第二品·《福业事经》的注释
4. 四集义注 · 70 段
《福业事经》的注释
1. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā
60在第二品的第一篇里,“福行事”是指:这些福能带来应受恭敬的果报,或者能净化自己的心相续,所以叫“福”;这些福又要依靠各种因缘条件去造作,所以也是“行”,因此叫“福行”。这些福行本身就是各种利益的依托之处,所以叫“福行事”。“施所成”是指:对于还没有断除轮回根本的人来说,出于护助或恭敬,把自己该布施的东西舍给他人,这一思就是“施”——通过它来行布施,所以叫施,这施本身就是施所成。具体来说,对衣等四种资具、食物等十种布施物,或色等六种所缘,当一个人布施这些对象时,从它们生起开始,到正式施舍之时,再到事后以喜悦心回忆之时——在这三个阶段中,按上述方式生起的思,就叫作施所成福行事。
60. Dutiyavaggassa paṭhame puññakiriyavatthūnīti pujjabhavaphalaṃ nibbattenti, attano santānaṃ punantīti vā puññāni, puññāni ca tāni hetupaccayehi kattabbato kiriyā cāti puññakiriyā. Tā eva ca tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthubhāvato puññakiriyavatthūni. Dānamayanti anupacchinnabhavamūlassa anuggahavasena pūjāvasena vā attano deyyadhammassa paresaṃ pariccāgacetanā dīyati etāyāti dānaṃ, dānameva dānamayaṃ. Cīvarādīsu hi catūsu paccayesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge pariccāgakāle pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu vuttanayena pavattacetanā dānamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.
戒所成福行事:有人为了圆满戒行,按恒常戒、布萨戒、自制戒等方式受持五戒、八戒或十戒;他为了圆满戒而想去寺院出家,心里盼着“我要出家”,等出家后,又觉得“我如今真的出家了,太好了”,于是以信心圆满护持巴帝摩卡防护,以智慧省察衣等资具,以正念守护眼门等对现前的色等所缘,以精进清净活命——在这些情形下生起的思就是“戒”,所以叫戒所成福行事。
Sīlamayanti niccasīlauposathaniyamādivasena pañca, aṭṭha, dasa vā sīlāni samādiyantassa sīlapūraṇatthaṃ pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā ‘‘pabbajito vatamhi sādhu suṭṭhū’’ti āvajjentassa saddhāya pātimokkhaṃ paripūrentassa paññāya cīvarādike paccavekkhantassa satiyā āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa vīriyena ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlatīti sīlamayaṃ puññakiriyavatthu nāma.
同样,按照《无碍解道》(paṭi. ma. 1.48)所说的观道,当一个人以无常、苦、无我的方式观照眼时,也观照耳、鼻、舌、身、意;观照诸色……乃至诸法;观照眼识……乃至意识;观照眼触……乃至意触;观照眼触所生的受……乃至意触所生的受;观照色想……乃至法想;当一个人以无常、苦、无我的方式观照老死时,那里生起的思——以及在地遍等三十八种所缘中生起的禅那思,以及在无过失的业处、技艺处、知识处中,以熟练作意等方式生起的思——所有这些思,因为“以它来修习”,所以称为修,因此就是修所成福行事。
Tathā paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.48) vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa sotaṃ, ghānaṃ, jivhaṃ, kāyaṃ, manaṃ. Rūpe…pe… dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ…pe… dhammasaññaṃ. Jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato vipassantassa yā cetanā, yā ca pathavīkasiṇādīsu aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu pavattā jhānacetanā, yā ca anavajjesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānesu paricayamanasikārādivasena pavattā cetanā, sabbā bhāveti etāyāti bhāvanāmayaṃ vuttanayena puññakiriyavatthu cāti.
在这里,每一种都应当根据具体情况来理解:从前期准备阶段开始,以身去做,就是身业;为了那件事而说出话来,就是语业;不发动身体和言语,只用内心去想,就是意业。布施食物等东西时,如果心里作意“我在布施食物等”,或者先忆念布施波罗蜜再布施,那么在布施的时候,就成为布施所成的福行事。如果站在持戒的立场上来布施,就成为戒所成的福行事;如果从坏灭、衰败、业的角度建立起观照之后再布施,就成为修所成的福行事。
Ekamekañcettha yathārahaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti, tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ, kāyaṅgaṃ vācaṅgañca acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi ‘‘annadānādīni demī’’ti vā dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ, khayato vayato kammato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.
另外还有七种福行事:恭敬俱行的福行事、服务俱行的福行事、回向、随喜功德、教示所成、听闻所成、见正直福行事。就连皈依,也归在见正直里面。至于这里应当详细解说的内容,后面自然会清楚。
Aparānipi satta puññakiriyavatthūni – apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu veyyāvaccasahagataṃ pattianuppadānaṃ abbhanumodanaṃ desanāmayaṃ savanamayaṃ diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Saraṇagamanampi hi diṭṭhijugateneva saṅgayhati. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.
在这里,见到比自己年长的人时,起身迎接、接取衣钵、礼拜问讯、让路等,这些都属于带着恭敬的行为。对年长者履行应尽的义务和规矩,这属于带着服务的行为;见到比丘进村乞食,接过他的钵,在村里把食物装满再送还给他;或者听到“去把比丘们的钵拿来”之后,赶紧跑去取钵等,这些也属于带着服务的行为。布施四种资具,用花香等供养三宝,或者做其他类似的善行,然后回向说“愿一切众生都得到这份功德”,这属于回向功德。同样,对别人回向的功德,或者仅仅对别人所做的善行,以“善哉,太好了”的心态随喜,这属于随喜功德。不指望回报,出于利益他人的心,把自己熟悉的法讲给别人听——这叫做教示所成的福行事。但如果有人想“这样别人就会知道我是说法师”,依靠利养、恭敬和名声来说法,那果报就不大。以“这确实是自利利他的修行方法”这样的如理作意为先导,用充满利益他人之心、柔软的心来听法,这成为听闻所成的福行事。但如果有人只是为了“这样别人就会知道我有信仰”而听法,那果报就不大。见解走向正直,就是“见正直”,这是对“有布施”等正见的另一种说法。因为这种见在前阶段或后阶段即使没有跟智相应,但在令它正直的那一刻,就是跟智相应的。不过另有人说:“以了知、遍知的方式,所见是善的,以及识和业报智等,就是正见。”其中,以善的识即使智未生起时,也包括忆念、称赞、随喜自己所做的善行等;以业报智则包括业道正见。而那个见正直,是一切善行的必然特征。因为无论做什么善行,只要见解正直,那善行就会有大果报。
Tattha vuḍḍhataraṃ disvā paccuggamanapattacīvarapaṭiggahaṇābhivādanamaggasampadānādivasena apacāyanasahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattapaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ sampādetvā upasaṃharaṇavasena ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā pupphagandhādīhi ratanattayassa pūjaṃ katvā aññaṃ vā tādisaṃ puññaṃ katvā ‘‘sabbasattānaṃ patti hotū’’ti pariṇāmavasena pattianuppadānaṃ veditabbaṃ. Tathā parehi dinnāya pattiyā kevalaṃ vā parehi kataṃ puññaṃ ‘‘sādhu, suṭṭhū’’ti anumodanavasena abbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsanto hitajjhāsayena paresaṃ deseti – idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Yaṃ pana eko ‘‘evaṃ maṃ dhammakathikoti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhasakkārasilokasannissito dhammaṃ deseti, taṃ na mahapphalaṃ hoti. ‘‘Addhā ayaṃ attahitaparahitānaṃ paṭipajjanūpāyo’’ti yonisomanasikārapurecārikahitapharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Yaṃ paneko ‘‘iti maṃ saddhoti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ hoti. Diṭṭhiyā ujugamanaṃ diṭṭhijugataṃ, ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattassa sammādassanassa etaṃ adhivacanaṃ. Idañhi pubbabhāge vā pacchābhāge vā ñāṇavippayuttampi ujukaraṇakāle ñāṇasampayuttameva hoti. Apare panāhu ‘‘vijānanapajānanavasena dassanaṃ diṭṭhi kusalañca viññāṇaṃ kammassakatāñāṇādi ca sammādassana’’nti . Tattha kusalena viññāṇena ñāṇassa anuppādepi attanā katapuññānussaraṇavaṇṇārahavaṇṇanādīnaṃ saṅgaho, kammassakatāñāṇena kammapathasammādiṭṭhiyā . Itaraṃ pana diṭṭhijugataṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yañhi kiñci puññaṃ karontassa diṭṭhiyā ujubhāveneva taṃ mahapphalaṃ hoti.
不过,这七种福行事,已经被前面三种——布施所成等——福行事所包含。其中,恭敬和服务属于戒所成,回向和随喜属于布施所成,说法和闻法属于修所成,而见正直则通于三者。因此世尊说:
Imesaṃ pana sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimehi tīhi dānamayādīhi puññakiriyavatthūhi saṅgaho. Tattha hi apacāyanaveyyāvaccāni sīlamaye, pattianuppadānaabbhanumodanāni dānamaye, dhammadesanāsavanāni bhāvanāmaye, diṭṭhijugataṃ tīsupi. Tenāha bhagavā –
比丘们,有三种福行事。哪三种?布施所成……修习所成福行事。
‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni. Katamāni tīṇi? Dānamayaṃ…pe… bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’ti (a. ni. 8.36).
在这里,依欲界八种善思的运作,三种福行事都能生起。就像一个人熟练地背诵法时,有些地方还没注意到前后衔接就已经顺过去了;同样,一个人专心修习已经很熟练的止观时,偶尔也会以不与智相应的心生起作意。不过,这一切若依广大善思来说,就只有修所成福行事,而不是另外那两种。偈颂的含义已经在前面说过了。
Ettha ca aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalacetanānaṃ vasena tiṇṇampi puññakiriyavatthūnaṃ pavatti hoti. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ parivattentassa ekacce anusandhiṃ asallakkhentasseva gacchanti, evaṃ paguṇaṃ samathavipassanābhāvanaṃ anuyuñjantassa antarantarā ñāṇavippayuttacittenāpi manasikāro pavattati. Sabbaṃ taṃ pana mahaggatakusalacetanānaṃ vasena bhāvanāmayameva puññakiriyavatthu hoti, na itarāni. Gāthāya attho heṭṭhā vuttoyeva.
2. 《眼经》注释
2. Cakkhusuttavaṇṇanā
6161. 第二,所谓“眼”,就是能看、能观察的意思,意思是它们像在指示平坦与不平坦那样运作。或者,也可以从“品尝”这个含义来理解“眼”。那么,什么是“品尝”呢?就是享受味道。正如人们说“品尝蜂蜜、品尝菜肴”,这些眼在感受所缘的味道时,就像在享受一样,所以从“品尝”的含义来说,称为眼。不过,这些眼简要来说有两种:智眼和肉眼。其中,肉眼在前面已经说过了。智眼在这里则分为两种来说,即天眼和慧眼。
61. Dutiye cakkhūnīti cakkhantīti cakkhūni, samavisamaṃ ācikkhantāni viya pavattantīti attho. Atha vā cakkhanaṭṭhena cakkhūni. Kimidaṃ cakkhanaṃ nāma? Assādanaṃ, tathā hi vadanti ‘‘madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī’’ti imāni ca ārammaṇarasaṃ anubhavantāni assādentāni viya hontīti cakkhanaṭṭhena cakkhūni. Tāni pana saṅkhepato dve cakkhūni – ñāṇacakkhu, maṃsacakkhu cāti. Tesu maṃsacakkhu heṭṭhā vuttameva. Ñāṇacakkhu dibbacakkhu, paññācakkhūti idha dvidhā katvā vuttaṃ.
在这里,“天眼”是指:因为它类似天,所以叫“天”。诸天神的净色眼是由善业所生,不被胆汁、痰、血等阻碍,因为远离了随烦恼,所以即使很远也能取到所缘,这就是天的净色眼。而这个由精进修行之力所生的智眼,也和它一样,所以因类似天而叫“天”;又因为是通过天住而获得,且自身依止于天住,能掌握光明,所以有大光辉;还因为能看见穿墙等处的色法,所以有大行境,因此也叫“天”。这一切应当依照声论来理解。以“见”的含义来说,它执行眼的作用,所以像眼一样也是“眼”;它既是天又是眼,所以叫“天眼”。
Tattha dibbacakkhūti dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ, dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattā ālokapariggahena mahājutikattā. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu, dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu.
了知,所以称为慧。了知什么?以“这是苦”等方式了知四圣谛。正如这样说:
Pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? Cattāri ariyasaccāni ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā. Vuttañhetaṃ –
贤友,因为能了知,所以称为慧。它了知什么呢?了知“这是苦”等等。
‘‘Pajānātīti kho, āvuso, tasmā paññāti vuccati. Kiñca pajānāti? Idaṃ dukkha’’ntiādi (ma. ni. 1.449).
不过在注书里是这样说的:“从施设的角度来说,这叫慧。它怎么施设呢?它施设为‘无常’,施设为‘苦’,施设为‘无我’。”再者,这个慧从特相等方面来说,是以如实通达诸法自性为特相,或者像善射者放箭毫不偏差地射中目标那样,以无偏差地通达为特相;以照亮所缘为作用,就像灯一样;以不迷乱为现起,就像熟悉森林的人做向导一样。在这里,特别要指出的是,被称为漏尽智的慧,因为能彻见四圣谛的意义,所以叫做慧眼。针对这一点,才说:“眼生起了,智生起了,慧生起了,明生起了,光生起了。”
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paññāpanavasena paññā. Kinti paññāpeti? Aniccanti paññāpeti, dukkhanti paññāpeti, anattāti paññāpetī’’ti vuttaṃ. Sā panāyaṃ lakkhaṇādito yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanarasā padīpo viya, asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya. Visesato panettha āsavakkhayañāṇasaṅkhātā paññā catusaccadassanaṭṭhena paññācakkhūti adhippetā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15).
在这些当中,肉眼是有限的,天眼通是广大的,另一种是无量的。肉眼属于色,另外两种不属于色。肉眼和天眼通是世间的、有漏的、以色为所缘的;另一种是出世间的、无漏的、以四圣谛为所缘的。肉眼是无记的,天眼通可能是善的也可能是无记的,慧眼也是如此。肉眼属于欲界,天眼通属于色界,另一种是出世间的。这些区分应当如此了知。
Etesu ca maṃsacakkhu parittaṃ, dibbacakkhu mahaggataṃ, itaraṃ appamāṇaṃ. Maṃsacakkhu rūpaṃ, itarāni arūpāni. Maṃsacakkhu dibbacakkhu ca lokiyāni sāsavāni rūpavisayāni, itaraṃ lokuttaraṃ anāsavaṃ catusaccavisayaṃ. Maṃsacakkhu abyākataṃ, dibbacakkhu siyā kusalaṃ siyā abyākataṃ, tathā paññācakkhu. Maṃsacakkhu kāmāvacaraṃ, dibbacakkhu rūpāvacaraṃ, itaraṃ lokuttaranti evamādi vibhāgā veditabbā.
偈颂里说的“无上”,是指慧眼。因为慧眼就是漏尽智,所以是无上的。“人中最上者说”,意思是众人中最殊胜、第一的正自觉者所宣说。“生起”是指肉眼的运作。“道”是方法,是生起天眼通的原因。其实天眼通就是从有肉眼的人身上生起的,因为要先把遍处的光明扩大,才能生起天眼通的智慧;而如果没有在遍处曼陀罗上取得禅相,那智慧就不会生起。“由于”是指“当……的时候”。“智”就是漏尽智。因此他说“慧眼是无上的”。“由获得此眼”,是指由于这位圣者的慧眼生起、修习,就能从一切轮回之苦中解脱,彻底脱离。
Gāthāsu anuttaranti paññācakkhuṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi āsavakkhayañāṇabhāvato anuttaraṃ. Akkhāsi purisuttamoti purisānaṃ uttamo aggo sammāsambuddho desesi. Uppādoti maṃsacakkhussa pavatti. Maggoti upāyo, dibbacakkhussa kāraṇaṃ. Pakaticakkhumato eva hi dibbacakkhu uppajjati, yasmā kasiṇālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhuñāṇassa uppādanaṃ, so ca kasiṇamaṇḍale uggahanimittena vinā natthīti. Yatoti yadā. Ñāṇanti āsavakkhayañāṇaṃ. Tenevāha ‘‘paññācakkhu anuttara’’nti. Yassa cakkhussa paṭilābhāti yassa ariyassa paññācakkhussa uppattiyā bhāvanāya sabbasmā vaṭṭadukkhato pamuccati parimuccatīti.
3. 《根经》的注释
3. Indriyasuttavaṇṇanā
6262. 在第三经中,所谓“诸根”,是以“增上”之义称为根。凡是对于俱生诸法犹如主宰者一般存在、并被那些俱生法所随顺的,就称为根。再者,“印达”(主宰)指世尊——他是法的自在者,具足最上的心自在。因为这位名为“印达”的世尊最先见到、最先证得,也因他向他人显示、向他人宣说、为他人安立,并通过行境、修习、惯行而见,所以称为诸根。或者,“印达”是指成为证悟道之增上缘的福德业,此业的相状即是根。
“未知当知根”:对于在“无始轮回中,我将了知未知、未证之不死境界,或四谛法”这样行道者的此前行阶段所生起的根,这是对入流道慧的称呼。“已知根”:了知根。其中,其语义是——以初道智了知,不超越已见之界限而了知,故为“已知”。正如初道慧于苦等以遍知现观等方式生起,此慧也如此生起,故为“已知”,并且依上述意义为根,所以是“已知根”。以了知之义,或为已知圣补特伽罗之根,故为“已知根”,这是从入流果开始于六处中慧的称呼。“具知根”:因为具知者于四谛中已究竟智作用、漏尽,且此根于漏尽者生起,并具足根义,故为“具知根”。于此,最初和最后二者依初道和第四果而各为一处,其余者依其余道果而为六处,应知。
62. Tatiye indriyānīti adhipateyyaṭṭhena indriyāni. Yāni hi sahajātadhammesu issarā viya hutvā tehi anuvattitabbāni, tāni indriyāni nāma. Apica indo bhagavā dhammissaro paramena cittissariyena samannāgato. Tena indena sabbapaṭhamaṃ diṭṭhattā adhigatattā paresañca diṭṭhattā desitattā vihitattā gocarabhāvanāsevanāhi diṭṭhattā ca indriyāni. Indaṃ vā maggādhigamassa upanissayabhūtaṃ puññakammaṃ, tassa liṅgānītipi indriyāni. Anaññātaññassāmītindriyanti ‘‘anamatagge saṃsāre anaññātaṃ anadhigataṃ amatapadaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmī’’ti paṭipannassa iminā pubbabhāgena uppannaṃ indriyaṃ, sotāpattimaggapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. Aññindriyanti ājānanaindriyaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho – ājānāti paṭhamamaggañāṇena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvāva jānātīti aññā. Yatheva hi paṭhamamaggapaññā dukkhādīsu pariññābhisamayādivasena pavattati, tatheva ayampi pavattatīti aññā ca sā yathāvuttenaṭṭhena indriyaṃ cāti aññindriyaṃ. Ājānanaṭṭheneva aññassa vā ariyapuggalassa indriyanti aññindriyaṃ, sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ. Ettha ca paṭhamapacchimāni paṭhamamaggacatutthaphalavasena ekaṭṭhānikāni, itaraṃ itaramaggaphalavasena chaṭṭhānikanti veditabbaṃ.
在偈颂中,“正在修学者”:指正在修学增上戒学等、正在修习的人。“随直道行者”:“直道”称为圣道,因为它远离两种极端;由于随念它,所以是“随直道行者”,意思是次第在道上生起的人。“于尽中”:由于断尽一切无余烦恼,所以在称为“尽”的最上道中,智慧最先现起。此后,“已知”无间:从那道智无间,阿拉汉果生起。或者,“随直道行者”:指远离沉滞、掉举、住著、勤策等过失,止观双运而修习,随念、随行、随入于此前行道的人;在种姓智无间,因为断除见一处所摄的烦恼,所以在“尽”——即入流道中,智慧最先现起,这就是未知当知根。此后,“已知”无间:从那第一智无间开始,直到最上道,已知根生起。
Gāthāsu sikkhamānassāti adhisīlasikkhādayo sikkhamānassa bhāventassa. Ujumaggānusārinoti ujumaggo vuccati ariyamaggo, antadvayavivajjitattā tassa anussaraṇato ujumaggānusārino, paṭipāṭiyā magge uppādentassāti attho. Khayasminti anavasesakilesānaṃ khepanato khayasaṅkhāte aggamagge ñāṇaṃ paṭhamaṃ pureyeva uppajjati. Tato aññā anantarāti tato maggañāṇato anantarā arahattaṃ uppajjati. Atha vā ujumaggānusārinoti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanādike vajjetvā samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā bhāvanāvasena pavattaṃ pubbabhāgamaggaṃ anussarantassa anugacchantassa paṭipajjantassa gotrabhuñāṇānantaraṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ khepanato khayasmiṃ sotāpattimagge paṭhamaṃ ñāṇaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ uppajjati. Tato aññā anantarāti tato paṭhamañāṇato anantarā anantarato paṭṭhāya yāva aggamaggā aññā aññindriyaṃ uppajjati.
从此之后,已知解脱者的意思是:从那个已知根之后,在阿拉汉道智无间之后,通过阿拉汉果的慧解脱,以具知根而解脱的人。对于这样的人,确实会有这样的智:从阿拉汉果生起之后,在随后的时刻,对于可意、不可意等境界已经达到如是状态的漏尽者,生起省察智。这个智如何生起呢?他说:我的解脱是不动的。接着显示这种不动状态的原因:因为有结的灭尽。
Tatoaññā vimuttassāti tato aññā aññindriyato pacchā arahattamaggañāṇānantarā arahattaphalena paññāvimuttiyā aññātāvindriyena vimuttassa. Ñāṇaṃ ve hoti tādinoti arahattaphaluppattito uttarakāle iṭṭhāniṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattassa khīṇāsavassa paccavekkhaṇañāṇaṃ uppajjati. Kathaṃ uppajjatīti āha ‘‘akuppā me vimuttī’’ti. Tassa akuppabhāvassa kāraṇaṃ dasseti ‘‘bhavasaṃyojanakkhayā’’ti.
现在,为了赞叹这样一位漏尽者,说了第三首偈颂:“他确实是具足根者。”其中“具足根者”是指:具足前面所说的三种出世间根;或者也指具足清净的、通过止息而获得的信等诸根,圆满无缺;并且因为眼等诸根已经彻底寂静、不再执取对境,所以具足根。因此说“寂静者”,意思是:由于一切烦恼的热恼都已止息,所以寂静。“乐于寂静处”是指:欢喜、倾心于涅槃。在这里,“具足根”显示了道已修习、诸蕴已遍知;“寂静”显示了烦恼已断除;“乐于寂静处”显示了灭已作证。其余内容与前面所说相同。
Idāni tādisaṃ khīṇāsavaṃ thomento ‘‘sa ve indriyasampanno’’ti tatiyaṃ gāthamāha. Tattha indriyasampannoti yathāvuttehi tīhi lokuttarindriyehi samannāgato, suddhehipi vā paṭippassaddhiladdhehi saddhādīhi indriyehi samannāgato paripuṇṇo, tato eva cakkhādīhi suṭṭhu vūpasantehi nibbisevanehi indriyehi samannāgato. Tenāha ‘‘santo’’ti, sabbakilesapariḷāhavūpasamena upasantoti attho. Santipade ratoti nibbāne abhirato adhimutto. Ettha ca ‘‘indriyasampanno’’ti etena bhāvitamaggatā, pariññātakkhandhatā cassa dassitā. ‘‘Santo’’ti etena pahīnakilesatā, ‘‘santipade rato’’ti etena sacchikatanirodhatāti. Sesaṃ vuttanayameva.
4. 《时分经》的注释
4. Addhāsuttavaṇṇanā
6363. 在第四经中,“addhā”指时间。关于“过去时”等说法,有两种解说方式:经教解说和阿毗达摩解说。其中,依经教解说,结生之前叫过去时,死亡之后叫未来时,与死亡和结生相伴并介于其间的叫现在时。依阿毗达摩解说,诸法经历了生、住、灭三个刹那后已灭去的,叫过去时;尚未到达这三个刹那的,叫未来时;正具足这三个刹那的,叫现在时。
63. Catutthe addhāti kālā. Atīto addhātiādīsu dve pariyāyā – suttantapariyāyo, abhidhammapariyāyo ca. Tattha suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma, cutito pacchā anāgato addhā nāma, saha cutipaṭisandhīhi tadanantaraṃ paccuppanno addhā nāma. Abhidhammapariyāyena uppādo, ṭhiti, bhaṅgoti ime tayo khaṇe patvā niruddhadhammā atīto addhā nāma, tayopi khaṇe asampattā anāgato addhā nāma, khaṇattayasamaṅgino paccuppanno addhā nāma.
还有一种分类方式。这里的过去等区分,应当从时、相续、时节、刹那四个角度来理解。其中,从时角度的区分已经讲过了。从相续角度来说:同种类、由同一时节所生,或由同一食物所生的色法,即使前后相续地生起,也仍然是现在。在这之前,由不同种类的时节或食物所生的,是过去;在这之后的,是未来。由心所生的色法,在同一心路过程、同一速行或同一定境中生起的,叫做现在;在这之前的,是过去;在这之后的,是未来。由业所生的色法,各自在相续上并没有过去等的区分;不过,应当通过它们对时节生、食生和心生色法的支持作用,来理解它们的过去等状态。从时节角度来说:在某一片刻、上午、下午、夜晚、白天等时节中,依相续而生起的色法,在各自对应的时节里叫做现在;在这之前的,是过去;在这之后的,是未来。以上就是对色法的分类方式。对于无色法(名法),则从刹那角度来分:属于生、住、灭这三刹那的,是现在;在这之前的,是过去;在这之后的,是未来。此外,因和缘的作用都已过去的,是过去;因的作用已完成、缘的作用尚未完成的,是现在;因和缘两种作用都还未达到的,是未来。或者,在自身作用发生的刹那,是现在;在这之前,是过去;在这之后,是未来。在这里,从刹那等角度的说法是直接究竟的说法,其余则是方便的说法。因为这种过去等的区分,是属于诸法的,而不是属于时间的。不过,依据诸法有过去等的区分,虽然从究竟义上说时间并不存在,但在这里,仍应知道,时间是通过那种世俗说法而被说为过去等的。
Aparo nayo – ayañhi atītādivibhāgo addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā veditabbo. Tesu addhāvibhāgo vutto. Santativasena sabhāgā ekautusamuṭṭhānā, ekāhārasamuṭṭhānā ca pubbāpariyavasena vattamānāpi paccuppannā. Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānā atītā pacchā anāgatā. Cittajā ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānā paccuppannā nāma, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Kammasamuṭṭhānānaṃ pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaṃyeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānā taṃtaṃsamaye paccuppannā nāma, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ayaṃ tāva rūpadhammesu nayo. Arūpadhammesu pana khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Apica atikkantahetupaccayakiccā atītā, niṭṭhitahetukiccā aniṭṭhitapaccayakiccā paccuppannā, ubhayakiccaṃ asampattā anāgatā. Attano vā kiccakkhaṇe paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā pariyāyā. Ayañhi atītādibhedo nāma dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede pana dhamme upādāya paramatthato avijjamānopi kālo idha teneva vohārena atītotiādinā vuttoti veditabbo.
在偈颂中,“有可说想者”这个词里,被宣说、被谈论、被施设的,就是“可说”,也就是论事;从含义上说,就是色等五蕴。这确实这样说过:
Gāthāsu akkheyyasaññinoti ettha akkhāyati, kathīyati, paññāpīyatīti akkheyyaṃ, kathāvatthu, atthato rūpādayo pañcakkhandhā. Vuttañhetaṃ –
可能会围绕着过去的时间来谈论,或者围绕着未来的时间……乃至围绕着现在的时间来谈论。
‘‘Atītaṃ vā addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya, anāgataṃ vā…pe… paccuppannaṃ vā addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyyā’’ti (dī. ni. 3.305).
比丘们,对于过去、已灭、已变易的色,对它来说,“曾是”就是它的称法,“曾是”就是它的名称,“曾是”就是它的施设;它没有“存在”的称法,也没有“将存在”的称法。
‘‘Yaṃ, bhikkhave , rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā atthīti, na tassa saṅkhā bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 3.62) –
按照这样所说的《词道经》,这里的意思也可以说明。也就是:在称为“可说”的五蕴——即论事的依据——之上,以“我”“我所”“天”“人”“女”“男”等相续生起的想来说,是有“可说想”的人;意思是在五取蕴上怀着众生、人等等想。在“可说”上,由于渴爱和邪见的执取而安住,或者由于贪等而以八种方式安住。确实,被贪染的人依贪而安住,被嗔怒的人依嗔而安住,愚痴的人依痴而安住,被执取的人依邪见而安住,力量强的人依随眠而安住,被系缚的人依慢而安住,因疑而未获决断的人依疑而安住,散乱的人依掉举而安住。
Evaṃ vuttena niruttipathasuttenapi ettha attho dīpetabbo. Evaṃ kathāvatthubhāvena akkheyyasaṅkhāte khandhapañcake ahanti ca mamanti ca devoti ca manussoti ca itthīti ca purisoti ca ādinā pavattasaññāvasena akkheyyasaññino, pañcasu upādānakkhandhesu sattapuggalādisaññinoti attho. Akkheyyasmiṃ taṇhādiṭṭhiggāhavasena patiṭṭhitā, rāgādivasena vā aṭṭhahākārehi patiṭṭhitā. Ratto hi rāgavasena patiṭṭhito hoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, parāmaṭṭho diṭṭhivasena, thāmagato anusayavasena, vinibaddho mānavasena, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena, vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhito hotīti.
对于“可说”未能遍知:由于没有用三种遍知去遍知那处于三地法中的“可说”,所以这是不能遍知它的原因。“趣入死魔之轭”:他们趋近、陷入死亡的轭,也就是与死亡相结合,而不是脱离结合——这就是这段话的意思。
Akkheyyaṃ apariññāyāti taṃ akkheyyaṃ tebhūmakadhamme tīhi pariññāhi aparijānitvā tassa aparijānanahetu. Yogamāyanti maccunoti maraṇassa yogaṃ tena saṃyogaṃ upagacchanti, na visaṃyoganti attho.
或者,“轭”指的是方法。通过这种方法所编造、铺展开来的,就是像魔军阵地一样的无益之网和烦恼之网,他们正落入其中——这就是这里要说的意思。正如这样说过:
Atha vā yoganti upāyaṃ, tena yojitaṃ pasāritaṃ mārasenaṭṭhāniyaṃ anatthajālaṃ kilesajālañca upagacchantīti vuttaṃ hoti. Tathā hi vuttaṃ –
“我们确实没有和那位率领大军的死神订过什么约定。”
‘‘Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā’’ti. (ma. ni. 3.272; jā. 2.22.121; netti. 103);
说到这里,已经显示了轮回流转;现在为了显示还灭,才说了“可说的以及遍知”等话。其中,“ca”这个字表示区别,用它来点明:通过遍知“可说的”所应得到、下面将要说的那种殊胜。所谓“遍知”,就是以与观相应的道智,划定并了知“这是苦”;或者通过断除与苦相连的烦恼而超越它,使三种遍知的作用都达到圆满。“不认为有说者”:因为一切执取都已断尽,漏已尽的人不认为有说者,意思是不承认有任何作者之类的自我自性。“以心触证解脱,无上寂静迹”:因为从一切有为法中解脱,所以叫“解脱”;又因为一切烦恼的热恼都已止息,所以名为“寂静迹”的涅槃法,当他以心触证、接触、达到时,就不认为有说者。或者,“遍知”这一句,是说了苦谛的遍知现观和集谛的断除现观;现在“以心触证解脱,无上寂静迹”这一句,则是说道谛和灭谛的修习现观与作证现观。它的意思是:因为彻底断除,所以从一切烦恼中解脱,这就是解脱,也就是圣道。而这圣道,是以道心触证、接触、修习的;正是通过它,他触证、接触、作证了无上的寂静迹——涅槃。
Ettāvatā vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ ‘‘akkheyyañca pariññāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca-saddo byatireke, tena akkheyyaparijānanena laddhabbaṃ vakkhamānameva visesaṃ joteti. Pariññāyāti vipassanāsahitāya maggapaññāya dukkhanti paricchijja jānitvā, tappaṭibaddhakilesappahānena vā taṃ samatikkamitvā tissannampi pariññānaṃ kiccaṃ matthakaṃ pāpetvā. Akkhātāraṃ na maññatīti sabbaso maññanānaṃ pahīnattā khīṇāsavo akkhātāraṃ na maññati, kārakādisabhāvaṃ kiñci attānaṃ na paccetīti attho. Phuṭṭhovimokkho manasā, santipadamanuttaranti yasmā sabbasaṅkhatavimuttattā ‘‘vimokkho’’ti sabbakilesasantāpavūpasamanaṭṭhānatāya ‘‘santipada’’nti laddhanāmo nibbānadhammo phuṭṭho phusito patto, tasmā akkhātāraṃ na maññatīti. Atha vā ‘‘pariññāyā’’ti padena dukkhasaccassa pariññābhisamayaṃ samudayasaccassa pahānābhisamayañca vatvā idāni ‘‘phuṭṭho vimokkho manasā, santipadamanuttara’’nti iminā magganirodhānaṃ bhāvanāsacchikiriyābhisamayaṃ vadati. Tassattho – samucchedavasena sabbakilesehi vimuccatīti vimokkho, ariyamaggo. So panassa maggacittena phuṭṭho phusito bhāvito, teneva anuttaraṃ santipadaṃ nibbānaṃ phuṭṭhaṃ phusitaṃ sacchikatanti.
具足“可说”的人:在种种灾患逼迫的世间,对于“可说”的相,因为已经断除了颠倒,所以完全从中解脱出来,并具足了由遍知“可说”所成就的种种圆满功德。审虑而受用的人:因为智慧已经达到广大,对于衣服等资具,他总是经过衡量、审察之后才去受用;又因为他是已了知诸法的人,对于进入感知范围的任何所缘,都以六支舍的方式,经过审察之后才去受用。立于法的人:安住于无学法,或者就是安住于涅槃法。极智者:因为已经到达所应了知的四谛的彼岸,所以称为极智者。具足这样功德的应供者,在“有”等一切存在中,未来不再有任何后有,因此不再落入“人”“天”等称谓,只是成为不可施设的状态;开示便以无取般涅槃作为结束。
Akkheyyasampannoti akkheyyanimittaṃ vividhāhi vipattīhi upaddute loke pahīnavipallāsatāya tato suparimutto akkheyyapariññābhinibbattāhi sampattīhi sampanno samannāgato. Saṅkhāya sevīti paññāvepullappattiyā cīvarādipaccaye saṅkhāya parituletvāva sevanasīlo, saṅkhātadhammattā ca āpāthagataṃ sabbampi visayaṃ chaḷaṅgupekkhāvasena saṅkhāya sevanasīlo. Dhammaṭṭhoti asekkhadhammesu nibbānadhamme eva vā ṭhito. Vedagūti veditabbassa catusaccassa pāraṅgatattā vedagū. Evaṃguṇo arahā bhavādīsu katthaci āyatiṃ punabbhavābhāvato manussadevāti saṅkhyaṃ na upeti, apaññattikabhāvameva gacchatīti anupādāparinibbānena desanaṃ niṭṭhāpesi.
5. 恶行经的注释
5. Duccaritasuttavaṇṇanā
6464. 第五,恶行是指恶劣的行为,或者邪恶的行为。以身所作的恶行,或者从身门生起的恶行,就是身恶行。对剩下的语恶行、意恶行,也应这样理解。这些恶行,既可以按施设来讲,也可以按业道来讲。其中,按施设来说:违犯在身门制定的学处,就是身恶行;违犯在语门制定的学处,就是语恶行;违犯在身语两门制定的学处,就是意恶行。这是按施设的讲法。而按业道来说:杀生等三种思,无论在身门还是在语门生起,都是身恶行;同样地,妄语等四种思,是语恶行;贪欲、嗔恚、邪见这三种与思相应的法,是意恶行。这是按业道的讲法。
64. Pañcame duṭṭhu caritāni, duṭṭhāni vā caritāni duccaritāni. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo . Imāni ca duccaritāni paññattiyā vā kathetabbāni kammapathehi vā. Tattha paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ, vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, ubhayattha paññattassa vītikkamo manoduccaritanti ayaṃ paññattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi, vacīdvārepi, uppannā kāyaduccaritaṃ, tathā catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritanti ayaṃ kammapathakathā.
在偈颂里,只有已经构成业道的恶法,才以“身恶行”等形态被宣说;为了把此外的恶法也收摄进来,所以又说“以及其余与过患相应之法”。这里“与过患相应”,意思就是与贪等烦恼相应。剩下的内容很容易理解。
Gāthāyaṃ kammapathappattoyeva pāpadhammo kāyaduccaritādibhāvena vuttoti tadaññaṃ pāpadhammaṃ saṅgaṇhituṃ ‘‘yañcaññaṃ dosasañhita’’nti vuttaṃ. Tattha dosasañhitanti rāgādikilesasaṃhitaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
第6章 善行经的注释
6. Sucaritasuttavaṇṇanā
6565. 第六经的注释中,“suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritāni”就是善行,意思是好好做的行为,或者美好的行为。以身所做的善行,或者从身门发出的善行,就是身善行。语善行和意善行也依此类推。这里也有两种说法:依施设说和依业道说。其中,依施设说:不违犯身门所制定的学处,是身善行;不违犯语门所制定的学处,是语善行;不违犯身、语两门所制定的学处,是意善行。依业道说:远离杀生等恶行的人,所生起的三种思和三种离,是身善行;远离妄语等恶行的人,所生起的四种思和四种离,是语善行;无贪、无瞋、正见——这三种与思相应的心所法,是意善行。其余内容如前所说。
65. Chaṭṭhe suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritāni sucaritāni. Kāyena sucaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ sucaritaṃ kāyasucaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Idhāpi pana paññattivasena, kammapathavasena cāti duvidhā kathā. Tattha kāyadvāre paññattasikkhāpadassa avītikkamo kāyasucaritaṃ, vacīdvāre paññattasikkhāpadassa avītikkamo vacīsucaritaṃ, ubhayattha paññattassa avītikkamo manosucaritanti ayaṃ paññattikathā. Pāṇātipātādīhi pana viramantassa uppannā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ, musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā. Sesaṃ vuttanayameva.
7. 《清净经》的注释
7. Soceyyasuttavaṇṇanā
66第七经中,“清净”指清净的状态。“身清净”就是身善行;“语清净”和“意清净”也就是语善行和意善行。正如经中所说:“其中,什么是身清净?就是远离杀生……”等等。
66. Sattame soceyyānīti sucibhāvā. Kāyasoceyyanti kāyasucaritaṃ, vacīmanosoceyyānipi vacīmanosucaritāneva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādi (a. ni. 3.121-122).
偈颂里说“以身清净”,是因为通过彻底断除,已经断尽了一切身恶行,所以叫身清净。“具足清净”是指烦恼已经止息,因此具备了极其清净的清净成就。其余内容跟前面说的一样。
Gāthāyaṃ samucchedavasena pahīnasabbakāyaduccaritattā kāyena sucīti kāyasuci. Soceyyasampannanti paṭippassaddhakilesattā suparisuddhāya soceyyasampattiyā upetaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
8. 牟尼经的注释
8. Moneyyasuttavaṇṇanā
6767. 第八部中,“牟尼性”这个词:在这里,能了知此世与他世、了知自利与他利的人,就是牟尼,包括善凡夫、七有学以及阿拉汉。但在这里,特指阿拉汉。因为是牟尼的状态,所以叫“牟尼性”,也就是阿拉汉的身、语、意正行。
67. Aṭṭhame moneyyānīti ettha idhalokaparalokaṃ attahitaparahitañca munātīti muni, kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ satta sekkhā arahā ca. Idha pana arahāva adhippeto. Munino bhāvāti moneyyāni, arahato kāyavacīmanosamācārā.
或者也可以说,能让人成为牟尼的修行实践法,就是“牟尼性”。关于这些,详细解释如下:
Atha vā munibhāvakarā moneyyapaṭipadādhammā moneyyāni. Tesamayaṃ vitthāro –
在这里,什么是身牟尼?舍断三种身恶行,是身牟尼;三种身善行,是身牟尼;以身为所缘的智慧,是身牟尼;对身的遍知,是身牟尼;与遍知同行的道,是身牟尼;舍断对身体的欲贪,是身牟尼;由于身行息灭而证入的第四禅等至,是身牟尼。
‘‘Tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ.
在这里,什么是语牟尼?舍断四种语恶行,就是语牟尼;四种语善行,也是语牟尼;以语言为所缘的智慧,是语牟尼;对语言的遍知,是语牟尼;与遍知同起的道,是语牟尼;舍断对语言的欲贪,是语牟尼;由语行灭尽而进入的第二禅那等至,是语牟尼。
‘‘Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ, vācāpariññā, pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ.
在这里,什么是意牟尼性?舍断三种意恶行是意牟尼性,三种意善行是意牟尼性,以意为所缘的智慧是意牟尼性,对意的遍知是意牟尼性,与遍知同起的道是意牟尼性,舍断对心意的欲贪是意牟尼性,由心行灭尽而证入的想受灭等至是意牟尼性。
‘‘Tattha katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ, manopariññā, pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ, cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21).
所谓“已洗净诸恶”,即已以最上道之水彻底洗净了罪恶垢染。
Ninhātapāpakanti aggamaggajalena suṭṭhu vikkhālitapāpamalaṃ.
9. 贪经注释
9. Paṭhamarāgasuttavaṇṇanā
6868. 第九首偈颂中,“对任何人”是没有指定对象的说法,因此是指任何一个人,无论是在家人还是出家人。“贪未断除”:以染着为本质的贪,没有通过彻底断除而断掉,未由圣道令达不生起之法性。嗔和痴也是这样。其中,能导致堕入恶趣的贪嗔痴由初道断除,粗重的欲贪和嗔由第二道断除,它们剩余的部分由第三道断除,有贪和残余的痴由第四道断除。当这些被这样断除时,与它们同属一聚的一切烦恼也都被断除了。这样一来,这些贪等烦恼,对于任何一位比丘、比丘尼、近事男、近事女来说,都未被圣道断除。“被魔缚”:是指被烦恼魔所缚。只要被烦恼魔所缚到何种程度,也就被行作魔等所缚到何种程度。“套上魔索”:魔索被这个未断烦恼的人,以那未断烦恼的状态,套在了自己的心相续上,也就是说,被称为魔索的烦恼被套上、进入了自身之中,因此他自己使自己被束缚。或者,魔索被套在他身上。在光明分中,“已解脱”:已被解开、释放、移除。其余内容应按照相反的方式理解。
68. Navame yassa kassacīti aniyamitavacanaṃ, tasmā yassa kassaci puggalassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā. Rāgo appahīnoti rañjanaṭṭhena rāgo samucchedavasena na pahīno, maggena anuppattidhammataṃ na āpādito. Dosamohesupi eseva nayo. Tattha apāyagamanīyā rāgadosamohā paṭhamamaggena, oḷārikā kāmarāgadosā dutiyamaggena, teyeva anavasesā tatiyamaggena, bhavarāgo avasiṭṭhamoho ca catutthamaggena pahīyanti. Evametesu pahīyantesu tadekaṭṭhato sabbepi kilesā pahīyanteva. Evamete rāgādayo yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā upāsakassa vā upāsikāya vā maggena appahīnā. Baddho mārassāti kilesamārena baddhoti vuccati. Yadaggena ca kilesamārena baddho, tadaggena abhisaṅkhāramārādīhipi baddhoyeva hoti. Paṭimukkassa mārapāsoti paṭimukko assa anena appahīnakilesena puggalena tāyeva appahīnakilesatāya mārapāsasaṅkhāto kileso attano cittasantāne paṭimukko pavesito, tena sayaṃ bandhāpitoti attho. Atha vā paṭimukko assa bhaveyya mārapāso. Sukkapakkhe omukkassāti avamukko mocito apanīto assa. Sesaṃ vuttavipariyāyena veditabbaṃ.
这里,偈颂只按白半月的方式出现。它的简要含义是:某位圣者的贪、嗔、无明已被最上道清除灭尽,因为修习了身、戒、心、慧,所以在已修习的阿拉汉中,他是其中一位内在已修成者,成为梵者,或成为最殊胜者,已证得阿拉汉果。就像其他诸漏尽者,具足了过去的依止成就而来;也像他们依不落两端的、与戒蕴定蕴慧蕴相应的中道,到达并证得涅槃;又像他们如实通达诸蕴等的真实特相,无颠倒地了知苦等真实法,对色等对象仅以所见等的方式而观见;还像他们舍弃八种非圣者的言语,只以圣者的言语方式说话,身体随语言而行,语言随身体而行。这位圣者也是如此,所以称为如来;因为觉悟四圣谛,称为佛陀;超越了人的怨恨、烦恼怨以及自我谴责等畏惧,所以称为超越怨怖。由于断除了一切烦恼和诸行等,佛陀等圣者称他为断尽一切者——他们这样说,这样称扬。
Idha gāthā sukkapakkhavaseneva āgatā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yassa ariyapuggalassa rāgadosāvijjā virājitā aggamaggena nirodhitā, taṃ bhāvitakāyasīlacittapaññatāya bhāvitattesu arahantesu aññataraṃ abbhantaraṃ ekaṃ brahmabhūtaṃ brahmaṃ vā seṭṭhaṃ arahattaphalaṃ pattaṃ. Yathā aññe khīṇāsavā pubbūpanissayasampattisamannāgatā hutvā āgatā, yathā ca te antadvayarahitāya sīlasamādhipaññākkhandhasahagatāya majjhimāya paṭipadāya nibbānaṃ gatā adhigatā. Yathā vā te khandhādīnaṃ tathalakkhaṇaṃ yāthāvato paṭivijjhiṃsu, yathā ca te tathadhamme dukkhādayo aviparītato abbhaññiṃsu, rūpādike ca visaye yathā te diṭṭhamattādivaseneva passiṃsu, yathā vā pana te aṭṭha anariyavohāre vajjetvā ariyavohāravaseneva pavattavācā, vācānurūpañca pavattakāyā, kāyānurūpañca pavattavācā, tathā ayampi ariyapuggaloti tathāgataṃ, catusaccabuddhatāya buddhaṃ, puggalaveraṃ kilesaveraṃ attānuvādādibhayañca atikkantanti verabhayātītaṃ. Sabbesaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ pahīnattā sabbappahāyinaṃ buddhādayo ariyā āhu kathenti kittentīti.
10. 第二贪经注释
10. Dutiyarāgasuttavaṇṇanā
69第十部中,“已渡”就是已经渡过,没有渡过就是“未渡”。“海”指轮回大海,或者指眼处等大海。这两者都因为难以填满,所以像海一样,因此叫海。或者,以涌流之义叫海,也就是因为烦恼之雨,使有情相续生起烦恼的流泄处,这就是它的含义。“有波浪”指有愤怒和忧恼的波浪。正如所说:“‘波浪之畏’,比丘,这是愤怒和忧恼的同义词。”(《如是语》109;《中部》2.162)“有漩涡”指与五种欲功德的漩涡一起存在的漩涡。正如所说:“‘漩涡之畏’,比丘,这是五种欲功德的同义词。”(《如是语》109;《中部》2.164;《增支部》4.122)“有海怪、罗刹”指与那些像凶恶鳄鱼、海怪、鱼鳖、罗刹一样、对进入自己范围的有情造成伤害的凡夫人共存。正如所说:“‘有海怪、罗刹’,比丘,这是女人的同义词。”(《如是语》109)“已渡”指以道智之船渡过了如上所说的海。“已渡”就是已经渡过。“到彼岸”指到达了那大海的彼岸、对面的岸边、涅槃。“立于陆地”指从那里越过了轮回大流和欲等大流之后,立于陆地、对面的岸边、涅槃,被称为除诸恶的婆罗门。
69. Dasame atarīti tiṇṇo, na tiṇṇo atiṇṇo. Samuddanti saṃsārasamuddaṃ, cakkhāyatanādisamuddaṃ vā. Tadubhayampi duppūraṇaṭṭhena samuddo viyāti samuddaṃ. Atha vā samuddanaṭṭhena samuddaṃ, kilesavassanena sattasantānassa kilesasadanatoti attho. Savīcinti kodhūpāyāsavīcīhi savīciṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘vīcibhayanti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109; ma. ni. 2.162). Sāvaṭṭanti pañcakāmaguṇāvaṭṭehi saha āvaṭṭaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘āvaṭṭabhayanti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109; ma. ni. 2.164; a. ni. 4.122). Sagahaṃ sarakkhasanti attano gocaragatānaṃ anatthajananato caṇḍamakaramacchakacchaparakkhasasadisehi visabhāgapuggalehi sahitaṃ. Tathā cāha ‘‘sagahaṃ sarakkhasanti kho, bhikkhu, mātugāmassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109). Atarīti maggapaññānāvāya yathāvuttaṃ samuddaṃ uttari. Tiṇṇoti nittiṇṇo. Pāraṅgatoti tassa samuddassa pāraṃ paratīraṃ nirodhaṃ upagato. Thale tiṭṭhatīti tato eva saṃsāramahoghaṃ kāmādimahoghañca atikkamitvā thale paratīre nibbāne bāhitapāpabrāhmaṇo tiṭṭhatīti vuccati.
这里这些偈颂也只是按照白分(善法分)的方式来的。其中,“波浪之畏”就是前面所说的波浪之畏——因为应当对它感到恐惧,所以它就是波浪之畏。“难渡”就是极难越过。“已渡越”就是已经超越。
Idhāpi gāthā sukkapakkhavaseneva āgatā. Tattha ūmibhayanti yathāvuttaūmibhayaṃ, bhāyitabbaṃ etasmāti taṃ ūmi bhayaṃ. Duttaranti duratikkamaṃ. Accatārīti atikkami.
“超越结者”:因为已经超越并断除了贪等五种结,所以叫超越结者。“他已到尽头,不成为衡量标准”:这样状态的阿拉汉,因为贪等作为衡量标准的法已经彻底到了尽头,所以是已到尽头者;也正因如此,又因为戒、定、慧等法蕴已经圆满,谁也没法用“他有这样的戒、这样的定、这样的慧”来衡量他,所以他不成为衡量标准。或者说,已经到达无余涅槃这个“尽头”的阿拉汉,因为谁也没法用“他投生在某处”“他有这样的名姓”来衡量他,所以他不成为衡量标准,不落入衡量。也正因如此,他让死魔迷惑了,我们说死魔无法追踪他。这样,说法就以无余涅槃界为终点而结束。应当知道:在这一品中,第一、第五、第六经讲的是轮回;第二、第七、第八经讲的是还灭;其余几经则兼说轮回与还灭两者。
Saṅgātigoti rāgādīnaṃ pañcannaṃ saṅgānaṃ atikkantattā pahīnattā saṅgātigo. Atthaṅgato so na pamāṇametīti so evaṃbhūto arahā rāgādīnaṃ pamāṇakaradhammānaṃ accantameva atthaṃ gatattā atthaṅgato, tato eva sīlādidhammakkhandhapāripūriyā ca ‘‘ediso sīlena samādhinā paññāyā’’ti kenaci pamiṇituṃ asakkuṇeyyo pamāṇaṃ na eti, atha vā anupādisesanibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ gato so arahā ‘‘imāya nāma gatiyā ṭhito, ediso ca nāmagottenā’’ti pamiṇituṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇaṃ na eti na upagacchati. Tato eva amohayi maccurājaṃ, tena anubandhituṃ asakkuṇeyyoti vadāmīti anupādisesanibbānadhātuyāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Iti imasmiṃ vagge paṭhamapañcamachaṭṭhesu vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiyasattamaaṭṭhamesu vivaṭṭaṃ, sesesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.