第三品·1. 优多罗长老偈的注释
2. 二集义注 · 371 段
1. 优多罗长老偈的注释巴利
1. Uttarattheragāthāvaṇṇanā
“诸蕴已遍知”是优多罗长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里积下了善根,一世又一世地积累善法,作为解脱的助缘。从那时起九十四劫之前,正值悉达多世尊出世,他出生在一户良家,长大后对教法生起信心,成为近事男。世尊般涅槃后,他召集亲属,备办了许多供养和恭敬之物,举行了舍利供养。凭着这份福业,他在天界和人间流转。到了现在佛出世的时候,他转生在萨给陀城的一个婆罗门家庭,取名优多罗。成年后,因为某件事去了舍卫城,在芒果树下看见佛陀示现双神变,生起净信,又听了《黑园经》的说法,信心更加增长,于是出家。随世尊到王舍城,受了具足戒,就在那里住下修观,不久便证得六神通。此事在《譬喻经》中这样说:巴利
Khandhāmayā pariññātāti āyasmato uttarattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto sāsane laddhappasādo hutvā upāsakattaṃ paṭivedesi. So satthari parinibbute attano ñātake sannipātetvā bahuṃ pūjāsakkāraṃ sambharitvā dhātupūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sākete brāhmaṇakule nibbattitvā uttaroti laddhanāmo vayappatto kenacideva karaṇīyena sāvatthiṃ gato kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā puna kāḷakārāmasuttadesanāya (a. ni. 4.24) abhivaḍḍhamānasaddho pabbajitvā satthārā saddhiṃ rājagahaṃ gantvā upasampajjitvā tattheva vasanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.106-110) –
当世间依怙、世间导师悉达多般涅槃时,
我召集了亲属们,做了舍利供养。
“ 九十四劫前,我供养了舍利;
我不曾经历恶趣,这是供养舍利之果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Nibbute lokanāthamhi, siddhatthe lokanāyake; Mama ñātī samānetvā, dhātupūjaṃ akāsahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ dhātumabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, dhātupūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,当时世尊正住在舍卫城,他为了亲近、侍奉佛陀,从王舍城来到舍卫城。比丘们问他:“贤友,你出家的任务已经做到头了吗?”他为了回答别的问题,就说道:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā satthari sāvatthiyaṃ viharante buddhupaṭṭhānatthaṃ rājagahato sāvatthiṃ upagato bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso, pabbajjākiccaṃ tayā matthakaṃ pāpita’’nti puṭṭho aññaṃ byākaronto –
诸蕴已被我遍知,渴爱已被我彻底断除;
我的觉支已经修习圆满,我已达到漏尽。巴利
‘‘Khandhā mayā pariññātā, taṇhā me susamūhatā; Bhāvitā mama bojjhaṅgā, patto me āsavakkhayo.
我彻知五蕴后,斩断了网;
修习了觉支之后,我将成为无漏者而般涅槃。他宣说了这两首偈颂。巴利
‘‘Sohaṃ khandhe pariññāya, abbahitvāna jāliniṃ; Bhāvayitvāna bojjhaṅge, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“诸蕴”指五取蕴。“已遍知”是指,通过“这就是苦,再没有比这更多的苦”来限定、了知、修习。以此,他说明了苦圣谛的遍知通达。“渴爱”:因为贪求、热恼,所以叫渴爱。“已被彻底根除”:就是被彻底消灭。以此,他说明了集圣谛的断除通达。“我的觉支已修习”:觉支是指以觉悟为名的念等法的组合,或者拥有觉悟、被称为觉者的圣者的支分。也就是念、择法、精进、喜、轻安、定、舍这些属于道的法,已被我修习、生起、增长。这里,由于提到了觉支,应当知道,因为与觉支同起,一切道法和一切菩提分法也都已被包含。正是以此,他显示了道圣谛的修习通达。“我已证得漏尽”:欲漏等诸漏在这里灭尽,所以称为漏尽的无为法,我已证得、已到达。以此,他讲述了灭圣谛的作证通达。到这里为止,他显示了自己有余涅槃的成就。巴利
Tattha khandhāti pañcupādānakkhandhā. Pariññātāti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchijja ñātā bhāvitā. Tena dukkhassa ariyasaccassa pariññābhisamayamāha. Taṇhāti tasati paritasatīti taṇhā. Susamūhatāti samugghāṭitā. Etena samudayasaccassa pahānābhisamayaṃ vadati. Bhāvitā mama bojjhaṅgāti bodhisaṅkhātāya satiādidhammasāmaggiyā, taṃsamaṅgino vā bodhisaṅkhātassa ariyapuggalassa aṅgāti bojjhaṅgā. Satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātā maggapariyāpannā dhammā mayā bhāvitā uppāditā vaḍḍhitā. Bojjhaṅgaggahaṇeneva cettha taṃsahacaritatāya sabbe maggadhammā, sabbe ca bodhipakkhiyadhammā gahitāti daṭṭhabbā. Eteneva maggasaccassa bhāvanābhisamayaṃ dasseti. Patto me āsavakkhayoti kāmāsavādayo āsavā khīyanti etthāti āsavakkhayoti laddhanāmo asaṅkhatadhammo mayā patto adhigato. Etena nirodhasaccassa sacchikiriyābhisamayaṃ katheti. Ettāvatā attano saupādisesanibbānasampattiṃ dasseti.
现在,为了说明无余涅槃的成就,他以“我如此”等语说出了第二首偈颂。它的意思是:我这样,按照前面所说的方式,遍知、了知了诸蕴之后,就在这样遍知的同时,对于自身和他身、内处和外处、以及过去等种种差别之中,那不断渗入、一再流转、被称为轮回之网的渴爱——它因此得名“有网者”——我已从自己的心相续中拔除、彻底拔出;就在这样拔除它的同时,又修习了前面所说的各种觉支,使这些修习达到圆满,由此成为无漏者而安住。现在,随着最后心的灭尽,我就像没有执取的火一样,将熄灭、般涅槃。巴利
Idāni pana anupādisesanibbānasampattiṃ dassento ‘‘soha’’ntiādinā dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho – sohaṃ evaṃ vuttanayena khandhe pariññāya parijānitvā, tathā parijānanto eva sakaattabhāvaparaattabhāvesu ajjhattikabāhirāyatanesu atītādibhedabhinnesu saṃsibbanākāraṃ punappunaṃ pavattisaṅkhātaṃ jālaṃ etassa atthīti jālinīti laddhanāmaṃ taṇhaṃ abbahitvāna mama cittasantānato uddharitvā, tathā naṃ uddharantoyeva vuttappabhede bojjhaṅge bhāvayitvāna te bhāvanāpāripūriṃ pāpetvā tato eva anāsavo hutvā ṭhito idāni carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissaṃ parinibbāyissāmīti.
2. 跋达吉长老偈注释巴利
2. Bhaddajittheragāthāvaṇṇanā
“名叫帕那陀的那位国王”:这是跋达吉长老的偈颂。它的来历是什么呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在一个婆罗门家庭,长大后精通婆罗门的一切学问和技艺,后来舍弃欲乐,出家做了苦行者,在森林里建了一座草庵住下来。有一天,他看见导师从空中飞过,心里生起清净的信心,就合掌高举站在那里。导师知道他的心意,便从空中降下来。他向降下的世尊献上了蜜、莲藕茎、酥油和牛奶。世尊出于慈悲接受了他的供养,说了随喜的话就离开了。凭着这份福业,他转生到兜率天,在那里住到寿命尽。此后,他一直在善趣中流转。到了毗婆尸佛的时代,他成了一位大富长者,供养了六万八千位比丘饮食,还布施了三衣。巴利
Panādonāma so rājāti āyasmato bhaddajittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu pāraṃ gantvā kāme pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane assamaṃ kāretvā vasanto ekadivasaṃ satthāraṃ ākāsena gacchantaṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato otari. Otiṇṇassa pana bhagavato madhuñca bhisamuḷālañca sappiñca khīrañca upanāmesi, tassa taṃ bhagavā anukampaṃ upādāya paṭiggahetvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena tusite nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahaddhano seṭṭhi hutvā aṭṭhasaṭṭhibhikkhusahassaṃ bhojetvā ticīvarena acchādesi.
他这样做了很多善业之后,投生到天界,在那里住到寿命尽时,又从那里死去,投生到人间。在没有佛出世的时代,他供养了五百位独觉佛,用四种资具奉侍他们。之后他又从那里死去,投生到王族中,治理国家时,他的儿子已经证得独觉菩提并安住其中,他便去供养这位儿子。儿子般涅槃后,他收取舍利,建塔供养。他这样在各地做了那些福德之后,在现在这位佛出世的时代,投生在跋提城,成为拥有八十亿财富的跋提长者的独子,名叫跋达吉。据说,他的自在、财富、眷属等种种圆满,就像最后生菩萨一样。巴利
Evaṃ bahuṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā manussesu uppanno buddhasuññe loke pañca paccekabuddhasatāni catūhi paccayehi upaṭṭhahitvā tato cuto rājakule nibbattitvā rajjaṃ anusāsanto puttaṃ paccekabodhiṃ adhigantvā ṭhitaṃ upaṭṭhahitvā tassa parinibbutassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ katvā pūjesi. Evaṃ tattha tattha tāni puññāni katvā imasmiṃ buddhuppāde bhaddiyanagare asītikoṭivibhavassa bhaddiyaseṭṭhissa ekaputtako hutvā nibbatti, bhaddajītissa nāmaṃ ahosi. Tassa kira issariyabhogaparivārādisampatti carimabhave bodhisattassa viya ahosi.
那时,导师在舍卫城度过雨安居后,为了摄受跋达吉王子,与大比丘僧团一起前往跋达吉城,住在生林里,等待他的智慧成熟。跋达吉王子那时正坐在高楼上,打开狮形窗向外眺望,看见大批人群正前往世尊身边听法,便问:“这些人要去哪里?”听说了原因之后,他也带着大批随从来到导师身边。听法的时候,他虽然全身还佩戴着各种装饰,却已经断尽了一切烦恼,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样说:巴利
Tadā satthā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā bhaddajikumāraṃ saṅgaṇhituṃ mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ bhaddiyanagaraṃ gantvā jātiyāvane vasi tassa ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno. Sopi upari pāsāde nisinno sīhapañjaraṃ vivaritvā olokento bhagavato santike dhammaṃ sotuṃ gacchantaṃ mahājanaṃ disvā ‘‘katthāyaṃ mahājano gacchatī’’ti pucchitvā taṃ kāraṇaṃ sutvā sayampi mahatā parivārena satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto sabbābharaṇapaṭimaṇḍitova sabbakilese khepetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.98-116) –
我潜入那座大象们常来戏水的池塘,
那时,我为了食物,在那里拔取莲藕。
“ 那时,有位名为莲华上的世尊,
身穿红褐色袈裟的佛陀,正行走在虚空之中。
那时,我听到了粪扫衣抖动的声音。
我向上凝视,望见了世间导师。
我便就地静立,向世间导师祈请;
蜂蜜、莲藕茎和在一起,还有牛奶、酥油和藕根。
愿具眼者佛陀出于悲悯,接受我的供养。
于是,那位心怀悲悯、声名远播的导师降下而来。
具眼者出于悲悯,接受了我的食物;
正自觉者接受后,便为我作了随喜。
愿大福德之人安乐,汝所趣向悉得成就;
以此藕根布施功德,愿汝获致广大安乐。
说毕此言正觉尊,名号水生最上者;
取乞食已正等觉,胜者由虚空而去。
然后,我拿了莲藕,回到我的草庵。
我把莲藕挂在树上,随即忆念起自己的布施。
大风暴刮起来,那时摇动了整片树林。
那时,天空轰鸣,雷也劈了下来。
“ 那时,一道雷电劈落,正中我的头顶;
我坐着,平静安详,就在那里死去了。
与福德业相应,我投生到了兜率天;
我的身体已经倒下,我如今在天界享乐。
八万六千名女子,盛装严饰,
她们早晚都来侍奉,这就是布施莲藕的果报。
我投生到人间,那时我过得很快乐。
我的财富从不缺少,这就是布施莲藕的果报。
我蒙那位超越诸天神的至尊、如如不动的世尊所哀愍。
一切烦恼都已彻底断尽,如今不再有来生。
在十万劫前,那时我布施了莲茎;
我不曾知道恶趣,这是布施莲茎的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Oggayha yaṃ pokkharaṇiṃ, nānākuñjarasevitaṃ; Uddharāmi bhisaṃ tattha, ghāsahetu ahaṃ tadā. ‘‘Bhagavā tamhi samaye, padumuttarasavhayo; Rattambaradharo buddho, gacchate anilañjase. ‘‘Dhunanto paṃsukūlāni, saddaṃ assosahaṃ tadā; Uddhaṃ nijjhāyamānohaṃ, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Tattheva ṭhitako santo, āyāciṃ lokanāyakaṃ; Madhuṃ bhisehi sahitaṃ, khīraṃ sappiṃ muḷālikaṃ. ‘‘Paṭiggaṇhātu me buddho, anukampāya cakkhumā; Tato kāruṇiko satthā, orohitvā mahāyaso. ‘‘Paṭiggaṇhi mamaṃ bhikkhaṃ, anukampāya cakkhumā; Paṭiggahetvā sambuddho, akā me anumodanaṃ. ‘‘Sukhī hotu mahāpuñña, gati tuyhaṃ samijjhatu; Iminā bhisadānena, labhassu vipulaṃ sukhaṃ. ‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, jalajuttamanāmako; Bhikkhamādāya sambuddho, ākāsenāgamā jino. ‘‘Tato bhisaṃ gahetvāna, āgacchiṃ mama assamaṃ; Bhisaṃ rukkhe laggetvāna, mama dānaṃ anussariṃ. ‘‘Mahāvāto uṭṭhahitvā, sañcālesi vanaṃ tadā; Ākāso abhinādittha, asanī ca phalī tadā. ‘‘Tato me asanīpāto, matthake nipatī tadā; Sohaṃ nisinnako santo, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Puññakammena saññutto, tusitaṃ upapajjahaṃ; Kaḷevaraṃ me patitaṃ, devaloke ramāmahaṃ. ‘‘Chaḷasītisahassāni , nāriyo samalaṅkatā; Sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhanti, bhisadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Manussayonimāgantvā, sukhito homahaṃ tadā; Bhoge me ūnatā natthi, bhisadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Anukampitako tena, devadevena tādinā; Sabbāsavā parikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ bhisaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, bhisadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
跋达吉证得阿拉汉果后,导师对跋达吉长者说:“你儿子盛装打扮,在听法时就证入阿拉汉果。所以他现在就该出家;如果不出家,他就会般涅槃。”长者说:“我儿子还年轻,不该般涅槃,请让他出家吧。”导师就让他出家、受具足戒。在那里住了七天之后,导师到了拘底村,那个村子在恒河岸边。拘底村的居民为以佛陀为首的比丘僧团办了盛大的布施。跋达吉长老在导师刚开始随喜时,就走到村外,心想:“等导师来到恒河岸边、靠近道路的时候,我再出定。”于是入定坐下。即使大长老们来了,他也不出定,只在导师来时他才出定。凡夫比丘们抱怨说:“这个人刚出家,大长老们来了,他却傲慢固执,不起来。”拘底村的居民为导师和比丘僧团把许多船绑在一起。导师站在船群上,心想:“来吧,我要显示他的威力。”就问:“跋达吉在哪里?”跋达吉长老说:“我在这里,尊者。”便走近导师,合掌站着。导师说:“来,跋达吉,和我同乘一条船。”他就腾空而起,落在导师所站的船上。导师到了恒河中央时,说:“跋达吉,你做大帕那达王时住过的那座宝殿在哪里?”他说:“就沉在这个地方。”导师说:“那么,跋达吉,为同梵行者们解除疑惑吧。”那时,长老礼敬导师后,以神通力前去,用脚趾压住宝殿的尖顶,把二十五由旬大的宝殿从空中举起,举起来时,把五十由旬的宝殿从水中托起。这时,他过去生中的亲族因为贪著住在宝殿里,已变成鱼、龟、青蛙,宝殿升起时,它们翻倒掉进水里。导师看见它们掉落,说:“跋达吉,你的亲族们累了。”长老听从导师的话,放下了宝殿。宝殿就照原样落回原处。导师到了对岸,比丘们问:“尊者,跋达吉长老什么时候住过这座宝殿?”导师讲了《大帕那达本生》,用法的甘露让大众满足。长老又把自己过去住过的黄金宝殿展示出来,然后——巴利
Arahatte pana tena adhigate satthā bhaddiyaseṭṭhiṃ āmantesi – ‘‘tava putto alaṅkatapaṭiyatto dhammaṃ suṇanto arahatte patiṭṭhāsi, tenassa idāneva pabbajituṃ yuttaṃ, no ce pabbajati, parinibbāyissatī’’ti. Seṭṭhi ‘‘na mayhaṃ puttassa daharasseva sato parinibbānena kiccaṃ atthi, pabbājetha na’’nti āha. Taṃ satthā pabbājetvā upasampādetvā tattha sattāhaṃ vasitvā koṭigāmaṃ pāpuṇi, so ca gāmo gaṅgātīre. Koṭigāmavāsino buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattesuṃ. Bhaddajitthero satthārā anumodanāya āraddhamattāya bahigāmaṃ gantvā ‘‘gaṅgātīre maggasamīpe satthu āgatakāle vuṭṭhahissāmī’’ti samāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Mahātheresu āgacchantesupi avuṭṭhahitvā satthu āgatakāleyeva vuṭṭhahi. Puthujjanabhikkhū, ‘‘ayaṃ adhunā pabbajito mahātheresu āgacchantesu mānatthaddho hutvā na vuṭṭhāsī’’ti ujjhāyiṃsu. Koṭigāmavāsino satthu bhikkhusaṅghassa ca bahū nāvāsaṅghāṭe bandhiṃsu, satthā ‘‘handassa ānubhāvaṃ pakāsemī’’ti nāvāsaṅghāṭe ṭhatvā, ‘‘kahaṃ, bhaddajī’’ti pucchi. Bhaddajitthero ‘‘esohaṃ, bhante’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā añjaliṃ katvā aṭṭhāsi. Satthā, ‘‘ehi, bhaddaji, amhehi saddhiṃ ekanāvaṃ abhiruhā’’ti. So uppatitvā satthu ṭhitanāvāyaṃ aṭṭhāsi. Satthā gaṅgāmajjhaṃ gatakāle, ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvuṭṭharatanapāsādo kaha’’nti āha. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne nimuggo’’ti. ‘‘Tena hi, bhaddaji, sabrahmacārīnaṃ kaṅkhaṃ chindā’’ti. Tasmiṃ khaṇe thero satthāraṃ vanditvā iddhibalena gantvā pāsādathūpikaṃ pādaṅgulantarena sannirumbhitvā pañcavīsatiyojanaṃ pāsādaṃ gahetvā ākāse uppati, uppatanto ca paññāsa yojanāni pāsādaṃ udakato ukkhipi. Athassa purimabhave ñātakā pāsādagatena lobhena macchakacchapamaṇḍūkā hutvā tasmiṃ pāsāde uṭṭhahante parivattitvā udake patiṃsu. Satthā te patante disvā ‘‘ñātakā te, bhaddaji, kilamantī’’ti āha. Thero satthu vacanena pāsādaṃ vissajjesi. Pāsādo yathāṭhāne eva patiṭṭhahi. Satthā pāraṅgato bhikkhūhi ‘‘kadā, bhante, bhaddajittherena ayaṃ pāsādo ajjhāvuṭṭho’’ti puṭṭho mahāpanādajātakaṃ (jā. 1.3.40-41) kathetvā mahājanaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Thero pana attano ajjhāvuṭṭhapubbaṃ suvaṇṇapāsādaṃ dassetvā –
那位名叫帕那达的国王,他的柱子是黄金做的;
横向有十六倍高度那么宽广,向上据说有千倍之高。巴利
‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo; Tiriyaṃ soḷasubbedho, ubbhamāhu sahassadhā.
“ 千节百球饰,幢幡黄金成;
彼处六千乾闼婆,分为七众齐起舞。”巴利
‘‘Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo; Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā’’ti. –
他用两首偈颂来赞叹,又宣说了另外的内容。巴利
Dvīhi gāthāhi vaṇṇento aññaṃ byākāsi.
在这里,所谓“名为帕那达的那位国王”,是说在过去世,那位国王名叫帕那达;因为他已经舍弃了原来的身体,所以就像在说另一个人一样来说自己。正是这位国王,从登基的时候起,就一直具备精勤等成就、大国王的威势和广大的名声,因此被称为“大国王帕那达”。“谁的柱是金的”,是说这位国王的柱——也就是宫殿——是黄金所造。“横宽十六倍”,是说宽度为十六箭程的尺度,大约是半由旬。“向上据说有千倍”,是说据说这座宫殿的高度是一千倍,也就是一千箭程的尺度;实际上它高二十五由旬。不过,有些人为了一首偈颂读起来顺口,把“āhu”拉长读成“āhū”,他们说它的意思是“āhu ahosi”。巴利
Tattha panādo nāma so rājāti atīte panādo nāma so rājā ahosīti attabhāvaantarahitatāya attānaṃ paraṃ viya niddisati. So eva hi rajje ṭhitakālato paṭṭhāya sadā ussāhasampattiādinā mahatā rājānubhāvena mahatā ca kittisaddena samannāgatattā ‘‘rājā mahāpanādo’’ti paññāyittha. Yassa yūpo suvaṇṇayoti yassa rañño ayaṃ yūpo pāsādo suvaṇṇamayo. Tiriyaṃ soḷasubbedhoti vitthārato soḷasakaṇḍapātappamāṇo. So pana aḍḍhayojanamatto hoti. Ubbhāmāhu sahassadhāti ubbhaṃ uccaṃ evamassa pāsādassa sahassadhā sahassakaṇḍappamāṇamāhu. So pana yojanato pañcavīsatiyojanappamāṇo hoti. Keci panettha gāthāsukhatthaṃ ‘‘āhū’’ti dīghaṃ kataṃ. Āhu ahosīti atthaṃ vadanti.
“千段”是指有一千层。“百球饰”是指有几百个凸出的楼阁装饰。“具幢幡”是指在那些凸出的楼阁顶端等地方,安置了柱幢、幡幢等各种幢幡,所以叫具足。“黄金所造”是指由瞻部金所造。不过有些人说,是像绿宝石一样。“乾闼婆”就是艺人。“六千分作七组”的意思是,六千个乾闼婆分成七队,在宫殿的七个地方,为了让国王欢喜而跳舞。但他们这样跳舞,还是没能让国王笑起来。于是帝释天神派了天界的乐神,办了一场集会表演,那时候国王才笑了。巴利
Sahassakaṇḍoti sahassabhūmiko. Satageṇḍūti anekasataniyyūhako. Dhajālūti tattha tattha niyyūhasikharādīsu patiṭṭhāpitehi yaṭṭhidhajapaṭākadhajādidhajehi sampanno. Haritāmayoti cāmīkarasuvaṇṇamayo. Keci pana ‘‘haritajātimaṇisarikkhako’’ti vadanti . Gandhabbāti naṭā. Cha sahassāni sattadhāti chamattāni gandhabbasahassāni sattadhā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño abhiramāpanatthaṃ nacciṃsūti attho. Te evaṃ naccantāpi rājānaṃ hāsetuṃ nāsakkhiṃsu. Atha sakko devarājā devanaṭe pesetvā samajjaṃ kāresi, tadā rājā hasīti.
3. 庄严长老偈颂注释巴利
3. Sobhitattheragāthāvaṇṇanā
“具念、具慧者”:这是尊者庄严长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里已积下深厚的善根,在各处投生中不断积累福德。在莲华上佛的时代,他出生在天鹅城的一个良家,长大后听闻世尊说法时,看到世尊把一位比丘立为获得宿住智的比丘中的第一位,便也为了那个位置发愿,并修了种种福德,之后只在善趣中流转。到了善慧佛的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大后通晓婆罗门的各种学问和技艺。他心向出离,舍弃在家生活,出家做了苦行者,在雪山附近的山林中建了一座草庵,靠野根野果维持生活。听说佛陀出世后,他一路只住一夜便赶到跋达瓦提城,亲近世尊,以清净的信心用“你是导师,也是旗帜”等六首偈颂赞叹世尊,世尊为他授记了未来的成就。他凭这份福业在天界和人间流转,到这一佛出世时,出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,人们给他取名叫“庄严”。后来,他听闻世尊说法,生起信心而出家,修习观行不断增长,成为六通者,在宿住智上运用自如。因此《譬喻》中说(长老譬喻 2.49.46-74)——巴利
Satimā paññavāti āyasmato sobhitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ uddissa patthanaṃ katvā puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gantvā nekkhammādhimutto gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantassa samīpe araññāyatane assamaṃ kāretvā vanamūlaphalāphalena yāpento buddhuppādaṃ sutvā sabbattha ekarattivāseneva bhaddavatīnagare satthāraṃ upasaṅkamitvā pasannamānaso ‘‘tuvaṃ satthā ca ketu cā’’tiādīhi chahi gāthāhi abhitthavi , satthā cassa bhāviniṃ sampattiṃ pakāsesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Sobhitotissa nāmaṃ akaṃsu. So aparena samayena satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Pubbenivāsañāṇe ciṇṇavasī ca ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.46-74) –
在雪山南面,有我那座建得很好的草庵;
那时,我为了寻求最高的利益,住在森林里。
以所得与不得而知足,以根与果而知足;
我在寻找导师,独自一人住着。
那时,一位名叫善慧的正觉者出现在世间;
他开示四圣谛,把大众救拔出来。
我没有听说过正觉者,也没有任何人来告诉我。
过了八年,我才听说世间导师。
取出烧火之薪,扫净修行居所;
我拿起柴捆,步出森林。
我在村落和城镇里,只住一夜;
我按顺序一路前行,那时便走近了旃陀瓦帝城。
“ 那时,世尊善慧是世间导师;
他救拔众多众生,为他们宣说不死之道。
越过人群之后,我礼敬了胜者之海。
我将鹿皮衣偏袒一肩,礼赞世间之导师。
您是众生的导师、旗帜、幢与柱;
你是彼岸,是依处,是明灯,两足中最胜者。
在见解上善巧的勇者,您度脱了大众;
在这世间,没有别的救度者比你更殊胜,牟尼。
就算能用吉祥草尖测量那浩瀚的大海,
可是,你的一切知智无法被测量。
把秤杆立起来,大地也能拿来称量;
可是,具眼者啊,你的智慧根本无法衡量。
虚空可以用绳子或手指来度量,
不过,一切知者啊,您的戒并不能被测量。
大海之水、虚空与大地,此皆可量有限;
具眼者则不可度量。
以六偈赞颂一切智者、大名闻者已,
我即合掌,尔时默然而立。
人们称谁为“善慧”,就是指那位智慧深广的善慧者;
坐在比丘僧团中,说了这些偈颂。
他以清净的心,称赞了我的智慧;
我将称扬他,请听我所说。
“ 七十七劫,他将于天界享乐;
他将一千次成为天王,统领天界。
他将不止上百次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
成为天神或人,专心于福业;
他的心念不会卑劣,会成为智慧锐利的人。
在三万劫时,他出生于甘蔗王族。
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
他将从家里出离,出家成为一无所有的人。
他将在七岁那年证得阿拉汉果。
从我能够忆念起自己、证得教法以来,
在这中间,我不知有哪一种思是不悦意的。
我在一切存在中不断流转,体验过各种圆满。
我的财富没有任何减少,这就是称赞智慧的果报。
我的三火已熄灭,一切有已根除;
一切烦恼漏都已彻底断尽,如今不会再有任何来生。
在三万劫之中,我已将智慧比作山岳;
因为称赞智慧的果报,我未曾经历恶趣。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Dakkhiṇe himavantassa, sukato assamo mama; Uttamatthaṃ gavesanto, vasāmi vipine tadā. ‘‘Lābhālābhena santuṭṭho, mūlena ca phalena ca; Anvesanto ācariyaṃ, vasāmi ekako ahaṃ. ‘‘Sumedho nāma sambuddho, loke uppajji tāvade; Catusaccaṃ pakāseti, uddharanto mahājanaṃ. ‘‘Nāhaṃ suṇomi sambuddhaṃ, napi me koci saṃsati; Aṭṭhavasse atikkante, assosiṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Aggidāruṃ nīharitvā, sammajjitvāna assamaṃ; Khāribhāraṃ gahetvāna, nikkhamiṃ vipinā ahaṃ. ‘‘Ekarattiṃ vasantohaṃ, gāmesu nigamesu ca; Anupubbena candavatiṃ, tadāhaṃ upasaṅkamiṃ. ‘‘Bhagavā tamhi samaye, sumedho lokanāyako; Uddharanto bahū satte, deseti amataṃ padaṃ. ‘‘Janakāyamatikkamma, vanditvā jinasāgaraṃ; Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, santhaviṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Tuvaṃ satthā ca ketu ca, dhajo yūpo ca pāṇinaṃ; Parāyano patiṭṭhā ca, dīpo ca dvipaduttamo. ‘‘Nepuñño dassane vīro, tāresi janataṃ tuvaṃ; Natthañño tārako loke, tavuttaritaro mune. ‘‘Sakkā theve kusaggena, pametuṃ sāgaruttame; Na tveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā pametave. ‘‘Tuladaṇḍe ṭhapetvāna, mahiṃ sakkā dharetave; Natveva tava paññāya, pamāṇamatthi cakkhuma. ‘‘Ākāso minituṃ sakkā, rajjuyā aṅgulena vā; Natveva tava sabbaññu, sīlaṃ sakkā pametave. ‘‘Mahāsamudde udakaṃ, ākāso ca vasundharā; Parimeyyāni etāni, appameyyosi cakkhuma. ‘‘Chahi gāthāhi sabbaññuṃ, kittayitvā mahāyasaṃ; Añjaliṃ paggahetvāna, tuṇhī aṭṭhāsahaṃ tadā. ‘‘Yaṃ vadanti sumedhoti, bhūripaññaṃ sumedhasaṃ; Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yo me ñāṇaṃ pakittesi, vippasannena cetasā; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato. ‘‘Sattasattati kappāni, devaloke ramissati; Sahassakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati. ‘‘Anekasatakkhattuñca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Devabhūto manusso vā, puññakammasamāhito; Anūnamanasaṅkappo, tikkhapañño bhavissati. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Agārā abhinikkhamma, pabbajissatikiñcano; Jātiyā sattavassena, arahattaṃ phusissati. ‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi sāsanaṃ; Etthantare na jānāmi, cetanaṃ amanoramaṃ. ‘‘Saṃsaritvā bhave sabbe, sampattānubhaviṃ ahaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, phalaṃ ñāṇassa thomane. ‘‘Tiyaggī nibbutā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Sabbāsavā parikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ ñāṇamathaviṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, phalaṃ ñāṇassa thomane. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证到阿拉汉果之后,顺着次序回忆自己的过去世,一直看到无想有里的无心结生。接着,他在五百劫当中都没看到心的生起,只在最后才看到。于是他省察:“这是怎么回事?”按道理推断,得出结论:“这应该是无想有。”所以世尊说:“诸比丘,确实有叫无想有情的长寿天众,从那里死后,庄严转生到这里,他了知这个有,庄严能回忆起来。”世尊看到他这样按道理回忆宿命的善巧之后,就把这位长老放在回忆宿住者中的首位。于是这位尊者又详细省察了自己殊胜的宿住随念智,以及成就这个智的修行因缘,心生欢喜,为了说明这个意义而说出这样的自说:巴利
So arahattaṃ pana patvā attano pubbenivāsaṃ anupaṭipāṭiyā anussaranto yāva asaññabhave acittakapaṭisandhi, tāva addasa. Tato pañca kappasatāni cittappavattiṃ adisvā avasāneva disvā ‘‘kimeta’’nti āvajjento nayavasena ‘‘asaññabhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, asaññasattā nāma dīghāyukā devā, tato cuto sobhito idhūpapanno, so etaṃ bhavaṃ jānāti, sobhito anussaratī’’ti (pārā. 232 atthato samānaṃ). Evaṃ nayavasena anussarantassa anussaraṇakosallaṃ disvā satthā theraṃ pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Tato eva cāyaṃ āyasmā savisesaṃ attano pubbenivāsānussatiñāṇaṃ tassa ca paccayabhūtaṃ paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajāto tadatthadīpanaṃ udānaṃ udānento –
我具念、有慧,为比丘,已发起强力精进;
一夜之间,我忆念了五百劫。巴利
‘‘Satimā paññavā bhikkhu, āraddhabalavīriyo; Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussariṃ.
我修习四念处、七觉支与八圣道,
一夜之间忆念了五百劫——他诵出此二偈。巴利
‘‘Cattāro satipaṭṭhāne, satta aṭṭha ca bhāvayaṃ; Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussari’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“具念”是指:因为他自己已经圆满修成了念处,达到了念的圆满,所以称为具念。“有慧”是指:因为六神通已经圆满,达到了智慧的圆满,所以称为有慧。“比丘”是指:因为已经断除了烦恼。“已发起强力的精进”是指:因为信等诸力以及四种正勤的精进都已经成就圆满。这里在说“力”时把信等收摄进来,也就同时把念等作为力收摄进来了,就像说“牛、水牛、福德、智慧资粮”那样。“我于一夜中忆念了五百劫”:是指忆念五百劫就像一夜一样。这里省略了“如”字,以此说明他在宿住随念智中,自己的智慧已经达到了自在的境界。巴利
Tattha satimāti sayaṃ samudāgamanasampannāya satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā sativepullappattiyā ca satimā. Paññavāti chaḷabhiññāpāripūriyā paññāvepullappattiyā ca paññavā. Bhinnakilesatāya bhikkhu. Saddhādibalānañceva catubbidhasammappadhānavīriyassa ca saṃsiddhipāripūriyā āraddhabalavīriyo. Saddhādīnañhettha balaggahaṇena gahaṇaṃ satipi satiādīnaṃ balabhāve, yathā ‘‘gobalibaddhā puññañāṇasambhārā’’ti. Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussarinti ekarattiṃ viya anussariṃ. Viya-saddo hi idha luttaniddiṭṭho, etena pubbenivāsānussatiñāṇe attano ñāṇavasībhāvaṃ dīpeti.
现在,为了说明他是通过哪种修行方式,使自己的具念等特质达到殊胜,并成就了宿住智,便说出以“四”等开头的第二首偈颂。其中,“四念处”是指身随观等,按各自所缘的不同分为四种,是世间与出世间混合的、被称为念的念处。“七”是指七觉支。“八”是指八圣道支。因为对于心安住于四念处的人来说,七觉支的修习已经达到圆满,圣八支道也是如此。所以法将舍利弗说:“心安住于四念处,如实修习七觉支……”等等。在三十七菩提分法的七个部分中,当其中一个部分的修习达到圆满时,其余部分没有不成就的。“修习”就是修习的因。其余内容如前所说。巴利
Idāni yāya paṭipattiyā attano satimantādibhāvo sātisayaṃ pubbenivāsañāṇañca siddhaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cattāro’’tiādinā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha cattāro satipaṭṭhāneti kāyānupassanādike attano visayabhedena catubbidhe lokiyalokuttaramissake satisaṅkhāte satipaṭṭhāne. Sattāti satta bojjhaṅge. Aṭṭhāti aṭṭha maggaṅgāni. Satipaṭṭhānesu hi suppatiṭṭhitacittassa satta bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gatā eva honti, tathā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Tenāha dhammasenāpati – ‘‘catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā’’tiādīhi (dī. ni. 3.143) sattakoṭṭhāsikesu sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammesu ekasmiṃ koṭṭhāse bhāvanāpāripūriṃ gacchante itare agacchantā nāma natthīti. Bhāvayanti bhāvanāhetu. Sesaṃ vuttanayameva.
瓦利亚长老偈颂注释巴利
4. Valliyattheragāthāvaṇṇanā
“凡应做之事,以坚定精进……”等偈颂,是具寿瓦利亚长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积集善行,在一次次生命中累积福德。在善慧世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大后聪慧明达,精通各种学问和技艺。他舍弃了八亿家财,出家成为苦行者,在山脚下的林中、一条河边建了草庵住下。当他看到世尊为了摄受他而来到跟前,心中生起净信,便铺开一张羊皮布施给世尊。世尊坐在上面,他以鲜花和栴檀供养,又献上芒果,然后五体投地顶礼。世尊为他开示了座位布施的殊胜果报,说了随喜赞叹的话,就离开了。他凭这善业在天界人间流转,到了现在这尊佛出世的时代,出生在毗舍离城的一个婆罗门家庭,取名“黑友”。长大后,世尊来到毗舍离,他见到佛陀的威神之力,生起信心,在大迦旃延尊者座下出家。但他智慧迟钝,又懈怠不精进,很长时间都只能依靠一位有智慧的梵行同伴而住。比丘们说:“就像蔓藤不依附树木之类就长不起来,这个人不依靠智者也没法成长。”于是大家就叫他“蔓藤”(瓦利亚)。后来,他去亲近韦努达塔长老,依照他的教导而住,具念正知。由于智慧成熟,他向长老请教修行次第,问道:巴利
Yaṃkiccaṃ daḷhavīriyenātiādikā āyasmato valliyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto vijjāsippesu nipphattiṃ gato asītikoṭivibhavaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā pabbatapāde araññāyatane ekissā nadiyā tīre assamaṃ kāretvā viharanto attano anuggaṇhanatthaṃ upagataṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ajinacammaṃ pattharitvā adāsi . Tattha nisinnaṃ bhagavantaṃ pupphehi ca candanena ca pūjetvā ambaphalāni datvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Tassa bhagavā nisinnāsanasampattiṃ pakāsento anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā ‘‘kaṇhamitto’’ti laddhanāmo vayappatto satthu vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho mahākaccānattherassa santike pabbaji. So mandapañño dandhaparakkamo ca hutvā ciraṃ kālaṃ viññuṃ sabrahmacāriṃ nissāyeva vasati. Bhikkhū ‘‘yathā nāma valli rukkhādīsu kiñci anissāya vaḍḍhituṃ na sakkoti, evamayampi kañci paṇḍitaṃ anissāya vaḍḍhituṃ na sakkotī’’ti valliyotveva samudācariṃsu. Aparabhāge pana veṇudattattheraṃ upasaṅkamitvā tassa ovāde ṭhatvā sato sampajāno hutvā viharanto ñāṇassa paripākaṃ gatattā paṭipattikkamaṃ theraṃ pucchanto –
无论什么事该做,都要靠坚定的精进;无论什么事该做,都要有想要觉悟的心。
我会去做,绝不退缩;看我的精进和勇猛吧。巴利
‘‘Yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyena, yaṃ kiccaṃ boddhumicchatā; Karissaṃ nāvarajjhissaṃ, passa vīriyaṃ parakkamaṃ.
请你为我宣说那条道路,那条通往不死境界的正直之道。
我将以沉默而成为牟尼,如同恒河的水流奔向大海。——他宣说了这两首偈颂。巴利
‘‘Tvañca me maggamakkhāhi, añjasaṃ amatogadhaṃ; Ahaṃ monena monissaṃ, gaṅgāsotova sāgara’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,所谓“应以坚固的精进所应作之事”,就是用坚固的精进、稳固的勤勉,或者说,像能承担重担的人那样以坚固的精进来做所应做、所应修行的事。所谓“想要觉悟者所应作之事”,就是想要觉悟、了知四圣谛或涅槃、想要证悟的人所应当做的事。“我将去做,不会退失”——我现在就要去做这件事,不会错过,会按照教导去实践。请看精进与勤勉:在如法实践时,因为以正确的方法策励,所以得到“精进”这个名字;因为一步步迈向更高的境地,所以得到“勤勉”这个名字。请看这正精进,不只是停留在信心上——这是为了显示自己想要亲自实践的意愿。巴利
Tattha yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyenāti daḷhena vīriyena thirena parakkamena, daḷhavīriyena vā purisadhorayhena yaṃ kiccaṃ kātabbaṃ paṭipajjitabbaṃ. Yaṃ kiccaṃ boddhumicchatāti cattāri ariyasaccāni nibbānameva vā boddhuṃ bujjhituṃ icchantena paṭivijjhitukāmena yaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ. Karissaṃ nāvarajjhissanti tamahaṃ dāni karissaṃ na virādhessaṃ, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmi. Passa vīriyaṃ parakkamanti yathā paṭipajjamāne dhamme vidhinā īraṇato ‘‘vīriyaṃ’’, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato ‘‘parakkamo’’ti ca laddhanāmaṃ sammāvāyāmaṃ passa na saddhamevāti attano kattukāmataṃ dasseti.
“你”是在称呼那位给予业处的善知识。“我”是指“我的”。“请为我宣说道”,意思是请讲说圣道,也就是请讲说能导向出世间道的四谛业处。“正直”,因为它是中道,不落两边、不走极端,所以叫正直。“入于不死”,因为它能通向不死的涅槃,并安立于此,所以叫入于不死。“以慧”,是以道慧之智。“我将了知”,是我将了知、证悟、到达涅槃。“如恒河水流向大海”,就像恒河的水流必定毫无偏差地流入大海一样,我也要这样:“我专心修行业处,将以道智证得涅槃,所以请您为我开示业处。”他这样向长老乞求业处。巴利
Tvañcāti kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ ālapati. Meti mayhaṃ. Maggamakkhāhīti ariyamaggaṃ kathehi, lokuttaramaggasampāpakaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathehīti attho. Añjasanti ujukaṃ majjhimapaṭipadābhāvena antadvayassa anupagamanato. Amate nibbāne sampāpakabhāvena patiṭṭhitattā amatogadhaṃ. Monenāti ñāṇena maggapaññāya. Monissanti jānissaṃ nibbānaṃ paṭivijjhissaṃ pāpuṇissaṃ. Gaṅgāsotova sāgaranti yathā gaṅgāya soto sāgaraṃ samuddaṃ avirajjhanto ekaṃsato ogāhati, evaṃ ‘‘ahaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto maggañāṇena nibbānaṃ adhigamissāmi, tasmā taṃ kammaṭṭhānaṃ me ācikkhathā’’ti theraṃ kammaṭṭhānaṃ yāci.
听了这话,长老韦努达多就把业处传给了他。他也专心修习这个业处,没过多久就激发出观智,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》(长老譬喻 2.49.75-105)中这样说:巴利
Taṃ sutvā veṇudattatthero tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. Sopi kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.75-105) –
舍弃了五种欲乐,那些可爱又迷人的东西;
舍弃了八十俱胝的财富,我出家过无家生活。
“ 出家之后,我以身远离诸恶业;
我舍弃了言语上的恶行,住在河岸边。
我独自一人住着的时候,最胜佛陀来到我面前。
我不知道他是佛陀,就做了招待。
问讯已,我问其名族:
汝是天神?乾闼婆?抑或帝释富兰陀罗?
你是谁?或是谁的儿子?大梵天神,来到这里了。
你照亮了所有方向,就像升起的太阳一样。
朋友,你双脚上显现出千辐的车轮相。
你是谁?又是谁的儿子?我们怎么才能认出你呢?
请说出你的名字和族姓,帮我消除疑惑。
我不是天神,不是乾闼婆,也不是帝释天神富兰陀罗。
我没有梵天的身份,在他们当中我最殊胜;
我已经超越了他们的境界,摧毁了欲的束缚。
烧尽了一切烦恼,证得了无上正觉;
听了他这番话,我就说了这样一句话:
如果你真是佛陀、遍知一切的人,那就请你坐下来吧,大圣人。
我要礼敬您,因为您就是终结痛苦的人。
我把羚羊皮铺开,献给了世尊。
世尊就在那里坐下,像一头狮子安坐在山洞里。
我飞快地爬上山,摘下了芒果的果实;
吉祥的娑罗树花,还有极其珍贵的旃檀。
他赶紧把这一切捧起来,走到世间导师面前;
把果实献给了佛陀,又用婆罗花作了供养。
我用栴檀香涂抹(世尊),向导师行礼。
内心清净,满怀信心与欢喜,并带着广大而充沛的喜悦。
善慧世间导师坐在鹿皮上;
那时,他宣说了我的业,让我心生欢喜。
以此果施,以及香与花鬘两者,
他将在二十五百劫中,在天界享受快乐。
他的心思意念圆满无缺,将成为能随心所欲的主宰者。
经过二千六百劫,他将投生为人。
他将成为转轮王,统御四方,具大神力。
有一座城叫毗婆罗,是毗首羯磨建造的。
这座城将会全部由纯金建成,用各种珍宝装饰。
他就用这个方法,将在存在中不断流转。
离开家之后,他将成为无家的人;
成为神通到彼岸者后,他将作为漏尽者般涅槃。
善慧世间导师、正自觉者说完这番话,
我正在沉思的时候,他就那样像风一样在空中离去了。
“ 以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
从兜率天死后,投生到母胎里。
我所住之胎中,我的受用无有匮乏。
五岁那年,我出家过起了无家的生活。
剃掉头发之后,我就证得了阿拉汉果。
我在寻找过去的业时,在此之前没有看见。
在三万劫中,我忆起了自己的业。
“ 礼敬您,人中良骏!礼敬您,人中无上者!
依靠你的教法,我证得了不动的境界。
在三万劫那么长的时间里,我曾供养过佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Pañca kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame; Asīti koṭiyo hitvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ. ‘‘Pabbajitvāna kāyena, pāpakammaṃ vivajjayiṃ; Vacīduccaritaṃ hitvā, nadīkūle vasāmahaṃ. ‘‘Ekakaṃ maṃ viharantaṃ, buddhaseṭṭho upāgami; Nāhaṃ jānāmi buddhoti, akāsiṃ paṭisanthāraṃ. ‘‘Karitvā paṭisanthāraṃ, nāmagottamapucchahaṃ; Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado. ‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, mahābrahmā idhāgato; Virocesi disā sabbā, udayaṃ sūriyo yathā. ‘‘Sahassārāni cakkāni, pāde dissanti mārisa; Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ. ‘‘Nāmagottaṃ pavedehi, saṃsayaṃ apanehi me; Namhi devā na gandhabbo, namhi sakko purindado. ‘‘Brahmabhāvo ca me natthi, etesaṃ uttamo ahaṃ; Atīto visayaṃ tesaṃ, dālayiṃ kāmabandhanaṃ. ‘‘Sabbe kilese jhāpetvā, patto sambodhimuttamaṃ; Tassa vācaṃ suṇitvāhaṃ, idaṃ vacanamabraviṃ. ‘‘Yadi buddhosi sabbaññū, nisīda tvaṃ mahāmune; Tamahaṃ pūjayissāmi, dukkhassantakaro tuvaṃ. ‘‘Pattharitvājinacammaṃ , adāsi satthuno ahaṃ; Nisīdi tattha bhagavā, sīhova girigabbhare. ‘‘Khippaṃ pabbatamāruyha, ambassa phalamaggahiṃ; Sālakalyāṇikaṃ pupphaṃ, candanañca mahārahaṃ. ‘‘Khippaṃ paggayha taṃ sabbaṃ, upetvā lokanāyakaṃ; Phalaṃ buddhassa datvāna, sālapupphamapūjayiṃ. ‘‘Candanaṃ anulimpitvā, avandiṃ satthuno ahaṃ; Pasannacitto sumano, vipulāya ca pītiyā. ‘‘Ajinamhi nisīditvā, sumedho lokanāyako; Mama kammaṃ pakittesi, hāsayanto mamaṃ tadā. ‘‘Iminā phaladānena, gandhamālehi cūbhayaṃ; Pañcavīse kappasate, devaloke ramissati. ‘‘Anūnamanasaṅkappo, vasavattī bhavissati; Chabbīsatikappasate, manussattaṃ gamissati. ‘‘Bhavissati cakkavattī, cāturanto mahiddhiko; Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, vissakammena māpitaṃ. ‘‘Hessati sabbasovaṇṇaṃ, nānāratanabhūsitaṃ; Eteneva upāyena, saṃsarissati so bhave. ‘‘Sabbattha pūjito hutvā, devatte atha mānuse; Pacchime bhave sampatte, brahmabandhu bhavissati. ‘‘Agārā abhinikkhamma, anagārī bhavissati; Abhiññāpāragū hutvā, nibbāyissatināsavo. ‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, sumedho lokanāyako; Mama nijjhāyamānassa, pakkāmi anilañjase. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Tusitato cavitvāna, nibbattiṃ mātukucchiyaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, yamhi gabbhe vasāmahaṃ. ‘‘Mātukucchigate mayi, annapānañca bhojanaṃ; Mātuyā mama chandena, nibbattati yadicchakaṃ. ‘‘Jātiyā pañcavassena, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Oropitamhi kesamhi, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Pubbakammaṃ gavesanto, orena nāddasaṃ ahaṃ; Tiṃsakappasahassamhi, mama kammamanussariṃ. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Tava sāsanamāgamma, pattomhi acalaṃ padaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果后,在宣告另一件事时,说的正是这些偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto thero imāyeva gāthā abhāsīti.
5. 《无忧长老偈注》巴利
5. Vītasokattheragāthāvaṇṇanā
“理发师会剃掉我的头发”等偈颂,是具寿无忧长老说的。这件事是怎么发生的呢?这位长老在过去诸佛那里修过善根,在各处投生中不断积福。在悉达多世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,学通了婆罗门该学的各种学问和技艺,后来舍弃欲乐,出家做了仙人,被一大群仙人围绕,住在森林里。他听说佛陀出世,满心欢喜,心想:“佛陀世尊就像优昙钵罗花一样难得一见,现在就该去亲近。”于是带着大批随从去拜见导师。还剩一由旬半的路程时,他生了病,心中忆念着佛陀就去世了,转生到天界,之后在天界和人间不断流转投生。到了现在这位佛陀出世、般涅槃后二百一十八年的时候,他投生为法阿育王的弟弟,名叫无忧。他长大后,学通了刹帝利青年该学的学问和技艺,依止山授长老,虽然还是在家身份,却已精通经藏和阿毗达摩藏。有一天理发时,他从理发师手里拿过镜子照自己的身体,看见皱纹、白发等,生起悚惧,把心转向观照,努力修行,就在那个座位上证得了入流果。然后他在山授长老面前出家,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Kese me olikhissantītiādikā āyasmato vītasokattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā mahatā isigaṇena parivuto araññe vasanto buddhuppādaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho ‘‘udumbarapupphasadisā dullabhadassanā buddhā bhagavanto, idāneva upagantabbā’’ti mahatiyā parisāya saddhiṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ gacchanto diyaḍḍhayojane sese byādhiko hutvā buddhagatāya saññāya kālaṅkato devesu uppajjitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ matthake dhammāsokarañño kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti, tassa vītasokoti nāma ahosi. So vayappatto khattiyakumārehi sikkhitabbavijjāsippesu nipphattiṃ gato giridattattheraṃ nissāya gihibhūto suttantapiṭake abhidhammapiṭake ca visārado hutvā ekadivasaṃ massukammasamaye kappakassa hatthato ādāsaṃ gahetvā kāyaṃ olokento valitapalitādīni disvā sañjātasaṃvego vipassanāya cittaṃ otāretvā bhāvanaṃ ussukkāpetvā tasmiṃyeva āsane sotāpanno hutvā giridattattherassa santike pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.9-26) –
讽诵吠陀、受持咒句,于三吠陀悉度彼岸;
兼明相术与古史,并通词汇集及仪轨。
那时,弟子们如同河水奔流般来到我身边。
我日夜不懈地教他们念诵咒语。
那时,名叫悉达多的正觉者出现在了世间;
他驱散了那黑暗,让智慧之光生起。
我的一位弟子,向我的弟子们说;
他们听了此事,当时便来告诉我。
佛陀已经出现在世间,他是了知一切的人,是引导世间众生的导师。
大家都跟着他走,我们却什么也得不到。
佛陀是偶尔才出现的,他们具慧眼,拥有广大的名望。
我何不去见一见那位最殊胜的佛陀、世间的导师呢?
我拿上我的羚羊皮衣、树皮衣和水瓶。
我从茅舍出来,呼唤弟子们。
就像优昙婆罗花一样,就像月亮里的兔子一样;
就像乌鸦得到乳汁一样,世间导师极难遇到。
佛陀出现在世间,人身也难得;
就算这两样都具备了,能听到佛法也还是极其难得。
佛陀已出现于世,我们将获得眼目,不再受生轮回;
来吧,我们大家都到正自觉者跟前去。
所有人都拿着水瓶,穿着粗糙的兽皮;
那时,他们顶着沉甸甸的发髻,从森林里走了出来。
他们只看着前方一轭之地,一心寻求最上的利益;
他们远离了执着与嗔恚的过失,像狮子一样无所畏惧。
还剩一由旬半的路程时,我身上生起了病。
我想起最胜的佛陀之后,就在那里去世了。
九十四劫以来,那时我获得佛想;
我不曾知道恶趣,这就是佛想的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe. ‘‘Nadīsotapaṭibhāgā, sissā āyanti me tadā; Tesāhaṃ mante vācemi, rattindivamatandito. ‘‘Siddhattho nāma sambuddho, loke uppajji tāvade; Tamandhakāraṃ nāsetvā, ñāṇālokaṃ pavattayi. ‘‘Mama aññataro sisso, sissānaṃ so kathesi me; Sutvāna te etamatthaṃ, ārocesuṃ mamaṃ tadā. ‘‘Buddho loke samuppanno, sabbaññū lokanāyako; Tassānuvattati jano, lābho amhaṃ na vijjati. ‘‘Adhiccuppattikā buddhā, cakkhumanto mahāyasā; Yaṃnūnāhaṃ buddhaseṭṭhaṃ, passeyyaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Ajinaṃ me gahetvāna, vākacīraṃ kamaṇḍaluṃ; Assamā abhinikkhamma, sisse āmantayiṃ ahaṃ. ‘‘Odumbarikapupphaṃva, candamhi sasakaṃ yathā; Vāyasānaṃ yathā khīraṃ, dullabho lokanāyako. ‘‘Buddho lokamhi uppanno, manussattampi dullabhaṃ; Ubhosu vijjamānesu, savanañca sudullabhaṃ. ‘‘Buddho loke samuppanno, cakkhuṃ lacchāma no bhavaṃ; Etha sabbe gamissāma, sammāsambuddhasantikaṃ. ‘‘Kamaṇḍaludharā sabbe, kharājinanivāsino; Te jaṭābhārabharitā, nikkhamuṃ vipinā tadā. ‘‘Yugamattaṃ pekkhamānā, uttamatthaṃ gavesino; Āsattidosarahitā, asambhītāva kesarī. ‘‘Appakiccā aloluppā, nipakā santavuttino; Uñchāya caramānā te, buddhaseṭṭhamupāgamuṃ. ‘‘Diyaḍḍhayojane sese, byādhi me upapajjatha; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,宣示阿拉汉果智时——巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
理发师走到我跟前,要给我剃头发;
然后我拿起镜子,观察自己的身体。巴利
‘‘Kese me olikhissanti, kappako upasaṅkami; Tato ādāsamādāya, sarīraṃ paccavekkhisaṃ.
这身体空无,显现于黑暗之中,黑暗已经消失;
一切垢秽都已彻底断尽,如今再也不会有来生。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Tuccho kāyo adissittha, andhakāre tamo byagā; Sabbe coḷā samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
那时,理发师走过来,也就是在家人理发修面的那个时候,他因为剪剃头发等而从事修整,所以被称为理发师,是他这个沐浴侍者来到我跟前。Tato 就是“从理发师那里”。我观察自身:对着全身镜,看到白发、皱纹、面容等相状,便以“我的身体确实已被衰老制伏”这样的方式,观察自己那被衰老制伏的身体。这样观察时,身体显现为空虚:我的身体脱离了常、恒、乐等自性,显得空虚,被看清了。为什么呢?因为在黑暗中,黑暗消失了:那被称为不如理作意的黑暗,使众生对自己的身体如盲人一般,看不见它本来具有的不净等性质,反而执取并不存在的清净、美好等相;在那作为生暗之处的身体上,由被称为如理作意的智慧之光,无明的黑暗消失了。正因如此,一切垢秽都被断除:那些被称为“垢秽”的烦恼,犹如盗贼截断善财,又因不被善人取用、不被接纳,像丢弃在垃圾堆等处的破布片一样,被尊贵者、圣者所厌弃,所以叫“垢秽”,已被断除。又因为它们已被最上道彻底拔除,所以它们如今不再有后有,未来不再有后有再生。巴利
Tattha kese me olikhissanti, kappako upasaṅkamīti gihikāle massukammasamaye ‘‘mama kese olikhissaṃ kappemī’’ti kesādīnaṃ chedanādivasena kappanato kappako nhāpito maṃ upagacchi. Tatoti kappakato. Sarīraṃ paccavekkhisanti sabbakāyike ādāse palitavalitamukhanimittādidassanamukhena ‘‘abhibhūto vata jarāya me kāyo’’ti jarābhibhūtaṃ attano sarīraṃ paccavekkhiṃ. Evaṃ paccavekkhato ca tuccho kāyo adissittha niccadhuvasukhasabhāvādīhi ritto hutvā me kāyo adissatha paññāyi. Kasmā? Andhakāre tamo byagā yena ayonisomanasikārasaṅkhātena tamasā attano kāye andhagatā vijjamānampi asubhādisabhāvaṃ apassantā avijjamānaṃ subhādiākāraṃ gaṇhanti, tasmiṃ andhakāre andhakaraṇaṭṭhāne kāye yonisomanasikārasaṅkhātena ñāṇālokena avijjātamo vigato, tato eva sabbe coḷā samucchinnā corā viya kusalabhaṇḍacchedanato, sādhūhi alātabbato asaṅgahetabbato saṅkārakūṭādīsu chaḍḍitapilotikakhaṇḍaṃ viya issarajanena ariyajanena jigucchitabbatāya coḷā viyāti vā ‘‘coḷā’’ti laddhanāmā kilesā samucchinnā. Aggamaggena samugghāṭitattā eva ca nesaṃ natthi dāni punabbhavo āyatiṃ punabbhavābhinibbatti natthīti.
6. 满月长老偈颂注释巴利
6. Puṇṇamāsattheragāthāvaṇṇanā
“舍弃五盖”等偈颂,是具寿富楼那满月长老说的。这件事的起因是什么呢?这位长老在过去诸佛那里也积攒过善根,一世又一世地积累福德。在提舍世尊的时代,他出生在一户人家,长大后有了觉知。有一天,当世尊住在树林里,把粪扫衣挂在树枝上、进入香室时,这位长老手里拿着弓走进密林,看见世尊的粪扫衣,心里生起清净的信心,就放下弓,忆念佛的功德,向粪扫衣行礼。凭着这个福业,他在天界和人间流转,到了现在这尊佛出世的时候,出生在舍卫城的一户居士家里。据说他出生那天,那户人家里所有的器皿都自然装满了金宝,所以给他取名叫“满月”。他长大成人后,娶妻成家,生了一个儿子,之后便舍家出家。他住在村边的住处,精勤努力,证得了六种神通。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Pañca nīvaraṇe hitvātiādikā āyasmato puṇṇamāsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthari araññe viharante paṃsukūlacīvaraṃ dumasākhāya laggetvā gandhakuṭiṃ paviṭṭhe dhanuhattho gahanaṃ paviṭṭho satthu paṃsukūlaṃ disvā pasannamānaso dhanuṃ nikkhipitvā buddhaguṇe anussaritvā paṃsukūlaṃ vandi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kuṭumbiyakule nibbatti. Tassa kira jātadivase tasmiṃ gehe sabbabhājanāni suvaṇṇaratanamayehi māsehi paripuṇṇāneva ahesuṃ. Tenassa puṇṇamāsotveva nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto dārapariggahaṃ katvā ekasmiṃ putte uppanne gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā gāmakāvāse vasanto ghaṭento vāyamanto chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.1-8) –
世尊名曰提舍,无师自悟,人中最上;
胜者放下粪扫衣,乃入精舍。
我拿起弯弓,为了找吃的而四处游走。
我拿起圆环刀,走进了树林。
在那里,那时我看见一件粪扫衣挂在树枝上。
把弓就地放下,在头顶合掌。
以清净心、欢喜意,怀广大之喜;
忆念最胜佛陀已,我顶礼粪扫衣。
九十二劫以前,我曾礼敬粪扫衣。
我从来不知道什么是恶趣,这就是礼敬的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Tisso nāmāsi bhagavā, sayambhū aggapuggalo; Paṃsukūlaṃ ṭhapetvāna, vihāraṃ pāvisī jino. ‘‘Vinataṃ dhanumādāya, bhakkhatthāya cariṃ ahaṃ; Maṇḍalaggaṃ gahetvāna, kānanaṃ pāvisiṃ ahaṃ. ‘‘Tatthaddasaṃ paṃsukūlaṃ, dumagge laggitaṃ tadā; Cāpaṃ tattheva nikkhippa, sire katvāna añjaliṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, vipulāya ca pītiyā; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, paṃsukūlaṃ avandahaṃ. ‘‘Dvenavute ito kappe, paṃsukūlamavandahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, vandanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,前往舍卫城礼拜世尊,然后住在坟场。他刚回来不久,他俗家的儿子就死了。孩子的母亲听说长老回来了,心想:“我这没有儿子的家产,可不能让国王们没收了。”于是她想让长老还俗,就带着一大群随从来到长老那里,寒暄问候之后,开始引诱他。长老为了让她知道自己已经离了贪欲,就腾到空中,以讲述自己修行成就的方式为她说法:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā sāvatthiṃ upagantvā satthāraṃ vanditvā susāne vasati, tassa ca acirāgatasseva sato putto kālamakāsi. Dārakamātā therassa āgatabhāvaṃ sutvā, ‘‘mā idaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājāno hareyyu’’nti taṃ uppabbājetukāmā mahatā parivārena therassa santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā palobhetuṃ ārabhi. Thero attano vītarāgabhāvajānāpanatthaṃ ākāse ṭhatvā attano paṭipattikittanamukhena tassā dhammaṃ desento –
舍弃五盖,为证得瑜伽安稳;
执取法镜,即自身之智见。巴利
‘‘Pañca nīvaraṇe hitvā, yogakkhemassa pattiyā; Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanamattano.
“ 我遍观此身,内外一切悉察;
于内于外,此身显现为空。”巴利
‘‘Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, sabbaṃ santarabāhiraṃ; Ajjhattañca bahiddhā ca, tuccho kāyo adissathā’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“舍弃五盖”是指舍弃欲贪等五种盖,通过证得禅那把它们彻底摧毁。“为了达到离轭安稳”是指为了证得从欲轭等四种轭中解脱出来、安稳无患的涅槃。“法镜”是指以法为本质的镜子。就像镜子能照出照镜者色身的优点和缺点一样,被称为“观”的法镜——由于能清楚了解诸法的共相和别相,所以是以智见为本质的——在修观的人身上,通过辨明清净法和杂染法以及能断除它们的方法,特别能在名身中映现出功德。因此他说:巴利
Tattha pañca nīvaraṇe hitvāti kāmacchandādike pañca nīvaraṇe pahāya jhānādhigamena viddhaṃsetvā. Yogakkhemassa pattiyāti kāmayogādīhi catūhi yogehi khemassa anupaddutassa nibbānassa adhigamāya. Dhammādāsanti dhammabhūtaṃ ādāsaṃ. Yathā hi ādāso olokentassa rūpakāye guṇāguṇaṃ ādaṃseti, evaṃ vipassanāsaṅkhāto dhammānaṃ sāmaññavisesāvabodhanato ñāṇadassanabhūto dhammādāso vipassantassa vodānasaṃkilesadhammavibhāvanena tappahānasādhanena ca visesato nāmakāye guṇaṃ ādaṃseti. Tenāha –
“ 拿起法镜,为了自己如实知见。
我以智慧之眼观察了这个身体,里里外外的一切。”巴利
‘‘Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanamattano; Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, sabbaṃ santarabāhira’’nti. –
我把这个由诸法聚集而成、属于我自己的这个身体,从内处和外处的角度,作为内外整个毫无剩余的法镜拿起来,用智慧之眼反复观察它,看见它是无常、是苦、是无我。当我这样观察时,无论内在还是外在,也就是在自己这个相续和别人的相续中,这个空虚无实的身体都显现出来了——用智慧之眼如实看见了这个缺少常恒实质等、被称为五蕴聚合的空虚身体。因为整个五蕴,在“诸比丘,被无明遮蔽、被渴爱束缚的愚人,这个身体就是这样生起的”等经文里,都被称为“身体”。而“被看见”这句话,是在说明:在这个身体上应该看见的,都已经看见了,我再没有什么需要看见的了,以此表明所作已办,并宣说了其他(智)。长老就这样用这些偈颂为前妻说法,让她安住在皈依和戒中之后,便让她离开了。巴利
Imaṃ kāyaṃ dhammasamūhaṃ mama attabhāvaṃ ajjhattikabāhirāyatanabhāvato santarabāhiraṃ sabbaṃ anavasesaṃ dhammādāsaṃ gahetvā ‘‘anicca’’ntipi ‘‘dukkha’’ntipi ‘‘anattā’’tipi patiavekkhiṃ ñāṇacakkhunā passiṃ. Evaṃ passatā ca mayā ajjhattañca bahiddhā cāti attano santāne parasantāne ca tuccho kāyo adissatha niccasārādivirahito tuccho khandhapañcakasaṅkhāto attabhāvakāyo ñāṇacakkhunā yāthāvato apassittha. Sakalampi hi khandhapañcakaṃ ‘‘avijjānivutassa, bhikkhave, bālassa taṇhāsaṃyuttassa evamayaṃ kāyo samudāgato’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.19) ‘‘kāyo’’ti vuccati. ‘‘Adissathā’’ti ca iminā yadeva kāye daṭṭhabbaṃ, taṃ diṭṭhaṃ, na dānissa kiñci mayā passitabbaṃ atthīti katakiccataṃ dassento aññaṃ byākāsi. Evaṃ thero imāhi gāthāhi purāṇadutiyikāya dhammaṃ desetvā taṃ saraṇesu ca sīlesu ca sampatiṭṭhāpetvā uyyojesi.
7. 难陀迦长老偈颂注释巴利
7. Nandakattheragāthāvaṇṇanā
“如良马般调顺”这首偈颂,是尊者难陀迦长老说的。它的由来是什么呢?这位长老在过去诸佛那里积累过善行,在一次次投生中修福。到了尸弃佛的时代,他生在边地,长大后成了林中修行者,四处游方。有一天,他看见佛陀经行的地方,心生欢喜,就撒了细沙。凭着这份善业,他在天界和人间流转,直到现在这尊佛出世时,才生在瞻波的一户居士家里,家人给他取名叫难陀迦。他的哥哥叫跋罗陀。他〔跋罗陀〕的前世因缘,会在接下来那段故事里说明。兄弟俩长大后,听说尊者首那·拘利维沙出了家,就想:“连首那那样娇贵的人都出家了,何况我们呢?”于是也出了家。其中,跋罗陀不久就修起了观智,证得六神通;而难陀迦因为烦恼的力量太强,一时没法精勤修观,只能做着观照的功夫。那时,跋罗陀长老知道他〔难陀迦〕的根性,想帮他〔难陀迦〕一把,就让他〔难陀迦〕跟在身后,一起走出精舍,坐在路边,为他讲说观法。巴利
Yathāpibhaddo ājaññoti āyasmato nandakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto sikhissa bhagavato kāle paccantadese uppajjitvā viññutaṃ patto vanacāriko hutvā vicaranto ekadivasaṃ satthu caṅkamanaṭṭhānaṃ disvā pasannacitto vālukā okiri. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde campāyaṃ gahapatikule nibbatti, tassa nandakoti nāmaṃ akaṃsu. Jeṭṭhakabhātā panassa bharato nāma. Tassa pubbayogo anantaravatthusmiṃ āvibhavissati. Te ubhopi viññutaṃ patvā āyasmantaṃ soṇaṃ koḷivisaṃ pabbajitaṃ sutvā ‘‘soṇopi nāma tathāsukhumālo pabbaji, kimaṅgaṃ pana maya’’nti pabbajiṃsu. Tesu bharato nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Nandako pana kilesānaṃ balavabhāvena tāva vipassanaṃ ussukkāpetuṃ nāsakkhi, vipassanāya kammaṃ karoti eva. Athassa bharatatthero āsayaṃ ñatvā avassayo bhavitukāmo taṃ pacchāsamaṇaṃ katvā vihārato nikkhamitvā maggasamīpe nisinno vipassanākathaṃ kathesi.
那时,有一支商队正在赶路,一头套在车上的牛在泥泞的地方拉不出车,就倒了下去。商队主把它从车上解下来,给它草和水,让它歇过劲来,然后又把它套回轭上。那头牛疲劳消除、恢复了力气,就把车从泥泞里拉出来,停在了干地上。这时,跋罗陀长老指着这一幕对难陀迦说:“难陀迦贤友,你看见这事了吗?”难陀迦回答:“看见了。”长老又说:“你要好好体会这其中的道理。”难陀迦心想:“就像这头牛消除疲劳后,能把重担从泥沼中拉出来一样,我也应该把自己从轮回的泥沼中拉拔出来。”他就以这件事作为所缘,修习观业处,不久便证得了阿拉汉果。因此,他在《譬喻经》中说:巴利
Tena ca samayena sakaṭasatthe gacchante eko sakaṭe yutto goṇo cikkhallaṭṭhāne sakaṭaṃ uddharituṃ asakkonto paripati. Tato naṃ satthavāho sakaṭā mocetvā tiṇañca pānīyañca datvā parissamaṃ apanetvā puna dhure yojesi. Tato goṇo vūpasantaparissamo laddhabalo taṃ sakaṭaṃ cikkhallaṭṭhānato uddharitvā thale patiṭṭhāpesi. Atha bharatatthero nandakassa ‘‘passasi no tvaṃ, āvuso nandaka, imassa kamma’’nti taṃ nidassetvā tena ‘‘passāmī’’ti vutte ‘‘imamatthaṃ suṭṭhu upadhārehī’’ti āha. Itaro ‘‘yathāyaṃ goṇo vūpasantaparissamo paṅkaṭṭhānato bhāraṃ ubbahati, evaṃ mayāpi saṃsārapaṅkato attā uddharitabbo’’ti tamevārammaṇaṃ katvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.90-95) –
过去我曾是个猎鹿人,住在森林深处。
我正在寻找风羚羊的时候,看见了一条经行的地方。
我用衣襟兜起沙子,撒在经行道上。
我以清净的信心和欢喜的心,面对具足吉祥的善逝。
在距今三十一劫之前,我曾撒下沙子。
我不记得自己曾堕入恶趣,这就是撒沙的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, araññe kānane ahaṃ; Vātamigaṃ gavesanto, caṅkamaṃ addasaṃ ahaṃ. ‘‘Ucchaṅgena pulinaṃ gayha, caṅkame okiriṃ ahaṃ; Pasannacitto sumano, sugatassa sirīmato. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, pulinaṃ okiriṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pulinassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿拉汉果之后,在自己的哥哥跋罗陀长老面前,宣告自己已经证悟,说了这样的话:巴利
Arahattaṃ pana patvā attano jeṭṭhabhātikassa bharatattherassa santike aññaṃ byākaronto –
就像一匹良种骏马,失足跌倒后,还能重新站稳。
生起了更强的悚惧之后,他毫不懈怠地担起责任继续前行。巴利
‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, khalitvā patitiṭṭhati; Bhiyyo laddhāna saṃvegaṃ, adīno vahate dhuraṃ.
你们应认取我为:如是具足见者、正自觉者的声闻、
良马、佛陀亲生之子——他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Evaṃ dassanasampannaṃ, sammāsambuddhasāvakaṃ; Ājānīyaṃ maṃ dhāretha, puttaṃ buddhassa orasa’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,他因为一再生起悚惧,就以不退缩的心担起责任。他想:“像我这样生来就有强大精进力的人,遇到该承担的负担却不承担,这实在不相称。”这样生起悚惧之后,他心不退缩、心不懈怠,也就是“不懈”。也有版本写作“alīno”,意思一样。“更增”是指一次又一次、越来越强地担起自己的责任、承担负担。其余内容,和前面解说“欢喜悦意长老”偈颂时所说的一样。巴利
Tattha bhiyyo laddhāna saṃvegaṃ, adīno vahate dhuranti ‘‘mayhaṃ jātibalavīriyānaṃ ananucchavikametaṃ yadidaṃ āgatassa bhārassa avahana’’nti saṃvegaṃ labhitvā adīno adīnamānaso alīnacitto. ‘‘Alīno’’ti vā pāṭho, so eva attho. Bhiyyo punappunaṃ bhiyyosomattāya attano dhuraṃ bhāraṃ vahate ubbahati. Sesaṃ heṭṭhā ramaṇīyavihārittherassa gāthāvaṇṇanāyaṃ vuttanayameva.
8. 跋罗陀长老偈颂注释巴利
8. Bharatattheragāthāvaṇṇanā
“来,难陀迦,我们走吧”——这是具寿跋罗陀长老的偈颂。它的缘起是什么呢?据说,在无比见佛世尊的时代,他出生在一个居士家庭,成年后,有一天,他拿着一双看起来悦目、摸起来柔软舒适的凉鞋走在路上,看见世尊正在经行,心里生起净信,就把凉鞋献上去,说:“请世尊穿上这双凉鞋吧,愿这能给我带来长久的利益和安乐。”世尊为了摄受他,就穿上了凉鞋。他凭着这份福业,在天界和人间流转受生。到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在瞻波的一个居士家庭,名叫跋罗陀。他成年后,听说首那长老出家了,心想:“连那样的人也出家了?”于是生起悚惧之心,也出家了。他完成了预备修行,修习观业处,不久就证得六神通。因此,《譬喻》中说:巴利
Ehi, nandaka, gacchāmāti āyasmato bharatattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira anomadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ manuññadassanaṃ mudusukhasamphassaṃ upāhanadvayaṃ gahetvā gacchanto satthāraṃ caṅkamantaṃ disvā pasannamānaso upāhanā upanāmetvā, ‘‘abhiruhatu bhagavā upāhanā, yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti āha. Abhiruhi bhagavā tassa anuggaṇhanatthaṃ upāhanā. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde campānagare gahapatikule nibbatti, bharatotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto soṇattherassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘sopi nāma pabbajī’’ti sañjātasaṃvego pabbajitvā katapubbakicco vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.71-89) –
无比见佛、世尊,是世间最尊贵者,是人中至尊。
从日间住处出来后,具眼者首先踏上了道路。
我持善制之鞋,踏上旅途;
于彼处得见正觉者,徒步而行,容貌俊美。
让自己的心清净下来,脱下鞋子;
把它放在(世尊的)脚边之后,我说了这番话。
大雄啊,请登上吧,善逝之尊,导师!
我要从这里得到果报,愿我这件事能成功。
无比见世尊,世间最尊贵的人中之雄;
他穿上鞋后,说了这样一句话:
了知佛陀的言教后,一切天众皆来集;
他们心情踊跃,满怀欢喜,生起喜悦,双手合掌。
他将一千次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
从这以后不可计数的劫中,他将出生在甘蔗王族。
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
“ 于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
遍知一切漏已,无漏者将般涅槃。
有福的人会投生到天界或人间。
他将获得一辆如同天界车乘那样的车驾。
高楼、轿子、车乘,还有装饰华丽的大象;
良种骏马拉的车,总是出现在我面前。
即使我离家出家时,我也是乘车离开的。
“ 于发丝剪断之际,我证得阿拉汉果;”
我得到了大利益,我善得收获,这笔买卖做得真值。
布施了一只凉鞋之后,我获得了不动摇的境界。
无数劫之前,我曾布施过一只凉鞋;
我不知恶道,这就是布施鞋的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Divāvihārā nikkhamma, pathamāruhi cakkhumā. ‘‘Pānadhiṃ sukataṃ gayha, addhānaṃ paṭipajjahaṃ; Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, pattikaṃ cārudassanaṃ. ‘‘Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, nīharitvāna pānadhiṃ; Pādamūle ṭhapetvāna, idaṃ vacanamabraviṃ. ‘‘Abhirūha mahāvīra, sugatinda vināyaka; Ito phalaṃ labhissāmi, so me attho samijjhatu. ‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Pānadhiṃ abhirūhitvā, idaṃ vacanamabravi. ‘‘Yo pānadhiṃ me adāsi, pasanno sehi pāṇibhi; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato. ‘‘Buddhassa giramaññāya, sabbe devā samāgatā; Udaggacittā sumanā, vedajātā katañjalī. ‘‘Pānadhīnaṃ padānena, sukhitoyaṃ bhavissati; Pañcapaññāsakkhattuñca, devarajjaṃ karissati. ‘‘Sahassakkhattuṃ rājā ca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Aparimeyye ito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo. ‘‘Devaloke manusse vā, nibbattissati puññavā; Devayānapaṭibhāgaṃ, yānaṃ paṭilabhissati. ‘‘Pāsādā sivikā vayhaṃ, hatthino samalaṅkatā; Rathā vājaññasaṃyuttā, sadā pātubhavanti me. ‘‘Agārā nikkhamantopi, rathena nikkhamiṃ ahaṃ; Kesesu chijjamānesu, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Lābhā mayhaṃ suladdhaṃ me, vāṇijjaṃ suppayojitaṃ; Datvāna pānadhiṃ ekaṃ, pattomhi acalaṃ padaṃ. ‘‘Aparimeyye ito kappe, yaṃ pānadhimadāsahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pānadhissa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,他的弟弟难陀迦长老已经按照前面所说的方式作了证悟的记说,于是他心里生起这样的想法:“现在难陀迦也已经成为阿拉汉了。来吧,我们两个一起去世尊那里,禀告我们已圆满修完梵行。”他把这个想法告诉难陀迦长老,说道:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā attano kaniṭṭhabhātikena nandakattherena heṭṭhā vuttanayena aññābyākaraṇe kate ‘‘idāni nandakopi arahā jāto, handa mayaṃ ubhopi satthu santikaṃ gantvā vusitabrahmacariyataṃ nivedessāmāti uppannaṃ parivitakkaṃ nandakattherassa kathento –
来吧,难陀迦,我们到亲教师跟前去。
我们要在无上佛陀面前,发出狮子吼。巴利
‘‘Ehi nandaka gacchāma, upajjhāyassa santikaṃ; Sīhanādaṃ nadissāma, buddhaseṭṭhassa sammukhā.
牟尼以何悲悯,令我出家;
我此义已得,一切结缚灭尽。巴利
‘‘Yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni; So no attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“难陀迦”是称呼。“来吧”是叫他到自己身边。“我们去吧”是说他和对方要一起做的事。“亲教师”指正自觉者。因为正自觉者用一切知眼和佛眼,如实观察众生的意乐、随眠、习性等,对包括天人在内的世间应当做和不应做的事都看得清清楚楚,所以特别配得上被称为亲教师。为了说明前去的目的是什么,他说:“我们将在最胜佛面前作狮子吼。”所谓狮子吼,是因为宣说的是真实功德,说的是无所畏惧之言,所以叫狮子吼。在佛陀——也就是正自觉者——面前,我们将作狮子吼。这位佛陀因此是一切众生中最上的,所以叫最胜;或者说,在诸佛当中,比起声闻佛等,他也是最胜的。这就是这句话的意思。巴利
Tattha nandakāti ālapanaṃ. Ehīti tassa attano santikakaraṇaṃ. Gacchāmāti tena attanā ca ekajjhaṃ kātabbakiriyāvacanaṃ, upajjhāyassāti sammāsambuddhassa, sammāsambuddho hi samantacakkhunā buddhacakkhunā ca sattānaṃ āsayānusayacaritādīnaṃ yathābhūtavilokanena sadevakassa lokassa vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti visesato upajjhāyoti vattabbataṃ arahati. Yadatthaṃ gamanaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘sīhanādaṃ nadissāma, buddhaseṭṭhassa sammukhā’’ti āha. Yathābhuccaguṇābhibyāhāratāya abhītanādabhāvato sīhanādaṃ buddhassa sammāsambuddhassa tato eva sabbasattuttamatāya seṭṭhassa, buddhānaṃ vā sāvakabuddhādīnaṃ seṭṭhassa sammukhā purato nadissāmāti attho.
不过,当他想发出狮子吼时,为了说明这一点,就说了“yāyā”这首偈颂。其中,“yāya”的意思是“为了什么目的”,也就是“通过什么来达成什么目的”。“no”的意思是“我们的”。“以慈悯”是说:由于悲悯、护念,他把我们两个人都度化出家了。“圣者”指世尊。“我们已经证得那一目标”:那个目标就是一切结的灭尽——阿拉汉果,已经被我们证得、达到了。这就是它的意思。巴利
Yathā pana sīhanādaṃ naditukāmo, taṃ dassento ‘‘yāyā’’ti gāthamāha. Tattha yāyāti yadatthaṃ, yāya yadatthānuppattiyāti attho. Noti amhākaṃ. Anukampāyāti anuggaṇhanena amhe dvepi pabbājayi pabbājesi. Munīti bhagavā. So no attho anuppattoti so attho sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayabhūtaṃ arahattaphalaṃ no amhehi anuppatto, adhigatoti attho.
9. 婆罗堕阇长老偈颂的注释巴利
9. Bhāradvājattheragāthāvaṇṇanā
“Nadanti evaṃ sappaññā”这首偈颂是婆罗堕阇长老说的。它的来历是怎样的呢?这位长老也在过去诸佛那里积攒了修行功德,在一次次投生中不断积累福报,从这一劫往前数第三十一劫时,出生在一户好人家,长大后有一天看见一位名叫善意的独觉佛正在托钵乞食,心里生起欢喜,就把成熟的瓦利卡拉果供养给了他。他靠着这份福业,在天界和人间之间流转投生,到了现在这位佛陀出世的时代,出生在王舍城的一个婆罗门家庭,按照族姓取名为婆罗堕阇。他长大成人后,过着在家生活,得了一个儿子,给儿子取名叫“黑授”。等到这孩子成年时,他说:“儿子,你去某位老师那里学一门手艺,学好了再回来。”就把儿子打发去了塔迦尸喇。这孩子走到半路上,遇到佛陀的一位大弟子长老,把他当作善知识,听他讲法后生起了信心,就出家了。他完成了出家初期该做的功课,开始修观禅,不久就证得了阿拉汉果。这件事在《譬喻经》里有记载,其中说道:巴利
Nadanti evaṃ sappaññāti āyasmato bhāradvājattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sumanaṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso paripakkaṃ vallikāraphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā gottanāmena bhāradvājotveva paññāyittha. So vayappatto gharāvāsaṃ vasanto ekaputtaṃ labhi. Tassa ‘‘kaṇhadinno’’ti nāmaṃ akāsi. Tassa viññutaṃ pattakāle ‘‘tāta, asukassa nāma ācariyassa santike sippaṃ sikkhitvā ehī’’ti taṃ takkasilaṃ pesesi. So gacchanto antarāmagge satthu sāvakaṃ aññataraṃ mahātheraṃ kalyāṇamittaṃ labhitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.66-70) –
那时,有一位名叫善意的正自觉者,住在多揭罗国。
我采了蔓草果,供养给了自生者。
在此三十一劫之前,当时我布施了果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Sumano nāma sambuddho, takkarāyaṃ vasī tadā; Vallikāraphalaṃ gayha, sayambhussa adāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他的父亲婆罗堕阇去到住在竹林精舍的世尊那里,听了法之后出家,不久就证得了阿拉汉果。后来,儿子为了礼拜导师来到王舍城,看见父亲坐在导师身边,心里很高兴,暗自思量:“我父亲也出家了,他有没有把出家该做的事做到究竟呢?”这样观察之后,知道父亲已经漏尽,就想让他发出狮子吼,于是问道:“善哉,你们出家所做甚善;那么,出家该做的事已经做到究竟了吗?”婆罗堕阇为了向儿子显示自己的证得,便说——巴利
Athassa pitā bhāradvājo veḷuvane viharantaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ sacchākāsi. Atha putto satthāraṃ vandituṃ rājagahaṃ āgato satthu santike nisinnaṃ pitaraṃ disvā tuṭṭhacitto ‘‘pitāpi kho me pabbajito, kiṃ nu kho tena pabbajjākiccaṃ matthakaṃ pāpita’’nti vīmaṃsanto khīṇāsavabhāvaṃ ñatvā taṃ sīhanādaṃ nadāpetukāmo, ‘‘sādhu, kho tumhehi kataṃ pabbajantehi, pabbajjākiccaṃ pana matthakaṃ pāpita’’nti pucchi. Bhāradvājo puttassa adhigamaṃ dīpento –
有智慧的人这样吼叫,就像狮子在山洞里吼叫一样。
这些英雄已经战胜了战争,打败了魔罗和他的大军。巴利
‘‘Nadanti evaṃ sappaññā, sīhāva girigabbhare; Vīrā vijitasaṅgāmā, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
我已经供养了导师,也礼敬了法和僧团;
我也满心欢喜、心情愉快,因为见到了漏尽的儿子。他诵出了这两首偈。巴利
‘‘Satthā ca pariciṇṇo me, dhammo saṅgho ca pūjito; Ahañca vitto sumano, puttaṃ disvā anāsava’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“吼叫”是指以如实称扬功德的方式,发出无所畏惧的吼声,也就是吼叫、雷鸣。“如此”是用来显示接下来要说的方式。“具慧者”是指通过证得最上道慧和一切慧,达到了一切慧的圆满。“英雄”是指因为具足四种正勤的精进,所以是英雄;正是由于这种精进,毫无残余地粉碎了烦恼一方,连同其坐骑一起战胜了烦恼魔、行作魔和天子魔,成为在一切方面都彻底战胜战斗者,他们吼叫,并且是具慧者——这是其中的关联。巴利
Tattha nadantīti yathābhuccaguṇābhibyāhāravasena abhītanādaṃ nadanti gajjanti. Evanti idāni vattabbākāradassanaṃ. Sappaññāti aggamaggapaññādhigamena sabbapaññādhigamena sabbapaññāvepullappattā. Vīrāti catubbidhasammappadhānavīriyasampannatāya vīrā, tato eva anavasesasaṃkilesapakkhanimmathanena savāhanaṃ kilesamāraṃ abhisaṅkhāramāraṃ devaputtamārañca jetvā sabbaso vijitasaṅgāmā nadanti sappaññāti sambandho.
像这样,用应当战胜的胜利展示了狮子吼之后,现在为了通过应当成就的成就和应当实现的愿望来展示这一点,说了第二首偈颂:“我已侍奉导师。”其中,“我已侍奉导师”:我的导师是正自觉者,我通过依教奉行、遵照教导和训示去做来侍奉他、亲近他,而不是在法义上争论不休、把它搞坏——这是这里的意旨。“法和僧伽也已供养”:九种出世间法,以及通过依法修行、证得圣道,在戒和见上达成一致而汇聚的圣僧伽,我也已经供养、尊重。“而我,欢喜,心满意足”:看到我那个无漏的儿子、一切漏都已断尽的儿子之后,因为看见他的缘故,我也欢喜,以无染污的喜悦而满足,并因此生起无染污的悦意而心得满足——这是这句话的意思。巴利
Evaṃ vijetabbavijayena sīhanādaṃ dassetvā idāni ārādhetabbasamārādhanena icchitabbasiddhiyā ca taṃ dassetuṃ, ‘‘satthā ca pariciṇṇo me’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha satthā ca pariciṇṇo meti mama satthā sammāsambuddho yathānusiṭṭhaṃ ovādānusāsanīkaraṇena mayā pariciṇṇo upāsito, na dhammādhikaraṇaṃ visositoti adhippāyo. Dhammo saṅgho ca pūjitoti navavidhopi lokuttaradhammo, yathāpaṭipattiyāgatamaggānuppattiyā sīladiṭṭhisāmaññagamanena ariyasaṅgho ca mayā pūjito mānito. Ahañca vitto sumano, puttaṃ disvā anāsavanti mama puttaṃ anāsavaṃ sabbaso khīṇāsavaṃ disvā dassanahetu ahampi vitto nirāmisāya pītiyā tuṭṭho, tatoyeva nirāmisena somanassena sumano jātoti attho.
10. 黑施长老偈的注疏巴利
10. Kaṇhadinnattheragāthāvaṇṇanā
已亲近诸善士是具寿黑施长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛时也曾积修善行,在一次次投生中积累福德。距今九十四劫前,他出生在一户良家,长大后,有一天见到一位名叫庄严的独觉佛,心生净信,用普那伽花作了供养。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到如今佛陀出世的时代,出生在王舍城一个婆罗门家庭,得名黑施。长大后,被宿世善根所催动,前往法将那里,听闻正法,生起净信,出家修行,增长观慧,最终证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Upāsitāsappurisāti āyasmato kaṇhadinnattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito catunavute kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sobhitaṃ nāma paccekabuddhaṃ disvā pasannacitto punnāgapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā kaṇhadinnoti laddhanāmo vayappatto upanissayasampattiyā codiyamāno dhammasenāpatiṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.61-65) –
那时,有一位名叫庄严的正自觉者,住在心峰山。
我采下山紫矿花,恭敬供养了那位自悟的世尊。
“ 在九十四劫之前,我供养了那位佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“ 我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”巴利
‘‘Sobhito nāma sambuddho, cittakūṭe vasī tadā; Gahetvā giripunnāgaṃ, sayambhuṃ abhipūjayiṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,宣说自己证悟时——巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
我曾亲近承事善士,也常常听闻正法;
听了之后,我要走上那条通往不死境界的正道。巴利
‘‘Upāsitā sappurisā, sutā dhammā abhiṇhaso; Sutvāna paṭipajjissaṃ, añjasaṃ amatogadhaṃ.
“ 我已断尽有贪,有贪于我复不复现;
昔未曾有,未来亦无,于今亦于我不可得。”巴利
‘‘Bhavarāgahatassa me sato, bhavarāgo puna me na vijjati; Na cāhu na ca me bhavissati, na ca me etarahi vijjatī’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“已亲近”指已经承事、已经依止,也就是通过修行实践去亲近承事。“善士”指具备戒等功德的宁静之人,即舍利弗长老等圣者。以此说明他自己先前两种成就的圆满。因为如果不居住在适宜的地方,就不可能亲近善士。“已听闻的法”指与真理、缘起等相关的法,通过耳门而领受。以此说明他自己的多闻,也说明后来两种成就的圆满。“常常”指多次地,不是偶尔。而且这个词也应当连接到“已亲近善士”那里。“听闻后,我修习了通往不死之深处的正道”:就是听闻那些法之后,把握其中所说的色法、无色法等,从各自的特相等方面开始,逐步增长观智,我修习并证得了通往不死之深处、以涅槃为归宿的圣八支正道。巴利
Tattha upāsitāti paricaritā paṭipattipayirupāsanāya payirupāsitā. Sappurisāti santehi sīlādiguṇehi samannāgatā purisā, ariyapuggalā sāriputtattherādayo. Etena purimacakkadvayasampattimattano dasseti. Na hi patirūpadesavāsena vinā sappurisūpanissayo sambhavati. Sutā dhammāti saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttadhammā sotadvārānusārena upadhāritā. Etena attano bāhusaccaṃ dassento pacchimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Abhiṇhasoti bahuso na kālena kālaṃ. Idañca padaṃ ‘‘upāsitā sappurisā’’ti etthāpi yojetabbaṃ. Sutvāna paṭipajjissaṃ, añjasaṃ amatogadhanti te dhamme sutvā tattha vuttarūpārūpadhamme salakkhaṇādito pariggahetvā anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhetvā amatogadhaṃ nibbānapatiṭṭhaṃ taṃsampāpakaṃ añjasaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ paṭipajjiṃ pāpuṇiṃ.
“有贪已被摧残的我,当具念”:由于有贪——也就是对存在的渴爱,在无始轮回中被摧残、被逼迫的我,处于具念的状态;或者也可以理解为,通过最上道已经摧残了有贪。“有贪如今不再存在”:正是由此,如今我的有贪已经不存在。“过去无,未来无,现在亦无”:虽然在过去的凡夫阶段和有学阶段,我确实曾有有贪,但自从证得最上道之后,就不曾再有,已不存在;未来也不会有;现在、此刻也不被寻获,无法获得,意思是已被彻底断除。在这里,用“有贪”一词,因为慢等烦恼与它同属一类,也就说明了慢等的不存在,从而显示了有结彻底断尽的状态。巴利
Bhavarāgahatassame satoti bhavarāgena bhavataṇhāya anādimati saṃsāre hatassa upaddutassa mama sato samānassa, aggamaggena vā hatabhavarāgassa. Bhavarāgo puna me na vijjatīti tato eva puna idāni bhavarāgo me natthi. Na cāhu na me bhavissati, na ca me etarahi vijjatīti yadipi pubbe puthujjanakāle sekkhakāle ca me bhavarāgo ahosi, aggamaggappattito pana paṭṭhāya na cāhu na ca ahosi, āyatimpi na me bhavissati, etarahi adhunāpi na ca me vijjati na ca upalabbhati, pahīnoti attho. Bhavarāgavacaneneva cettha tadekaṭṭhatāya mānādīnampi abhāvo vuttoti sabbaso parikkhīṇabhavasaṃyojanataṃ dasseti.
1 2 3 4 5