bhante, ayaṃ kumārikā kiṃ vijāyissatī’’ti pucchiṃsu. Tāpaso ‘‘dasabhātikarājūnaṃ vināsakālo patto, mayhaṃ nu kho āyusaṅkhāro kīdiso hotī’’ti olokento ‘‘ajjeva maraṇaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘kumārā iminā tumhākaṃ ko attho’’ti vatvā ‘‘kathetheva no, bhante’’ti nibaddho ‘‘ayaṃ ito sattame divase khadiraghaṭikaṃ vijāyissati, tāya vāsudevakulaṃ nassissati, apica kho pana tumhe taṃ khadiraghaṭikaṃ gahetvā jhāpetvā chārikaṃ nadiyaṃ pakkhipeyyāthā’’ti āha. Atha naṃ te ‘‘kūṭajaṭila, puriso vijāyanako nāma natthī’’ti vatvā tantarajjukaṃ nāma kammakaraṇaṃ katvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpayiṃsu. Rājāno kumāre pakkosāpetvā ‘‘kiṃ kāraṇā tāpasaṃ mārayitthā’’ti pucchitvā sabbaṃ sutvā bhītā tassa ārakkhaṃ datvā sattame divase tassa kucchito nikkhantaṃ khadiraghaṭikaṃ jhāpetvā chārikaṃ nadiyaṃ khipiṃsu. Sā nadiyā vuyhamānā mukhadvāre ekapasse laggi, tato erakaṃ nibbatti.
有一天,那些国王说:“我们去玩海戏吧。”于是他们来到河口,叫人搭起一座大帐篷。在装饰华丽的大帐篷里,他们一边吃一边喝,只顾着嬉戏玩乐,互相拉扯手脚,结果分成两派,大吵大闹起来。这时有一个人找不到别的棍棒,就从芦苇丛里摘了一片芦苇叶。那片叶子刚一拿到手,就变成了一根硬木杵。他就用这根木杵猛打众人。接着,其他人不管拿到什么,一拿到手也都变成了硬木杵。他们互相殴打,最终遭到大毁灭。在他们走向大毁灭的时候,有四个人——瓦苏德瓦、巴拉德瓦、妹妹安加娜德维和国师——登上战车逃走了,其余的人全都灭亡了。这四个人乘着战车逃跑,来到了一片叫黑粘土的森林。原来,从前有一个拳击力士,发愿投生为夜叉,就出生在那里。他得知巴拉德瓦来了,就在那里变出一座村庄,自己扮成力士的模样,一边耀武扬威地走来走去,一边咆哮着、拍着巴掌喊:“有谁敢来跟我打?”巴拉德瓦一看见他,就说:“兄弟,我要跟他打一场!”瓦苏德瓦想拦住他,他还是跳下战车,走到那人跟前,也咆哮着、拍着巴掌。那夜叉伸手一把抓住他,像嚼植物根茎一样把他吃掉了。瓦苏德瓦知道巴拉德瓦已经死了,就带着妹妹和国师赶了一整夜的路,日出时到了一个边地村庄。他说:“你们去煮些食物带回来。”就把妹妹和国师派进村里,自己藏在一棵树的缝隙间躺了下来。巴利
Athekadivasaṃ te rājāno ‘‘samuddakīḷaṃ kīḷissāmā’’ti mukhadvāraṃ gantvā mahāmaṇḍapaṃ kārāpetvā alaṅkatamaṇḍape khādantā pivantā kīḷāvaseneva pavattahatthapādaparāmāsā dvidhā bhijjitvā mahākalahaṃ kariṃsu. Atheko aññaṃ muggaraṃ alabhanto erakavanato ekaṃ erakapattaṃ gaṇhi. Taṃ gahitamattameva khadiramusalaṃ ahosi. So tena mahājanaṃ pothesi . Athaññehi sabbehi gahitagahitaṃ khadiramusalameva ahosi. Te aññamaññaṃ paharitvā mahāvināsaṃ pāpuṇiṃsu. Tesu mahāvināsaṃ vinassantesu vāsudevo ca baladevo ca bhaginī añjanadevī ca purohito cāti cattāro janā rathaṃ abhiruhitvā palāyiṃsu, sesā sabbepi vinaṭṭhā. Tepi cattāro rathena palāyantā kāḷamattikaaṭaviṃ pāpuṇiṃsu. So hi muṭṭhikamallo patthanaṃ katvā yakkho hutvā tattha nibbatto baladevassa āgatabhāvaṃ ñatvā tattha gāmaṃ māpetvā mallavesaṃ gahetvā ‘‘ko yujjhitukāmo’’ti vagganto gajjanto apphoṭento vicari. Baladevo taṃ disvāva ‘‘bhātika, ahaṃ iminā saddhiṃ yujjhissāmī’’ti vatvā vāsudeve vārenteyeva rathā oruyha tassa santikaṃ gantvā vagganto gajjanto apphoṭesi. Atha naṃ so pasāritahattheyeva gahetvā mūlakandaṃ viya khādi. Vāsudevo tassa matabhāvaṃ ñatvā bhaginiñca purohitañca ādāya sabbarattiṃ gantvā sūriyodaye ekaṃ paccantagāmaṃ patvā ‘‘āhāraṃ pacitvā āharathā’’ti bhaginiñca purohitañca gāmaṃ pahiṇitvā sayaṃ ekasmiṃ gacchantare paṭicchanno nipajji.
这时,一个名叫“老”的猎人看见灌木丛在动,心想“这里一定有野猪”,就投出长矛,刺中了他的脚。他喊了一声“是谁刺了我?”猎人发觉自己刺中的是人,害怕起来,转身就想逃。国王提起正念,站起来喊他:“舅父,别怕,过来。”把他叫过来后,问他:“你叫什么名字?”他回答:“主人,我叫老。”国王听了,心里明白:“古人们曾经预言说,我会被‘老’刺中而死。看来今天我是非死不可了。”于是说:“舅父,别怕,来,帮我把伤口包扎一下。”让他包扎好伤口,就打发他走了。剧烈的疼痛一阵阵袭来,那两个人带回来的食物他根本吃不下。于是他把那两个人叫到跟前,说:“今天我要死了。你们俩娇生惯养,做不了别的活计来谋生。来学这个法术吧。”教给他们一个法术后,就把两人打发走了,自己就在那里命终。就这样,除了安加娜德维,所有人都灭亡了。巴利
Atha naṃ jarā nāma eko luddako gacchaṃ calantaṃ disvā ‘‘sūkaro ettha bhavissatī’’ti saññāya sattiṃ khipitvā pāde vijjhitvā ‘‘ko maṃ vijjhī’’ti vutte manussassa viddhabhāvaṃ ñatvā bhīto palāyituṃ ārabhi . Rājā satiṃ paccupaṭṭhapetvā uṭṭhāya ‘‘mātula, mā bhāyi, ehī’’ti pakkositvā āgataṃ ‘‘kosi nāma tva’’nti pucchitvā ‘‘ahaṃ sāmi, jarā nāmā’’ti vutte ‘‘jarāya viddho marissatīti kira maṃ porāṇā byākariṃsu, nissaṃsayaṃ ajja mayā maritabba’’nti ñatvā ‘‘mātula, mā bhāyi, ehi pahāraṃ me bandhā’’ti tena pahāramukhaṃ bandhāpetvā taṃ uyyojesi. Balavavedanā pavattiṃsu, itarehi ābhataṃ āhāraṃ paribhuñjituṃ nāsakkhi. Atha te āmantetvā ‘‘ajja ahaṃ marissāmi, tumhe pana sukhumālā aññaṃ kammaṃ katvā jīvituṃ na sakkhissatha, imaṃ vijjaṃ sikkhathā’’ti ekaṃ vijjaṃ sikkhāpetvā te uyyojetvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Evaṃ añjanadeviṃ ṭhapetvā sabbeva vināsaṃ pāpuṇiṃsūti.
导师讲完这段法义开示后,说道:“近事男,古代的智者们就是这样,听了智者们的话,便放下了对自己儿子的悲伤。你不必再忧心了。”随后,导师阐明四圣谛,总结本生故事。真理开示结束时,那位近事男证得了入流果。那时的罗希尼耶是阿难,瓦苏德瓦是舍利弗,其余在场的是佛陀的随行众,而那位瓦罐智者,其实就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘upāsaka, evaṃ porāṇakapaṇḍitā paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā attano puttasokaṃ hariṃsu, mā cintayī’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rohiṇeyyo ānando ahosi, vāsudevo sāriputto, avasesā buddhaparisā, ghaṭapaṇḍito pana ahameva ahosinti.
四门、黑斋日、螺、菩提、灯照;
榕树、块茎植物、法护、鸡、戴耳环者;
猫、轮、大地、吉祥、水罐、十六。巴利
Catudvāro kaṇhuposo, saṅkha bodhi dīpāyano; Nigrodha takkala dhamma-pālo kukkuṭa kuṇḍalī; Bilāra cakka bhūri ca, maṅgala ghaṭa soḷasa.
1 2 3 4 5