第五品·童子迦叶长老偈注释
2. 二集义注 · 249 段
童子迦叶长老偈注释巴利
1. Kumārakassapattheragāthāvaṇṇanā
“啊,诸佛!啊,诸法!”这是尊者童子迦叶长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里已积集善行,在各处生死中不断累积福德,在莲华上世尊的时代,出生在一个婆罗门家庭,长大后具备了聪慧。不过《增支部注》里说的是“生于族姓之家”。他前往导师那里听法,看到导师把一位比丘安排在“善于即兴说法者”中第一的位置,自己也想要得到那个位置,于是发愿并做与之相应的福德。在迦叶世尊的时代,他修习沙门法,之后只在善趣中流转,到这一佛出世时,在王舍城一位长者的女儿腹中投生。据说,那位女子在还是少女时就想要出家,请求父母却没有得到允许,嫁到夫家后,连自己已经怀孕都不知道,后来讨得丈夫欢心,得到丈夫同意,就在比丘尼中出家了。比丘尼们看到她怀孕的样子,就去问提婆达多。提婆达多说:“她不是沙门尼。”她们又去问十力者。导师把这件事交给优波离尊者处理。尊者把舍卫城的长者家族和近事女毗舍佉叫来,在国王也在场的大众中作出裁决说:“胎是在家时就已经怀上的,出家本身没有过失。”导师称赞尊者说:“这个案子判得好。”巴利
Ahobuddhā aho dhammāti āyasmato kumārakassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ pāpuṇi. ‘‘Kulagehe’’ti pana aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.217) vuttaṃ. So satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ cittakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tadanurūpāni puññāni karonto kassapassa bhagavato kāle samaṇadhammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe seṭṭhidhītāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā kira kumārikākāleyeva pabbajitukāmā hutvā mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gatāpi gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhinibhāvaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu. So ‘‘assamaṇī’’ti āha. Puna dasabalaṃ pucchiṃsu. Satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sarājikāya parisāya vinicchinanto ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi.
那位比丘尼生下一个儿子,相貌像黄金铸成的佛像。波斯匿王把他养大,给他取名叫“迦叶”。后来,国王把他打扮好,带到导师身边,让他出家。因为他很小的时候就出家了,所以当世尊说“去叫迦叶来,把这果子或嚼食给迦叶”时,有人会问:“哪位迦叶?”世尊就说:“童子迦叶。”他就这样得了这个名字;又因为他是国王养大的儿子,所以即使长大了,大家还是叫他“童子迦叶”。巴利
Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ rājā pasenadikosalo posesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Kumārakāle pabbajitattā bhagavatā ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte ‘‘katarakassapassā’’ti. ‘‘Kumārakassapassā’’ti. Evaṃ gahitanāmattā rañño posāvanikaputtattā ca vuḍḍhakālepi kumārakassapotveva paññāyittha.
他从出家那天开始,就一边修观业,一边学习佛陀的教法。后来,有一位和他一起在山顶上修沙门法、证得不来果、往生到净居天的大梵天神,心里想:“我要给他指示观修的入门方法,帮他找到证得道果的途径。”于是准备了十五个问题,来到住在盲林的长老那里,对他说:“你应该拿这些问题去问导师。”说完就走了。长老就拿这些问题去问世尊。世尊为他作了解答。长老按照导师所讲的方法掌握之后,让观修成熟,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻》中说:巴利
So pabbajitakālato paṭṭhāya vipassanāya ceva kammaṃ karoti, buddhavacanañca uggaṇhāti. Atha tena saddhiṃ pabbatamatthake samaṇadhammaṃ katvā anāgāmī hutvā suddhāvāse nibbatto mahābrahmā ‘‘vipassanāya mukhaṃ dassetvā maggaphalappattiyā upāyaṃ karissāmī’’ti pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā andhavane vasantassa therassa ‘‘ime pañhe satthāraṃ puccheyyāsī’’ti ācikkhitvā gato. So te pañhe bhagavantaṃ pucchi. Bhagavāpissa byākāsi. Thero satthārā kathitaniyāmeneva te uggaṇhitvā vipassanaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.54.150-177) –
“ 距今十万劫前,这位导师出现于世。
这位名为莲华上的大英雄,利益一切世间。
那时我成为一位婆罗门,以通达吠陀而著称。
我在白天经行时,看见了世间导师。
正在开示四圣谛、令包括天界在内的众觉悟,
在大众中赞美那位善于巧妙言谈者中的第一人。
那时我心里欢喜,邀请如来;
用各种不同颜色的布料,把彩棚装饰起来。
于彼处,我供养种种宝石光辉者(佛陀)及僧众;
供养七日,种种上味饮食。
用种种绚丽的花,供养了佛陀和弟子们;
我俯伏于足下后,祈求那个境界。
那时,最胜的牟尼以一味悲悯为依处,说道:
你们看这位鸟中之王,面容和眼睛宛如莲花。
充满喜悦和欢欣,身上的汗毛都竖了起来;
带着微笑,睁着大大的眼睛,一心渴望我的教法。
他倒在我脚边,只穿一件衣服,一心专注。
他渴望得到那个位置,也就是善于巧妙说法者的身份。
“ 十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
“ 于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
名为童子迦叶,将来当为世尊的弟子。
种种彩花与妙衣,及以珍宝为资具;
彼于种种妙说者,当得至最上胜位。
“ 以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
生生世世漂泊流转,犹如舞台中央之伶人;
我生为枝鹿之子,投入母鹿的胎中。
那时我还在母胎里,被杀的日子就已经到了。
我的母亲被娑迦鹿王舍弃,皈依了尼拘陀鹿王。
那位兽王把她从死亡中救了出来。
那时,他舍弃了自己的生命,这样教导我:
应该只亲近尼拘陀鹿王,不该靠近娑迦鹿王。
死在尼拘陀鹿王处更好,哪怕能在枝叶鹿王处活着。
我、母亲及其他同伴,听从鹿王教诫;
抵达悦意的兜率居所,如离家者归自家。
再说,在迦叶这位英雄的教法隐没之时……
登上石山顶后,投身于胜者的教法。
那时我出生在王舍城的一个富商家庭里。
我母亲怀着我,就出家过无家的生活了。
他们知道她怀了孕,就把她带到提婆达多那里。
他说:把这个邪恶的比丘尼除掉。
如今也依然受到牟尼主、胜者的悲悯,
我的母亲在比丘尼住处安乐地生下了我。
憍萨罗国的国王知道了这件事,就收养了我。
因为王子身份的丧失,我的名字就叫迦叶。
我依止了大迦叶,我就是童子迦叶。
听完佛陀开示身体就像蚁丘一样之后,
从那时起,我的心不再执取任何事物,彻底解脱了。
我调伏了波耶西之后,就证得了这个最高的果位。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako; Sabbalokahito vīro, padumuttaranāmako. ‘‘Tadāhaṃ brāhmaṇo hutvā, vissuto vedapāragū; Divāvihāraṃ vicaraṃ, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Catusaccaṃ pakāsentaṃ, bodhayantaṃ sadevakaṃ; Vicittakathikānaggaṃ, vaṇṇayantaṃ mahājane. ‘‘Tadā muditacittohaṃ, nimantetvā tathāgataṃ; Nānārattehi vatthehi, alaṅkaritvāna maṇḍapaṃ. ‘‘Nānāratanapajjotaṃ, sasaṅghaṃ bhojayiṃ tahiṃ; Bhojayitvāna sattāhaṃ, nānaggarasabhojanaṃ. ‘‘Nānācittehi pupphehi, pūjayitvā sasāvakaṃ; Nipacca pādamūlamhi, taṃ ṭhāna patthayiṃ ahaṃ. ‘‘Tadā munivaro āha, karuṇekarasāsayo; Passathetaṃ dijavaraṃ, padumānanalocanaṃ. ‘‘Pītipāmojjabahulaṃ , samuggatatanūruhaṃ; Hāsamhitavisālakkhaṃ, mama sāsanalālasaṃ. ‘‘Patitaṃ pādamūle me, ekāvatthasumānasaṃ; Esa pattheti taṃ ṭhānaṃ, vicittakathikattanaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Kumārakassapo nāma, hessati satthu sāvako. ‘‘Vicittapupphadussānaṃ, ratanānañca vāhasā; Vicittakathikānaṃ so, aggataṃ pāpuṇissati. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Paribbhamaṃ bhavābhave, raṅgamajjhe yathā naṭo; Sākhamigatrajo hutvā, migiyā kucchimokkamiṃ. ‘‘Tadā mayi kucchigate, vajjhavāro upaṭṭhito; Sākhena cattā me mātā, nigrodhaṃ saraṇaṃ gatā. ‘‘Tena sā migarājena, maraṇā parimocitā; Pariccajitvā sapāṇaṃ, mamevaṃ ovadī tadā. ‘‘Nigrodhameva seveyya, na sākhamupasaṃvase; Nigrodhasmiṃ mataṃ seyyo, yañce sākhamhi jīvitaṃ. ‘‘Tenānusiṭṭhā migayūthapena, ahañca mātā ca tathetare ca; Āgamma rammaṃ tusitādhivāsaṃ, gatā pavāsaṃ sagharaṃ yatheva. ‘‘Puno kassapavīrassa, atthamentamhi sāsane; Āruyha selasikharaṃ, yuñjitvā jinasāsanaṃ. ‘‘Idānāhaṃ rājagahe, jāto seṭṭhikule ahuṃ; Āpannasattā me mātā, pabbaji anagāriyaṃ. ‘‘Sagabbhaṃ taṃ viditvāna, devadattamupānayuṃ; So avoca vināsetha, pāpikaṃ bhikkhuniṃ imaṃ. ‘‘Idānipi munindena, jinena anukampitā; Sukhinī ajanī mayhaṃ, mātā bhikkhunupassaye. ‘‘Taṃ viditvā mahīpālo, kosalo maṃ aposayi; Kumāraparihānena, nāmenāhañca kassapo. ‘‘Mahākassapamāgamma, ahaṃ kumārakassapo; Vammikasadisaṃ kāyaṃ, sutvā buddhena desitaṃ. ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, anupādāya sabbaso; Pāyāsiṃ damayitvāhaṃ, etadaggamapāpuṇiṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他因为善于言辞而被导师(佛陀)置于第一的位置。他回顾自己的修行经历,以阐明三宝功德的方式,宣说自己的证悟:巴利
Arahattaṃ pana patvā cittakathikabhāvena satthārā etadagge ṭhapito attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā ratanattayaguṇavibhāvanamukhena aññaṃ byākaronto –
哎呀,佛陀真是稀有!哎呀,法真是稀有!哎呀,我们导师的成就真是稀有!
弟子将在那里亲证这样的法。巴利
‘‘Aho buddhā aho dhammā, aho no satthu sampadā; Yattha etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhiti.
无量劫中曾证有身,
此是彼等最后之身;斯乃末后蕴聚。
生死轮回,如今已不再有来生。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Asaṅkheyyesu kappesu, sakkāyādhigatā ahū; Tesamayaṃ pacchimako, carimoyaṃ samussayo; Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“aho”是表达稀有之义的语气词。“诸佛”指一切知的正觉者,出于恭敬而用复数,意思是:啊,真是稀有,正觉者们!“诸法”指连同教理之法在内的九种出世间法。“啊,我们导师的成就”意思是:啊,我们那位具足十力的导师,他的成就是多么稀有!“在其中”指在这样一位导师的座下,以修梵行而住。所谓“如是之法,弟子也能亲证”,意思是:像这样以极清净的禅定和神通为伴随,能彻底灭尽一切烦恼,寂静、殊胜、无上的法,弟子也能亲自证得。因此,正是这些殊胜功德得以证得的根本原因,使他说出:啊,真是稀有,正觉的世尊们!真是稀有,法的功德!真是稀有,我们导师的成就!他这样表达了对三宝功德的坚定信解。因为只要称扬了法的成就,也就等于称扬了僧伽的善行。巴利
Tattha ahoti acchariyatthe nipāto. Buddhāti sabbaññubuddhā, gāravavasena bahuvacanaṃ, aho acchariyā sambuddhāti attho. Dhammāti pariyattidhammena saddhiṃ nava lokuttaradhammā. Aho no satthu sampadāti amhākaṃ satthu dasabalassa aho sampattiyo. Yatthāti yasmiṃ satthari brahmacariyavāsena. Etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhitīti etādisaṃ evarūpaṃ suvisuddhajjhānābhiññāparivāraṃ anavasesakilesakkhayāvahaṃ santaṃ paṇītaṃ anuttaraṃ dhammaṃ sāvakopi nāma sacchikarissati, tasmā evaṃvidhaguṇavisesādhigamahetubhūtā aho acchariyā buddhā bhagavanto, acchariyā dhammaguṇā, acchariyā amhākaṃ satthu sampattiyoti ratanattayassa guṇādhimuttiṃ pavedesīti. Dhammasampattikittaneneva hi saṅghasuppaṭipatti kittitā hotīti.
前面已经从共通的角度说明了法的亲证,现在把它转成个人切身的层面来显示,于是说了“于无数劫中”这首偈颂。其中,“于无数”是指超越了计算范围的大劫。“有身”是指五取蕴。因为从究竟意义来说,它们是由真实存在的诸法聚合而成的,所以称为“有身”。“曾存在”的意思是,由于还没有证得还灭的方法,所以未曾离去,一直存在着。“这是它们最后、最终的聚合”:因为这是所有当中最后一个,所以就是最末的。因此,伴随着生死、以五蕴相续为特征的轮回,从今以后不再有新的后有,所以说“不再有后有”,这就是最后生的意思。巴利
Evaṃ sādhāraṇavasena dassitaṃ dhammassa sacchikiriyaṃ idāni attupanāyikaṃ katvā dassento ‘‘asaṅkheyyesū’’ti gāthamāha. Tattha asaṅkheyyesūti gaṇanapathaṃ vītivattesu mahākappesu. Sakkāyāti pañcupādānakkhandhā. Te hi paramatthato vijjamānadhammasamūhatāya ‘‘sakkāyā’’ti vuccanti. Ahūti nivattanūpāyassa anadhigatattā anapagatā ahesuṃ. Tesamayaṃ pacchimako carimoyaṃ samussayoti yasmā ayaṃ sabbapacchimako, tato eva carimo, tasmā jātimaraṇasahito khandhādipaṭipāṭisaññito saṃsāro idāni āyatiṃ punabbhavābhāvato punabbhavo natthi, ayamantimā jātīti attho.
2. 护法长老偈颂注释巴利
2. Dhammapālattheragāthāvaṇṇanā
“确实年轻的比丘”这首偈颂,是护法长老所说。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛在世时就已经积下了善根,在一次次轮回转生中不断积累福德。在见义佛住世的时代,他出生在一个良家,长大后因为某件事走进森林,见到了世尊,心生净信,供养了波罗叉果。凭着这份福业,他在天界和人间辗转受生,直到释迦佛出世、世尊般涅槃之后,转生在阿槃提国的一个婆罗门家庭,得名“护法”。他成年后前往塔迦尸喇学习技艺,在返乡途中,于一座精舍里见到一位长老,在他面前听闻佛法,生起信心,于是出家,修习观禅,使观智增长,最终成为具足六神通的比丘。因此《譬喻》中说:巴利
Yo have daharo bhikkhūti āyasmato dhammapālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto kenacideva karaṇīyena vanantaṃ upagato satthāraṃ disvā pasannamānaso pilakkhaphalamadāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde satthari parinibbute avantiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā dhammapāloti laddhanāmo vayappatto takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggahetvā paṭinivattento antarāmagge ekasmiṃ vihāre aññataraṃ theraṃ disvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.39.21-25) –
林中得见见义佛,名称广大;
心怀净信欢喜意,奉施波罗叉果。
“ 在一千八百劫之前,那时我布施了果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Vanantare buddhaṃ disvā, atthadassiṃ mahāyasaṃ; Pasannacitto sumano, pilakkhassādadiṃ phalaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,有一天正以等至之乐安度时光,在那座精舍里看见两个沙弥爬到树顶采花,所攀的树枝折断,他们正往下掉。长老以神通力用手接住他们,把他们安然无恙地放到地上,然后为那两个沙弥说法——巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā samāpattisukhena vītināmento ekadivasaṃ tasmiṃ vihāre dve sāmaṇere rukkhagge pupphāni ocinante ārūḷhasākhāya bhaggāya patante disvā thero iddhānubhāvena hatthena gahetvā arogeyeva bhūmiyaṃ ṭhapetvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ dhammaṃ desento –
如果有年轻的比丘,在佛陀的教法里精勤修行;
他清醒着,而那些人却在沉睡中;他的生命没有白过。巴利
‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane; Jāgaro sa hi suttesu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.
因此,要有信心、持戒、净信和见法;
有智慧的人应当精勤努力,忆念佛陀的教法。长老宣说了这两首偈颂。巴利
‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. – imā dve gāthā abhāsi;
这里,“yo”是一个不定指代词。“have”是表示强调的助词。“daharo”指年轻。“bhikkhu”(比丘)是因为乞食而得名。“yuñjati”就是精勤、努力。“jāgaro”指具备觉醒之法。“suttesu”指在沉睡的人当中。这段话的意思是:如果一位比丘在年轻时就精勤于佛陀教法中不放逸的修行,修习止观,而不是先想“我以后再慢慢了解”,那么当别人被无明之眠所困、放逸沉睡时,他因为具备信等觉醒之法而保持觉醒。正因如此,他的生命在自利与利他两方面都得以圆满,不会虚度空过。也正因为这样,智者——具备法生慧的比丘——应当忆念佛陀的教法、教导和教诫,即使自己的头顶着火也置之不顾,专心投入,也就是说,他应当在那里精勤努力。他应当具备:信,即依“有业、有业报”等道理而生起的对业与果报的信;因为信是戒的近因,所以还有以信为近依的四遍清净戒;净信,即“世尊是正自觉者,法是善说的,僧团是善修的”这样对三宝生起的净信;以及见法,即与观慧相伴的道慧,以遍知等方式照见四圣谛之法。巴利
Tattha yoti aniyamavacanaṃ. Haveti daḷhatthe nipāto. Daharoti taruṇo. Bhikkhatīti bhikkhu. Yuñjatīti ghaṭati vāyamati. Jāgaroti jāgaraṇadhammasamannāgato. Suttesūti supantesu. Idaṃ vuttaṃ hoti yo bhikkhu daharova samāno taruṇo ‘‘tathāhaṃ pacchā vuḍḍhakāle jānissāmī’’ti acintetvā buddhānaṃ sāsane appamādapaṭipattiyaṃ yuñjati samathavipassanābhāvanāya yogaṃ karoti, so suttesu avijjāniddāya suttesu pamattesu saddhādijāgaradhammasamannāgamena jāgaro, tato eva attahitaparahitapāripūriyā amoghaṃ avañjhaṃ tassa jīvitaṃ, yasmā ca etadevaṃ, tasmā saddhañca ‘‘atthi kammaṃ atthi kammavipāko’’tiādinayappavattaṃ kammaphalasaddhañca, saddhūpanibandhattā sīlassa tadupanissayaṃ catupārisuddhisīlañca, ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti evaṃ pavattaratanattayappasādañca , vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya pariññādivasena catusaccadhammadassanañca medhāvī dhammojapaññāya samannāgato bhikkhu buddhānaṃ sāsanaṃ ovādaṃ anusiṭṭhiṃ anussaranto ādittampi attano sīsaṃ ajjhupekkhitvā anuyuñjetha, tattha anuyogaṃ ātappaṃ kareyyāti attho.
3. 梵摩离长老偈的注释巴利
3. Brahmālittheragāthāvaṇṇanā
“诸根已得寂静”这些偈颂,是尊者梵摩离长老说的。它的来历是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里积攒过善行,在一次次轮回中不断积累有助于解脱的善法。毗婆尸佛在世时,他出生在一个好人家,长大后有一天看见世尊在托钵乞食,心里生起清净的信心,就顶礼世尊,供养了足花。世尊说了随喜的话就离开了。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到了现在这尊佛出世的时候,投生在憍萨罗国一个婆罗门家里,取名梵摩离。长大后,因为善根因缘成熟而受到触动,对轮回生起了警醒,依靠善知识的引导,在佛陀的教法中出家,取了适合自己的修行法门,住在森林里修行。由于智慧已经成熟,不久就增长观智,成了具足六种神通的阿拉汉。因此《譬喻》中说:巴利
Kassindriyāni samathaṅgatānīti āyasmato brahmālittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā pādaphalaṃ adāsi. Satthā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā brahmālīti laddhanāmo viññutaṃ patto hetusampattiyā codiyamāno saṃsāre sañjātasaṃvego tādisena kalyāṇamittasannissayena buddhasāsane pabbajitvā patirūpakammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto ñāṇassa paripākagatattā nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.63-67) –
肤色如黄金的正自觉者,供养的领受者;
我供养了足果给正在街道上行进的(佛陀)。
九十一劫以前,那时我供养了果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, pādaphalaṃ adāsahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六通之后,以道之乐与果之乐度日。有一天,他正在那片森林道场中把握、思择那位督导精进的长老为了比丘们而宣说的精勤修行——巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā maggasukhena phalasukhena vītināmento ekadivasaṃ padhānapariggāhakena therena tasmiṃ araññāyatane bhikkhū uddissa vuttaṃ padhānānuyogaṃ pariggaṇhanto –
谁的诸根已寂静,如马被御者善调伏?
断我慢、无漏、如如者,诸天神也羡慕谁?巴利
‘‘Kassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi kassa pihayanti tādino.
“ 我的诸根已经达到寂静,就像被御马者调伏好的马。
已经断除我慢、没有烦恼漏的如如者,连天神也羡慕我。”巴利
‘‘Mayhindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi mayhaṃ pihayanti tādino’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
它的意思是:在这片森林住处中安住的比丘们当中,是哪一位比丘——不论他是长老、新学还是中间阶段——诸根以心为第六,已经像被善巧御者驯好的马一样,达到了寂静、调伏、不再被牵动的状态?是哪一位因为断除了九种慢而安住,所以是已断慢者;因为四种漏都不存在,所以是无漏者;因为对可喜等境界达到了如如不动的特质,所以是如如者——连天神都羡慕他,人们也因为他展现出的正确修行等而恭敬地向往他。巴利
Tassattho – imasmiṃ araññāyatane vasantesu bhikkhūsu kassa bhikkhuno therassa vā navassa vā majjhimassa vā chekena sārathinā sudantā assā viya manacchaṭṭhāni indriyāni samathaṃ dantabhāvaṃ nibbisevanabhāvaṃ gatāni. Kassa navavidhampi mānaṃ pahāya ṭhitattā pahīnamānassa catunnampi āsavānaṃ abhāvena anāsavassa iṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattiyā tādino devāpi pihayanti manussāpi sammāpaṭipattidassanādinā ca ādarena patthentīti.
在这首偈颂里,前半问的是证得不来道。因为不来者已经断了欲贪和瞋恚,所以他的诸根已经达到寂静、不受扰动。后半说的是证得阿拉汉道,因为阿拉汉被称为已断慢者、无漏者、如是者。巴利
Tattha ca gāthāyaṃ purimaḍḍhena anāgāmimaggādhigamo puṭṭho, anāgāminopi hi indriyāni pahīnakāmarāgabyāpādatāya samathaṃ nibbisevanataṃ gatāni honti. Itarena arahattamaggapaṭilābho, arahā hi ‘‘pahīnamāno anāsavo tādī’’ti ca vuccati.
这时,具寿梵摩离回应了精进摄持者所说的那首偈颂——“谁的诸根”。为了结合自身来说明其中的含义,他又用第二首偈颂“我的诸根”等作了回答。其中,“我的诸根”就是指我的眼等诸根。其余部分和前面所说的一样。巴利
Athāyasmā brahmāli padhānapariggāhakena vuttaṃ ‘‘kassindriyānī’’ti gāthaṃ paccanubhāsi. Tadatthaṃ attūpanāyikavasena vissajjento ‘‘mayhindriyānī’’tiādikāya dutiyagāthāya aññaṃ byākāsi, tattha mayhindriyānīti mama cakkhādīni indriyāni. Sesaṃ vuttanayameva.
摩伽罗阇长老偈的注释巴利
4. Mogharājattheragāthāvaṇṇanā
“皮肤恶、心善妙”是具寿摩伽罗阇长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里也积集了善根。在莲华上佛世尊的时代,他出生在一个良家,长大后,有一天在导师面前听法,看见世尊把一位穿着粗劣袈裟的比丘列为粗衣行者的首位,就心生向往,发愿要得到那个位置。此后他在一次次投生中修积福德。到了见义佛世尊的时代,他出生在婆罗门家,精通婆罗门的各种学问和技艺,并教导婆罗门青年这些学问技艺。有一天,他看见见义佛世尊被比丘僧团围绕而行,心生净信,以五处着地的方式顶礼,把合掌举到头顶,用“凡有色身的众生”等六首偈颂赞叹,然后盛满一器蜂蜜献上。世尊接受了蜂蜜,并作了随喜开示。巴利
Chavipāpakacittabhaddakāti āyasmato mogharājattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tattha tattha bhave puññāni karonto atthadassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato brāhmaṇamāṇave vijjāsippāni sikkhāpento ekadivasaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā ‘‘yāvatā rūpino sattā’’tiādinā chahi gāthāhi abhitthavitvā bhājanaṃ pūretvā madhuṃ upanāmesi. Satthā madhuṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ akāsi.
他凭着这份善业,在天界和人间流转。到了迦叶世尊的时代,他做了担薪王的大臣。国王派他带一千人去迎请世尊,他到了世尊跟前,听法就生起了信心,于是出家,修了两万年的沙门法。从那里命终之后,在整整一佛的间隔期间,他都只在善趣里转生。到了现在这尊佛出世的时候,他出生在一个婆罗门家庭,取名摩伽罗阇,在婆和利婆罗门门下学成了技艺。后来他生起了悚惧和厌离,就出家做了苦行者,带着一千个苦行同伴,和阿耆多等人一起被派到世尊跟前。他在这些人中排第十五,向佛陀提问,问题解答完毕时,就证得了阿拉汉果。因此《譬喻》里这样说(apa. thera 1.4.64-83)——巴利
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kaṭṭhavāhanassa nāma rañño amacco hutvā tena satthu ānayanatthaṃ purisasahassena pesito satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā tato cuto ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā mogharājāti laddhanāmo bāvarībrāhmaṇassa santike uggahitasippo saṃvegajāto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tāpasasahassaparivāro ajitādīhi saddhiṃ satthu santikaṃ pesito tesaṃ pannarasamo hutvā pañhe pucchitvā pañhavissajjanapariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.4.64-83) –
见义佛世尊,无师自悟,莫能胜者,
为比丘僧团所围绕,行于市街之上。
被弟子们团团围住,我从家里走了出去。
我出去后,在那里见到了世间导师。
向正自觉者顶礼之后,把合掌举到头顶;
我令自心净信后,赞叹世间导师。
凡有色之众生,或无色者,或无想者——
这一切全都汇入你的智慧之中。
有人用细孔的渔网把水域围起来;
凡是水里的众生,它们都待在网里面。
凡是有思的,无论有色还是无色,
这一切全都汇入你的智慧之中。
你救拔了这世间,它被黑暗所笼罩;
他们听了你的法之后,就渡过了疑惑之流。
在这被无明遮住、被黑暗笼罩的世间,
当你的智慧闪耀时,黑暗就被摧毁了。
你是所有人的眼睛,能驱散浓重的黑暗;
听了你的法之后,许多人就得到寂灭。
伟大的勇士亲手接了过来,这位大仙人。
那位一切知者受用完之后,就升上空中,飞向虚空。
导师站在虚空中,是见义佛,人中之雄,
为了让我心生净信,他说了这些偈颂。
通过这个,智慧得到了赞叹,最胜佛陀也得到了称赞。
以彼净信心故,他不堕恶趣。
他将五百次成为转轮王;
他将在人间行使无可计量的小国王权。
他将成为一位通晓吠陀、持诵不忘的诵经者,彻底通达三部吠陀。
他将于乔达摩世尊的教法中出家。
他将用智慧去洞察那甚深微妙的义理;
他将名叫摩伽罗阇,成为导师的声闻弟子。
具足三明,所作已办,漏尽。
乔达摩将把他安立在商队导师中最上首的位置。
舍弃了人间的束缚,斩断了存在的系缚;
遍知一切漏,我安住于无漏;
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Atthadassī tu bhagavā, sayambhū aparājito; Bhikkhusaṅghaparibyūḷho, rathiyaṃ paṭipajjatha. ‘‘Sissehi samparivuto, gharamhā abhinikkhamiṃ; Nikkhamitvānahaṃ tattha, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Abhivādiya sambuddhaṃ, sire katvāna añjaliṃ; Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, santhaviṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Yāvatā rūpino sattā, arūpī vā asaññino; Sabbe te tava ñāṇamhi, anto honti samogadhā. ‘‘Sukhumacchikajālena, udakaṃ yo parikkhipe; Ye keci udake pāṇā, antojāle bhavanti te. ‘‘Yesañca cetanā atthi, rūpino ca arūpino; Sabbe te tava ñāṇamhi, anto honti samogadhā. ‘‘Samuddharasimaṃ lokaṃ, andhakārasamākulaṃ; Tava dhammaṃ suṇitvāna, kaṅkhāsotaṃ taranti te. ‘‘Avijjānivute loke, andhakārena otthaṭe; Tava ñāṇamhi jotante, andhakārā padhaṃsitā. ‘‘Tuvaṃ cakkhūsi sabbesaṃ, mahātamapanūdano; Tava dhammaṃ suṇitvāna, nibbāyati bahujjano. ‘‘Puṭakaṃ pūrayitvāna, madhukhuddamaneḷakaṃ; Ubho hatthehi paggayha, upanesiṃ mahesino. ‘‘Paṭiggaṇhi mahāvīro, sahatthena mahā isi; Bhuñjitvā tañca sabbaññū, vehāsaṃ nabhamuggami. ‘‘Antalikkhe ṭhito satthā, atthadassī narāsabho; Mama cittaṃ pasādento, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito; Tena cittappasādena, duggatiṃ so na gacchati. ‘‘Catuddasañca khattuṃ so, devarajjaṃ karissati; Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati. ‘‘Pañceva satakkhattuñca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ asaṅkheyyaṃ, mahiyā kārayissati. ‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Gotamassa bhagavato, sāsane pabbajissati. ‘‘Gambhīraṃ nipuṇaṃ atthaṃ, ñāṇena vicinissati; Mogharājāti nāmena, hessati satthu sāvako. ‘‘Tīhi vijjāhi sampannaṃ, katakiccamanāsavaṃ; Gotamo satthavāhaggo, etadagge ṭhapessati. ‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, chetvāna bhavabandhanaṃ; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他穿着粪扫衣。这粪扫衣特别具有三种粗劣:裁割粗劣、线粗劣、染色粗劣。因此,导师把他列为持粗劣衣者中的第一。后来,由于过去业力和未作护理的缘故,长老身上生起了疥疮、疮疱等病,并且越来越严重。他想:“坐卧处会被弄脏。”于是即使在冬季,也在摩揭陀国的田地上铺上稻草垫躺着。有一天,他前去拜见导师,顶礼之后坐在一边。导师以亲切问候的方式,用第一首偈颂问道:“皮肤恶……”等等。巴利
Arahattaṃ pana patvā satthalūkhaṃ suttalūkhaṃ rajanalūkhanti visesena tividhenapi lūkhena samannāgataṃ paṃsukūlaṃ dhāresi. Tena naṃ satthā lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Aparabhāge purimakammappaccayā parihārassa akaraṇato therassa sarīre daddupīḷakādīni uppajjitvā vaḍḍhiṃsu. So ‘‘senāsanaṃ dussatī’’ti hemantepi magadhakkhettesu palālasanthārāni attharitvā seti. Taṃ ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnaṃ satthā paṭisanthāravasena ‘‘chavipāpakā’’tiādinā paṭhamagāthāya pucchi.
207 207. 其中,“皮肤恶劣”是指因为癣、疥、疮等导致皮肤破裂,所以是皮肤下劣、皮肤败坏。“善妙心”是指通过断除一切烦恼、修习梵住,而拥有善心、美好心。“Mogharājā”是对他的称呼。“恒常专注”是指以最上果定,恒常、不间断地保持心专注。“冬季寒冷时节的夜晚”是指冬季寒冷时节的夜晚。这里用的是表示持续关联的业格。也有巴利读法作“hemantikā sītakālarattiyo”,其中“hemantikā”的意思是属于冬季的、包含在冬季里的。“比丘,你是谁”:比丘,你是谁?当你处于这种状态——别人为你准备好住处却不给予,你也不进入僧团住处时,你会怎么办?也就是导师问:“在所说的寒冷时节,你要怎样维持这个身体?”长老被这样问后,便向导师说明这件事——巴利
207. Tattha chavipāpakāti daddukacchupīḷakāhi bhinnacchavibhāvato hīnacchavika duṭṭhacchavika . Cittabhaddakāti anavasesakilesappahānena brahmavihārasevanāya ca bhaddacitta sundaracitta. Mogharājāti tassa ālapanaṃ. Satataṃ samāhitoti aggaphalasamādhinā niccakālaṃ abhiṇhaṃ samāhitamānaso. Hemantikasītakālarattiyoti hemantasamaye sītakālarattiyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. ‘‘Hemantikā sītakālarattiyo’’tipi pāḷi. Tattha hemantikāti hemantogadhā hemantapariyāpannāti attho. Bhikkhu tvaṃ sīti bhikkhu ko tvaṃ asi, evaṃbhūto paresu tava senāsanaṃ katvā adentesu saṅghikañca senāsanaṃ apavisanto. Kathaṃ karissasīti yathāvutte sītakāle kathaṃ attabhāvaṃ pavattesīti satthā pucchi. Evaṃ pana puṭṭho thero satthu tamatthaṃ kathento –
摩揭陀国谷物丰收,一片丰足——我听到的是这样。
我像其他安乐而活的人一样,以稻草覆盖而卧——他说了这首偈颂。巴利
‘‘Sampannasassā magadhā, kevalā iti me sutaṃ; Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino’’ti. – gāthamāha;
这里,“sampannasassā”是指谷物已经成熟。“Magadhā”说的是摩揭陀国。所谓“Magadhā”,本来是指那些出身地方的王子们,他们居住的地方,按照习惯用法,就用复数形式称为“摩揭陀”。“kevalā”是指没有剩余、全部。“iti me sutaṃ”就是“我这样听闻”。这里说“听闻”,是针对我没有亲眼见到的地方而言。这就表明:在那样的时候,我可以在摩揭陀的任何地方居住。“palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino”是说:就像其他安乐生活的比丘,得到合适的住处,用美好的铺盖和覆盖物舒舒服服地躺着;同样,我也是在下面铺上稻草,上面和四周再用稻草盖住身体,就这样以稻草覆盖而睡,躺下休息——这显示了他对自己所得感到满足。巴利
Tattha sampannasassāti nipphannasassā. Magadhāti magadharaṭṭhaṃ vadati. Magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘magadhā’’tveva bahuvacanena vuccati. Kevalāti anavasesā. Iti me sutanti evaṃ mayā sutaṃ. Tattha yo adiṭṭho padeso, tassa vasena sutanti vuttaṃ. Tena edise kāle magadhesu yattha katthaci mayā vasituṃ sakkāti dasseti. Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvinoti yathā aññe sukhajīvino bhikkhū senāsanasappāyaṃ laddhā sundarehi attharaṇapāvuraṇehi sukhena sayanti, evaṃ ahampi palālasanthārameva heṭṭhā santharitvā upari tiriyañca palālacchadaneneva chāditasarīratāya palālacchannako seyyaṃ sayiṃ, seyyaṃ kappesinti attano yathālābhasantosaṃ vibhāveti.
5. 毗舍佉般遮罗子长老偈颂的注释巴利
5. Visākhapañcālaputtattheragāthāvaṇṇanā
“不自高、不贬低他人”这首偈颂,是尊者毗舍佉·般遮罗子说的。他是怎么来的呢?他在过去诸佛那里积攒过善根,一世又一世地积累着能导向解脱的福业。距今十四劫之前,他投生在一个边地村庄的穷苦人家。长大懂事以后,有一天,他跟着村里的人一起进森林找果子,在那里看见了一位独觉佛,心里生起清净的信心,就把藤蔓上的果子供养了出去。凭着这份福业,他在天界和人间辗转受生。到了现在这位佛陀出世的时代,他投生在摩揭陀国一个曼达利卡王族家里,取名毗舍佉。因为他是般遮罗国王女儿的儿子,后来大家就叫他般遮罗子。父亲去世后,他继承了王位。世尊来到他村子附近时,他前去拜见世尊,听完法后生起信心,就出家了,跟着世尊一起到了舍卫城。他修起观法,没多久就证得了六种神通。因此,《譬喻》里这样说——巴利
Naukkhipe no ca parikkhipe pareti āyasmato visākhassa pañcālaputtassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito cuddase kappe paccantagāme daliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ phalapariyesanaṃ carantehi tasmiṃ gāme manussehi saddhiṃ araññaṃ gato tattha ekaṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānaso valliphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe maṇḍalikarājakule nibbattitvā visākhoti laddhanāmo pañcālarājadhītuyā puttabhāvato pacchā pañcālaputtoti paññāyittha. So pitari mate rajjaṃ kārento satthari attano gāmasamīpagate satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā satthārā saddhiṃ sāvatthiṃ gato vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.39.31-36) –
那时,所有的人都聚集在一起,一同走进了森林。
他们寻找果实,就在那时得到了果实。
在那里,我亲眼见到了正自觉者、无师自悟者、无人能胜者;
我以清净的心和欢喜的心,供养了蔓藤果。
距今第十四劫,我当时布施了果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Sabbe janā samāgamma, agamiṃsu vanaṃ tadā; Phalamanvesamānā te, alabhiṃsu phalaṃ tadā. ‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ; Pasannacitto sumano, valliphalamadāsahaṃ. ‘‘Catuddase ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得六神通后,因为悲悯亲族,回到了自己的出生地。那里的人来亲近长老,时常听法。有一天,他们问:“尊者,具足几种条件,才算是说法者?”他们这样请教说法者的特征。长老就为他们讲说说法者的特征:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā thero ñātīnaṃ anukampāya jātibhūmiṃ agamāsi. Tattha manussā theraṃ upasaṅkamitvā kālena kālaṃ dhammaṃ suṇantā ekadivasaṃ ‘‘katihi nu kho, bhante, aṅgehi samannāgato dhammakathiko hotī’’ti dhammakathikalakkhaṇaṃ pucchiṃsu. Thero tesaṃ dhammakathikalakkhaṇaṃ kathento –
不要抬高自己,也不要贬低别人;不要轻视已经到达彼岸的人,也不要辱骂他;
不在大众中自赞,不掉举,说话有节制,具足善行。巴利
‘‘Na ukkhipe no ca parikkhipe pare, na okkhipe pāragataṃ na eraye; Na cattavaṇṇaṃ parisāsu byāhare, anuddhato sammitabhāṇi subbato.
“ 能看透极微细、极精妙之义理,心智善巧,言行谦下;
跟随诸佛所修习的戒行、具足戒德的人,涅槃对他确实并不难得。”巴利
‘‘Susukhumanipuṇatthadassinā, matikusalena nivātavuttinā; Saṃsevitabuddhasīlinā, nibbānaṃ na hi tena dullabha’’nti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在此,不抬高自己,即不应抬高自己,不应以出身等、以博学等赞叹自己。不贬低他人,即对他人,同样不应以出身等去贬低、去限定而后抛弃,也不应以毁损他人功德的方式去贬低。不轻视他人,应这样连接理解:不应以羞辱的方式轻视他人,即不应把他人置于低处而使人看轻,不应使人羞愧。有些人读作“不抬高”,其义也是如此。已达彼岸者:他像已到轮回彼岸一样,已由明而达彼岸,是漏尽者、三明者或六神通者,不应去冲撞、冒犯、触怒他。不应在众人中谈论自己的称誉:怀着想要利养、恭敬、名声的心,不应在刹帝利等大众中谈论自己的称誉和功德。不掉举,即远离掉举;因为掉举的人说的话,别人不会接受。言辞有节,即正确地、有分寸地说话,意思是习惯于在适当的时候,说有所根据、有限度、且与义利相应的话;若说得与此不同,他的话就不可取。善戒者,即戒行美好、具足戒德。应把“siyā”这个动词引来配合理解。巴利
Tattha na ukkhipeti attānaṃ na ukkhipeyya, jātiādīhi bāhusaccādīhi ca attukkaṃsanaṃ na kareyya. No ca parikkhipe pareti pare parapuggale teheva jātiādīhi no parikkhipe paricchinditvā na khipeyya guṇaparidhaṃsanavasena vā na khipeyya. Na okkhipe pare iccevaṃ sambandho. Pare ojjhāpanavasena na okkhipe heṭṭhato katvā pare na olokāpeyya, na ojjhāpeyyāti attho. ‘‘Na ukkhipe’’ti keci paṭhanti, so evattho. Pāragatanti saṃsārapāraṃ viya vijjāya pāraṃ gataṃ khīṇāsavaṃ tevijjaṃ chaḷabhiññaṃ vā na eraye na ghaṭṭaye na āsādeyya. Na cattavaṇṇaṃ parisāsu byāhareti attano vaṇṇaṃ guṇaṃ lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno khattiyaparisādīsu na bhāseyya. Anuddhatoti uddhaccarahito. Uddhatassa hi vacanaṃ nādiyanti. Sammitabhāṇīti sammadeva mitabhāṇī, kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasañhitameva vācaṃ bhāsanasīloti attho. Ito aññathā vadantassa vacanaṃ agahaṇīyaṃ hoti. Subbatoti sundaravato sīlasampanno. ‘‘Siyā’’ti kiriyāpadaṃ ānetvā yojetabbaṃ.
长老这样简要地讲完说法者的特征之后,确定这些功德确实存在于自己身上,又知道大众对他生起了越来越强的净信,为了说明“像这样一位依止于解脱处的说法者,涅槃并不难证得,其实是很容易证得的”,便说出以“能洞察极微细精妙之义”开头的第二首偈颂。它的含义和前面所说的一样。巴利
Evaṃ thero saṅkhepeneva dhammakathikalakkhaṇaṃ vatvā tesaṃ guṇānaṃ attani labbhamānataṃ adhimuccitvā bhiyyosomattāya abhippasannaṃ mahājanaṃ ñatvā ‘‘evaṃvidhassa dhammakathikassa vimuttāyatanasannissitassa na nibbānaṃ dullabhaṃ, atha kho sulabhamevā’’ti dassento ‘‘susukhumanipuṇatthadassinā’’ti dutiyagāthamāha. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.
小迦长老偈颂注释巴利
6. Cūḷakattheragāthāvaṇṇanā
孔雀鸣叫,有美丽的顶冠、美丽的羽毛——这是具寿小迦罗长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老同样在过去诸佛那里积下了善行,在一次次轮回中积累趋向解脱的善业。从那时起三十一劫之前,在尸弃佛世尊的时代,他出生在一个好家庭里,长大后有一天见到导师,心生净信,就供养了伞盖、树叶和果实。他凭着这份福业,在天界和人间流转,直到现在佛陀出世的时代,出生在王舍城的一个婆罗门家庭,取名小迦罗。长大后,在调伏财护象的时候,他对导师生起了净信,出家修行沙门法,住在因陀娑罗窟。有一天,他坐在窟洞口,眺望摩揭陀的田野。就在那时,雨季的乌云布满天空,发出深沉而甜美的雷声,百重千重的云层像安阇那山的峰顶一样,下起了雨。孔雀群听到雷声,欢喜踊跃,发出啾啾的鸣叫,在各处一边跳舞一边游走。长老住在窟中,被云和风不断吹拂,身上的尘垢渐渐除去,身体获得轻安。借着时节适宜,他的心变得专一,进入了禅修业处的轨道。他明白这个因缘后,就以赞叹时节等方式激励自己修行,说道:巴利
Nadanti morā susikhā supekhuṇāti āyasmato cūḷakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso chattapaṇṇiphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā cūḷakoti laddhanāmo vayappatto dhanapāladamane satthari laddhappasādo pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto indasālaguhāyaṃ vasati, so ekadivasaṃ guhādvāre nisinno magadhakkhettaṃ olokesi. Tasmiṃ khaṇe pāvusakālamegho gambhīramadhuranigghoso satapaṭalasahassapaṭalo añjana sikharasannikāso nabhaṃ pūretvā pavassati, mayūrasaṅghā ca meghagajjitaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭhā kekāsaddaṃ muñcitvā tattha tattha padese naccantā vicaranti. Therassapi āvāsagabbhe meghavātaphassehi apagatadhammattā passaddhakarajakāye kallataṃ patte utusappāyalābhena cittaṃ ekaggaṃ ahosi, kammaṭṭhānavīthiṃ otari, so taṃ ñatvā kālasampadādikittanamukhena attānaṃ bhāvanāya ussāhento –
孔雀在鸣叫,它们头冠美丽、羽毛美丽,颈项是漂亮的深蓝色,面容美丽,鸣声优美。
这片大地也长满青翠嫩草,水四处漫流,天空中布满了美丽的云彩。巴利
‘‘Nadanti morā susikhā supekhuṇā, sunīlagīvā sumukhā sugajjino; Susaddalā cāpi mahāmahī ayaṃ, subyāpitambu suvalāhakaṃ nabhaṃ.
“ 你相貌端正,内心喜悦,适合修禅;你出离精进,在佛陀的教法中真是善哉。
你应当触证那极其纯净洁白、微妙、极难见到的无上不死之境。”巴利
‘‘Sukallarūpo sumanassa jhāyataṃ, sunikkamo sādhu subuddhasāsane; Susukkasukkaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ, phusāhi taṃ uttamamaccutaṃ pada’’nti. –
他说了两首偈颂。巴利
Dve gāthā abhāsi.
在这里,孔雀们发出鸣叫。它们头顶长着美丽的冠羽,所以叫“美冠”;身上长着各种颜色、许多美好善妙的尾羽,所以叫“美羽”;脖子如青莲色那样美丽青色,所以叫“美青颈”;面容美丽,所以叫“美面”;叫声悦耳,所以叫“美鸣”。这些有冠羽的孔雀发出与六音相应的kekā声,啼叫着。大地也青草丰美,这片大地有美好的绿草。水遍满:因为刚下过雨,到处水流溢满,所以叫善遍满水、水扩展;也可以读作“善净水”,意思是极为清净的水。云在空中极美丽:这片虚空被宛如青莲花瓣的美丽云彩从四周遍满而住,所以叫云在空中极美丽。巴利
Tattha nadanti morā susikhā supekhuṇā, sunīlagīvā sumukhā sugajjinoti ete matthake uṭṭhitāhi sundarāhi sikhāhi samannāgatattā susikhā, nānāvaṇṇehi anekehi sobhanehi bhaddakapiñchehi samannāgatattā supekhuṇā, rājīvavaṇṇasaṅkāsāya sundarāya nīlavaṇṇāya gīvāya samannāgatattā sunīlagīvā, sundaramukhatāya sumukhā, manuññavāditāya sugajjino, morā sikhaṇḍino chajjasaṃvādī kekāsaddaṃ muñcantā nadanti ravanti. Susaddalā cāpi mahāmahī ayanti ayañca mahāpathavī susaddalā sundaraharitatiṇā. Subyāpitambūti abhinavavuṭṭhiyā tahaṃ tahaṃ vissandamānasalilatāya suṭṭhu byāpitajalā vitatajalā. ‘‘Susukkatambū’’tipi pāṭho, suvisuddhajalāti attho. Suvalāhakaṃ nabhanti idañca nabhaṃ ākāsaṃ nīluppaladalasannibhehi samantato pūretvā ṭhitehi sundarehi valāhakehi meghehi suvalāhakaṃ.
你现在因为时节适宜,得到了极好的、适合修行的状态,心不被五盖覆盖,所以心意美好。瑜伽行者以所缘观和特相观修禅时,你这样修禅,就在正自觉者的教法里成了善精进者。……“不动之境”:这样修禅的人,在善慧的正自觉者教法中善精进之后,因戒行极清净而极净,因自性清净、一切杂染都不成为其行境而净,因是微细智慧的行境而微细,因极其深奥而难见,因殊胜、最上而无上,因恒常的自性而不动。那不动之境就是涅槃。你要以自身现证去触证它,通过正确的修行去证悟它。巴利
Sukallarūposumanassa jhāyatanti idāni utusappāyalābhena suṭṭhu kallarūpo kammaniyasabhāvo tvaṃ, nīvaraṇehi anajjhārūḷhacittatāya sundaramanassa yogāvacarassa yaṃ ārammaṇūpanijjhānavasena lakkhaṇūpanijjhānavasena ca jhāyataṃ. Sunikkamo…pe… accutaṃ padanti evaṃ jhāyanto ca sādhu subuddhassa sammāsambuddhassa sāsane sundaranikkamo hutvā suparisuddhasīlatāya susukkaṃ, visuddhasabhāvatāya sabbassapi saṃkilesassa gocarabhāvānupagamanato sukkaṃ, nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇaṃ, paramagambhīratāya sududdasaṃ, paṇītabhāvena seṭṭhabhāvena ca uttamaṃ, niccasabhāvatāya accutaṃ padaṃ taṃ nibbānaṃ phusāhi attapaccakkhakaraṇena sammāpaṭipattiyā sacchikarohīti.
长老就这样一边教诫自己,一边因为得到适宜的气候而心得安定,于是加紧修观,最终证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Evaṃ thero attānaṃ ovadantova utusappāyalābhena samāhitacitto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.39.37-42) –
就像燃烧的甘尼迦树,又像十五的满月;
我见到了如同燃烧的灯树一般的世间导师。
我拿起芭蕉果,献给了导师。
我满心清净欢喜,顶礼之后便离开了。
从这一劫往前数三十一劫的时候,那时我供养了果物;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Kaṇikāraṃva jalitaṃ, puṇṇamāyeva candimaṃ; Jalantaṃ dīparukkhaṃva, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Kadaliphalaṃ paggayha, adāsiṃ satthuno ahaṃ; Pasannacitto sumano, vanditvāna apakkamiṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果之后,回顾自己的修行历程,心中生起喜悦和满足,就以“孔雀鸣叫”等偈颂来回应。这就是他的证悟宣言。巴利
Arahattaṃ pana patvā thero attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto ‘‘nadanti morā’’tiādinā tāyeva gāthā paccudāhāsi. Tenassa idameva aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
7. 无匹长老偈颂注疏巴利
7. Anūpamattheragāthāvaṇṇanā
“欢喜与来到的心”这些偈颂,是尊者无匹长老所说的。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善行,在一次次轮回中积累趋向解脱的福德。从那时起三十一劫之前,他出生在一户良家,长大后,有一天看见一位名叫莲花的独觉佛在街上托钵乞食,心里生起清净的信心,就用无忧花供养。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这位佛陀出世的时代,出生在憍萨罗国一个低贱家族里,因为相貌殊胜而得到“无匹”这个名字。成年后,由于具足善根条件,他舍弃欲乐出家,修习观禅,住在森林里。可他的心却向外跑到色声等所缘上去,业处因此退转。长老为了调伏这颗四处奔跑的心——巴利
Nandamānāgataṃ cittāti āyasmato anūpamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ padumaṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ rathiyaṃ disvā pasannamānaso aṅkolapupphehi pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe ibbhakule nibbattitvā rūpasampattiyā anūpamoti laddhanāmo vayappatto upanissayasampannatāya kāme pahāya pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto araññe viharati. Tassa cittaṃ bahiddhā rūpādiārammaṇesu vidhāvati. Kammaṭṭhānaṃ parivaṭṭati. Thero vidhāvantaṃ cittaṃ niggaṇhanto –
那颗怀着喜悦傲慢而来的心,却像被架上了刺桩。
你正是朝着那个方向走去,走向那根尖刺和刑具。巴利
‘‘Nandamānāgataṃ cittaṃ, sūlamāropamānakaṃ; Tena teneva vajasi, yena sūlaṃ kaliṅgaraṃ.
“ 此心我称之为染心,亦称之为诳心;
汝今幸得难遇之师,莫令我陷于无益。”巴利
‘‘Tāhaṃ cittakaliṃ brūmi, taṃ brūmi cittadubbhakaṃ; Satthā te dullabho laddho, mānatthe maṃ niyojayī’’ti. –
他用这两首偈颂来教导。巴利
Imāhi dvīhi gāthāhi ovadi.
在这里,“带着喜悦与欢喜的心”是指带着喜悦、欢喜而生起的心,也就是已经生起的欢喜心。“如同被插在刺上”:因为它是苦生起的地方,像刺一样,所以称为“刺”;在那么长的时间里,被业和烦恼安置到一个个存在中去。“你总是随着那刺和朽木走”:在被称作刺的种种存在里,在被称作朽木、能刺伤人的种种五欲对象里,你这怀有恶念的心啊,一次又一次地跟着去,总是到达那些地方,却看不出那对自己没有好处、只有损害。巴利
Tattha nandamānāgataṃ cittāti nandamāna abhinandamāna citta abhinandamānaṃ āgataṃ uppannaṃ . Sūlamāropamānakanti dukkhuppattiṭṭhānatāya sūlasadisattā sūlaṃ taṃ taṃ bhavaṃ kammakilesehi ettakaṃ kālaṃ āropiyamānaṃ. Tena teneva vajasi, yena sūlaṃ kaliṅgaranti yattha yattha sūlasaṅkhātā bhavā kaliṅgarasaṅkhātā adhikuṭṭanakā kāmaguṇā ca tena teneva, pāpacitta, vajasi, taṃ tadeva ṭhānaṃ upagacchasi, attano anatthaṃ na sallakkhesi.
我把那称为“心的罪人”,因为心处于放逸的状态,所以我说它是心的罪人、心的祸害。我再三地说它、讲它,说它是“心的恶徒”——因为名为心的这个相续,本来对自己很有帮助,却带来无益,所以叫“心的恶徒”。也有人读作“心的恶运”,意思是:名为心的这个东西,是不祥的、福薄的。若问:“为什么这样说?”回答说:“你已经得到了难得的导师,不要让我从事于无益之事。”即使经过不可计数的劫,世间也可能没有佛陀出世;即使导师出现了,得到人身、生起信心等也依然难得;即便得到了这些,导师也还是难得。这样难得的导师,如今你已得到了。得到之后,莫要让我转向那些于现世和来世都无益、有害、带来痛苦的不善法。长老就这样教诫自己的心,不断增长观,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说——巴利
Tāhaṃ cittakaliṃ brūmīti taṃ tasmā pamattabhāvato cittakaliṃ cittakālakaṇṇiṃ ahaṃ kathayāmi. Punapi taṃ brūmi kathemi cittadubbhakaṃ cittasaṅkhātassa attano bahūpakārassa santānassa anatthāvahanato cittadubbhiṃ. ‘‘Cittadubbhagā’’tipi paṭhanti. Cittasaṅkhātaalakkhikaappapuññāti attho. Kinti brūhīti ce? Āha ‘‘satthā te dullabho laddho, mānatthe maṃ niyojayī’’ti. Kappānaṃ asaṅkhyeyyampi nāma buddhasuñño loko hoti, satthari uppannepi manussattasaddhāpaṭilābhādayo dullabhā eva, laddhesu ca tesu satthāpi dullabhoyeva hoti. Evaṃ dullabho satthā idāni tayā laddho, tasmiṃ laddhe sampatipi anatthe ahite āyatiñca anatthāvahe dukkhāvahe akusale maṃ mā niyojesīti. Evaṃ thero attano cittaṃ ovadanto eva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.37.16-19) –
那时,有一位名叫莲华的正觉者,住在质多山。
我见到了那位佛陀,那位无师自悟者、不可战胜者。
见八角枫树花开,我即采撷;
趋近正觉者,供养莲华胜者。
距今三十一劫前,我曾以花行供养。
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Padumo nāma sambuddho, cittakūṭe vasī tadā; Disvāna taṃ ahaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ. ‘‘Aṅkolaṃ pupphitaṃ disvā, ocinitvānahaṃ tadā; Upagantvāna sambuddhaṃ, pūjayiṃ padumaṃ jinaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
8. 避除长老偈颂的注释巴利
8. Vajjitattheragāthāvaṇṇanā
“流转长时”是避除长老的偈颂。它的来历是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善根,在一次次投生中不断积累福德。就在距今六十五劫之前,他出生在一个边地村庄,长大后成了林中修行者,四处游走。有一天,他看见一位名叫“寂静”的独觉佛,住在山洞里。他见到那位独觉佛的寂静之相,心里生起清净信心,就用瞻波迦花作了供养。凭着这份福德业,他在天界和人间流转投生,直到现在这位佛出世时,投生在憍萨罗国一个低种姓家庭里。从出生那天起,只要被女人抱在怀里,他就哭个不停。据说他是从梵天界命终后投生到这里的,因为受不了与女人接触,为了避开与女人接触,就得名叫“避除”。他长大后,看见世尊显现双神变,生起信心,出家修行,开始修观,当天就成了六神通具足者。因此,在《譬喻经》中说:巴利
Saṃsaraṃdīghamaddhānanti āyasmato vajjitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito pañcasaṭṭhime kappe ekasmiṃ paccantagāme nibbattitvā viññutaṃ patto vanacarako hutvā vicaranto ekadivasaṃ upasantaṃ nāma paccekabuddhaṃ pabbataguhāyaṃ viharantaṃ addasa. So tassa upasamaṃ disvā pasannamānaso campakapupphena pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe ibbhakule nibbatto jātadivasato paṭṭhāya mātugāmahatthaṃ gato rodati. Brahmalokato kira cavitvā idhāgato yasmā mātugāmasamphassaṃ na sahati, tasmā mātugāmasamphassavajjanato vajjitotveva nāmaṃ jātaṃ. So vayappatto satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tadaheva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.37.27-30) –
那位寂静的正觉者,住在山间。
我拿着一朵瞻波迦花,前去拜见那位人中至尊。
我怀着清净的信心和欢喜的心,那位无上的独觉佛。
我双手捧起,供养了那位不可战胜的圣者。
在六十五劫之前,我曾用那朵花来作供养;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Upasanto ca sambuddho, vasatī pabbatantare; Ekacampakamādāya, upagacchiṃ naruttamaṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, paccekamunimuttamaṃ; Ubho hatthehi paggayha, pūjayiṃ aparājitaṃ. ‘‘Pañcasaṭṭhimhito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他成就六神通之后,回忆起自己的宿世,因为对法生起悚惧——巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā attano pubbenivāsaṃ anussaritvā dhammasaṃvegena –
我在漫长的轮回里流转,在诸趣中反复辗转;
看不见圣谛的凡夫,就像瞎子一样。巴利
‘‘Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, gatīsu parivattisaṃ; Apassaṃ ariyasaccāni, andhabhūto puthujjano.
我不放逸,轮回已被摧毁;
一切趣已彻底断尽,如今再也不会有来生。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Tassa me appamattassa, saṃsārā vinaḷīkatā; Sabbā gatī samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti. – dve gāthā abhāsi;
在这里,“流转”就是指在轮回中不断漂泊,在各种生存状态里,因为执取和放下而一次又一次地奔走。“长时”是指在漫长的时间里,在无始的轮回中,那无法计量的时间。“诸趣”是指由于所造的善业和恶业,而投生到善趣或恶趣。“轮转”是指像被转动的水车一样回旋不停,以死亡和再次投生而一再地旋转。接着说明这种轮转的原因:“不见圣谛,如同盲目的凡夫。”意思是,凡夫不能用智慧之眼看见、不能证悟苦等四圣谛,正因为这样,被无明的黑暗所蒙蔽,所以成了“盲目”;又因为能生起众多等缘故,所以称为凡夫。他就是这样在诸趣中轮转。因此,世尊这样说道:巴利
Tattha saṃsaranti saṃsaranto, tasmiṃ tasmiṃ bhave ādānanikkhepavasena aparāparaṃ sandhāvanto. Dīghamaddhānanti cirakālaṃ anādimati saṃsāre aparimāṇakālaṃ. Gatīsūti sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ vasena sugatiduggatīsu. Parivattisanti ghaṭīyantaṃ viya paribbhamanto cavanupapajjanavasena aparāparaṃ parivattiṃ. Tassa pana parivattanassa kāraṇamāha ‘‘apassaṃ ariyasaccāni, andhabhūto puthujjano’’ti. Dukkhādīni cattāri ariyasaccāni ñāṇacakkhunā apassanto appaṭivijjhanto, tato eva avijjandhatāya andhabhūto puthūnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano honto gatīsu parivattisanti yojanā, tenevāha bhagavā –
比丘们,正是因为没有如实了知、没有透彻证悟四圣谛,我和你们才会在这漫长的时间里一直流转、轮回。巴利
‘‘Catunnaṃ , bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañcā’’ti (mahāva. 287; dī. ni. 2.155; saṃ. ni. 5.1091; netti. 114).
按照前面所说的方式,我过去还是凡夫的时候,如今依导师所教导的方法,不放逸地实践不放逸之行,把止观修行推到了顶点,并安住其中。所谓“轮回已被拔除”,是说众生因为这些业和烦恼而流转生死,所以它们被称为“轮回”;如今它们已被最上之道彻底断除,就像拔掉了芦苇一样,连根拔起,不复存在。所谓“一切趣已被断尽”,是说因为业与烦恼的轮转已被如此拔除,所以地狱等一切趣都已彻底断除、摧毁。正因如此,未来不会再受生。这就是这位长老所作的开悟自说。巴利
Tassa mayhaṃ vuttanayena pubbe puthujjanasseva sato idāni satthārā dinnanayena appamattassa appamādapaṭipattiyā samathavipassanābhāvanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhitassa. Saṃsārā vinaḷīkatāti saṃsaranti sattā etehīti ‘‘saṃsārā’’ti laddhanāmā kammakilesā aggamaggena samucchinnattā vigatanaḷā nimmūlā katā. Sabbā gatī samucchinnāti evaṃ kammakilesavaṭṭānaṃ vinaḷīkatattā nirayādikā sabbāpi gatiyo sammadeva ucchinnā viddhaṃsitā, tato eva natthi dāni āyatiṃ punabbhavoti idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
9. 散希塔长老偈颂的注释巴利
9. Sandhitattheragāthāvaṇṇanā
在绿叶辉映的阿说陀树下——这是散希塔长老的偈颂。这件事的由来是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里曾积集善根,生生世世不断累积福德。距今三十一劫前,尸弃世尊住世的时候,他是一个牧牛人。世尊般涅槃后,他去亲近一位长老,在那位长老面前听闻与佛陀功德相应的法,心生净信,就问:“世尊在哪里?”听说世尊已经般涅槃,他生起了无常想:“连这样大神力的诸佛也都要随无常而去,唉,诸行确实不恒常。”那位长老鼓励他去供养菩提树。于是他不时来到菩提树旁,开始修观,随念佛的功德,礼敬菩提树。由于这份福业,他在天界和人间流转,到如今这位佛陀出世时,投生在憍萨罗国一个富豪家庭,得名散希塔。成年后,他听到与无常相应的法,心生警策而出家,开始修观。因为他的智慧已经成熟,不久就证得六神通。他回忆自己的宿世,想起在尸弃世尊时代礼敬菩提、随念佛、获得无常想的那段经历,为了说明自己以那段经历为助缘而证得殊胜成就,便说了以下偈颂:巴利
Assatthe haritobhāseti āyasmato sandhitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle eko gopālako ahosi. So satthari parinibbute aññataraṃ theraṃ upasaṅkamitvā tassa santike buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā pasannamānaso ‘‘kuhiṃ bhagavā’’ti pucchitvā parinibbutabhāvaṃ sutvā ‘‘evaṃ mahānubhāvā buddhāpi nāma aniccatāvasaṃ gacchanti, aho saṅkhārā addhuvā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Taṃ thero bodhipūjāya ussāhesi. So kālena kālaṃ bodhirukkhasamīpaṃ gantvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā buddhaguṇe anussaranto bodhiṃ vandati. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe ibbhakule nibbattitvā sandhitoti laddhanāmo vayappatto aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ sutvā saṃvegajāto pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. So attano pubbenivāsaṃ anussaranto sikhissa bhagavato kāle bodhivandanaṃ buddhānussatiṃ aniccasaññāpaṭilābhañca anussaritvā tadupanissayena attano visesādhigamaṃ pakāsento –
在枝叶翠绿、闪着光泽的毕波罗树下,当树木长得茂盛时;
具念的我得到了一种佛随念。巴利
‘‘Assatthe haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape; Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhitthaṃ patissato.
“ 在三十一劫之前,那时我获得了那个想。
靠着那种想的威力,我达到了漏尽。”巴利
‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Tassā saññāya vāhasā, patto me āsavakkhayo’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Dve gāthā abhāsi.
这里,“在阿说他树下”是指阿说他树所在的地方。如今我们世尊的菩提树就是阿说他树,而在那个位置,当时尸弃世尊的菩提树是一棵白莲树,立在那里,所以因为那个地方是阿说他树的所在地,就说“在阿说他树下”。或者是因为它能给众生带来安稳。另一些人则说:“那位长老当时坐在阿说他树根下,因为修习佛随念而得到成就,所以他说‘在阿说他树下’。”“绿意盎然”:指像绿宝石一样颜色的绿叶在放光。“很好地生长了”:指生长得很好、扎根很牢固。也有人说,是指被浓密厚实、层层交叠的叶子和嫩叶覆盖,显得生长茂盛。“树”:就是树木。我获得了那与佛相关的单一之想,作为具念者:这里的“单一”,是指所缘属于佛这一类;也就是以“彼世尊确实是这样……”等方式生起的、与佛随念相应的想,因为忆念佛的功德而成为具念者之后,我获得了那种想。巴利
Tattha assattheti assatthaṭṭhānīye, yvāyaṃ etarahi amhākaṃ bhagavato bodhirukkho assattho, etassa ṭhāne tadā sikhissa bhagavato bodhirukkho puṇḍarīko ṭhitoti so assatthaṭṭhānīyatāya ‘‘assatthe’’ti vuttaṃ. Sattānaṃ assāsajananato vā. Apare pana ‘‘assattharukkhamūle nisīditvā tadā buddhānussatiyā bhāvitattā thero ‘assatthe’ti avocā’’ti vadanti. Haritobhāseti haritehi sāramaṇivaṇṇehi obhāsamāne. Saṃvirūḷhamhīti suṭṭhu virūḷhe suppatiṭṭhite, sughananicitapattapalāsapallavehi virūḷhasañchanneti ca vadanti. Pādapeti rukkhe. Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhitthaṃ patissatoti buddhārammaṇaṃ ārammaṇassa ekajātiyattā ekaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattaṃ buddhānussatisahagataṃ saññaṃ buddhaguṇānaṃ patipatisaraṇato patissato hutvā alabhiṃ.
那么,这个想是什么时候得到的?又是多久以前成就的?他说“从这第三十一劫”等等。也就是从现在的贤劫向上,到第三十一劫的时候。那个想,就是与佛随念相应的想;或者,那时看见诸佛的无常,随顺这种观察,我获得了一切行的无常想。依靠那个想的力量,就是以所说的那个想作为原因,把它作为近依止。我达到了漏尽,就是如今我证得了诸漏的灭尽。这些也正是这位长老的譬喻偈颂,正如《长老譬喻》(1.22.27-30)所说:巴利
Kadā pana sā saññā laddhā, kīvatāya siddhāti āha ‘‘ekatiṃse ito kappe’’tiādi. Ito bhaddakappato uddhaṃ ārohanavasena ekatiṃse kappe. Yaṃ saññanti yaṃ buddhānussatisahagataṃ saññaṃ, yaṃ vā buddhānaṃ aniccataṃ disvā tadanusārena sabbāsaṅkhāresu tadā aniccasaññaṃ alabhiṃ. Tassā saññāya vāhasāti tassā yathāvuttāya saññāya kāraṇabhāvena taṃ upanissayaṃ katvā. Patto me āsavakkhayoti idāni mayā āsavānaṃ khayo nirodho adhigatoti imāyeva ca imassa therassa apadānagāthāpi. Yathāha (apa. thera 1.22.27-30) –
自此上溯十三劫前,有位刹帝利,名曰达尼塔。
具足七宝,具大威力的转轮王。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Assatthe haritobhāse…pe… patto me āsavakkhayo. ‘‘Ito terasakappamhi, dhaniṭṭho nāma khattiyo; Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
1 2 3 4 5