第四品·鹿星长老偈颂的注释
2. 二集义注 · 292 段
鹿星长老偈颂的注释
1. Migasirattheragāthāvaṇṇanā
“自从我出家”这首偈颂,是具寿鹿星长老的偈颂。它的缘起是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善行,在一次次生命中不断培植福德。在迦叶世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大成人后,有一天见到世尊,心生净信,供养了八把吉祥草。凭着这一善业,他在天界与人间流转。到了现在这位佛陀出世时,他在憍萨罗国的一个婆罗门家中结生,因为出生时正逢鹿星宿,所以得名“鹿星”。成年后,他通晓婆罗门的各种学问和技艺,还学会了一种叫“尸头咒”的咒术。他修习这个咒术后,能用指甲敲击已死去达三年的死者的头骨,从而知道:“这个有情已经投生到某某地方了。”
Yatoahaṃ pabbajitoti āyasmato migasirattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto kusaṭṭhakaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gahetvā migasiranakkhattena jātattā migasiroti laddhanāmo vayappatto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato chavasīsamantaṃ nāma sikkhi, yaṃ parijappetvā tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukaṭṭhāne nibbatto’’ti jānāti.
他不想过在家生活,就出家做了游方者。靠着这门咒术,他受到世人尊敬和敬重,得到很多利养,四处游历。后来他来到舍卫城,走到世尊面前,炫耀自己的本事说:“乔达摩尊者,我知道死者投生的地方。”世尊问他:“那你是怎么知道的?”他说:“让人取来死者的头骨,我念诵咒语,用指甲敲击头骨,就能知道他们投生到地狱等各处。”于是世尊让人取来一位已经般涅槃的比丘的头盖骨,对他说:“你先说说这个头骨主人的去向。”他对那个头盖骨念咒、用指甲敲击,却既看不到边,也看不到底。这时世尊说:“游方者,你做不到吧?”他说:“让我再仔细看看。”他反复翻转查看,还是看不见。凭外道的咒术,怎么可能知道漏尽者的去向呢?这时,汗从他的头顶和腋下流了出来。他感到羞愧,默默站在一旁。世尊说:“游方者,你累了吧?”他说:“是的,我累了。我不知道这个人的去向,您应该知道吧?”世尊说:“我知道这个,还知道比这更高的。”接着又说:“他已经入般涅槃了。”游方者说:“请把这门法传给我。”世尊说:“那你就出家吧。”于是让他出家,先让他修止的业处,等他安住在禅那与神通之后,又教导他修观的业处。他修习观的业处,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
So gharāvāsaṃ anicchanto paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā taṃ vijjaṃ nissāya lokena sakkato garukato lābhī hutvā vicaranto sāvatthiṃ upagato satthu santikaṃ gantvā attano ānubhāvaṃ pakāsento – ‘‘ahaṃ, bho gotama, matānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti vatvā, ‘‘kathaṃ pana tvaṃ jānāsī’’ti vutte, ‘‘chavasīsāni āharāpetvā mantaṃ parijappetvā nakhena sīsaṃ ākoṭento nirayādikaṃ tehi tehi nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti kathesi. Athassa bhagavā parinibbutassa bhikkhuno sīsakapālaṃ āharāpetvā, ‘‘kathehi tāva tassa gatiṃ, yassidaṃ sīsakapāla’’nti āha. So taṃ kapālaṃ mantaṃ parijappetvā nakhena ākoṭetvā neva antaṃ na koṭiṃ passati. Atha satthārā, ‘‘na sakkosi paribbājakā’’ti vutte , ‘‘upaparikkhissāmi tāvā’’ti vatvā punappunaṃ parivattentopi na passateva. Bāhirakamantena hi khīṇāsavassa gatiṃ kathaṃ jānissati, athassa matthakato kacchehi ca sedo mucci. So lajjitvā tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Satthā ‘‘kilamasi paribbājakā’’ti āha. So ‘‘āma, kilamāmi, na imassa gatiṃ jānāmi, tumhe pana jānāthā’’ti. ‘‘Ahaṃ etaṃ jānāmi, ito uttaritarampi jānāmī’’ti vatvā ‘‘nibbānaṃ gato so’’ti āha. Paribbājako ‘‘imaṃ vijjaṃ mayhaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Tena hi pabbajā’’ti vatvā taṃ pabbājetvā paṭhamaṃ samathakammaṭṭhāne niyojetvā jhānābhiññāsu patiṭṭhitassa vipassanāya kammaṃ upadisi. So vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.56-60) –
对迦叶世尊,那位已尽梵行的婆罗门;
以净信之心、欢喜之意,我布施了八把吉祥草。
就在这一劫里,我布施了八把吉祥草。
我不曾知道什么是恶趣,这就是布施八把吉祥草的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kassapassa bhagavato, brāhmaṇassa vusīmato; Pasannacitto sumano, kusaṭṭhakamadāsahaṃ. ‘‘Imasmiṃyeva kappasmiṃ, kusaṭṭhakamadāsahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, kusaṭṭhakassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,在宣说自己的证悟时——
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
自从我于正等正觉教法中出家,
解脱而升,超越欲界。
‘‘Yato ahaṃ pabbajito, sammāsambuddhasāsane; Vimuccamāno uggacchiṃ, kāmadhātuṃ upaccagaṃ.
就在梵天神注视的时候,我的心从那之后解脱了。
我的解脱不可动摇,因为一切结缚都已灭尽——他诵出了这两首偈颂。
‘‘Brahmuno pekkhamānassa, tato cittaṃ vimucci me; Akuppā me vimuttīti, sabbasaṃyojanakkhayā’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这其中,从我在正自觉者的教法中出家那一刻起,也就是从出家之时起——所谓“在解脱时,我上升”,意思是:先从杂染那一方面,通过止与观而得到解脱,接着又因听闻清净法而提升起来。这样不断上升时,我就超越了欲界,以不来道彻底地越过了欲界。
Tattha yato ahaṃ pabbajito, sammāsambuddhasāsaneti yato pabhuti ahaṃ pabbajito buddhassa bhagavato sāsane, pabbajitakālato paṭṭhāya. Vimuccamāno uggacchinti saṃkilesapakkhato paṭhamaṃ tāva samathavipassanāhi vimuccamāno vodānadhammasavanena uṭṭhahiṃ. Evaṃ uggacchanto kāmadhātuṃ upaccagaṃ anāgāmimaggena accantameva kāmadhātuṃ atikkamiṃ.
梵天神注视着的时候,从那时起我的心解脱了。这里的梵天神,是指在天神世界中最为尊贵的佛陀世尊,以最胜之义称为梵天神。世尊以大悲心注视着:“这位良家子在我的教法中出家后,会怎样修行呢?”从证得不来道之后,再通过无上道的证得,我的心从一切杂染中彻底解脱了。“我的解脱不可动摇,因为一切结的灭尽”——因为心已经这样解脱,由于一切结的灭尽、彻底灭尽,所以我的解脱不可动摇——他这样宣告了自己的证悟。
Brahmuno pekkhamānassa, tato cittaṃ vimucci meti sadevakassa lokassa aggabhūtattā seṭṭhaṭṭhena brahmuno buddhassa bhagavato mahākaruṇāyogena ‘‘ayaṃ kulaputto mama sāsane pabbajitvā kathaṃ nu kho paṭipajjatī’’ti pekkhantassa tato anāgāmimaggādhigamato pacchā aggamaggādhigamena mama cittaṃ sabbasaṃkilesato accantameva mucci. Akuppāme vimuttīti, sabbasaṃyojanakkhayāti tathāvimuttacittattā eva sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayā parikkhayā iti evaṃ akuppā me vimuttīti aññaṃ byākāsi.
尸婆迦长老偈颂的注释
2. Sivakattheragāthāvaṇṇanā
“无常所制伏”是尊者尸婆迦长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位长老在过去诸佛那里修积过善行,在一次次生死轮回中不断积福。毗婆尸世尊在世时,他出生在一个良家,长大后有了见识。一天,他看见世尊为乞食而行走,心里生起净信,就接过钵,装满乳糜饭食供养世尊。凭着这福德业,他在天界和人间流转,到今佛出世时,出生在王舍城的一个婆罗门家庭,名叫尸婆迦。他成年后,在学问和技艺上都学有所成,因为内心倾向出离,便舍弃欲乐,出家做了游方者。四处游化之后,他亲近世尊,听了法,生起信心,于是出家,修观业处,不久就证得阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Aniccānigahakānīti āyasmato sivakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ passitvā pasannamānaso pattaṃ ādāya kummāsassa pūretvā adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbatti, sivakotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto vijjāsippesu nipphattiṃ gato nekkhammajjhāsayatāya kāme pahāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā vicaranto satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.117-121) –
“当毗婆尸大仙人游行乞食之时,
我看见钵是空的,就把它盛满了凝乳食品。
在第九十一劫,那时我布施了食物。
我从不知道恶趣是什么样,这就是那碗豆粥带来的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Esanāya carantassa, vipassissa mahesino; Rittakaṃ pattaṃ disvāna, kummāsaṃ pūrayiṃ ahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ bhikkhamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, kummāsassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他宣说阿拉汉智时:
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
屋宇无常,处处频频寻觅造屋者;
生生相续,屡屡受生皆是苦。
‘‘Aniccāni gahakāni, tattha tattha punappunaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.
造屋者,你已经被看穿了,你不会再造房子了。
你的所有椽子都已折断,柱子也已碎裂;
心已不再受任何界限束缚,就在此生当下便会彻底息灭——世尊说了这两首偈颂。
‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, thūṇikā ca vidālitā; Vimariyādikataṃ cittaṃ, idheva vidhamissatī’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,那些屋都是无常的;所谓“到处又再”,是指在每一种生命形态里一次又一次生起的屋,也就是身体这座屋子,它们不是涅槃,不安稳,短暂,只能存在很短的时间。“寻找造屋者”的意思是:为了寻找这座身体之屋的建造者,也就是那个像木匠一样的渴爱,而四处奔走这么长的时间。“生是苦,一次又一次”这一句,是说明寻找造屋者的原因。因为生总是和老、病、死混在一起,所以一次又一次地投生就是苦;而且只要还没见到那个造屋者,这种生就不会停止,所以才为了寻找他而奔走。这就是这段话的意思。
Tattha aniccāni gahakāni, tattha tattha punappunanti tasmiṃ tasmiṃ bhave punappunaṃ nibbattamānāni gahakāni attabhāvagehāni na nibbāni anavaṭṭhitāni ittarāni parittakālāni. Gahakāraṃ gavesantoti imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ pariyesanto ettakaṃ kālaṃ anuvicarinti adhippāyo. Dukkhā jāti punappunanti idaṃ gahakārakagavesanassa kāraṇavacanaṃ . Yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto vicarinti attho.
“造屋者,你已被看见”:现在,我用能看见你的圣道智眼,已经看见了造屋者你。“不再造屋”:你不会再在这轮回流转中,为我造作这称为有身的房屋,不会再造作了。“你的一切椽已毁”:你所有无余的烦恼之椽,都已被我毁坏。“柱也已断”:现在,你用来建造有身之屋的、名为无明的顶梁柱,也已碎裂。“心已离边际”:我的心已脱离限界,已证得未来不再生起的法性。因此,“即于此世,它便会完全消散”的意思是:就在这一生中,它将崩解,随着最后的心念息灭而彻底灭尽。
Gahakārakadiṭṭhosīti idāni pana yena so sakkā daṭṭhuṃ, tena ariyamaggañāṇacakkhunā gahakāraka diṭṭho asi. Puna gehanti puna imasmiṃ saṃsāravaṭṭe attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ na kāhasi na karissasi. Sabbā te phāsukā bhaggāti tava sabbā anavasesakilesaphāsukā mayā bhaggā. Thūṇikā ca vidālitāti idāni tayā kātabbassa attabhāvagehassa avijjāsaṅkhātā kaṇṇikā ca bhinnā. Vimariyādikataṃ cittanti mama cittaṃ vigatantaṃ kataṃ, āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpāditaṃ. Tato eva idheva vidhamissati imasmiṃyeva bhave viddhaṃsissati, carimakacittanirodhena nirujjhissatīti attho.
3. 优波婆那长老偈的注释
3. Upavāṇattheragāthāvaṇṇanā
“阿拉汉、善逝”是尊者优波婆那长老的偈颂。它的由来是什么呢?据说,在莲华上佛世尊的时代,他出生在一个贫苦家庭,成年之时,正值世尊般涅槃。当时,人们和天人、龙、金翅鸟、鸠槃荼、夜叉、乾闼婆一起,取来世尊的舍利,用七宝建了一座七由旬高的塔。他把自己洗净的上衣系在竹竿顶端做成旗帜,在那里作了供养。一位名叫阿毗三摩多的夜叉将军接过了那面旗。诸天神派他守护塔庙的供养,他便以看不见的身体在虚空中举着旗帜,绕塔右转三圈。他看见这一幕,内心更加充满净信。凭着这份福德之业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,得名优波婆那。长大后,在祇园精舍接受供养之际,他目睹了佛陀的威神力,生起净信,于是出家。他精进修观,证得阿拉汉果,成为具足六神通的圣者。因此,《譬喻》中说:
Arahaṃ sugatoti āyasmato upavāṇattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle daliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavati parinibbute tassa dhātuṃ gahetvā manussadevanāgagaruḷakumbhaṇḍayakkhagandhabbehi sattaratanamaye sattayojanike thūpe kate tattha sudhotaṃ attano uttarāsaṅgaṃ veḷagge ābandhitvā dhajaṃ katvā pūjaṃ akāsi. Taṃ gahetvā abhisammatako nāma yakkhasenāpati devehi cetiyapūjārakkhaṇatthaṃ ṭhapito adissamānakāyo ākāse dhārento cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ akāsi. So taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso ahosi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā upavāṇoti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.122-178) –
有一位名叫莲华上的胜者,已经彻底通达一切法。
犹如炽燃的火聚,正自觉者般涅槃。
大众聚集,供养如来;
筑造柴堆之后,将善逝的遗体抬起奉安。
做完遗体该做的事,就在那里把舍利收聚起来。
所有天与人,他们都建造了佛塔。
第一层是黄金做的,第二层是宝石做的;
第三层为白银所成,第四层为水晶所成。
在这里,第五者也是红宝石所成的。
第六层是玛瑙做的,上面全都是宝石。
柱子是宝石做的,栏杆是珍宝做的;
整座塔以纯金所造,向上高达一由旬。
“那时,诸天神聚集于彼处,一同商议:
我们也要为那位如如不动的世间护主建一座塔。
舍利并无各别,遗身聚为一体;
于此佛塔之上,我等当作覆罩。
天人们用七种宝物,又向上增加了一由旬。
塔高二由旬,驱散黑暗。
“那时,诸龙聚集彼处,一同商议;
人和天神们都造了那座佛塔。
愿我们不要放逸,连同诸天神都保持不放逸。
我们也要为那位如是的世间怙主建一座塔。
“帝青宝石、大青宝石,及光味摩尼宝珠。
把它们聚拢到一处后,覆盖在佛塔上。
整座佛塔全部都是宝石做成的,
那时,高达三由旬,能放出光明。
“金翅鸟们也聚到一起,那时共同商议;
人们、天神和龙,都供养了佛陀。
愿我们不要放逸,连同诸天神在内都不放逸;
我们也要为那位如如不动的世间怙主建造佛塔。
他们建造了纯以宝石所成的塔,并造了外覆;
他们又把佛塔加长了一由旬。
四由旬高的佛塔,光辉灿烂。
遍照一切方向,犹如升起的百光之日。
“鸠槃荼们也聚到一起,那时共同商议:
人、天,以及诸龙与金翅鸟。
他们各自为最胜佛陀建起了殊胜的塔。
愿我们不要放逸,愿连同天众在内的众生都不放逸。
我们也要为那位如如不动的世间之主建一座塔。
我们将以珍宝覆盖这高大的佛塔。
他们又将那宽广的佛塔增高了一由旬;
那时,高达五由旬的塔光辉照耀。
夜叉们聚集到那里,一起商议;
人类、天人、龙、金翅鸟和鸠槃荼。
他们各自为最胜佛建造了无上佛塔;
愿我们不要成为放逸的人,而要与诸天神一起保持不放逸。
我等亦当为如如不动的世间怙主起塔,
复以水晶覆此高广之佛陀塔。
他们又把这座长长的佛塔增加了一由旬。
那时,这座六由旬高的佛塔大放光明。
“乾闼婆们也聚到一起,那时共同商议:
人天龙王鸠槃荼,金翅鸟等亦复然。
所有人都建了佛塔,我们在这里却什么都没建。
我们也来为那位如如不动的世间怙主造一座塔。
他们造了七重栏楯之后,就制作了幢幡和伞盖。
那时,乾闼婆们造了一座纯金塔。
那时,佛塔高七由旬,光芒照耀。
日与夜都分辨不出来,那里永远是一片光明。
日月星辰的光辉都比不过它。
方圆一百由旬之内,连灯火也不亮了。
天神们安置的夜叉,名叫阿毗三摩多。
他把幢幡或者花环挂到更高处。
“他们看不见那个夜叉,只看见花环在往前走;
如此见后而行者,悉皆往生善趣。
“于教说怀有敌意者,以及于教法具足净信者;
人们想看到神通变化,就去供养那座塔。
“那时,在天鹅城,我是一名雇工;
见到欢喜的人群,我那时这样思惟。
世尊实为殊胜者,其界屋遍诸方;
此众欢喜作供养,行此奉事不厌足。
我也要为那位如如不动的世间怙主作供养。
我将于未来成为他法之继承者。”
我应当披上被洗衣人洗得干干净净的我的布。
我把旗帜系在竹竿顶端,把它高举到空中。
执持阿毗三摩多迦后,我的旗帜在空中欢笑;
见旗帜随风飘动,我更加生起欢喜。
在那里,我让心生起净信,走近了那位沙门;
我向那位比丘行礼之后,就问他布施幢幡会得到什么果报。
他对我说了让我满心欢喜的话,让我生起了喜悦。
那面旗所带来的果报,你将在一切时中一直承受。
六万伎乐与宝鼓,庄严华饰,
常围绕你;此即布施旗帜的果报。
八万六千名女子,盛装严饰,
穿着华丽多彩的衣服和装饰,戴着宝石耳环。
长睫含笑,善相纤腰天女;
恒常围绕拥护于他,此即布施幢幡之果报。
你将在天界享受三万劫的快乐。
你八十次为天帝,统御天界;
他将一千次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
在十万劫之后,他将出生在甘蔗王族。
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
从天界殁后,为善根所策励;
因为福德业,你会成为婆罗门。
你舍弃了八十俱胝的财富,还有众多的奴仆和佣人;
你将在乔达摩世尊的教法中出家。
侍奉正自觉者、释迦族中的雄牛乔达摩之后,
你将以优波婆那这个名字,成为导师的弟子。
我过去十万劫里所造的业,如今在这里向我显现了果报。
如箭之速般解脱,我把烦恼烧尽了。
我是寂静的转轮王,是四洲之主,
周围三由旬之内,旗帜永远飘扬。
十万劫前所造之业,
我不曾知有恶趣;此即布施旗帜之果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū; Jalitvā aggikkhandhova, sambuddho parinibbuto. ‘‘Mahājanā samāgamma, pūjayitvā tathāgataṃ; Cittaṃ katvāna sugataṃ, sarīraṃ abhiropayuṃ. ‘‘Sarīrakiccaṃ katvāna, dhātuṃ tattha samānayuṃ; Sadevamanussā sabbe, buddhathūpaṃ akaṃsu te. ‘‘Paṭhamā kañcanamayā, dutiyā ca maṇimayā; Tatiyā rūpiyamayā, catutthī phalikāmayā. ‘‘Tattha pañcamikā ceva, lohitaṅkamayā ahu; Chaṭṭhā masāragallassa, sabbaṃ ratanamayūpari. ‘‘Jaṅghā maṇimayā āsi, vedikā ratanāmayā; Sabbasoṇṇamayo thūpo, uddhaṃ yojanamuggato. ‘‘Devā tattha samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Dhātu āveṇikā natthi, sarīraṃ ekapiṇḍitaṃ; Imamhi buddhathūpamhi, kassāma kañcukaṃ mayaṃ. ‘‘Devā sattahi ratnehi, aññaṃ vaḍḍhesuṃ yojanaṃ; Thūpo dviyojanubbedho, timiraṃ byapahanti so. ‘‘Nāgā tattha samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā ceva devā ca, buddhathūpaṃ akaṃsu te. ‘‘Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Indanīlaṃ mahānīlaṃ, atho jotirasaṃ maṇiṃ; Ekato sannipātetvā, buddhathūpaṃ achādayuṃ. ‘‘Sabbaṃ maṇimayaṃ āsi, yāvatā buddhacetiyaṃ; Tiyojanasamubbedhaṃ, ālokakaraṇaṃ tadā. ‘‘Garuḷā ca samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā devanāgā ca, buddhapūjaṃ akaṃsu te. ‘‘Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Sabbaṃ maṇimayaṃ thūpaṃ, akaruṃ te ca kañcukaṃ; Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ, āyataṃ buddhacetiyaṃ. ‘‘Catuyojanamubbedho, buddhathūpo virocati; Obhāseti disā sabbā, sataraṃsīva uggato. ‘‘Kumbhaṇḍā ca samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā ceva devā ca, nāgā ca garuḷā tathā. ‘‘Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa, akaṃsu thūpamuttamaṃ; Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā. ‘‘Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino; Ratanehi chādessāma, āyataṃ buddhacetiyaṃ. ‘‘Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ, āyataṃ buddhacetiyaṃ; Pañcayojanamubbedho, thūpo obhāsate tadā. ‘‘Yakkhā tattha samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā devanāgā ca, garuḷā ca kumbhaṇḍakā. ‘‘Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa, akaṃsu thūpamuttamaṃ; Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā. ‘‘Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino; Phalikā chādayissāma, āyataṃ buddhacetiyaṃ. ‘‘Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ, āyataṃ buddhacetiyaṃ; Chayojanikamubbedho, thūpo obhāsate tadā. ‘‘Gandhabbā ca samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manujā devatā nāgā, kumbhaṇḍā garuḷā tathā. ‘‘Sabbe akaṃsu buddhathūpaṃ, mayamettha akārakā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Vediyo satta katvāna, dhajaṃ chattaṃ akaṃsu te; Sabbasoṇṇamayaṃ thūpaṃ, gandhabbā kārayuṃ tadā. ‘‘Sattayojanamubbedho, thūpo obhāsate tadā; Rattindivā na ñāyanti, āloko hoti sabbadā. ‘‘Abhibhonti na tassābhā, candasūrā satārakā; Samantā yojanasate, padīpopi na pajjali. ‘‘Tena kālena ye keci, thūpaṃ pūjenti mānusā; Na te thūpaṃ āruhanti, ambare ukkhipanti te. ‘‘Devehi ṭhapito yakkho, abhisammatanāmako; Dhajaṃ vā pupphadāmaṃ vā, abhiropeti uttariṃ. ‘‘Na te passanti taṃ yakkhaṃ, dāmaṃ passanti gacchato; Evaṃ passitvā gacchantā, sabbe gacchanti suggatiṃ. ‘‘Viruddhā ye pāvacane, pasannā ye ca sāsane; Pāṭihīraṃ daṭṭhukāmā, thūpaṃ pūjenti mānusā. ‘‘Nagare haṃsavatiyā, ahosiṃ bhatako tadā; Āmoditaṃ janaṃ disvā, evaṃ cintesahaṃ tadā. ‘‘Uḷāro bhagavā neso, yassa dhātughare disaṃ; Imā ca janatā tuṭṭhā, kāraṃ kubbaṃ na tappare. ‘‘Ahampi kāraṃ kassāmi, lokanāthassa tādino; Tassa dhammesu dāyādo, bhavissāmi anāgate. ‘‘Sudhotaṃ rajakenāhaṃ, uttareyyaṃ paṭaṃ mama; Veḷagge ālaggetvāna, dhajaṃ ukkhipimambare. ‘‘Abhisammatako gayha, ambare hāsi me dhajaṃ; Vāteritaṃ dhajaṃ disvā, bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ. ‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, samaṇaṃ upasaṅkamiṃ; Taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā, vipākaṃ pucchahaṃ dhaje. ‘‘So me kathesi ānandī, pītisañjananaṃ mama; Tassa dhajassa vipākaṃ, anubhossasi sabbadā. ‘‘Hatthiassarathāpattī, senā ca caturaṅginī; Parivāressanti taṃ niccaṃ, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, bheriyo samalaṅkatā; Parivāressanti taṃ niccaṃ, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Chaḷasīti sahassāni, nāriyo samalaṅkatā; Vicittavatthābharaṇā, āmukkamaṇikuṇḍalā. ‘‘Aḷārapamhā hasulā, susaññā tanumajjhimā; Parivāressanti taṃ niccaṃ, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassāni, devaloke ramissasi; Asītikkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissasi. ‘‘Sahassakkhattuṃ rājā ca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Devalokā cavitvāna, sukkamūlena codito; Puññakammena saññutto, brahmabandhu bhavissasi. ‘‘Asītikoṭiṃ chaḍḍetvā, dāse kammakare bahū; Gotamassa bhagavato, sāsane pabbajissasi. ‘‘Ārādhayitvā sambuddhaṃ, gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ; Upavāṇoti nāmena, hessasi satthu sāvako. ‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha; Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama. ‘‘Cakkavattissa santassa, cātuddīpissarassa me; Tīṇi yojanāni sāmantā, ussīyanti dhajā sadā. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,优波婆那尊者成了世尊的侍者。当时世尊得了风病。这位尊者在家人中的朋友,一位名叫提婆希多的婆罗门,住在舍卫城。他告诉尊者,会供养四种资具。于是优波婆那尊者穿好下衣,拿着钵和衣,前往那位婆罗门的住处。婆罗门知道“尊者是为别的事来的”,就说:“尊者,请说吧,有什么事?”尊者便向那位婆罗门说明来意,说道:
Athāyasmā upavāṇo bhagavato upaṭṭhāko ahosi. Tena ca samayena bhagavato vātābādho uppajji. Therassa ca gihisahāyo devahito nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati. So theraṃ catūhi paccayehi pavedesi. Athāyasmā upavāṇo nivāsetvā pattacīvaramādāya tassa brāhmaṇassa nivesanaṃ upagacchi. Brāhmaṇo ‘‘kenaci aññena payojanena thero āgato’’ti ñatvā, ‘‘vadeyyātha, bhante, kenattho’’ti āha. Thero tassa brāhmaṇassa payojanaṃ ācikkhanto –
阿拉汉、善逝在世间,这位牟尼被风病所困扰;
婆罗门,如果有热水,请布施给这位牟尼。
‘‘Arahaṃ sugato loke, vātehābādhiko muni; Sace uṇhodakaṃ atthi, munino dehi brāhmaṇa.
为应供者所供养,为应敬者所恭敬,
为应尊者所崇敬,我愿施与彼——即说此二偈。
‘‘Pūjito pūjaneyyānaṃ, sakkareyyāna sakkato; Apacitopaceyyānaṃ, tassa icchāmi hātave’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
这句话的意思是:在这个世界上,有一位被应当供养者中的帝释天神等天神以及大梵天神等梵天神所供养;被应当恭敬者中的频婆娑罗王、憍萨罗王等国王所恭敬;被应当尊崇者中的漏尽大圣者们所尊崇。他因为远离烦恼等,所以是阿拉汉;因为善逝等,所以是善逝。这位一切知者牟尼是我的导师,是天中之天,超越帝释天神,超越梵天神。如今他因风而起,由风引发,出现了风扰的病状。婆罗门,如果有温水,我想取来献上,以平息他的风病。婆罗门听了之后,就把适合风病的温水和药物带来,呈给世尊。导师的病因此平息了,世尊便为他做了随喜。
Tassattho – yo imasmiṃ loke pūjaneyyānaṃ pūjetabbehi sakkādīhi devehi mahābrahmādīhi ca brahmehi pūjito, sakkareyyānaṃ sakkātabbehi bimbisārakosalarājādīhi sakkato, apaceyyānaṃ apacāyitabbehi mahesīhi khīṇāsavehi apacito, kilesehi ārakattādinā arahaṃ, sobhanagamanādinā sugato sabbaññū muni mayhaṃ satthā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā, so dāni vātehi vātahetu vātakkhobhanimittaṃ ābādhiko jāto. Sace, brāhmaṇa, uṇhodakaṃ atthi, tassa vātābādhavūpasamanatthaṃ taṃ hātave upanetuṃ icchāmīti. Taṃ sutvā brāhmaṇo uṇhodakaṃ tadanurūpaṃ vātārahañca bhesajjaṃ bhagavato upanāmesi. Tena ca satthu rogo vūpasami. Tassa bhagavā anumodanaṃ akāsīti.
4. 伊西丁那长老偈颂注释
4. Isidinnattheragāthāvaṇṇanā
“被我看见了”这些偈颂,是具寿伊西丁那长老的偈颂。它的由来是什么?他在过去诸佛那里已经积下了功德,在一次次轮回中到处修福。毗婆尸佛在世时,他出生在一户良家,长大后拿着一把扇子去供养菩提树。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,出生在苏那巴兰答地区的长者家,取名伊西丁那。成年后,他看见世尊接受栴檀堂时示现的神变,心里生起净信,就去亲近世尊,听了法,证得入流果,仍旧在家生活。一位想利益他的天神劝诫他说:
Diṭṭhāmayāti āyasmato isidinnattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bījaniṃ gahetvā bodhiyā pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sunāparantajanapade seṭṭhikule nibbattitvā isidinnoti laddhanāmo vayappatto satthu candanamāḷapaṭiggahaṇe pāṭihāriyaṃ disvā pasannamānaso satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā sotāpanno hutvā agāraṃ ajjhāvasati. Tassa hitānukampinī devatā taṃ codentī –
我曾见过一些持法的近事男,他们嘴上说着“诸欲是无常的”,
他们极度贪恋珠宝耳饰,对儿女和妻子也念念不舍。
‘‘Diṭṭhā mayā dhammadharā upāsakā, kāmā aniccā iti bhāsamānā; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca te apekkhā.
“他们确实不懂得这里的法,并且也说‘诸欲是无常的’;
他们没有力量断除对贪的执著,因此被儿女、妻子和财富所束缚。”
‘‘Addhā na jānanti yatodha dhammaṃ, kāmā aniccā iti cāpi āhu; Rāgañca tesaṃ na balatthi chettuṃ, tasmā sitā puttadāraṃ dhanañcā’’ti. –
他说了两首偈颂。
Gāthādvayamabhāsi.
在这里,我见到一些持法的近事男,他们口里说着“诸欲是无常的”。也就是说,我见到某些通达教理的近事男,正因为他们通达教理,所以宣说与诸欲过患相关的法,说“这些所谓的诸欲,确实是无常、苦、会变坏的法”。可是他们自己却深深贪着于珠宝和耳环,对儿女和妻子也有牵挂。意思是说:他们因为贪染而深深耽着于珠宝、耳环,或者镶嵌珠宝的耳环,对儿女、女儿和妻子怀着深厚的爱着,口里说的是一套,做的却是另一套,这就是我亲眼所见的情形。
Tattha diṭṭhā mayā dhammadharā upāsakā, kāmā aniccā iti bhāsamānāti idhekacce pariyattidhammadharā upāsakā mayā diṭṭhā, pariyattidhammadharattā eva ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’ti kāmesu ādīnavapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ bhāsamānā, sayaṃ pana sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca te apekkhāti sārattā hutvā bahalarāgarattā maṇīsu kuṇḍalesu ca, maṇicitesu vā kuṇḍalesu, puttesu puttadhītāsu dāresu ca adhigatasnehā, aññaṃ bhaṇantā aññaṃ karontā diṭṭhā mayāti attho.
“因何”(Yato):因为这些近事男对珠宝耳环极度贪染,对子女和妻子也牵挂不舍,所以在这佛陀的教法中,他们确实无法一决定解地如实了知法。他们既然是这样的人,却还说“诸欲无常”——意思是有情的本性是多样变化的。“他们没有力量断除贪”:因为这些近事男没有那样的智能力去断除、根绝贪欲,所以正是由于这个原因,他们被渴爱所缚,紧紧依附于子女、妻子和财富,不肯舍离。以上这一整番话,是某位天神针对那位近事男,借别的名义说出来的。近事男听了之后,心生悚惧,出家不久便证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》(《长老譬喻》2.48.46-50)中这样说:
Yatoti yasmā te upāsakā sārattarattā maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca apekkhavanto, tasmā idha imasmiṃ buddhasāsane dhammaṃ yāthāvato addhā ekaṃsena na jānanti. Evaṃ bhūtā ca ‘‘kāmā aniccā’’iti cāpi āhu ahosi, sattapakati vicittasabhāvāti adhippāyo. Rāgañca tesaṃ na balatthi chettunti tesaṃ upāsakānaṃ yasmā rāgaṃ chettuṃ samucchindituṃ tādisaṃ ñāṇabalaṃ natthi, tasmā tena kāraṇena sitā taṇhāvasena nissitā puttadāraṃ dhanañca allīnā na vissajjentīti sabbametaṃ devatā taṃyeva upāsakaṃ uddissa aññāpadesena kathesi. Taṃ sutvā upāsako saṃvegajāto pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.46-50) –
毗婆尸世尊之菩提树,为树中至胜;
须摩那执扇,扇拂此无上菩提树。
在九十一劫之前,我曾扇拂那无上的菩提树。
我不曾知道什么是恶趣,这就是扇拂的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vipassino bhagavato, bodhiyā pādaputtame; Sumano bījaniṃ gayha, abījiṃ bodhimuttamaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, abījiṃ bodhimuttamaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, bījanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他以另一种说法解释说,说的正是这些偈颂。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto imā eva gāthā abhāsīti.
5. 桑布罗·迦旃延长老偈颂的注释
5. Sambulakaccānattheragāthāvaṇṇanā
天云这些偈颂是尊者桑布罗·迦旃延长老说的。他的出身因缘是怎样的呢?他在过去诸佛那里积攒过功德,在各处生死中不断修福。距今九十四劫前,他出生在一户好人家,长大成人后,有一天看见一位名叫“百光”的独觉佛从灭定中出来,正在乞食,心里生起清净的信心,就供养了棕榈果。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时代,投生在摩揭陀国的一户居士家里,取名“桑布罗”。因为属于迦旃延族,所以被称为桑布罗·迦旃延。
Devocāti āyasmato sambulakaccānattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito catunavutikappamatthake kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sataraṃsiṃ nāma paccekabuddhaṃ nirodhā vuṭṭhahitvā piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso tālaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe gahapatikule nibbattitvā ‘‘sambulo’’ti laddhanāmo kaccānagottatāya sambulakaccānoti paññāyittha.
他成年后,在世尊面前听闻佛法,生起净信,于是出家。他住在雪山附近一个叫“恐怖”的山洞里,精勤修观。有一天,突然兴起非时大云,千百层云堆叠,雷声轰鸣,闪电划出光带,大雨哗哗地下起来,雷劈了下来。听到那声音,熊、鬣狗、野牛、象等动物都惊恐战栗,发出恐惧的吼叫。但长老因为已经在修观,对身体和生命都无所顾恋,毛发不竖,毫不理会那些声音,只是一心修观。暑热消退,气候变得宜人,他的心因此得定,当下就加紧修观,连同神通一起证得阿拉汉果。因此《譬喻经》(《长老譬喻》2.51.85-90)中这样说:
So vayappatto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā himavantasamīpe bheravāya nāma pabbataguhāyaṃ vipassanāya kammaṃ karonto viharati. Athekadivasaṃ mahā akālamegho satapaṭalasahassapaṭalo thanento gajjanto vijjullatā nicchārento gaḷagaḷāyanto uṭṭhahitvā vassituṃ ārabhi, asaniyo phaliṃsu. Taṃ saddaṃ sutvā acchataracchuvanamahiṃsahatthiādayo bhītatasitā bhītaravaṃ viraviṃsu. Thero pana āraddhavipassanattā kāye jīvite ca nirapekkho vigatalomahaṃso taṃ acintento vipassanāyameva kammaṃ karonto ghammāpagamena utusappāyalābhena samāhitacitto tāvadeva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha abhiññāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.85-90) –
名叫百光的世尊,是自生者、不败者;
从远离处出来后,为了乞食而走了出去。
我手里拿着果子,看见那位人中至尊,就走上前去。
我以清净的信心和欢喜的心,供养了棕榈果。
九十四劫之前,那时我供养了那个果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sataraṃsī nāma bhagavā, sayambhū aparājito; Vivekā vuṭṭhahitvāna, gocarāyābhinikkhami. ‘‘Phalahattho ahaṃ disvā, upagacchiṃ narāsabhaṃ; Pasannacitto sumano, tālaphalaṃ adāsahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他回顾自己的修行,生起喜悦,以感兴语的方式记说究竟智——
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajāto udānavasena aññaṃ byākaronto –
天在下雨,天在轰隆隆地响,
我独自一人住在可怕的洞穴里;
当我独自一人住在那个可怕的洞穴里时,
没有恐惧,没有惊颤,也没有汗毛竖立。
‘‘Devo ca vassati, devo ca gaḷagaḷāyati, Ekako cāhaṃ bherave bile viharāmi; Tassa mayhaṃ ekakassa bherave bile viharato, Natthi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā.
“我独自住在可怕的洞穴里,这就是我的本性:
没有恐惧,没有惊悚,也没有毛发竖立。”
‘‘Dhammatā mamesā yassa me, ekakassa bherave bile; Viharato natthi bhayaṃ vā, chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā’’ti. –
他说了两首偈颂。
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这里,天降雨、天发出“嘎拉嘎拉”的响声,意思是云层降雨,同时发出“嘎拉嘎拉”的轰鸣。这是对雷鸣的模仿。而我独自住在可怕的洞窟里,意思是我独自一人,没有同伴,住在这令人恐惧的山中洞窟。对于这样的我来说,没有恐惧,没有惊悚,也没有毛发竖立——既没有内心恐慌所说的恐惧,也没有由此引起的身体惊悚,甚至连毛发竖立都没有。
Tattha devo ca vassati, devo ca gaḷagaḷāyatīti devo megho vassati ca, ‘‘gaḷagaḷā’’ti ca karonto gajjatīti attho. Gajjantassa hi anukaraṇametaṃ. Ekako cāhaṃ bherave bile viharāmīti ahañca ekako asahāyo sappaṭibhayāyaṃ pabbataguhāyaṃ vasāmi, tassa mayhaṃ evaṃbhūtassa me sato natthi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vāti cittutrāsasaññitaṃ bhayaṃ vā taṃnimittakaṃ sarīrassa chambhitattaṃ vā lomahaṃsanamattaṃ vā natthi.
为什么这么说呢?这里他指出原因:“这是我的法性。”因为对尚未遍知事相的人来说,由于对那事相还没有断除欲贪,就会生起怖畏等;然而我已对那一切完全遍知,对那事相的欲贪也已彻底断除,所以没有怖畏等,这就是“我的法性”,即我的法之本性。他这样作了记说。
Kasmāti tattha kāraṇamāha ‘‘dhammatā mamesā’’ti. Apariññātavatthukassa hi tattha appahīnacchandarāgatāya bhayādinā bhavitabbaṃ, mayā pana sabbaso tattha pariññātaṃ, tattha ca chandarāgo samucchinno, tasmā bhayādīnaṃ abhāvo dhammatā mamesā mama dhammasabhāvo esoti aññaṃ byākāsi.
6. 尼达迦长老偈颂的注释
6. Nitakattheragāthāvaṇṇanā
“心如石头之喻”是具寿尼达迦长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里积下了善行,在一次次轮回中处处修福。毗婆尸世尊在世时,他住在槃头摩帝城,以看守园林为生。有一天,他看见世尊从空中飞过,心里生起清净的信心,想供养一个椰子果。导师为了摄受他,就停在空中接受了供养。他供养之后,内心感受到极大的喜悦和欢喜。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到如今这尊佛出世时,投生在憍萨罗国的一个婆罗门家庭,取名尼达迦。他长大后,到导师面前听闻佛法,生起信心,出家后领受禅修业处,住在林中精勤修行,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》(《长老譬喻》2.51.91-99)中这样说:
Kassaselūpamaṃ cittanti āyasmato nitakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare ārāmagopako hutvā jīvanto ekadivasaṃ bhagavantaṃ ākāsena gacchantaṃ disvā pasannamānaso nāḷikeraphalaṃ dātukāmo ahosi. Satthā taṃ anuggaṇhanto ākāseyeva ṭhatvā paṭiggaṇhi. So taṃ datvā uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā nitakoti laddhanāmo viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto ghaṭento arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.91-99) –
昔在般度摩帝城,我作园户守林苑;
亲见无垢佛世尊,凌虚御风而行游。
令我生欢喜,带来现前安乐;
以清净之心,供果于世尊已。
“那时我获得了喜悦,以及广大最上的安乐;
我随所生诸处中,宝珠自然皆显现。
九十一劫之前,那时我布施了果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的天眼通已经清净,我善于修定;
我已经达到神通的彼岸,这就是布施果子的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nagare bandhumatiyā, ārāmiko ahaṃ tadā; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, gacchantaṃ anilañjase. ‘‘Nāḷikeraphalaṃ gayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Ākāse ṭhitako santo, paṭiggaṇhi mahāyaso. ‘‘Vittisañjanano mayhaṃ, diṭṭhadhammasukhāvaho; Phalaṃ buddhassa datvāna, vippasannena cetasā. ‘‘Adhigacchiṃ tadā pītiṃ, vipulañca sukhuttamaṃ; Uppajjateva ratanaṃ, nibbattassa tahiṃ tahiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Dibbacakkhu visuddhaṃ me, samādhikusalo ahaṃ; Abhiññāpāramippatto, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那位长老证得阿拉汉果之后,安住在果位之乐和涅槃之乐中时,负责督促精进的那位长老前往那片林野住处,为了摄受住在那里的比丘们,以“谁的心如同岩石”等语,说出了第一首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā there phalasukhena nibbānasukhena viharante padhānapariggāhako thero taṃ āraññāyatanaṃ gantvā tattha vasantānaṃ bhikkhūnaṃ pariggaṇhanatthaṃ ‘‘kassa selūpama’’ntiādinā paṭhamaṃ gāthamāha.
191191. 在这里,“谁的心如同岩石,安住而不动摇?”意思是:在这座林野住处安住的比丘当中,哪位比丘的心因为证得最高果位,就像整块岩石构成的山一样?因为一切动摇都不存在了,又达到了自在的境界,所以心安稳安住,不被任何世间法所动摇,也不震颤。现在为了说明这种不动摇的状态及其原因,接着说了“已离贪”等话。其中,“于可染着之法已离贪”是指:通过名为离贪的圣道,对可染着之法——也就是能成为贪欲生起原因的三界诸法——已经离贪,这里的意思是,对它们已经完全断除了贪欲。“可嗔怒之法”是指能引起嗔恨的处所,也就是一切能引发嗔怒的对象。“不嗔怒”:就是不怀恨,也不变得扭曲。“如是修习的心”是指:某位圣者的心、意,按照上面所说的方式,以那种如如不动的状态得到了修习。苦又怎么能落到那人身上呢?意思是:苦会从哪里靠近那个人呢——是从众生那里,还是从诸行那里?对这样的人来说,苦是不存在的。
191. Tattha kassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampatīti imasmiṃ araññāyatane vasantesu kassa bhikkhuno cittaṃ aggaphalādhigamena ekaghanasilāmayapabbatūpamaṃ sabbesaṃ iñjanānaṃ abhāvato vasībhāvappattiyā ca ṭhitaṃ sabbehipi lokadhammehi nānukampati na vedhati. Idānissa akampanākāraṃ saddhiṃ kāraṇena dassetuṃ ‘‘viratta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha virattaṃ rajanīyesūti virāgasaṅkhātena ariyamaggena rajanīyesu rāguppattihetubhūtesu tebhūmakadhammesu virattaṃ, tattha sabbaso samucchinnarāganti attho. Kuppanīyeti paṭighaṭṭhānīye, sabbasmimpi āghātavatthusmiṃ. Na kuppatīti na dussati na vikāraṃ āpajjati. Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti yassa ariyapuggalassa cittaṃ mano evaṃ vuttanayena tādibhāvena bhāvitaṃ, kuto taṃ dukkhamessatīti taṃ puggalaṃ kuto sattato saṅkhārato vā dukkhaṃ upagamissati, na tādisassa dukkhaṃ atthīti attho.
192192. 对于这个没有限定是谁的提问,尼达迦长老把自己代入进去回答,用第二首偈颂“我的心如岩石……”等语,宣示了阿拉汉正智。所说的含义和前面一样。
192. Evaṃ aniyamavasena pucchitamatthaṃ nitakatthero attūpanāyikaṃ katvā vissajjento ‘‘mama selūpamaṃ citta’’ntiādinā dutiyagāthāya aññaṃ byākāsi. Taṃ vuttatthameva.
7. 首那波帝里亚子长老偈的注释
7. Soṇapoṭiriyaputtattheragāthāvaṇṇanā
“还没到睡觉的时候”是具寿首那·波提利亚子所说的偈颂。它的缘起是什么呢?他在过去诸佛时代就已积集了善行。在尸弃世尊的时代,他做一个林中修行者,靠山林生活。有一天他见到导师,心生净信,就把一种叫做古兰吉的果子供养给导师。他凭这份福业在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时候,出生在迦毗罗卫城一个名叫波提利亚的村主家里,做了他的儿子,取名叫首那。他长大成人后,做了跋提·释迦王的将军。后来,跋提王按前面所说的方式出家了,将军心想:“连国王都出家了,我守着在家生活还有什么意义?”于是他也出家了。可是出家之后,他却贪著睡眠,虚度时光,不用功修行。那时,世尊住在阿奴比亚的芒果园,放出自身的光芒遍照到他身上,借此唤起他的正念,用这首偈颂教诫他:
Na tāva supituṃ hotīti āyasmato soṇassa poṭiriyaputtassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro sikhissa bhagavato kāle vanacaro hutvā jīvanto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto kurañjiyaphalaṃ satthuno adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ poṭiriyassa nāma gāmabhojakassa putto hutvā nibbatti, soṇotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto bhaddiyassa sākiyarañño senāpati ahosi. Atha bhaddiyarāje heṭṭhā vuttanayena pabbajite, senāpati ‘‘rājāpi nāma pabbaji, kiṃ mayhaṃ gharāvāsenā’’ti pabbaji? Pabbajitvā pana niddārāmo viharati, na bhāvanamanuyuñjati. Taṃ bhagavā anupiyāyaṃ ambavane viharanto attano obhāsaṃ pharāpetvā tenassa satiṃ janetvā imāya gāthāya taṃ ovadanto –
现在还不到睡觉的时候,夜晚缀满了星宿。
正是为了清醒觉察、好好照顾自己,这个夜晚才为智者而存在。
‘‘Na tāva supituṃ hoti, ratti nakkhattamālinī; Paṭijaggitumevesā, ratti hoti vijānatā.
如果大象跟随从象肩坠落者;
在战场上,我宁可死去,也胜过战败后活着。他诵出了这两首偈颂。
‘‘Hatthikkhandhāvapatitaṃ , kuñjaro ce anukkame; Saṅgāme me mataṃ seyyo, yañce jīve parājito’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,还不到睡觉的时候。对于生为智者的人来说,即使已经远离八种无暇、获得第九个时机而安住下来,只要阿拉汉果还没有到手,这个缀满星宿的夜晚就不是用来躺下睡觉的,不是入睡的时候。而且,这个夜晚恰恰是用来警醒自己的。所谓夜晚,正是因为人和鸟兽都沉入睡眠,才格外寂静无声,所以对于有智慧、明白事理的人来说,这正是他们所希求的用来策励自己、精勤修习觉寤的时刻。
Tattha na tāva supituṃ hoti, ratti nakkhattamālinīti aṭṭhahi akkhaṇehi vajjitaṃ navamaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa viññujātikassa yāva na arahattaṃ hatthagataṃ hoti, tāva ayaṃ nakkhattamālinī ratti supituṃ niddāyituṃ na hoti, supanassa kālo na hoti. Apica kho paṭijaggitumevesā, ratti hoti vijānatāti esā ratti nāma manussānaṃ migapakkhīnañca niddūpagamanena visesato nissaddavelābhūtā paṭipattiṃ attani sañjaggituṃ jāgariyānuyogamanuyuñjitumeva vijānatā viññunā icchitā hotīti.
索那听了这话,内心更加震动,生起惭与愧,决意受持露地住支,精勤修观,说出第二首偈颂:“犹如从象肩坠落。”其中,“坠落”是指脸朝下、脚朝上、头下脚上地摔下来。“若大象再踏”是指如果那头大象再踩踏。这里说的是:当我骑上大象进入战场,从象肩上摔下来时,如果被那头大象踩死,那样的死对我来说更好;而如今若被烦恼击败而活着,那并不是更好的。他说这首偈颂的同时,策励修观,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样说:
Taṃ sutvā soṇo saṃviggataramānaso hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā abbhokāsikaṅgaṃ adhiṭṭhāya vipassanāya kammaṃ karonto ‘‘hatthikkhandhova patita’’nti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha avapatitanti avamukhaṃ patitaṃ uddhaṃpādaṃ adhomukhaṃ patitaṃ. Kuñjaro ce anukkameti kuñjaro anukkameyya ce. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadāhaṃ hatthimāruhitvā saṅgāmaṃ paviṭṭho hatthikkhandhato patito, tadāhaṃ saṅgāme tena hatthinā maddito mato ahosiṃ ce, taṃ me maraṇaṃ seyyo, yañce idāni kilesehi parājito jīveyyaṃ, taṃ na seyyoti. Imaṃ gāthaṃ vadantoyeva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.1-6) –
从前我是个猎鹿的人,在森林里到处游荡。
我见到了远离尘垢的佛陀,他已经彻底通达一切法,到达了解脱的彼岸。
我怀净信,亲手取俱兰耆耶果,奉施最胜佛陀
如是福田尊。
距今三十一劫,那时我曾供养过什么果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, vipine vicaraṃ ahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ. ‘‘Kurañjiyaphalaṃ gayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Puññakkhettassa tādino, pasanno sehi pāṇibhi. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿拉汉果之后,把“导师所说”和“自己所说”这两首偈颂都诵了出来,并以“就像从象肩上掉下来……”等语句回应。因此,这就成了他的证悟宣言。
Arahattaṃ pana patvā ‘‘satthārā vuttaṃ, attanā vutta’’nti ubhayañhi gāthaṃ ‘‘hatthikkhandhāvapatita’’ntiādinā paccudāhāsi. Tena idameva aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
8. 尼萨巴长老偈的注释
8. Nisabhattheragāthāvaṇṇanā
“舍弃五种欲乐”是尼萨巴长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积累善行,在一次次生命中积攒福德。在毗婆尸世尊的时代,他出生在一个良家,长大后有一天看见世尊在托钵行乞,心生净信,供养了木苹果。凭着这份福业,他一直在善趣中流转,到了现在这位佛陀出世的时代,出生在拘利地区的一个良家,取名尼萨巴。成年后,在释迦族和拘利的争斗中,他亲眼见到佛陀的威力,生起信心而出家,就在当天证得阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Pañcakāmaguṇe hitvāti āyasmato nisabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannacitto kapitthaphalamadāsi. So tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde koliyajanapade kulagehe nibbattitvā nisabhoti laddhanāmo vayappatto sākiyakoliyānaṃ saṅgāme buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā tadaheva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.7-11) –
肤色如金的遍正觉者,是诸供养的接受者;
我给了在路上行走的人一颗木苹果果。
在九十一劫之前,那时我布施了果。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, kapitthaṃ adadiṃ phalaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿拉汉果之后,看到自己的同伴比丘们以放逸的方式过日子,就教诫他们:
So arahattaṃ pana patvā attano sahāyabhikkhū pamādavihārena kālaṃ vītināmente disvā te ovadanto –
“舍弃了五种可爱又令人心动的欲乐对象,
以信心离开家,成为终结苦的人。”
‘‘Pañca kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame; Saddhāya gharā nikkhamma, dukkhassantakaro bhave’’ti. –
他说了第一首偈颂。
Paṭhamaṃ gāthaṃ abhāsi.
它的意思是:愚痴凡夫对于色等五种欲乐功德——也就是五欲的部分——这些本性应被珍爱、本性令人愉悦的可爱、可意事物,舍弃、断除、抛弃之后,凭借对业果的信仰和对三宝的信仰,从家、从家的束缚中出离,出家。有智慧的人从出家之时起,就精勤努力,应当成为轮回之苦的终结者。这样教诫那些比丘之后,为了不让他们这样想:“他让别人明白道理,自己却不实践”,并为了表明自己也是实践者,便说:
Tassattho – bālaputhujjanassa piyāyitabbasabhāvatāya piyarūpe manuññasabhāvatāya manorame rūpādike pañca kāmaguṇe kāmakoṭṭhāse hitvā pahāya pariccajitvā kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca vasena gharā gharabandhanato nikkhamma nikkhamitvā pabbajjaṃ upagato viññujātiko pabbajitakālato paṭṭhāya ghaṭento vāyamanto vaṭṭadukkhassa antakaro bhave bhaveyyāti. Evaṃ te bhikkhū ovaditvā ‘‘ayaṃ pare eva saññāpento viharati, ‘‘sayaṃ pana akārako’ti mā cintayitthā’’ti tesaṃ attano paṭipannabhāvaṃ pakāsento –
“我不贪恋死亡,也不贪恋活着;
我等待着那个时刻,具足正知与正念。”
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti. –
在第二首偈颂里,他记说证悟。其中,“我不欣喜死亡”是说我不渴望死亡。“我不欣喜活命”这句则是说明它的原因:因为我不欣喜活着,所以我不欣喜死亡。凡是不断累积、堆集未来生老死之烦恼造作的人,由于欢喜后有的再生,也就等于欢喜自己的死亡,因为他还没有断除那个原因。而漏已尽的圣者,已经彻底舍弃了导向累积的法,安住在导向损减的法上,对一切事都已彻底了知,完全不欣喜活着,也完全不欣喜死亡,因为那个原因已被彻底断除。因此他说:“我不欣喜死亡,也不欣喜活命。”如果是这样,那么漏尽者对般涅槃的渴望,以及直到般涅槃之前的安住,又该怎么说呢?他说:“我等待时刻,具足正念正知。”当烦恼般涅槃已经达成,正念与智慧达到圆满时,具足正念、正知的我,只是等待诸蕴般涅槃的时刻,安住于期待和盼望之中,并非对死亡或生命还有什么欣喜,因为那欣喜已经被阿拉汉道彻底铲除了。
Dutiyagāthāya aññaṃ byākāsi. Tattha nābhinandāmi maraṇanti maraṇaṃ na abhikaṅkhāmi. Nābhinandāmi jīvitanti idaṃ pana tassa kāraṇavacanaṃ, yasmā nābhinandāmi jīvitaṃ, tasmā nābhinandāmi maraṇanti. Yo hi āyatiṃ jātijarāmaraṇāya kilesābhisaṅkhāre ācinoti upacinoti, so punabbhavābhinibbattiṃ abhinandanto nāntariyakatāya attano maraṇampi abhinandati nāma kāraṇassa appahīnattā, khīṇāsavo pana sabbaso ācayagāmidhamme pahāya apacayagāmidhamme patiṭṭhito pariññātavatthuko sabbaso jīvitaṃ anabhinandanto maraṇampi anabhinandati nāma kāraṇassa eva suppahīnattā. Tenāha – ‘‘nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvita’’nti. Yadi evaṃ khīṇāsavassa parinibbānābhikaṅkhā, yāva parinibbānā avaṭṭhānañca kathanti āha ‘‘kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti, kilesaparinibbāne siddhe satipaññāvepullappattiyā sato sampajāno kevalaṃ khandhaparinibbānakālaṃ paṭikaṅkhāmi, taṃ udikkhamāno āgamayamāno viharāmi, na pana me maraṇe jīvite vā abhinandanā atthi arahattamaggeneva tassa samugghāṭitattāti.
9. 公牛长老偈颂注释
9. Usabhattheragāthāvaṇṇanā
嫩芒果叶色,这是尊者乌沙婆长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老同样在过去诸佛的时代积下了功德,在一次次投生中不断行善。在尸弃佛世尊的时代,他出生在一个好人家,长大懂事之后,有一天看见导师在托钵行乞,心里生起欢喜,就供养了拘舍果。他凭着这份善业在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时代,在迦毗罗卫城的释迦王族中出生,取名乌沙婆。成年后,他在导师与亲族相聚的场合见到佛陀的威德,生起信心,就出家了。可是从出家那天起,他并没有修习沙门该修的法,白天喜欢和人聚在一起,整夜都在睡觉,就这样混日子。有一天,他失念、不正知,陷入沉睡,梦见自己剃掉了须发,披上嫩芒果叶色的袈裟,坐在象脖子上进城托钵。在那里看见有人迎面走来,觉得羞愧,就从象背上下来,看见自己,当下醒了过来。醒来后他生起强烈的悚惧:“这样的梦,竟然是我在失念、不正知的状态下沉睡时见到的!”于是他开始修观,不久就证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》中这样说:
Ambapallavasaṅkāsanti āyasmato usabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso kosambaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sākiyarājakule nibbattitvā usabhoti laddhanāmo vayappatto satthu ñātisamāgame buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So pabbajitakālato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ akatvā divā saṅgaṇikārāmo sakalarattiṃ niddāyamāno vītināmeti. So ekadivasaṃ muṭṭhassati asampajāno niddaṃ okkanto supine kesamassuṃ ohāretvā ambapallavavaṇṇaṃ cīvaraṃ pārupitvā hatthigīvāyaṃ nisīditvā nagaraṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ tattheva manusse sampatte disvā lajjāya hatthikkhandhato oruyha attānaṃ disvā paṭibuddho, ‘‘īdisaṃ nāma supinaṃ muṭṭhassatinā asampajānena niddāyamānena mayā diṭṭha’’nti uppannasaṃvego vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.12-16) –
犹如嬉戏的峰峦标帜,天中之天,人中之牛王;
当他路中经行之时,我那时供上拘桑巴果。
三十一劫之前,我当时供养了那个果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kakudhaṃ vilasantaṃva, devadevaṃ narāsabhaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, kosambaṃ adadiṃ tadā. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,长老把所见的梦当作警策的钩子,因为已经证得阿拉汉果,就借着讲述这个梦来记说自己的证悟——
Atha thero yathādiṭṭhaṃ supinaṃ aṅkusaṃ katvā arahattassa adhigatattā tasseva supinassa kittanavasena aññaṃ byākaronto –
把像芒果嫩叶那样的袈裟搭在肩上,
我坐在象脖子上,为了托钵走进了村子。
‘‘Ambapallavasaṅkāsaṃ, aṃse katvāna cīvaraṃ; Nisinno hatthigīvāyaṃ, gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ.
我从象背上下来,那时心里生起了强烈的警醒。
那时我骄纵放逸,后来证得寂静,我的诸漏已经灭尽。
‘‘Hatthikkhandhato oruyha, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā; Sohaṃ ditto tadā santo, patto me āsavakkhayo’’ti. – gāthādvayamāha;
这里,“像芒果嫩叶那样,搭在肩上作袈裟”意思是:把形状像芒果嫩叶、颜色像珊瑚的袈裟搭在肩上,作为上衣。“村庄”指他自己的王都。我坐在象背上,为了乞食进入城中。刚一进去,就被大众注视着;我从象背下来,站在那里便醒了过来。醒来后当下生起悚惧,心想:“因为失念、不正知,陷入睡眠,才发生了这件事。”另外有人这样说:“他身为国王时,夜里做了那样的梦;天亮后骑上象背,在城中的街道上行走时,回想起那个梦,便从象背下来,生起悚惧,然后在导师面前出家,证得阿拉汉果后,发出优陀那而说出这些偈颂。”“骄傲”是指:在身为国王的那段时期,他被出身骄慢、财富骄慢等所炽燃而自负,那时获得了悚惧——应当这样连接理解。
Tattha ambapallavasaṅkāsaṃ, aṃse katvāna cīvaranti ambapallavākāraṃ pavāḷavaṇṇaṃ cīvaraṃ khandhe karitvā uttarāsaṅgaṃ karitvā. Gāmanti attano rājadhāniṃ hatthikkhandhe nisinno piṇḍāya pāvisiṃ, paviṭṭhamattova mahājanena olokiyamāno hatthikkhandhato oruyha ṭhito paṭibujjhiṃ, pabuddhova saṃvegaṃ alabhiṃ tadā ‘‘muṭṭhassati asampajāno hutvā niddāyokkamanena etaṃ jāta’’nti. Apare pana ‘‘rājāva hutvā rattibhāge evarūpaṃ supinaṃ disvā vibhātāya rattiyā hatthikkhandhaṃ āruyha nagaravīthiyaṃ caranto taṃ supinaṃ saritvā hatthikkhandhato oruyha saṃvegaṃ labhitvā satthu santike pabbajitvā arahattaṃ patvā udānaṃ udānento imā gāthā abhāsī’’ti vadanti. Dittoti tasmiṃ rājakāle jātimadabhogamadādiparidappito samāno saṃvegamalabhinti yojanā.
10. 破布者长老偈颂的注疏
10. Kappaṭakurattheragāthāvaṇṇanā
“这是破布者偈颂”——这是尊者破布者长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位尊者在过去诸佛在世时曾积集善行,在一次次生命中不断累积福德。在毗婆尸佛时代,他出生在一个良家,长大后,有一天看见世尊坐在毗那达河岸边的一棵树下,心生净信,就用林投花供养世尊。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,投生在舍卫城一个贫穷家庭。直到成年,他都不知道别的谋生办法,只穿着破布片,手里拿着陶钵,到处寻找粗劣的食物,因此人们就叫他“破布者”。成年后,他靠卖草维持生活。有一天,为了割草走进山林,在那里遇见一位漏尽长老。他走上前去,顶礼后坐在一旁。长老为他说法。他听完法后生起信心,心想:“我为什么要过这种苦日子?”于是出家,把自己原先穿的那块破布放在一个地方。每当他心生不喜乐时,就去看那块破布,不喜乐便消失,心中生起悚惧感。就这样,他前后七次还俗又再出家。比丘们把这件事禀告了世尊。后来有一天,破布者比丘坐在法堂中大众的边上打瞌睡,世尊便呵责他——
Ayamitikappaṭoti āyasmato kappaṭakurattherassa gāthā. Kā uppatti. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ vinatāya nāma nadiyā tīre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā pasannamānaso ketakapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ duggatakule nibbattitvā yāva vayappatti, tāva aññaṃ upāyaṃ ajānanto kappaṭakhaṇḍanivāsano sarāvahattho tattha tattha kuraṃ pariyesanto vicari, tena kappaṭakurotveva paññāyittha. So vayappatto tiṇaṃ vikkiṇitvā jīvikaṃ kappento ekadivasaṃ tiṇalāvanatthaṃ araññaṃ gato tattha aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ disvā taṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisīdi. Tassa thero dhammaṃ kathesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho ‘‘kiṃ me imāya kicchajīvikāyā’’ti pabbajitvā attano nivatthakappaṭacoḷaṃ ekasmiṃ ṭhāne nikkhipi. Yadā cassa anabhirati uppajjati, tadā taṃ kappaṭaṃ olokentassa anabhirati vigacchati, saṃvegaṃ paṭilabhi. Evaṃ karonto sattakkhattuṃ uppabbaji. Tassa taṃ kāraṇaṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Athekadivasaṃ kappaṭakuro bhikkhu dhammasabhāyaṃ parisapariyante nisinno niddāyati, taṃ bhagavā codento –
此是迦波吒,号为迦波吒库拉;
于澄清盈溢、不死之瓶罐中,法滤罐量已足,道迹已成,令诸禅那趣入。
‘‘Ayamiti kappaṭo kappaṭakuro, acchāya atibharitāya; Amataghaṭikāyaṃ dhammakaṭamatto, katapadaṃ jhānāni ocetuṃ.
“迦波吒,你可别打瞌睡啊,别让我在你耳边敲你一下。
你确实不知道分寸,竟在僧众中间打瞌睡。”
‘‘Mā kho tvaṃ kappaṭa pacālesi, mā tvaṃ upakaṇṇamhi tāḷessaṃ; Na hi tvaṃ kappaṭa mattamaññāsi, saṅghamajjhamhi pacalāyamāno’’ti. –
他说了两首偈颂。
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这里说的“此”,指的是劫波咤枯罗比丘。他生起这样的邪念:“这是我的破衣,穿上它,我就这样勉强过日子。”当盛满清澈不死甘露的罐子——我那不死之罐,在各处降下法雨,世尊宣称:“我已证得不死法,我来教导,我来开示法”,以及“在盲暗的世间里,我敲响不死大鼓”等等之后,在不死法雨降下之时,我已铺好那条通向收集和修习世间与出世间禅那的道路——这条妥善铺就的道路、已安排好的修行之道,就是我的教法。尽管如此,劫波咤枯罗仅以法为满足,对我的教法心生厌倦、意兴阑珊。为了呵止他,又为了指出他这般放逸而住的状态,就像抓住带有赃物在场的盗贼那样,世尊说出了“切莫打瞌睡,劫波咤”这首偈颂。
Tattha ayamiti kappaṭo kappaṭakuroti kappaṭakuro bhikkhu ‘‘ayaṃ mama kappaṭo, imaṃ paridahitvā yathā tathā jīvāmī’’ti evaṃ uppannamicchāvitakko acchāya atibharitāya amataghaṭikāyaṃ mama amataghaṭe tahaṃ tahaṃ vassante ‘‘amatamadhigataṃ ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi’’ (mahāva. 12; ma. ni. 1.286; 2.342). ‘‘Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ, āhañchaṃ amatadundubhi’’ntiādinā (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341) ghosetvā mayā dhammāmate pavassiyamāne katapadaṃ jhānāni ocetuṃ lokiyalokuttarajjhānāni upacetuṃ bhāvetuṃ katapadaṃ kaṭamaggavihitabhāvanāmaggaṃ idaṃ mama sāsanaṃ, tathāpi dhammakaṭamatto mama sāsanadhammato ukkaṇṭhacitto apagatamānaso kappaṭakuroti taṃ codetvā punapissa sahoḍḍhaṃ coraṃ gaṇhanto viya pamādavihāraṃ dassento ‘‘mā kho tvaṃ, kappaṭa, pacālesī’’ti gāthamāha.
在这里,佛陀这样呵责他:“破布者,你别打瞌睡!”意思是:破布者啊,你心想“我要听法”而坐下来之后,千万不要打瞌睡,不要点头,不要陷入昏睡。“别让我在你耳边敲打”——意思是:当你昏昏欲睡时,我不要用说法的手在你耳边、靠近耳朵的地方敲打你。这话的用意是:你应当如此修行,使从今以后为了断除烦恼,我不必再这样教诫你。“破布者,你难道不知分寸吗?”意思是:破布者,你在僧众当中打瞌睡、点头时,难道不知道分寸吗?你连“这是极其难得的时机,我已经得到了,绝不能错过”这么一点认知都没有。你看,你犯的过失有多大!——佛陀这样责备他。
Tattha mā kho tvaṃ, kappaṭa, pacālesīti tvaṃ, kappaṭakura, ‘‘mama dhammaṃ suṇissāmī’’ti nisīditvā mā kho pacālesi mā pacalāhi mā niddaṃ upagacchi. Mā tvaṃ upakaṇṇamhi tāḷessanti taṃ niddāyamānaṃ upakaṇṇamhi kaṇṇasamīpe desanāhatthena ahaṃ mā patāḷessaṃ. Yathā ito paraṃ kilesappahānāya ahaṃ taṃ na ovadeyyaṃ, tathā paṭipajjāhīti attho. Na hi tvaṃ, kappaṭa, mattamaññāsīti tvaṃ, kappaṭa, saṅghamajjhamhi pacalāyamāno mattaṃ pamāṇaṃ na vā maññasi, ‘‘ayamatidullabho khaṇo paṭiladdho, so mā upajjhagā’’ti ettakampi na jānāsi, passa yāva ca te aparaddhanti codesi.
世尊用两首偈颂严厉地呵责、责备他之后,他就像被骨刺刺中一样,又像一头狂象踏上了正道,生起了强烈的紧迫感,于是开始修观,不久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中说:
Evaṃ bhagavatā dvīhi gāthāhi gāḷhaṃ taṃ niggayha codanāya katāya aṭṭhivedhaviddho viya caṇḍagajo maggaṃ otaranto viya ca sañjātasaṃvego vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.17-22) –
在毗那陀河岸边,那位人中至尊曾安住过;
我看见那位远离尘垢的佛陀,心专一境,安住于善定。
那时,我用蜜香般的计陀迦花,
我以清净的信心和欢喜的心,供养了最殊胜的佛陀。
自从那次以花供养以来,已历经九十一劫;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vinatānadiyā tīre, vihāsi purisuttamo; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ. ‘‘Madhugandhassa pupphena, ketakassa ahaṃ tadā; Pasannacitto sumano, buddhaseṭṭhamapūjayiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他把世尊所说的那两首偈颂,当作激励自己证得阿拉汉果的鞭策,于是诵了出来。因此,这就成了他的证悟宣告。
Arahattaṃ pana patvā satthārā vuttagāthādvayameva attano arahattādhigamanassa aṅkusabhūtanti paccudāhāsi. Tenassa tadeva aññābyākaraṇaṃ ahosīti.