2. 《那烂陀经》的注释
2. Nālandasuttavaṇṇanā
378在第二品中,第一经因为前面已经说过它的义理,很容易理解,所以就跳过它,直接说“在第二经中”。
378. Dutiyavagge paṭhamasuttaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyanti taṃ laṅghitvā ‘‘dutiye’’ti vuttaṃ.
更殊胜的知者:在正觉中最为殊胜,所以这样标记。有更殊胜慧的人:在一切众生中智慧更为增上。因此说“有更上的智”。正觉:因为凭它能完全地、毫无剩余地觉知,所以说“正觉即一切知智”。毫无遗漏地把握:指佛陀的功德都已毫无遗漏地把握了,因为从证得最上道的那一刻起,世尊的一切功德就已圆满成就。而且不只是佛陀,上首弟子和独觉佛们各自功德的成就,也是靠证得最上道才实现的。为了说明这一点,才说“两位上首弟子”等。
Bhiyyataro abhiññātoti sambodhiyā seṭṭhataroti abhilakkhito. Bhiyyatarābhiññoti sabbasattesu adhikatarapañño. Tenāha ‘‘uttaritarañāṇo’’ti. Sammā anavasesato bujjhati etenāti sambodhīti āha – ‘‘sambodhiyanti sabbaññutaññāṇe’’ti. Nippadesā gahitāti anavasesā buddhaguṇā gahitā aggamaggasiddhiyāva bhagavato sabbaguṇānaṃ siddhattā. Na kevalañca buddhānaṃ, atha kho aggasāvakapaccekabuddhānampi taṃtaṃguṇasamijjhanaṃ aggamaggādhigamenevāti dassento ‘‘dvepi aggasāvakā’’tiādimāha.
另一种解释:用“净信”这个词,说明了信正在起作用的状态;用“已生信”这个词,也表明了信的当下现前,所以说“这样,我相信”就是这个意思。由于以面对一切应知的方式而了知,所以称为“胜知者”;有更增上的胜知,所以称为“有更殊胜知者”;正是基于强调语气的需要,才说为“更加有殊胜知者”,因此说“更胜知者”。在第二种解释中,“胜知”就是殊胜的慧;拥有更殊胜的慧,就是“有更殊胜慧者”,再用强调语气,就是“更加有殊胜慧者”。这种殊胜来自殊胜之慧的增上,所以说“或有更殊胜的慧”。由它能正觉,所以名为“正觉”,也就是一切知智和最上道智。因为一切知智以最上道智为近因,最上道智也以一切知智为近因,两者都称为正觉。其中,从主要角度来解释其含义,是第一种解释;从近因角度来解释,是第二种解释。那么,这里为什么只取阿拉汉道智呢?难道世尊较低的道智不是各自依其力,摧毁各自的对立品,乃至断尽习气吗?因为断尽习气就是断除所知障。答:确实如此,但那些较低的道智对对立面的摧毁尚未圆满,还处于过程之中,所以说“或在阿拉汉道智中”。“一切”:指正自觉者所应证得的一切。
Aparo nayo – pasannoti iminā pasādassa vattamānatā dīpitāti uppannasaddhoti imināpi saddhāya paccuppannatā pakāsitāti āha – ‘‘evaṃ saddahāmīti attho’’ti. Abhijānāti abhimukhabhāvena sabbaññeyyaṃ jānātīti abhiñño, bhiyyo adhiko abhiññoti bhiyyobhiñño. So eva atisayavacanicchāvasena bhiyyobhiññataroti vuttoti āha – ‘‘bhiyyataro abhiññāto’’ti. Dutiyavikappe pana abhijānātīti abhiññā, abhivisiṭṭhā paññā. Bhiyyo abhiññā etassāti bhiyyobhiñño, so eva atisayavacanicchāvasena bhiyyobhiññataro. Svāyaṃ assa atisayo abhiññāya bhiyyobhāvakatoti āha – ‘‘bhiyyatarābhiñño vā’’ti. Sambujjhati etāyāti sambodhi, sabbaññutaññāṇaṃ aggamaggañāṇañca. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ, aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ sambodhi nāma. Tattha padhānavasena tadatthadassane paṭhamavikappo, padaṭṭhānavasena dutiyavikappo. Kasmā panettha arahattamaggañāṇasseva gahaṇaṃ, nanu heṭṭhimānipi bhagavato maggañāṇāni savāsanameva yathāsakaṃ paṭipakkhavidhamanavasena pavattāni. Savāsanappahānañhi ñeyyāvaraṇappahānanti? Saccametaṃ, taṃ pana aparipuṇṇaṃ paṭipakkhavidhamanassa vippakatabhāvatoti āha ‘‘arahattamaggañāṇe vā’’ti. Sabbanti sammāsambuddhena adhigantabbaṃ sabbaṃ.
硬食的殊胜,在于它有甘美滋味的力用,所以说“在甜蜜中来”。赞美的殊胜,在于它优异,所以说“最胜的”。光明的殊胜,在于它广大,所以说“广大的”。“属于牛王的”,就是牛王般的;但这里是指如同牛王一般,所以叫牛王般的。因此说“像牛王的言语一样”。为了显示它凭哪种功德与那牛王相似,所以说“不动、不震动”。从任何来源听来的,就是传闻。在明处等处反复修习过的师长们,把各种义理传达给人,这种传承就是师师相承。“据说”只是凭自己的想法臆测“据说是这样、据说是那样”。因为虔诚地接受三藏的经典并如实掌握它,就是藏经的授予。对自己所听到的内容,反复推究其状态,就是状态的推究。对那状态以“就是这样”的见解去审察、认可,就是见解的审察认可。离开教法和证悟,仅凭传闻,依靠推理的路子去思择,就是思择。依靠类推的方法去把握,就是理路的把握。因为站在佛陀的领域上,世尊对这位长老的这呵责,而长老对那个领域是没有能力的,所以说“像是以亲证的智通透地通达了一样”。像狮子吼一样,就是狮子吼。它与那狮子吼的相似,在于最胜这一点。为了显示这一点在这里应当这样理解,所以说“狮子吼”等语。“发出轰鸣的”,是指使声音如同雷震一般。
Khādanīyānaṃ uḷāratā sātarasānubhāvenāti āha ‘‘madhure āgacchatī’’ti. Pasaṃsāya uḷāratā visiṭṭhabhāvenāti āha – ‘‘seṭṭhe’’ti. Obhāsassa uḷāratā mahantabhāvenāti vuttaṃ – ‘‘vipule’’ti. Usabhassa ayanti āsabhī, idha pana āsabhī viyāti āsabhī. Tenāha – ‘‘usabhassa vācāsadisī’’ti. Yena guṇena sā taṃsadisā, taṃ dassetuṃ ‘‘acalā asampavedhī’’ti vuttaṃ. Yato kutoci anussavanaṃ anussavo. Vijjāṭṭhānādīsu kataparicayānaṃ ācariyānaṃ taṃ taṃ atthaṃ ñāpentī paveṇī ācariyaparamparā. Kevalaṃ attano matiyā ‘‘iti kira evaṃ kirā’’ti parikappanā itikirā. Piṭakassa ganthassa sampadānato bhūtato tassa gahaṇaṃ piṭakasampadānaṃ. Yathāsutānaṃ attānaṃ ākārassa parivitakkanaṃ ākāraparivitakko. Tathevassa ‘‘evameta’’nti diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti. Āgamādhigamehi vinā kevalaṃ anussutato takkamaggaṃ nissāya takkanaṃ takko. Anumānavidhiṃ nissāya gahaṇaṃ nayaggāho. Yasmā buddhavisaye ṭhatvā bhagavato ayaṃ therassa codanā therassa ca so avisayo, tasmā ‘‘paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viyā’’ti vuttaṃ. Sīhanādo viyāti sīhanādo. Taṃsadisatā cassa seṭṭhabhāvena, so cettha evaṃ veditabboti dassento ‘‘sīhanādo’’tiādimāha. Unnādayantenāti asanisadisaṃ karontena.
为了澄清反复研习,才说“为了澄清反复研习”。因为发出经得起推敲的狮子吼,从意义上说就是在澄清反复研习;而不断追问的人,也是在让它得到澄清。“给予”,就是让它清净。有些人把这里的义理解释为“给予的目的”,那并不合理。因为并不是发出狮子吼的人,就在那里给予反复研习。“碾压”,就是压碎。“吹”,就是令它灼热。这里所说的灼热,是借由向冶炉吹风的方式来说明。
Anuyogadāpanatthanti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ sodheti nāma, anuyujjhanto ca naṃ sodhāpeti nāma. Dātunti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhadānaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti yujjati. Nighaṃsananti vimaddanaṃ. Dhamamānanti tāpayamānaṃ. Tāpanañcettha gaggariyā dhammāpanasīsena vadati.
“一切他们”:就是指过去已入灭的那些正自觉者。这里要显示的是:从你发愿以来,在过去世出现过的那些正自觉者,你还能像魔等那样,辨明他们弟子智所行范围内的法,也能了解诸佛的世间心行。可是,那些更早过去、已经断绝轮回之路、断尽戏论、穷尽轮回、超越一切苦的正自觉者,他们的一切法都不是你弟子智所能触及的,你又怎么能知道呢?“以此”:是指以正觉为名、以一切知智为直接基础的阿拉汉道智。“如是之戒”:就是具有这样的戒。“定分”:定及定的助成部分,这是就其一体多面的意义而说。其中,“定分”应理解为精进与念以及随顺它们的法。在诸禅那等至中,多数情况下是依住处而说;因为诸禅那等至以定为根本,所以说“由于取了定分诸法,故取了住处”。
Sabbe teti sabbe te atīte niruddhe sammāsambuddhe. Tenetaṃ dasseti – ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ tava abhinīhārato oraṃ sammāsambuddhā, tesaṃ tāva sāvakañāṇagocare dhamme paricchindanto mārādayo viya ca buddhānaṃ lokiyacittācāraṃ tvaṃ jāneyyāsi. Ye pana te abbhatītā, tato parato chinnavaṭumā chinnapapañcā pariyādinnavaṭṭā sabbadukkhavītivattā sammāsambuddhā, tesaṃ sabbesampi tava sāvakañāṇassa avisayabhūte dhamme kathaṃ jānissasīti. Tenāti sambodhisaṅkhātena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena arahattamaggañāṇena. Evaṃsīlāti tādisasīlā. Samādhipakkhāti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā ekadesasarūpekasesanayena. Tattha samādhipakkhāti vīriyasatiyo tadanuguṇā ca dhammā veditabbā . Jhānasamāpattīsu yebhuyyena vihāravohāro, jhānasamāpattiyo samādhippadhānāti vuttaṃ ‘‘samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahito’’ti.
就像前面虽然已经把握了定和慧,但因为它们是从对立面解脱出来的,所以为了显示名为“解脱”这一特殊作用,又依据解脱这一角度再次把握,说“这样解脱”。同样,天住也是为了显示天住的殊胜,又依据“这样安住”的角度再次把握。因此应当知道,这里的意思依一切等至之住来说都是成立的。“解脱”:因为它们已经解脱,所以得名为解脱。这个道理也适用于其余各处。“止息”:指通过到达止息。由于出离一切烦恼、不与烦恼混杂、已经解脱,“出离解脱”就是涅槃。
Yathā pana heṭṭhā gahitāpi samādhipaññā paṭipakkhato vimuttattā vimuccana-saṅkhāta-kiccavisesa-dassanavasena vimuttipariyāyena puna gahitā ‘‘evaṃvimuttā’’ti, evaṃ dibbavihāro dibbavihāravisesadassanavasena puna gahito ‘‘evaṃvihārī’’ti, tasmā sabbesaṃ samāpattivihārānaṃ vasenettha attho yujjatīti daṭṭhabbaṃ. Vimuttīti saṅkhaṃ gacchanti vimuccitthāti katvā. Esa nayo sesesupi. Paṭippassaddhanteti paṭippassambhanosāpanena. Sabbakilesehi nissaṭattā asaṃsaṭṭhattā vimuttattā ca nissaraṇavimutti nibbānaṃ.
“而对于未来诸佛”这句话里的“而”字,是用来点明差别含义的。它要说明的是:在过去诸蕴毕竟曾经存在的情况下,智慧或许还能在其范围内有所运作;但未来诸蕴完全尚未生起,又怎么能了知呢?因此才说“未来的……”等话。那为什么又说“以自己的心判别之后了知”呢?难道他心智的所缘境,就只限于过去、未来七日之内生起的心,不超过这个范围吗?这并不是从他心智的作用来说的,而是从宿住智和未来分智的作用来说的,所以没有这个过失。对于已经了知的地方,他不加以造作,因为学处本身就已经遮止了那样的拒绝,也因为那是断桥之举。那么,长老在两种可能都存在的情况下,为什么只作出拒绝,而不分别解答呢?于是说“长老据称……”等话。度量彼岸的边际,就叫巴拉密;那本身就是智,所以叫巴拉密智。声闻的巴拉密智,就叫声闻巴拉密智。对于这处于声闻最高边际的了知,这个追问并不适用;这个追问是针对一切知智中关于一切知性的了知。不过也有人解释说:“声闻巴拉密智,指的是声闻巴拉密智的所缘境”,其余词句也应这样理解。能了知……指能够了知那些名为戒、定、慧、解脱、解脱知见的原因。因为佛的戒等,既是诸佛佛事的原因,也是他人了知“这些是佛”的原因。
Anāgatabuddhānaṃ panāti pana-saddo visesatthajotano. Tena atītesu tāva khandhānaṃ bhūtapubbattā tattha siyā ñāṇassa savisaye gati, anāgatesu pana sabbaso asañjātesu kathanti imamatthaṃ joteti. Tenāha ‘‘anāgatāpī’’tiādi. ‘‘Attano cetasā paricchinditvā viditā’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu atītānāgate sattāhe eva pavattaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa visayo, na tato paranti? Nayidaṃ cetopariyañāṇakiccavasena vuttaṃ, atha kho pubbenivāsaanāgataṃsañāṇānaṃ vasena vuttaṃ, tasmā nāyaṃ doso. Viditaṭṭhāne na karoti sikkhāpadeneva tādisassa paṭikkhepassa paṭikkhittattā setughātato ca. Kathaṃ pana thero dvayasambhave paṭikkhepameva akāsi, na vibhajja byākāsīti āha ‘‘thero kirā’’tiādi. Pāraṃ pariyantaṃ minotīti pāramī, sā eva ñāṇanti pāramiñāṇaṃ, sāvakānaṃ pāramiñāṇaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ. Tasmiṃ sāvakānaṃ ukkaṃsapariyantagate jānane nāyamanuyogo, atha kho sabbaññutaññāṇe sabbaññutāya jānane. Keci pana ‘‘sāvakapāramiñāṇeti sāvakapāramiñāṇavisaye’’ti atthaṃ vadanti, tathā sesapadesupi. Sīla…pe… samatthanti sīlasamādhipaññāvimuttiñāṇasaṅkhātānaṃ kāraṇānaṃ jānanasamatthaṃ. Buddhasīlādayo hi buddhānaṃ buddhakiccassa parehi ete buddhāti jānanassa ca kāraṇaṃ.
不像比量智那样停留在疑惑状态,而是以“就是这个、就是这个”的方式,如实执持并决断应当了知的对象,这就是法,也就是现量智。所以说“对法以现量之智”。所谓“随行”,就是跟随,因此又说“跟随质问之后”。因为跟随现量所成立的义之后,比量智才得以生起,这应当理解为“以所见而对未见作比度”。从能知的角度说,能知的智在意义上就是所知本身,所以说“比量智,理趣把握,被了知”。“被了知”是指被贯通、被获得,也就是证得的意思。“无量”是指无法衡量,因为所缘境极为广大。因此说“无边际的”。“以此”是指由于无边际性,或者以这无边际的智。以此,尊者显示:对于任何想要了解、需要类推的意义,在那里,他那无滞着、无障碍的比量智都能生起。所以说“他以这个……”。在这里,“以此”就是以这个原因。
Anumānañāṇaṃ viya saṃsayaṭṭhitaṃ ahutvā idamidanti yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti nicchinotīti dhammo, paccakkhañāṇanti āha ‘‘dhammassa paccakkhato ñāṇassā’’ti. Anuetīti anvayoti āha ‘‘anuyogaṃ anugantvā’’ti. Paccakkhasiddhañhi atthaṃ anugantvā anumānañāṇassa pavatti ‘‘diṭṭhena adiṭṭhassa anumāna’’nti veditabbā. Vidite vedakampi ñāṇaṃ atthato viditameva hotīti ‘‘anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito’’ti vuttaṃ. Viditoti viddho paṭiladdho, adhigatoti attho. Appamāṇoti aparimāṇo mahāvisayattā. Tenāha ‘‘apariyanto’’ti. Tenāti apariyantattā. Tena vā apariyantena ñāṇena. Etena thero yaṃ yaṃ anumeyyamatthaṃ ñātukāmo hoti, tattha tattha tassa asaṅgamappaṭihataṃ anumānañāṇaṃ pavattetīti dasseti. Tenāha ‘‘so iminā’’tiādi. Tattha imināti iminā kāraṇena.
能使城墙坚固并层层向上高耸的,是墙基,也就是城墙的根部。用ādi一词,应知已涵盖城门、门闩、城壕等。paccantima是paccante的。长老以贤明守门人的位置来显示自身,为了说明这一点,便提出了质问:为什么说“单门”?
Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ āpetīti uddhāpaṃ, pākāramūlaṃ. Ādi-saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Paccante bhavaṃ paccantimaṃ. Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā thero attānaṃ dassetīti dassento ‘‘ekadvāranti kasmā āhā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpesi.
一个人凭借那种智慧才被称为智者,所以论师说“具足贤才”,指的就是那种智慧。在各种该做的事情上表现得能干、灵巧、机敏,这就是贤才。慧能伤害、破除无明,所以叫慧;一个人具备这种慧,就是有智慧的人。这种慧能在各种场合随时生起,所以叫“随处生起”,也就是依场合而生起的智慧。人们靠它来来回回地走,所以叫“来回道”,它本身就是路,所以叫“来回之道”,也就是绕着城墙巡行的小路。城墙中需要连接的地方,就是城墙的接缝,是城墙裂开的地方。它之所以这样说,是因为下面两块砖之间有了空隙,所以论师说“两块砖移开的地方”。切断的地方,就是断裂破损的地方,或者被切掉的部位,这也叫“裂口”。脏污就是污秽。令热恼,就是用烦恼的灼热使人痛苦。令逼恼,就是压迫。对于已经生起的智慧,诸盖不能对它做什么,所以说“对于尚未生起的智慧,它们不让它生起”。因此,因为缘的破坏,不给它生起的机会。于四念处善安立心,意思是透过四种念处的修习,把心正确地安放、专注于其中。如实地修习之后,是说按照真实的样子、正确地修习,使对立面被彻底断除。
Yassā paññāya vasena puriso paṇḍitoti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha – ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Medhati aññāṇaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppattikā, ṭhānaso uppajjanapaññā. Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo, so eva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyanamaggo. Pākārabhāgā sambandhitabbā etthāti pākārasandhi, pākārassa phullitapadeso. So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha – ‘‘dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhāna’’nti. Chinnaṭṭhānanti chinnabhinnapadesaṃ, chinnaṭṭhānaṃ vā. Tañhi ‘‘vivara’’nti vuccati. Kīliṭṭhanti malīnaṃ. Upatāpentīti kilesapariḷāhena santāpenti. Vibādhentīti pīḷenti. Uppannāya paññāya nīvaraṇehi na kiñci kātuṃ sakkāti āha ‘‘anuppannāya paññāya uppajjituṃ na dentī’’ti. Tasmāti paccayūpaghātena uppajjituṃ appadānato. Catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittāti catubbidhāyapi satipaṭṭhānabhāvanāya sammadeva ṭhapitacittā appitacittā. Yathāsabhāvena bhāvetvāti yāthāvato sammadeva yathā paṭipakkhā samucchijjanti, evaṃ bhāvetvā.
在前一种解说方式里,念处和觉支是被当作混合在一起来说的。为了换一种方式说明,才说了“另外,在这里……”这些话。所谓“混合”,是指止、观和道这三方面混合在一起。玛哈斯瓦长老说:“因为先说了‘于四念处善安立心’,这就说明已经把握了念处中的观;接着又说‘如实修习七觉支’,而这些觉支只是属于道所摄的,是究竟意义上的觉支,并且通过它们所证得的——也就是觉支、道和一切知智——如果能这样来理解,提问就会善巧。”不过,古代长老们并不是这样理解的,这就是话里的用意。“这样”是指前面所说的那种方式。“长老”指舍利弗长老。
Purimanaye satipaṭṭhānāni bojjhaṅgā ca missakā adhippetāti tato aññathā vattuṃ ‘‘apicetthā’’tiādi vuttaṃ. Missakāti samathavipassanāmaggavasena missakā. ‘‘Catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittāti paṭhamaṃ vuttattā satipaṭṭhānesu vipassanaṃ gahetvā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvāti vuttattā maggapariyāpannānaṃyeva ca nesaṃ nippariyāyabojjhaṅgabhāvato tesu ca adhigatameva hotīti bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyyā’’ti mahāsivatthero āha. Na panevaṃ gahitaṃ porāṇehīti adhippāyo. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Theroti sāriputtatthero.
其中,“在那里”是指在那些边境城市等地方。涅槃就像城市,因为想证得涅槃的人应当前往那里,已经到达的人也能在那里获得没有灾难、安稳快乐,作为获得涅槃的场所。戒就像城墙,因为它能保护靠近涅槃的人。惭就像绕城墙的道路,因为它是戒这座城墙得以建立的基础。经中也这样说:“比丘们,‘绕行的道路’就是‘惭’的另一种说法。”圣道就像城门,因为它是进入涅槃城的直路。法将舍利弗就像聪明的守门人,因为他能辨认哪些众生已经进入涅槃城、哪些正进入涅槃城。“已给出”是指已被施与,意思是已清净。其余部分容易理解。
Tatthāti tesu paccantanagarādīsu. Nagaraṃ viya nibbānaṃ tadatthikehi upagantabbato upagatānañca parissayarahitasukhādhigamaṭṭhānato. Pākāro viya sīlaṃ tadupagatānaṃ parito ārakkhabhāvato. Anupariyāyapatho viya hirī sīlapākārassa adhiṭṭhānabhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘pariyāyapathoti kho bhikkhu hiriyā etaṃ adhivacana’’nti. Dvāraṃ viya ariyamaggo nibbānanagarappavesane añjasabhāvato. Paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati nibbānanagaraṃ paviṭṭhapavisanakānaṃ sattānaṃ sallakkhaṇato. Dinnoti dāpito, sodhitoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.
3. 《春达经》的注释
3. Cundasuttavaṇṇanā
379379. 因为先前是从舍卫城前往竹园村,所以说“顺着来时的路返回”。“七位”指的是伍巴塞那、雷瓦达、佉提罗林住者、春达沙弥我,这四位,加上佳拉、伍巴佳喇、尸修波遮罗这三位,一共这七位阿拉汉。“难道没有吗?”这里也要把“观察”引进来连接,用的是狮子回顾的方式。“我会有说者,却无法带走”也是同样的连接方式。现在说“这是最后的看见”,只是如实陈述事实,并不是像如来离开毗舍离后作龙象回顾那样,带有执着的看。
379. Pubbe sāvatthito veḷuvagāmassa gatattā vuttaṃ ‘‘āgatamaggeneva paṭinivattanto’’ti. Sattannanti upaseno, revato, khadiravaniyo, cundo, samaṇuddeso ahanti catunnaṃ, cālā, upacālā, sīsūpacālāti, tissannanti imesaṃ sattannaṃ arahantānaṃ. Natthi nu khoti etthāpi ‘‘olokento’’ti ānetvā sambandho sīhāvalokanañāyena. Bhavissanti me vattāro harituṃ nāsakkhīti sambandho. Idaṃ dāni pacchimadassananti bhūtakathanamattaṃ, na tattha sālayatādassanaṃ yathā tathāgatassa vesāliyā nikkhamitvā nāgāpalokitaṃ.
对于每一种特殊能力,单凭决意就能显示种种神变,这就是神变变化。就像狮子通过伸展身体等动作嬉戏之后发出吼声,这样的法说就叫做“狮子游戏法门”。“是我该走的时候了”这句话里,iti这个词表示结束。那位长老以此表明他所讲的那段话已经结束。其余类似的地方也都应当这样理解。持双山等应当理解为环绕的山。“如一次打击”就是如同一次打击。这里的iva一词应当引过来与“不能”相连。
Tassa tassa visesassa adhiṭṭhānavaseneva iddhibhedadassanaṃ iddhivikubbanaṃ. Sīhassa vijambhanādivasena kīḷitvā nādasadisī ayaṃ dhammakathāti vuttaṃ ‘‘sīhavikīḷito dhammapariyāyo’’ti. Gamanakālo mayhantīti ettha iti-saddo parisamāpane. Tena therena yathārambhassa vacanapabandhassa samāpitabhāvaṃ joteti. Esa nayo sesesupi edisesu sabbaṭṭhānesu. Yugandharādayo paribhaṇḍapabbatāti veditabbā. Ekappahārenevāti ekappahārena iva. Svāyaṃ iva-saddo na sakkomīti ettha ānetvā sambandhitabbo.
我将使站立的身体遍满。在发愿的时候,依据所听闻的无比见佛的话语,以智慧所见而说“那是第一见”。无法保持功德精髓。这条路,就是已出生的众生以死亡为终点的道路。再者,所谓诸行如此性质,是说诸行正是具有这样的性质,以死亡为终结。如此多,指如此长的时间。收拢,即聚集起来。掩面,即遮住脸。上百的供台,即上百的花蕾嫩芽塔庙。
Paṭipādessāmīti ṭhitakāyaṃ paṭipādessāmi. Patthanākāle anomadassissa bhagavato vacanasutānusārena ñāṇena diṭṭhamattataṃ sandhāya ‘‘taṃ paṭhamadassana’’nti vuttaṃ. Dhāretuṃ asakkontī guṇasāraṃ. Esa maggoti eso jātānaṃ sattānaṃ maraṇaniṭṭhito pantho. Punapi evaṃbhāvino nāma saṅkhārāti saṅkhārā nāma evaṃbhāvino, maraṇapariyosānāti attho. Ettakanti ettakaṃ kālaṃ. Saṅkaḍḍhitvā saṃharitvā. Mukhaṃ pidhāyāti mukhaṃ chādetvā. Agghikasatānīti makuḷaṅkuracetiyasatāni.
“在前一天”是指过去的那一天。因为就在法将证得阿拉汉果的那一天,导师的声闻弟子集会举行了,所以才说“这位比丘成就了圆满的声闻集会”。“五百生”:这是处格用法,或者是表示持续关联的业格用法。
Purimadivaseti atītadivase. Yasmā dhammasenāpatino arahattappattadivaseyeva satthu sāvakasannipāto ahosi, tasmā ‘‘pūritasāvakasannipāto esa bhikkhū’’ti vuttaṃ. Pañca jātisatānīti bhummatthe, accantasaṃyoge vā upayogavacanaṃ.
手上拿着藤编容器,就是手里拿着藤条编成的器具。也有人说,是指手里拿着皮革做成的容器。在城中,就是城市中间。在林中,就是森林里。
Kaḷopihatthoti vilīvamayabhājanahattho. ‘‘Cammamayabhājanahattho’’ti ca vadanti. Purantareti nagaramajjhe. Vaneti araññe.
没有退缩的表现,就是指说法时不具备任何退缩的原因。无畏,就是没有怯畏。法味,就是法的滋味,意思是具足滋养力的说法之法。法受用,就是对法的受用,指通过与他人分享而进行的法共享,这里说的也正是说法之法。因此说“以两者而言,唯法受用被讲述”。
Osakkanākāravirahitoti dhammadesanāya saṅkocahetuvirahito. Visāradoti sāradavirahito. Dhammojanti dhammarasaṃ, ojavantaṃ desanādhammanti attho. Dhammabhoganti dhammaparibhogaṃ, parehi saddhiṃ saṃvibhajanavasena pavattaṃ dhammasambhoganti desanādhammameva vadati. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayenapi dhammaparibhogova kathito’’ti.
因为应当被爱,所以是“可爱者”。因为能使心增长,所以是“可意者”。“由生”是指刹帝利等种姓。“种种别离”就是不能共同住在一起,也就是彼此分离。“变异”就是变成另一种状态。“身”是指由色法构成的身体,也就是物质身体。因为色身毁坏时,确实就是毁坏。“那应当毁坏”是指那个更大的蕴将会毁坏。
Piyāyitabbato piyehi. Manassa vaḍḍhanato manāpehi. Jātiyāti khattiyādijātiyā. Nānābhāvo asahabhāvo visuṃbhāvo. Aññathābhāvo aññathattaṃ. Sarīranti rūpadhammakāyasaṅkhātaṃ sarīraṃ. Rūpakāye hi bhijjante bhijjanteva. So bhijjeyyāti so mahantataro khandho bhijjeyya.
走向南方,就是朝南方的方向行进。像大树干一样,就是像又大又坚实的枝干。因为枝干是朝各个方向伸展的,而主干则是向上耸立的。十六个问题,就是十六种前后相续生起的义理。因为想要了知的义理,就叫做问题。
Dakkhiṇadisaṃ gatoti dakkhiṇadisāmukhe pavatto. Mahākhandho viyāti mahanto sāravanto sākhākhandho viya. Sākhakhandhā hi disābhimukhapavattākārā, mūlakhandho pana uddhamuggato. Soḷasannaṃ pañhānanti soḷasannaṃ aparāpariyapavattaniyānaṃ atthānaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho.
4-5. 《伍咖切喇经》等的注释
4-5. Ukkacelasuttādivaṇṇanā
380-381“在新月伍波萨他时”,意思是在新月的伍波萨他日,也就是黑分(下半月)的伍波萨他日。“依照前面的方式”,就是依照紧接着的那部经里所说的方式。
380-381.Amāvasuposatheti amāvasiuposathe, kālapakkhauposatheti attho. Purimanayenevāti anantarasutte vuttanayeneva.
6. 伍帝亚经的注释
6. Uttiyasuttavaṇṇanā
382“Maccudheyyassa”的意思是:死神活动的领域。
382.Maccudheyyassāti maccuno pavattiṭṭhānassa.
第8章《梵经》的注释
8. Brahmasuttavaṇṇanā
384那时,是指在最初觉悟的时候。当时还没有比丘,因为法轮尚未转动;说“比丘”,是因为具足比丘的特相。道是独一的,不是分成两条的路,所以叫“一道”,即那独一之道。生的灭尽,是轮回之苦的终点,也就是涅槃;因为已经见到了它,所以称为“见生的灭尽者”。这里的含义应当这样理解。
384.Tasmiṃkāleti paṭhamābhisambodhiyaṃ. Bhikkhuyeva natthi dhammacakkassa appavattitattā, bhikkhuyeva bhikkhulakkhaṇayogato. Ekako maggo, na dvedhāpathabhūtoti ekamaggo, taṃ ekamaggaṃ. Jātiyā khayo vaṭṭadukkhassa antabhūtoti jātikkhayanto, nibbānaṃ, taṃ diṭṭhattā jātikkhayantadassīti evamettha attho daṭṭhabbo.
9. 《谢达咖经》的注释
9. Sedakasuttavaṇṇanā
385这是那位老师的见解,现在要说的就是这一点。不朝那边弯:竹子往哪边弯,身体就不朝那边弯。因为如果也那样弯下去,就会摔倒,碎成粉末。那:指身体,或者指那根竹子。像被拉拽一样:就像从弯曲的地方往相反的方向拉。令其偏向一边:就是像前面说的那样,把正念好好地现前,让身体像是低垂着一样。而要能做到这样,则是靠让风的支持被执持,所以说“让风的支持被执持”。这也是靠正念使低垂之身现前,所以说“把正念好好地现前”。内弟子一动不动地坐着,就是在守护老师——这是就老师自己的见解来说的。至于“老师好好地执持竹子”等等,全都和前面说的一样。
385.Ayaṃ tassa laddhīti ayaṃ idāni vuccamānā tassa ācariyassa laddhi. Tato anāmentoti yena vaṃso namati, tena kāyaṃ anāmento. Tathā namanto hi patitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti. Tanti kāyaṃ, taṃ vaṃsaṃ vā. Ākaḍḍhento viyāti namitaṭṭhānato parabhāgena ākaḍḍhento viya. Ekatobhāgiyaṃ katvāti yathāvuttaṃ satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā onataṃ viya katvā. Tathā karaṇaṃ pana tathā vātūpatthambhagāhāpanenāti āha – ‘‘vātūpatthambhaṃ gāhāpetvā’’ti. Tañca satiyā tadatthaṃ upaṭṭhānenāti vuttaṃ ‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’ti. Niccalova nisīdanto antevāsī ācariyaṃ rakkhati, ettakaṃ ācariyassa laddhivasena vuttaṃ. ‘‘Ācariyo vaṃsaṃ suggahitaṃ gaṇhanto’’tiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
“只保护自己”这句话,是把保护自己作为重点来说的,并不是说保护弟子——这是限定语所起的作用。其实在这里,当保护自己得以成就时,保护弟子也就自然成就了。第二方面也同样。这里的道理就是:仅仅保护自己,从意义上说也成了保护他人,这就是此处合理可行的道理。“随增广”,是指在已经增广的基础上再进一步随增广。这是为了显示与所获得的相应欢喜状态,所以说“带有前行阶段的随喜”。“以修习”等词句,最终归结为悲悯。(因为对于修习念处的人来说,保护自己和保护他人都能成就并显示出来,所以)世尊说:“比丘们,若想‘我要保护自己’,就应当修习念处”等等。
‘‘Attānameva rakkhatī’’ti idaṃ attano rakkhaṇaṃ padhānaṃ katvā vuttaṃ, na antevāsikanti avadhāraṇaphalaṃ. Attarakkhāya panettha sijjhamānāya antevāsikarakkhāpi siddhā eva hotīti. Dutiyapakkhepi eseva nayo. So tattha ñāyoti yā attano eva rakkhā, sā atthato pararakkhāpi hotīti ayamettha ñāyo yuttappayogo. Anuvaḍḍhiyāti yathāvaḍḍhitassa anuanuvaḍḍhiyā. Etena paṭiladdhasampayuttapamodanākāro dassitoti āha – ‘‘sapubbabhāgāya muditāyāti attho’’ti. Āsevanāyātiādīni padāni anudayatāpariyosānāni (yasmā satipaṭṭhānaṃ sevantassa siddhaṃ attano ca parassa ca rakkhaṇaṃ pakāsenti, tasmā) – ‘‘attānaṃ, bhikkhave, rakkhissāmīti satipaṭṭhānaṃ sevitabba’’ntiādi vuttaṃ.
10. 《国中第一美女经》的注释。
10. Janapadakalyāṇīsuttavaṇṇanā
386在地方上被称为“国中第一美女”,意思是:在整个地方当中,她因为容貌圆满和修学圆满而美好、最上。所谓容貌圆满,就是完全没有容貌上的缺陷,具足容貌上的优点。为了说明这两方面,所以说“远离六种身体缺陷、具足五种妙相”。详细解释这两点时,说了“她确实……”等话。具足五种妙相,就是具备五种身体优点的圆满。不过长、不过短,是说身材中等,既不是特别高,也不是特别矮,不是矮小的身形。不过瘦,是说不是那种极其干瘦、血肉枯竭而显现为骨瘦如柴、如网般身形的人。不过肥,是说不是那种肉重、大腹龙王便便的人。不过黑、不过白,是说不是那种肤色极黑、像烧焦的火炭一样,也不是那种被酸奶、酪等涂抹过似的血肉之色。因为在人间没有这样的容貌圆满,所以超越人间的肤色。正如具有适当的身量,同样由于具有身高和体围的缘故,能令他人生起净信,不过长等也是如此。这样,连天人的容貌圆满也尚未达到,所以说“未得天色”。在这里,通过不过长、不过短的说法,说明了身高圆满,因为从高度上令人可意。通过没有瘦、肥过失的说法,说明了身围圆满。通过这两者,也说明了形相圆满。通过不过黑的说法,说明了肤色圆满,因为没有恶色。如黄檀花色,是说身体的光泽像成熟的黄檀花一样。面端,是指嘴唇。这是如上所说的身体肤色圆满。她的,是指国中第一美女的。皮肤妙好,是因为那是皮肤圆满之因的缘故。其余各项也应这样理解。指甲如瓣,是说指甲就像花瓣一样。
386.Janapadasmiṃ kalyāṇīti sakalajanapade bhaddā rūpasampattiyā sikkhāsampattiyā ca sundarā seṭṭhā. Rūpasampatti ca nāma sabbaso rūpadosābhāvena rūpaguṇapāripūriyā hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā’’ti vuttaṃ. Taṃ duvidhampi vivaranto ‘‘sā hī’’tiādimāha. Pañcakalyāṇasamannāgatāti pañcavidhasarīraguṇasampadāhi samannāgatā. Nātidīghā nātirassāti pamāṇamajjhimā dīghatarappamāṇā na hoti, na atirassā, lakuṇḍakarūpā na hoti. Nātikisāti ativiya kisathaddhamaṃsalohitā dissamānā aṭṭhisarīrā jālasarīrā na hoti. Nātithūlāti bhāriyamaṃsā mahodarā na hoti. Nātikāḷā nāccodātāti ativiya kāḷavaṇṇā jhāmaṅgāro viya , dadhitakkādīhi pamajjitamattakaṃsalohavaṇṇā na hoti. Manussaloke tādisiyā rūpasampattiyā abhāvato atikkantā manussavaṇṇaṃ. Yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca paresaṃ pasādāvahā nātidīghatādayo. Evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattīpīti vuttaṃ ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti. Ettha ca nātidīghanātirassatāvacanena ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Kisathūladosābhāvavacanena pariṇāhasampatti vuttā. Ubhayenapi saṇṭhānasampadā vibhāvitā, nātikāḷatāvacanena vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Piyaṅgusāmāti pariṇatapiyaṅgupupphasadisasarīranibhāsā. Mukhapariyosānanti adharoṭṭhamāha. Ayaṃ yathāvuttā sarīravaṇṇasampatti. Assāti janapadakalyāṇiyā. Chavikalyāṇatā chavisampattihetukattā tassā. Esa nayo sesesupi. Nakhā eva pattasadisatāya nakhapattāni.
“等齐边缘的油钵”:因为油被灌满到与钵口边缘齐平,所以叫等齐边缘口的油容器。“在人群中穿过大集会、在人群中穿过地方美女”:意思是应当被护持、被引导着,从那位地方美女以及为了观看她的歌舞而聚集的大众中间通过。“油”就是油。“会带来”就是会招致。这里有一个譬喻的对应:油钵好比身至念,护持油钵的人好比修观者,大众人群好比种种所缘,持刀男子好比意,油的洒落好比烦恼的生起,斩首好比圣道智之首未能生起。因为世尊说“身至念未修习……应当修学”,所以注释说:“这里只讲了前分观。”
中间这段文本有讹误,需要校订。应当寻找正确的文本。
(Pasāvo sarīrāvayavena iriyananti āha – ‘‘pavattīti attho’’ti, pasāvo yathāparitameva kanatanti, na sabhāvasandhānaṃ. Yathāvibhāvasena uttamameva naccaṃ naccati. Te vā vīsatiyāsūtiraṃ dhānappattiyā pavattiyā pavattimakatamandatā vibhāvasuṭatassa uttamameva gītañca gāyatīti attho.) [Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca. Suddhapāṭho gavesitabbo.] Samatittiko telapattoti mukhavattisamaṃ telānaṃ pūritattā samatittikamukhaṃ telabhājanaṃ. Antarena ca mahāsamajjaṃ antarena ca janapadakalyāṇinti janapadakalyāṇiyā, tassā ca naccagītaṃ pekkhituṃ sannipatitamahājanasamūhassa majjhato pariharitabbo netabbo. Nanti telaṃ. Āhareyyāti āpajjeyya. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – telapattaṃ viya kāyagatāsati, tassa pariharaṇapuggalo viya vipassako, janakāyā viya puthuttārammaṇāni, asipuriso viya mano, telassa cajanaṃ viya kilesuppādanaṃ, sīsapātanaṃ viya ariyamaggañāṇasīsānuppatti. ‘‘Kāyagatā sati no bhāvitā…pe… sikkhitabba’’nti vuttattā ‘‘pubbabhāgavipassanāva kathitā’’ti vuttaṃ.