1. 所简别过失品注释巴利
1. Visesyādhīnavaggavaṇṇanā
691 在即将阐述的通义品中,依次解说了诸品:以“美丽”等简别词,它们具足支分与副支分两者,依属于所简别,受制于所简别;以“实物”“动作”“功德”等混杂而相互异类的意义;以“时”“颜色”等多义的不变词;以“长久”等不变词。这些品又依前品为所依。例如,“美丽”等词以简别的方式与天、人等相联结,动作等则作为彼之所依,时等作为能诠,长久等则作为彼动作的简别。正因如此,此品共通,故称通义品。巴利
691.Iha vakkhamāne sāmaññakaṇḍe sāṅgopāṅgehi aṅgaupāṅgadvayasahitehi visesyādhīnehi visesyāyattehi visesanasaddehi sobhanādīhi saṃkiṇṇehi aññamaññavijātiyatthehi dabbakriyāguṇādīhi anekatthehi samayavaṇṇādīhi abyayehi cirassamādīhi ca kamā kamato vaggā kathyante, te ca pubbavaggasannissayā, tathā hi sobhanādayo devamanussādīsu visesanabhāvena sambandhā, kriyādayo tu tadādhāratāya, samayādayo vācakatāya, cirassamādayo taṃkriyāvisesanabhāvena, tatoyeva sādhāraṇattā sāmaññakaṇḍamidaṃ.
692 在此论中,性的决定大多依于词形变化,而在此品中亦大多依于词形变化。为消除误解,故说普遍法则:“功德”等。其意为:作为简别的一切功德词、实物词和动作词,正因依属于所简别,故不因词形变化而与简别词同性,例如:美丽的女子、美丽的男子、美丽的心。巴利
692. Iha satthe bhiyyo rūpantarā liṅgavinicchayo, so atrāpi vagge bhiyyo rūpantarāyevāti vippaṭipattinirāsatthaṃ byāpakanyāyamāha ‘‘guṇi’’ccādinā. Tassattho – visesanabhūtā sabbe guṇasaddā, dabbasaddā, kriyāsaddā ca visesyādhīnabhāvena hetunāyeva, na bhiyyo rūpantarāpi visesanasaddena samaliṅgino siyunti, yathā – sobhanā itthī, sobhano puriso, sobhanaṃ cittaṃ.
693-696 Subhantaṃ:在美丽中。Subha 意为美丽,加后缀 yu。Ruca 意为闪耀,加后缀 iro。Sādha 意为成就,加后缀 u。令心满足故为 manuñña(可意)。Ñā 意为计量、满足、观察,中间插入 u 音;或心极度满足故为 manuñña,此时切分为“mano añña”,发生省略。Cara 意为行、食,加后缀 ṇvu,心于此运行故为 cāru(可爱)。善被撕裂故为 sundara(美丽),dara 意为撕裂。Vagga 意为行,加后缀 u,构成 vaggu(优美)。心于此喜悦。Kamu 意为欲,加后缀 to。牵引心故为 hārī(迷人),加后缀 ṇī。Mana 意为知,加后缀 ju,或心于此奔驰故为 mañju(悦耳),省略 na。具可爱习性故为 pesala(柔和),piya 变为 pe,ī 变为 ssa。Bhadi 意为善,加后缀 do。Vā 意为行,加后缀 mo。Kala 意为计数,加后缀 yāṇo。令心增长故为 manāpa(适心),或心于此得满足故为manāpa(适心)。āpa 意为到达,以 ā 为首。应得故为 laddha(所得);to 为后缀,ka 用于自义。闪耀故为 subha(美);或由善美之自性而存在故为 subha(美)。巴利
693-696.Subhantaṃ sobhane. Subha sobhane, yu. Ruca dittiyaṃ, iro. Sādha saṃsiddhiyaṃ, u. Manaṃ tosetīti manuññaṃ. Ñā parimāṇatosananisāmanesu, antassukāro, manaṃ ā bhuso tosetīti vā manuññaṃ, tadā ‘‘mano añña’’nti chedo, ālopo. Cara gatibhakkhanesu, ṇvu, carati cittametthāti cāru. Suṭṭhu darīyate sundaraṃ, dara dāraṇe . Vagga gamane, u, vaggu. Mano ramati asmiṃ. Kamu icchāyaṃ, to. Harati cittaṃ hārī, ṇī. Mana ñāṇe, ju, mano javati yasmiṃ vā mañju, nalopo. Piyasīlayuttatāya pesalaṃ, piyassa pe, īssattaṃ. Bhadi kalyāṇe, do. Vā gatiyaṃ, mo. Kala saṅkhyāne, yāṇo. Manaṃ appeti vaḍḍhetīti manāpaṃ, mano appoti yasminti vā manāpaṃ, āpa pāpuṇane, apādipubbo ca. Labhitabbanti laddhaṃ, to, sakatthe ko. Subhatīti subhaṃ, sundarena sabhāvena bhavatīti vā subhaṃ.
Puṅgavantaṃ 于最上中。极度超出故为 uttama(最上),从 ubha 词、超出义,加最高级后缀 tama;或因最超出故为 uttama。Vara 于希求中,pavara(最胜)。在 iṭṭha 等缘中,vuḍḍha 变为 jā,jeṭṭha(最年长)。其始端为显著之面故为 pamukha(首要)。无有更上故为 anuttara(无上)。Pamukha 与 anuttara 并列复合。与 apa 等前缀连用的 vara。如面故为 mukhya(主要),于如义加 ya。保持故为 padhāna(根本),[后缀] yu。住于首要状态故为 pāmokkha(首领),两处皆增音。显著地给予故为 para(殊胜),[后缀] ṇo。应知为“最”故为 aggañña(应知为最),或应以“最”衡量故为 aggañña。Uttara 与 uttama 相似。被导至根本状态故为 paṇīta(精致),nī 引导,于业处加 ṇo。杀敌对者故为 parama(最胜),或于显著状态中喜悦故为 parama,[后缀] ṇo。在 iyiṭṭha 等中,pasattha 与 vuḍḍha 变为 so,seyyo(较好)、seṭṭho(最胜),因“kvacāsavaṇṇaṃ lutte”而变为 isse。引导村落故为 gāmaṇi(村长),因“tassīlādīsu ṇī tvāvī ca”加 ṇī,短音,gāmaṇi。因最寂静故为 sattama(第七),从 santato 加 tama,santassa 变为 so。被简别故为 visiṭṭha(殊胜),sisa 简别,[后缀] to。Ara 于行中,[后缀] ṇyo,插入 i 音,ariya(圣)。无有最故为 nāga(龙象),长音等,省略 ga。I 于行中,[后缀] ṇvu,变为 isse,不省略,eka(一);或因无相似而住于单一性故为 eka,[后缀] ko。高举敌对者故为 usabha(牛王),usa 燃烧,[后缀] abho。Aja 于行中,[后缀] a,ja 变为 go,双写,agga(最)。Muca 解脱,从低劣中等状态解脱故为 mokkha(解脱),[后缀] to,ta 变为 kho。或 mokkha 于解脱中,[后缀] a。达至根本状态故为 puṅgava(牛王),yadādi,此处省略 pukkha,pusa 于增长中,[后缀] alo,sa 变为 kho,非相同双写。这些 uttama 等词,无论复合或非复合,皆表最上义。然在《阿摩罗词典》中,nāga、usabha、puṅgava 仅在复合时表最上义。且说:巴利
Puṅgavantaṃ uttame, ubbhuto atyatthaṃ uttamo, ubhasaddato ubbhutatthato visesatthe tamo, uggatatamattā vā uttamo. Vara patthanāyaṃ, pavaro. Iṭṭhapaccaye vuḍḍhassa jādeso, jeṭṭho. Pakaṭṭhaṃ mukhaṃ ārambho assa pamukho. Natthi uttaro uttamo yasmā anuttaro. Pamukho ca anuttaro cāti dvando. Apādipubbe varo. Mukhamiva mukhyo, ivatthe yo. Padadhātīti padhānaṃ, yu. Pamukhabhāve tiṭṭhatīti pāmokkho, ubhayatrāpi vuḍḍhi. Pakaṭṭhaṃ rātīti paraṃ, ṇo. ‘‘Agga’’nti jānitabbanti aggaññaṃ, ‘‘agga’’nti pamānitabbanti vā aggaññaṃ. Uttaro uttamasadiso. Padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ, nī naye, kammani ṇo. Paraṃ paccanīkaṃ māretīti paramaṃ, pakaṭṭhabhāve ramatītivā paramaṃ, ṇo. Iyiṭṭhesu pasatthassa, vuḍḍhassa ca so, seyyo, seṭṭho ca, ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti isse. Gāmaṃ netīti gāmaṇi, ‘‘tassīlādīsu ṇī tvāvī cā’’ti ṇī, rasso, gāmaṇi. Santatamatāya sattamo, santato tamo, santassa ca so. Visesīyateti visiṭṭho, sisa visesane, to. Ara gamane, ṇyo, ikārāgamo, ariyo. Natthi aggo yasmā nāgo, dīghādi, galopo ca. I gatiyaṃ, ṇvu, isse, alopo ca, eko, sadisarahitatāya vā ekībhāve tiṭṭhatīti eko, ko. Ussāpeti paccanīketi usabho, usa dāhe, abho . Aja gamane, a, jassa go, dvittaṃ, aggo. Muca mocane, hīnamajjhimabhāvehi muccatīti mokkho, to, tassa kho. Mokkha mocane vā, a. Padhānabhāvaṃ gacchatīti puṅgavo, yadādi, pukkhalopyatra, pusa vuḍḍhimhi, alo, sassa kho, asarūpadvittaṃ. Ete cuttamādayo samāsagāpi asamāsagāpi uttamatthavācakā. Amarakose pana nāgosabhapuṅgavānaṃ samāsagatteyeva uttamatthavācakatā vuttā, vuttañca –
“ 于复合词后分中,如‘虎’‘牛王’‘公牛’‘象’等。
‘ 狮子’‘虎’‘龙象’等,在阳性词中,皆行于最胜义。”巴利
‘‘Uttarasmiṃ pade byaggha-puṅgavo’sabhakuñjarā; Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā’’ti .
其意为:虎等词,在持业释复合中作为后分时,行于最胜义之境,并成为前分的最胜义能诠,且为阳性,例如“人虎、牟尼牛王”等。狮等词,以野猪、红莲、负重者、英雄等为首,在持业释复合中作为后分时,即成为最胜义能诠,唯独阳性,如“释迦狮、诗人象、人虎、人野猪”等。巴利
Tassattho – byagghādayo kammadhārayasamāse sati uttarapadībhūtā seṭṭhatthavisayā pubbapadassa seṭṭhatthavācakā pulliṅgā ca bhavanti, yathā ‘‘purisabyaggho, munipuṅgavo’’iccādi. Sīhādayo, ādinā varāhapuṇḍarīkadhorayhasovīrādayo ca samāsagā kammadhārayasamāse uttarapadabhūtā seṭṭhatthavācakā pumeva bhavanti, yathā ‘‘sakyasīho, kavikuñjaro, purisasaddūlo, purisavarāho’’iccādi.
697 于心与眼,能令喜悦生起的事物,称为 abyāseka(不杂染),亦名 asecana(不杂染)。因为不染污、不破坏眼与心,故为 abyāseka、asecana;或因为外来的其他滋味不杂染于此,故为 abyāseka、asecana。后缀为 ṇo 与 yu。巴利
697. Cittassa, akkhino ca pītijanakaṃ vatthu abyāsekaṃ, asecanañca nāma, na byāsiñcanti nakkharanti nayanamanāni yasmāti abyāsekaṃ, asecanañca, na byāsiñcanti ca yasmiṃ āgantukabhūtāni aññarasānīti vā abyāsekaṃ, asecanañca. Ṇo, yu ca.
关于可爱的事物,共有六种。应被希求、应被寻求者,称为 iṭṭha(可爱),它来自 isu(希求)与 isa(寻求),并加后缀 to。因为达到美妙的状态,所以称为 subhaga(幸运),加 kvi。因为于心为善,或者为心所爱,所以称为 hajja(悦心),加 ṇo,其中省略 danta,dya 变为 jjo。应被怜爱、应被执取者,称为 dayita(所爱),加 to。valla 意为覆障,于‘业’义加 abho。应被爱乐者,称为 piya(可爱),来自 pī(满足、喜爱),加 ṇyo,并有短音等变化。巴利
Chakkaṃ iṭṭhe vatthumhi. Icchitabbaṃ, esitabbanti vā iṭṭhaṃ, isu icchāyaṃ, isa gavesane ca, to. Subhattaṃ gacchatīti subhagaṃ, kvi. Hadaye sādhu, hadayassa vā piyanti hajjaṃ, ṇo, dantassa lopo, dyassa jjo. Dayitabbaṃ ādātabbanti dayitaṃ, to. Valla saṃvaraṇe, kammani abho. Piyāyitabbanti piyaṃ,pī tappanakantīsu, ṇyo, rassādi.
698 三种关于空无的意义。Tuca 在坏灭的意义中,加后缀 cho。Rica 在分离、混合的意义中,混合即掺杂,加后缀 to,自义则加 ko。suñña(空)是为了狗的利益,加后缀 yo,nya 变为 ñño;或者 suna 在行的意义中,加后缀 yo。两种关于无坚实的意义。Phala 在成就的意义中,加后缀 u 或 gu。前者在牛、马的意义中,为 pheggu(无坚实)。巴利
698. Tikaṃ tucche. Tuca vināse, cho. Rica viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ, to, sakatthe ko. Sunassa hitaṃ suññaṃ, yo, nyassa ñño, suna gatiyaṃ vā, yo. Dvayaṃ asāre. Phala nipphattiyaṃ, u, gu vā. Pubbatra gonto, asse, pheggu.
三支(论)清净。medha 在伤害、交战等意义中,有伤害、交战之义,由此得 mejjha,加 ṇya,jh 不变,形成不相似辅音重叠。Pu 在净化的意义中,加 ta,并有长音等变化。Vuḍḍhā(增长)有 ā 替换原始元音,并插入 i 音。二者在 aviruddha(不违逆)中:不违逆即 aviruddha,词根 radha 在伤害、过失、离去等意义中,加 ta。依“dhaḍhabhahehi dhaḍhā”规则,其 dha 变为 dha。Paṇa 在交易、称赞等意义中,加 ṇvu,以不违逆的称呼而不误导,故为 apaṇṇaka(无误)。巴利
Tikaṃ pavitte. Medha hiṃsāsaṅgamesu, medhīyate saṅgamīyate mejjhaṃ, ṇyo, jhassa jho, asarūpadvittaṃ. Pu pavane, to, dīghādi. Vuḍḍhāvādeso, ikārāgamo ca. Dvayaṃ aviraddhe. Na virajjhatīti aviraddho, radha hiṃsāparādhāpagamanesu, to. ‘‘Dhaḍhabhahehi dhaḍhā ce’’ti tassa dho. Paṇa byavahārathutīsu, ṇvu, viraddhavohārena na paṇāmetīti apaṇṇako.
699-701 二者指出身、行为等方面无可指责者。以 upa、pa 为前缀的 kasa(刮擦、伤害),加 ta,依“sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho”规则,其 sa 与随后的辅音变为 ṭṭha。巴利
699-701. Dvayaṃ jātyācārādinā anindite. Upubbo, papubbo ca kasa vilekhane, hiṃsāyañca, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena tassa ṭṭho.
应受谴责者,指因出身、行为等而受人非难之人。被轻视故,称为nihīna(卑劣),词根hā(舍弃)加ina,为长音。加前缀a等,则为hīna。lama(非难)加ṇvu,成lāmaka(卑劣)。kiṭa(行)加前缀pati表非难义,加ṭha,成patikiṭṭha(极卑劣)及nikiṭṭha。ittara一词,即表示卑劣义的本词。所谓“依出身、行为等为卑劣者”不应说,故为avajja(无可指责),此中a表其状态。vada(说、明辨)加ṇya,dy变为jj。从母胎所生者,为kucchita(从胎生者)。生于低下处者,为adhama(最劣),其间有o的替换。uma(非难)加a于业处,再加ka于自义,u变为o,成omaka(卑劣)。应被谴责者,为gārayha(应谴责),garaha(谴责)加ṇya,伴字母颠倒。巴利
Gārayhantaṃ jātyācārādinā nindite. Nihīyateti nihīno, hā cāge, ino, dīgho. Apādipubbe hīno. Lama nindāyaṃ, ṇvu, lāmako. Kiṭa gatiyaṃ, pati nipubbo tu nindāyaṃ, ṭho, patikiṭṭhaṃ, nikiṭṭhañca. Ittarasaddo lāmakatthavācako pāṭipadiko, ‘‘jātyācārādīhi nihīnoya’’nti avaditabboti avajjo, tabbhāvattho cettha akāro. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyo, dyassa jjo. Kucchā sañjātā assa kucchito. Adhobhāge jāto adhamo, ossattaṃ. Uma nindāyaṃ, kamme a, sakatthe ko, usso, omako. Garahitabboti gārayho, garaha nindāyaṃ, ṇyo, vaṇṇavipariyayo.
二者,指与污垢相连者。因与污垢相连,故称malīna(染污),加ina,为长音。在表其状态之义中加ī,以masa为缘,称malīmasa(极染污)。kaccara(污秽)亦指为染污所坏者;行于卑劣者,亦名kaccara。巴利
Dvayaṃ malayutte. Malayuttatāya malīno, ino, dīgho. Assatthyatthe ī, masapaccaye malīmaso, kaccaraṃ, maladūsitampi, kucchitaṃ caratīti kaccaraṃ.
三足词,表广大义。braha(增长)属rājādi类,为brahā(广大)。maha(尊敬)加anta。pula(大),为vipula(广大)。sala(行)加ṇa,为visāla(广大)。patha(计量)加ula,有assu,成puthula(广大);于um中则为puthu(广大)。gara(浇灌)加u,为garu(重)。ara(行)加u,有assu,为uru(广大)。tanu(扩展)加ta,有iṇṇa替换,其ta变为tha,有assi,不相似辅音重叠,成vitthiṇṇa(广布)。巴利
Tipādaṃ vipule. Braha vuddhiyaṃ, rājādi, brahā. Maha pūjāyaṃ, anto. Pula mahatte, vipulaṃ. Sala gamane, visālaṃ, ṇo. Patha saṅkhyāne, ulo, assu, puthulaṃ, umhi puthu. Gara secane, u, garu. Ara gamane, u, assu, uru. Tanu vitthāre, to, iṇṇādeso, tassa tho, assi, asarūpadvittaṃ, vitthiṇṇaṃ.
vaṭhara 等词皆表“粗大”。构词如下:pī(满足、喜爱)加 ina;thūla(粗大)加 a;从 pī 词根衍生出 īvara,进而形成 pīvara(丰满)。以 la 为缘构成 thulla(粗大),有短音等音变。vada(说、明辨),说者即 vaṭhara(粗野语者),加 ara,其中 da 变为 ṭha。“粗大”之义,指肉体积聚、形体广大、伸展等。巴利
Vaṭharantaṃ thūle. Pī tappanakantīsu, ino. Thūla paribrūhane, a. Pīdhātuto īvaro, pīvaraṃ. Lapaccaye thullaṃ, rassādi. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, vadatīti vaṭharaṃ, aro, dassa ṭho. Thūlamupacitamaṃsavipulāyatamaṃsādi.
二者皆指积聚。前缀 ā 与 ni 分别加在词根 ci(积聚)上,再加后缀 ta(用于业处),即成 ācita(积聚)与 nicita(积聚)。巴利
Dvayaṃ sannicite. Ānipubbo ci caye, kamme to, ācitaṃ, nicitañca.
702 第702偈释“一切处”:sabba(一切)源于 sarati(记忆),加 va,并发生短音及 va 的变化。以 sam 为前缀加词根 asu(舍弃),再加 ta,构成 samatta(完全);又或从 sama、tima(残缺,不完足)加 ta,亦得 samatta。na khiyati(不被耗尽)加 la,成 akhila(无缺),nikhila 同理。saka(能力)加 ala,或谓与各部分共存,故为 sakala(全体)。从剩余中脱离者,为 nissesa(无余)。kasa(行)加 ina,有 ṇa 音变,成 kasiṇa(遍)。毫无剩余为 asesa(无余)。与顶端相会为 samagga(和合)。于复合词中,依前述规则前置。ūna 即减损,无减损者加 ka,成 anūnaka(无减)。巴利
702. Siloko sabbasmiṃ. Saratīti sabbaṃ, vo, rassa ca vo. Saṃpubbo asu khepane, to, samattaṃ, atha vā sama tima vekallabye, to, samattaṃ. Na khiyatīti akhilaṃ, lo, akhilaṃ, nikhilañca tathā. Saka sattiyaṃ, alo, kalābhi avayavehi saha vattateti vā sakalaṃ. Sesato avasiṭṭhato niggataṃ nissesaṃ. Kasa gamane, ino, ṇattaṃ, kasiṇaṃ. Na sesaṃ avasiṭṭhaṃ asesaṃ. Aggena sikharena saṅgataṃ samaggaṃ. Kate samāse pubbanipāto abhidhānā. Ūna parihāne, na ūnaṃ asmiṃ anūnakaṃ, ko.
703 bahula等词表示众多。bhūri(众多)源于bhāveti、vaḍḍheti,即培育、增长;构成为词根bhū(存在)加ri,有长音等变化,词末转为短音;在ī中则为bhūrī,义为智慧。pahu(能力)加ta,插入u音;或以pa为前缀的hū(存在)加ta,取短音。paci(扩展)加ura,构成pacura(众多)。bhī(恐惧),因令人恐惧而派生bhiyya(更多),辅音重叠。sampahula(众多)源于sampahoti(能够圆满),加la。baha(增长)加u,成为bahu(多)。yebhuyya是表众多义的本词。bahula(众多)指在种种义中有所得者。巴利
703.Bahulantaṃ bahutte, bhāveti vaḍḍhetīti bhūri, bhū sattāyaṃ, ri, bhūri, dīghādi, rassanto, īmhi bhūrī, medhā. Pahu sattiyaṃ, to, ukārāgamo, papubbo hū sattāyaṃ vā, rasso. Paci vitthāre, uro, pacuraṃ. Bhī bhaye, bhāyati yasmāti bhiyyo, dvittaṃ. Sampahotīti sampahulaṃ, lo. Baha vuḍḍhiyaṃ, u, bahu. Yebhuyyasaddo bahulatthavācako pāṭipadiko. Bahū atthe lābhīti bahulaṃ.
二者指外部。生于外者称为bāhira(外部),加上词缀iraṇa。巴利
Dvayaṃ bahigate. Bahi jātaṃ bāhiraṃ, iraṇa.
704-706 凡词义之量、尺度超过百等以上者,称为parosata等。以“ādi”含摄parosahassa等。超过百者为parosata。超过千者为parosahassa;此处para前置,parasadda有o音插入。pajja表少量。从四周截断者为paritta(少量)。sukha(乐受)即善行,善行即乐受,加uma。或suca(忧伤)。khuda(渴)加da,成khudda(微小)。thuca(明净)加ṇa。ala(装饰、足够、遮止)加pa,la变为pa,得appa(少)。kisa(变细)加ṇa。tanu(扩展)。ci(积聚)加ula,辅音重叠,为culla(小),在低处则为culla。mā(计量)加ta于chadādi类词;有短音等变化,为mattā(量),属阴性。lisa(微小)加a。lū(切断),被切断者为lava(片),加a。aṇa(行义)加u。kaṇa(声音)加a,为kaṇa(微尘)。lava等与kaṇa同为阳性,如《阿摩罗词典》所说:“pume lavalesak…”巴利
704-706.Yesaṃ padatthānaṃ mattaṃ pamāṇaṃ satādito paraṃ adhikaṃ bhavati, te parosatādī. Ādinā parosahassādi. Satato paro parosataṃ. Sahassato paro parosahassaṃ, parassa pubbanipāto abhidhānā parasaddā okārāgamo. Pajjaṃ appe. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ parittaṃ. Sukha takriyāyaṃ, takriyā sukhanaṃ, umo. Suca socane vā. Khuda pipāsāyaṃ, do, khuddaṃ. Thuca pasāde, ṇo. Ala bhūsanapariyattinivāraṇesu, po, lassa po, appaṃ. Kisa tanukaraṇe, ṇo. Tanu vitthāre. Ci caye, ulo, dvittaṃ, cullaṃ, nīce pana cullo. Mā māne, chadādīhi to. Rassādi, mattā, itthiyaṃ. Lisa appībhāve, a. Lū chedane, luyateti lavo, a. Aṇa gatyattho, u. Kaṇa sadde, a, kaṇo. Lavādīhi saha kaṇo pume, vuttañca amarakose ‘‘pume lavalesakaṇāṇavo’’ti .
以下诸词表近处:水流聚合之处即是近处,加后缀“阿西”。由“巴达”等,通过“亚达”等方式构成“卡达”,加前缀“尼”则为“尼卡达”;或解作“此中无有障碍遮隔”,故称“尼卡达”,意为近处。从“萨达”加后缀“多”,成“阿桑纳”,意为接近。“接近喉咙”者,即“伍帕卡塔”。按《多义摄》所载,“卡塔”一词兼有“喉咙”“确定之处”“声音”“醉象之树”等义,然于此处,“卡塔”乃“卡塔”之替代形式,或为省略“纳”音之结果。表“趋近、靠拢”者,即“阿比阿萨”;又据《拉巴萨》所云:“阿比阿萨一词,阳性,兼有近处义与重复修习义。”
“与末端相合”,加同义后缀“伊卡”,成“桑提卡”,意为近旁。因与“远离”相对,故名“阿维杜拉”,意为不远。表示“末端会合”者,加“萨”之长音,及收摄音转为“莫”,成“萨曼达”,意为周围、邻近。又举“桑尼卡塔”一词,由前缀“桑”加“卡塔”,仍表近处义,可以从词根“卡萨”(表刮削义)加后缀“多”构成;或另解为以“萨”前缀加词根而成。“达到近旁之状态”者,即“伍潘”巴利
Ñattantaṃ samīpe. Saṅgatā āpo yasmiṃ samīpaṃ, āssī. Pādito yadādinā kaṭo, nikaṭo, natthi kaṭo āvaraṇaṃ etassāti vā nikaṭo. Sadasmā to, āsanno. Kaṇṭhaṃ samīpaṃ upagataṃ upakaṭṭho. ‘‘Kaṇṭho gale sanniṭṭhāne, sadde madanapādape’’ti hi nānatthasaṅgaho, idha pana kaṇṭhassa kaṭṭhādeso, ṇalopo vā. Abhyāsīdatīti abhyāso. ‘‘Abhyāso tu samīpamhi, pumā abhyasanepi ce’’ti rabhaso. Saha antena santikaṃ, sakatthe iko. Vidūrapaṭipakkhattā avidūraṃ. Saṅgataṃ antaṃ sāmantaṃ, sasaddassa dīgho, niggahītassa mo, saṃ nipubbopi kaṭṭhasaddo samīpatthoyevāti dassanatthaṃ udāhaṭaṃ, kasa vilekhane vā, to, sannikaṭṭhaṃ. Antikabhāvaṃ upagataṃ upantikaṃ. Saha kāsena vattate sakāsaṃ, kāsa dittiyaṃ. Antayogā antikaṃ, iko. Ñāyateti ñattaṃ, to, sakāsasaddena saniḍasadesasavidhasamariyādasavesāpi gayhanti. Saha niḍena, saha desena, saha vidhāya, saha mariyādāya, saha vesena vattateti viggaho, byuppattinimittaṃ, rūḷhīsaddā pana ete.
远量之词有二:“以苦为不乐”者,即是远。前缀“维帕”加“卡塔”成词,表远处;加同义后缀“科”,成“维帕卡塔卡”。巴利
Dvayaṃ dūramatte. Dukkhena arati yaṃ dūraṃ. Vipapubbo kaṭṭhasaddo dūre, sakatthe ko, vippakaṭṭhakaṃ.
707 坚实之词有三:“无有间隙孔穴”者,即是坚实。从词根“哈纳”加后缀“阿”,“哈”转为“伽”,成“伽纳”。词根“萨穆”表寂静义,加后缀“多”,成“桑达”。“巴达”为稀疏。“远离”者即是稀疏,加后缀“阿”,音变而成。“可爱、微少、少量”存在之处,即“佩拉瓦”;“皮亚”转为“佩”,或由词根“皮利”(表行进义)加后缀“阿瓦”而成。“塔努”等亦属微小之类。巴利
707. Tikaṃ ghane, natthi antaraṃ chiddaṃ yassa. Hanatismā a, hassa gho ca, ghanaṃ. Samu upasame, do, sandaṃ. Pādo viraḷe. Viramatīti viraḷaṃ, a, vaṇṇavikāro. Piyo lavo appo yasmiṃ pelavaṃ, piyassa pe, pili gamane vā, avo. Tanu appādīsupi.
二者为长。从词根“亚塔”表境界义,成“阿亚塔”。或从词根“伊”表行进义,加后缀“多”,属地等元素,转“伊”为“埃”“阿亚”,成“迪伽”等。词根“迪”表灭尽义,转“伽”,成“迪伽”等。三词为圆。“从它生出叶/掌者”,即“尼塔拉”。词根“瓦塔”表旋转义,成“瓦塔”,如藤蔓等。加后缀“乌拉”成“瓦图拉”。巴利
Dvayaṃ dīghe. Yata āyatane, āyataṃ. I gamane vā, to, bhūvādi, isse, e aya, dīghādi. Di khaye, gho, dīghādi. Tikaṃ vaṭṭale. Niggataṃ talaṃ asmāti nittalaṃ. Vaṭṭa vaṭṭane, vaṭṭaṃ, latādi. Ulapaccaye vaṭṭulaṃ.
708 高举之顶端为高耸。词根“奇”表积聚义,“高举”者即“乌奇”,加后缀“阿”。“向上伸展”者即“温纳塔”。词根“图贾”表伤害与破裂义,加后缀“阿”,成“通伽”。“其顶端向上突出”者,即“乌达伽”。“向上安立”者,即“乌奇塔”,词根“西”表侍奉义,加后缀“多”,“萨”转“查”,不相似辅音重叠,成“乌奇塔”。“尘土”亦属此类,“其光辉显耀”者,即“潘苏”。巴利
708.Ucchitantaṃ unnate. Ci caye, uccinotīti ucco, a. Unnamatīti unnato. Tuja hiṃsāyaṃ, phalane ca, a, tuṅgo. Uggataṃ aggaṃ assa udaggo. Uddhaṃ sito ucchito, si sevāyaṃ, to, sassa cho, asarūpadvittaṃ, ucchito. Paṃsupi, pakaṭṭho aṃsu ditti yassa paṃsu.
三词为矮小。“不向上行进”者,即“尼查”,词根“安查”表行进义,加后缀“诺”,“阿”音与“尼亚”音脱落,“尼”字于此表否定。词根“拉萨”表声音义,加后缀“索”,成“拉索”。词根“瓦”表行进义,加后缀“马诺”,成“瓦马诺”。巴利
Tikaṃ vāmane. Uddhaṃ na añcatīti nīco, añca gamane, ṇo, akārañakārānaṃ lopo, nisaddo atra nisedhe. Rasa sadde, so, rasso. Vā gamane, mano, vāmano.
三词为正直。“非弯曲、非扭曲”者,即“阿金哈”。“于彼中因不弯曲而显耀其功德”者,即“帕古纳”。词根“阿贾”表行进义,加后缀“乌”,成“阿苏”,再成“乌朱”。巴利
Tikaṃ ujumhi. Na jimhaṃ kuṭilaṃ ajimhaṃ. Tasmiṃ avaṅkatāya pakaṭṭho guṇo yassa paguṇo. Aja gamane, u, assu, uju.
709 关于“弯曲”,共有六个词。由词根“ala”加后缀“ara”,转“la”为“ḷa”。词根“vela”表行进,加后缀“ta”,再经辅音重叠等变化,因“以异形行进”之义,而成“vellita”,后缀“ta”即加于此;词根“ila”亦表行进。词根“vaṅka”表弯曲,加后缀“a”。词根“kuṭa”表切割,加后缀“ila”,或取词根“kuṭa”的弯曲义。词根“hā”表舍弃,加主动后缀“ma”,经辅音重叠、音序转换等,而成“jimha”。词根“kuñca”表弯曲,加后缀“ta”。“vakka”亦属此类,词根“vakka”表行进。巴利
709. Chakkaṃ vaṅke. Aladhātumhā aro, ḷattaṃ. Vela gamane, to, dvittādi, virūpena ilayatīti vā vellitaṃ, to, ila gamane. Vaṅka koṭilye, a. Kuṭa chedane, ilo, kuṭa koṭilye vā. Hā cāge, kattari mo, dvittaṃ, vaṇṇavipariyayādi, jimhaṃ. Kuñca koṭilye, to. Vakkampi, vakka gamane.
五词为恒常。词根“杜”表住立、坚固、恒常义,加后缀“阿”,“乌”为替代音。“于常住、恒常中存在”者,即“萨萨塔”。“恒常”已说。“于一切时中存在”者,即“萨达塔纳”。“萨纳”一词表恒常义,为处格结尾的不变词,或为“萨南”一词,“于彼中存在”者,即“萨南塔纳”,两处皆于存在义加后缀“塔纳”,前加收摄音。巴利
Pañcakaṃ dhuve. Dhu gatitheriyesu, a, uvādeso. Sassate nicce bhavo sassato. Nicco vutto . Sadā kāle bhavo sadātano. Sanasaddo niccattho sattamyanto nipāto, sanaṃsaddo vā , tatra bhavo sanantano, ubhayatrāpi bhavatthe tano, pubbe niggahītāgamo.
710 以单一的有性等相遍一切时,如涅槃、虚空等,称为“峰立”。于幻、无常、机械等义中,“峰”字后文将述。“恒常不动而安立”,即“峰立”,譬如大山;犹如山峰恒永安立,故称“峰立”。巴利
710. Ekeneva bhāvādirūpena kālassa byāpako nibbānākāsādikūṭaṭṭhoti pakāsito. Māyāniccalayantādīsu kūṭaṃ vakkhati . Niccalo tiṭṭhatīti kūṭaṭṭho, pabbato, kūṭaṭṭho viya sadā tiṭṭhatīti kūṭaṭṭho.
二词表示轻快。Laṅgha 根表跳跃、移动、干涸,加 u,gh 变为 h,随韵消失,成为 lahu,亦作 laghu。前加 saṃ、后接 satthika-ka 时,则成 sallahuka。Tika 表计数。Khyā 表言说。Gaṇa 表计数。Mā 表衡量,一切处皆加 to。巴利
Dvayaṃ lahuke. Laṅgha gati sosanesu, u, ghassa hattaṃ, niggahītalopo, lahu, laghupi. Saṃpubbe, satthikakapaccaye ca sallahukaṃ. Tikaṃ saṅkhyāte. Khyā kathane. Gaṇa saṅkhyāne. Mā parimāṇe, sabbatra to.
711 Tika 表锋利。Tija 根表磨锐,加 ho,发生音变,成 tiṇha。Tija 根表磨锐,加 ina,ja 变为 kha,加 ṇa,成 tikhiṇa。Tija 根本身加 va,ja 变为 va,加 b,成 tibba。Tika 表暴烈。Caṇḍa 表忿怒,成 caṇḍa。Ujja 表力量、保护等,加 a,jja 变为 gga,成 ugga。Khara 表破坏,加 a,成 khara。巴利
711. Tikaṃ tikhiṇe. Tija nisāne, ho, vaṇṇavikāro, tiṇhaṃ. Tija nisāne, ino, jassa kho, ṇattaṃ, tikhiṇaṃ. Tijatoyeva vo, jassa vo, battaṃ, tibbaṃ. Tikaṃ caṇḍe. Caṇḍa kope, caṇḍaṃ. Ujja balapālanesu, a, jjassa ggo, uggaṃ. Khara vināse, a, kharaṃ.
四词,表移动。Gamu 表行走,加 dvittādi 等,成 jaṅgama。Cara 表行走,加 a,成 cara。Tasati 即移动,故 tasa,tasa 又表恐惧,恐惧即怖畏,亦表移动。Cara 加 bhis 成 caro,中间为长音,成 carācara;或于重复处加 rā 增音,成 carācara,一切处无后缀。Iṅga 亦同,iṅgati 故 iṅga,iṅga 表移动。巴利
Catukkaṃ jaṅgame. Gamu gamane, dvittādi, jaṅgamaṃ. Cara gamane, a, caraṃ. Tasati calatīti tasaṃ, tasa ubbege, ubbego bhayaṃ, calanañca. Carabhismā caro, majjhe dīgho, carācaraṃ, abbhāsante vā rāgamo, carācaraṃ, sabbatra apaccayo. Iṅgampi, iṅgatīti iṅgo, iṅga gamane.
712-713 二词,表纯粹移动。Kampa 表摇动。Cala 表摇动,于一切处作者中加 yu。巴利
712-713. Dvayaṃ calanamatte. Kampa calane. Cala kampane, sabbatra kattari yu.
二词,表超出。Atiriccati 故 atiritta,rica 表分离、接受、移动等,加 to,属 bhujādi 类。Adhi eti gacchati 故 adhika,i 表移动,加 ka。巴利
Dvayaṃ adhike. Atiriccatīti atiritto, rica viyojanasampaṭicchanagatīsu, to, bhujādi. Adhi eti gacchatīti adhiko, i gamane, ko.
移动者之外,其余称为静止。因‘站立’(tiṭṭhati)而名为 thāvara,即词根 ṭhā(表站立、返回)加上 vara,经音变而成 thāvara,亦有人写作 ṭhāvara。巴利
Jaṅgamā pāṇito añño thāvaro nāma, tiṭṭhatīti thāvaro, ṭhā gatinivattiyaṃ, varo, vaṇṇavikāro, thāvaro, ṭhāvaropītyeke.
四词表示摇动不安。Lola 指疯狂。Cala 指摇动,加上 dvittādi 等后缀,成为 cañcala。Tara 表示漂浮、渡越,取其义而称 tarala。这些词也都仅表移动。巴利
Catukkaṃ lole. Lola ummādane. Cala kampane, dvittādi, cañcalaṃ. Tara plavanataraṇesu, taraṃ lātīti taralaṃ, ete calanamattepi.
四词表示‘旧’。于往昔(pure)存在者称为 purāṇa,如 yadādi 类后缀加 na,再转为 ṇa。于往昔(purā)存在者称为 purātana,加 tana 后缀。Sana 一词在此用作依格,表‘旧’义,是不变词。于彼处(tatra)存在者称为 sanantana,如前加上 sana 一词,或在彼处如前加上随韵增音。Cira 一词是不变词,此处取依格形式表‘旧’义,于彼处存在者称为 cirantana。另如 cirakāla 等,随韵消失。巴利
Catukkaṃ purāṇe. Pure bhavo purāṇo, yadādinā napaccayo, ṇattaṃ. Purā bhavo purātano, tanapaccayo. Sanaṃsaddo iha sattamyanto purāṇatthe nipāto. Tatra bhavo sanantano, pubbe viya sanaṃsaddo vā, tatrāpi pubbe viya niggahītāgamo. Ciraṃsaddo nipāto sattamyanto purāṇattho iha gayhate, tatra bhavo cirantano. Niggahītalopo cirakālādīsu.
四词,表“新”。Patito aggo yassa paccaggho,其中 g 变为 gh;或 bahuko aggho yassa paccaggho,因前缀与不变词具多义,此处 pati 声具多义。Nava 声于自义加 tana,且 nava 具 nu 之特相。Nava 本身即 abhinava,其中 nu 表赞叹,加 a,成 nava。巴利
Catukkaṃ abhinave. Patito aggo yassa paccaggho, gassa gho, bahuko vā aggho yassa paccaggho, anekatthattā hi upasagganipātānaṃ bahukattho ettha patisaddo. Navasaddāsakatthe tano, navassa nubhāvo ca. Navo eva abhinavo, nu thutiyaṃ, a, navo.
714-715 五词,表“坚硬”。由 kantati 而成 kurūra,加 ūra,且 kanta 变为 kurā;或 kara 表“伤害”,加 ūra,加 assu。Kaṭha 表“艰难生活”,词根以 muddhaja 第二音结尾,加 ina,发生音变,亦作 kathina。Dala 表“撕裂”,加 ha,加 ḷa;或 baha 表“增长”,ba 变为 da,加 ḷ 结尾,成 daḷha;或 daha 表“烧灰”,加 a,加 ḷ 结尾。由 niṭṭhāti 而成 niṭṭhura,ṭhā 表“站立”、“返回”,加 ura。Kakkha 表“笑”,加 ala,加 ḷa。Kaṭhora、jaraṭha、muttima、mutta 亦复如是,其中 kaṭha 表“艰难生活”,加 ora。Jara 表“衰老”,属 bhūvādi 类,加 ṭha。Mutti 表“坚硬”,因与彼相应,故成 muttima。无后缀则成 mutta。巴利
714-715. Pañcakaṃ kakkhaḷe. Kantatīti kurūraṃ, ūro, kantassa ca kurādeso, kara hiṃsāyaṃ vā, ūro, assu. Kaṭha kicchajīvane, muddhajadutiyanto dhātu, ino, vaṇṇavipariyaye kathinantipi. Dala vidāraṇe, ho, ḷattaṃ, baha vuddhimhi vā, bassa do, ḷanto ca, daḷhaṃ daha bhasmīkaraṇe vā, a, ḷanto ca. Niṭṭhātīti niṭṭhuraṃ, ṭhā gatinivattiyaṃ, uro. Kakkha hasane, alo, ḷattaṃ. Kaṭhoraṃ, jaraṭhaṃ, muttimaṃ, muttampi, kaṭha kicchajīvane, oro. Jara jīraṇe, bhūvādi, ṭho. Mutti kathinyaṃ, taṃyogā muttimaṃ. Apaccaye muttaṃ.
七词,表“末端”。Ama 表“移动”,加 ta,构成 anta,非阴性。有前缀 pari 者,为 pariyanta。有前缀 pa 者,为 panta。Pacchā 存在者,为 pacchima。Ante 存在者,为 antima,加 ima。Jaghane 善者,为 jighañña,加 ya,加 assi。Cara 声加 ima。Carima,或 cara 声加 ima。巴利
Sattakaṃ ante. Ama gamane, to, anto, anitthī. Paripubbo pariyanto. Papubbo panto. Pacchā bhavo pacchimo. Ante bhavo antimo, imo. Jaghane sādhu jighaññaṃ, yo, assi. Caratismā imo. Carimaṃ, carasaddā vā imo.
此四词表“第一”。“paṭhama”可解为:词根“pubba”(充满)加“a”;或“agga”(最胜)之义亦说于此。词根“paṭha”(言语明了)加“ama”,或“patha”(计数)加“ama”,经音变而成“paṭhama”,亦作“pathama”。“ādi”(等、始)由“取为第一、执为第一”之义,加“i”成阳性词;“so”声为标示“ādi”阳性之词。“purima”“purattha”亦然,于“存在”义加“ima”而成。巴利
Catukkaṃ paṭhame. Pubba pūraṇe, a. Aggaṃ seṭṭhepi vuttaṃ. Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ, amo, patha saṅkhyāne vā, amo, vaṇṇavikāro, paṭhamaṃ, pathamantipi. Ādīyate paṭhamaṃ gaṇhīyateti ādi, i, pume, sosaddo ādissa pulliṅgattajotako, purimaṃ, puratthāpi, bhavatthe imatthā.
此词有二义:指“合适”者。所取之色为“相称”。就皮肤而言,为“适合、合适”(anucchavika),系于本义加“ka”后缀。巴利
Dvayaṃ anucchavike. Paṭiggahito rūpo patirūpo. Chaviyā anurūpaṃ anucchavikaṃ, sakatthe ko.
此词有二义:指“无意义”者。词根“mūha”(愚痴、种种)加“a”,“h”转为“gh”;或“无义”之义,于本义加“ka”后缀而成。巴利
Dvayaṃ niratthake. Mūha vecitte, a, hassa gho. Natthi attho yassa, sakatthe ko.
716 二义释:于“明显”中。殊胜的自我即为他所拥有,即是“明显”。Puṭa,于“开显”中;或puṭa,于“开敷”中。巴利
716. Dvayaṃ pākaṭe. Visiṭṭho attā yassa byattaṃ. Puṭa pakāsane, puṭa vikāsane vā.
三义释:于“柔软”中。Muda,于“喜悦”中,u;或muda,于“接触”中。可爱的善童子即为他所爱。Ku,于“声音”中;alo;以及manto。巴利
Tikaṃ mudumhi. Muda modane, u, muda saṃsagge vā. Sobhanaṃ kumāraṃ kanti yassa. Ku sadde, alo, manto ca.
二义释:于“根所取”中。Akkha即根,已至、已依止者;或以akkha已至,即现前;在作复合时,据所说,pati字置于前。根即眼等,以彼所取即为根所取。巴利
Dvayaṃ indriyaggayhe. Akkhaṃ indriyaṃ patigataṃ nissitaṃ, akkhena vā patigataṃ paccakkhaṃ, kate samāse patisaddassa pubbanipāto abhidhānato. Indriyaṃ cakkhādikaṃ, tena gayhaṃ indriyaggayhaṃ.
其二:于非现前。与现前相反者为非现前,如极微等。超越根的范围者为超根。巴利
Dvayaṃ apaccakkhe. Paccakkhaviparītaṃ apaccakkhaṃ, paramāṇvādi. Indriyaṃ atikkantaṃ atindriyaṃ.
717 四义:于“其他”义。Itara为名词,表其他义;或从idaṃ加taro表其他义,且删除daṃ。从añña加taro表自义。Eka亦用于最胜义。Añña为名词,其义已分化;或因不被了知而称为añña。巴利
717. Catukkaṃ aññatthe. Itarasaddo pāṭipadiko aññatthavācako, idaṃsaddā vā taro aññatthe, daṃlopo ca . Aññasaddā sakatthe taro. Eko seṭṭhepi vutto. Aññasaddo pāṭipadiko bhinnattho, na ñāyateti vā añño.
三义:于种种方式。具有众多方式者,称为多方式。具有种种方式者,称为种种。巴利
Tikaṃ nānappakāre. Bahavo vidhā pakārā assa bahuvidho. Vicittā vidhā yassa vividho.
于“无阻碍”中,此有二义。无有障碍与遮止者,是为无障碍。无有门闩者,是为无门闩。巴利
Dvayaṃ anivārite. Natthi bādho nisedho yassa abādhaṃ. Natthi aggaḷaṃ assa.
718 于“无伴”中,有四义。在无伴义上,由eka加ākī、cco、ko,而成ekākī、ekacco;在他义中,亦说ekako。Samā为同等义。巴利
718. Catukkaṃ asahāye. Asahāyatthe ekato ākī, cco, ko ca, ekākī, ekacco. Aññatthepi ekako vutto. Samā tulyatthā.
与多相关联之“共”等有二义。与共依而转,故为共(sādhāraṇa),如是等,于阴性为sādhāraṇī及sādhāraṇā。相同者即是共性(sāmañña),阳性,于阴性为sāmaññā。巴利
Anekasambandhini sādhāraṇādidvayaṃ. Saha ādhāraṇena vattatīti sādhāraṇaṃ, yadādi, thiyaṃ sādhāraṇī, sādhāraṇā ca. Samānameva sāmaññaṃ, yo, sāmaññā itthiyaṃ.
saṅkaṭa(狭窄、拥挤)有二义:一者,于狭窄空间中,即拥挤于其中;二者,从词干saṃ加kaṭa等构成,或意为与障碍共同转起,因为saṃ词具有“共同”之义。巴利
Dvayaṃ appāvakāse. Sambādhate asmiṃ, ro. Saṃsaddā kaṭo, yadādi, saṅkaṭaṃ, saha āvaraṇena vattatīti vā saṅkaṭaṃ, sahattho saṃsaddo.
719 “二”于次。“被取及相应”者,摄受物及相应本体。“下降及相应”者,下降且相称者,二字之间有相应。任何情况下均然。巴利
719.Vāmaṃ kaḷevaraṃ vāmakāyo sabyaṃ nāma. ‘‘Sabyaṃ vāme ca dakkhiṇe’’ti hi ajayo, sava gatiyaṃ, yo. Dakkhiṇaṃ kaḷevaraṃ apasabyaṃ, sabyato apagataṃ apasabyaṃ.
这是相反的二义。“违逆”(paṭikūla)即障碍、遮蔽,故称违逆;kūla词根意为遮蔽。而“非左”(apasabya)也用于指称右侧。巴利
Dvayaṃ viparīte. Paṭikūlati āvaratīti paṭikūlaṃ, kūla āvaraṇe. Apasabyaṃ dakkhiṇepi vuttaṃ.
难以通行的道路称为gahana(密林、险路),正如‘此武器是gahana’意谓难以越过。行进中能杀(hantī)者名为gahana,亦作gahaṇa,如yadādi等词形。词根kala意为行进,加ilo,或取其义kali(败坏),则成kalila(稠密)。巴利
Duradhigamanto pathaṃ gahanaṃ, yathā – gahanametaṃ satthaṃ, dubbivekamiccattho. Gacchantaṃ hantīti gahanaṃ, gahaṇampi, yadādi. Kala gamane, ilo, kaliṃ lātīti vā kalilaṃ.
720-721 此处说明‘二’的多种含义。‘高且低’合为uccāvaca(高低),是依主释。此词有多种破析。巴利
720-721. Dvayaṃ bahuppakāre. Uccañca taṃ avacañceti uccāvacaṃ, kammadhārayo. Bahavo bhedā assa.
关于三词:意指‘常入于人等(众生)之中’。词根saṅka,在saṅkāyaṃ上加to。词根kira,在抛掷、散布义上加to,发生iṇṇa音变。词根saṅka,在saṅkāyaṃ上加ulo,构成saṅkula(杂乱)。前缀saṃ-,用于家族延续义,加ro。巴利
Tikaṃ janādinirantaragate. Saṅka saṅkāyaṃ, to. Kira pakkhepavikkhipanesu, to, iṇṇādeso. Saṅka saṅkāyaṃ, ulo, saṅkulaṃ, saṃpubbo kula santāne vā, ro.
于‘巧者’为 siloko(颂体)。所作、所习、手、足、义,由此合成 katahattho。词根 kusa 于 silesane(粘合)义,加 alo。其琴名 pakaṭṭhā。了知,故为 abhiñño。词根 sikkha 于 vijjopādāne(明生起)义,加 to。词根 puṇa 于 kammani subhe(净业)义,加 ro。词根 paṭa 于 gamane(去)义,加 u。词根 chidi 于 dvidhākaraṇe(令成二)义,kattari 加 a,dassa ko。词根 cata 于 yācane(乞求)义,加 uro。词根 dala 于 dittiyaṃ(闪耀)义,kho,lassa ko;词根 dakkha 于 vuḍḍhiyaṃ(增长)义,或加 a;词根 dakkha 于增长、伤害、去、速等义,亦加 a。词根 pisa 于伤害、力、施与、住处等义,加 alo,为 pesalo。katamukho、katīpi——kata 义为‘已习’,mukhaṃ(口)则未习。巴利
Siloko cheke. Kato abhyāsito hattho padattho yena katahattho. Kusa silesane, alo. Pakaṭṭhā vīṇā assa. Abhijānāti abhiñño. Sikkha vijjopādāne, to. Puṇa kammani subhe, ro. Paṭa gamane, u. Chidi dvidhākaraṇe, kattari a, dassa ko. Cata yācane, uro. Dala dittiyaṃ, kho, lassa ko, dakkha vuḍḍhiyaṃ vā, a, dakkha vuḍḍhihiṃsāgatisīghesu vā. Pisa hiṃsābaladānaniketanesu, alo, pesalo. Katamukho, katīpi, katasaddo abhyāsitattho, kataṃ abyāsitaṃ mukhaṃ upāyo anenāti katamukho. Kataṃ assatthīti katī.
于‘愚者’为第七类。词根 bala 于 pāṇane(活命)义,balatī(活),故称 bālo(愚者),意指唯依呼吸而活,非以智慧而活。词根 dā 于 kucchāyaṃ gatiyaṃ vā(子宫或行进)义,加 tu,双写,rasas 等变化。词根 jala 于 dhaññe(谷物)义,加 a,变为 ḷa。词根 mūha 于 vecitte(交易)义,加 lo,音变为 mūḷho。词根 manda 于 jaḷatte(迟钝)义。依愚性结合为 bāliso,加 iso。称 añño 者,虽如其本生,却不能了知,故为 añño。如其生,即如是而离,则为 yathājāto。巴利
Sattakaṃ bāle. Bala pāṇane, balatīti bālo, assāsitapassāsitamattena jīvati, na paññājīvitenātyattho. Dā kucchāyaṃ gatiyaṃ vā, tu, dvittaṃ, rassādi. Jala dhaññe, a, ḷattaṃ. Mūha vecitte, lo, vaṇṇavipariyayo, mūḷho. Manda jaḷatte. Bālyayogā bāliso, iso. Añño, yathājātopi, na jānātīti añño. Yādiso jāto viveko yathājāto.
722 于‘具福者’为第三类。其中有福德与善作者,名 puññavā、sukatī,加 vantu,以及 ī。财富、执取、获得,故称 dhañño,加 yo。‘大雄’一词有二义:大慧即大雄。‘大欲’亦有二义:大志亦是大欲。巴利
722. Tikaṃ bhāgyasampanne. Puññaṃ, sukatañca yasmiṃ atthi puññavā, sukatī, vantu, ī ca. Dhanaṃ gahaṇaṃ laddhoti dhañño, yo. Dvayaṃ mahāvīriye. Mahādhiti mahāvīriyo. Dvayaṃ mahicche. Mahāsayopi.
此处有二义:‘心多’与‘心胜’。凡具有心多、心胜者,名为hadayī、hadayālu;于bahule(多)取词缀ī,取词缀ālu,亦作suhadayo。巴利
Dvayaṃ bahulahadaye, pasatthahadaye ca. Hadayaṃ bahulaṃ, pasatthañca yassa hadayī, hadayālu ca, tabbahule ī, ālu ca, suhadayopi.
723 ‘喜心’有二义。如不死狮子(amarasīho)所说:‘喜心者、幻变者、度量者、喜意者’。‘忧心’亦有二义:其心为嗔或苦;其心为变异。亦作antamano。巴利
723. Dvayaṃ haṭṭhacitte. ‘‘Hāsamano vikubbāno, pamāno haṭṭhamānaso’’ti amarasīho. Dvayaṃ dummane. Duṭṭhaṃ, dukkhitaṃ vā mano yassa. Virūpaṃ mano yassa. Antamanopi.
‘多足者’为第四类。因了知求乞者之言,故称vadāniyo、vadaññū,其中,词缀为iyo与rū,前面añña的ā变为a,中间音节延长。于布施中,soṇḍo(好施者)即pasuto(勤行)。soṇḍa一词,有人谓源自majja(沉醉),此处亦取粗相义,因其布施有粗相故。巴利
Catukkaṃ bahuppade. Yācakānaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti vadāniyo, vadaññū ca, iyo, rū ca, pubbatraññassa nādeso, majjhadīgho ca. Dāne soṇḍo pasuto. Soṇḍasaddotra majjamadetyeke, thūlalakkhopyatra, dānatthaṃ thūlaṃ lakkhaṃ assa.
724 Siloko(颂体)表“明显者”。词根 khyā 加 to,表“显现”。前缀 pati 加词根 i 再加 to,表“去”;迎面而来,故称 patīto。词根 ñā 加 to,表“觉了”,故有 paññāto、abhiññāto。词根 patha 表“宣说”。词根 su 加 to,若取“道与慧”之义,则有 suto、vissuto;若取“听闻”之义,则用于作业处。词根 vida 表“智”,故有 vidito。词根 sidhu 加 to,表“成就”;或词根 sidha 表“成就”。词根 kaṭa 取“道”义,以“见”故称为 kaṭa,由此得 pākaṭo,前缀元音延长。巴利
724. Siloko pākaṭamatte. Khyā pakāsane, to. Patipubbo i gamane, to. Abhimukhaṃ etīti patīto. Ñā avabodhane, to, paññāto, abhiññāto ca. Patha khyāne. Su gatibuddhīsu, to, suto, vissuto ca, su savane vā, kamme to. Vida ñāṇe, vidito. Sidhu saṃrādhe, to, sidha saṃsiddhiyaṃ vā. Kaṭa gatiyaṃ, dassanaṃ kaṭatīti pākaṭo, upasaggassa dīgho.
725 “三足”表自在者。Īsa(自在)表自在义,īsati(他自在)即 issaro(自在者),加上 aro,有词首缩短等,并出现双音化。Nī(引导)表引导义,加 ṇvu 成 nāyako(引导者)。拥有自有之财者即 sāmī(主人),有长音等变化,词尾缩短时亦作 sāmi。Pā(保护)表保护义,加 ti,有缩短等,成 pati(主)。加前缀 adhi,成 adhipati(主宰)。Īsa(自在)表自在义,加 a 成 īso(自在者)。他能生起故,为 pabhu(主),加 u,亦作 pabhū。Aya(行走)表行走义,加 yo 成 ayyo(尊者)。他能超越故,为 adhipo(主),加 ro。他能胜伏故,为 adhibhū(胜伏者),加 kvi。Nī(引导)表引导义,加 ritu 成 netā(引导者)。巴利
725. Tipādaṃ issare. Īsa issariye, īsatīti issaro, aro, rassādi, dvittaṃ. Nī naye, ṇvu, nāyako. Saṃ dhanaṃ assatthīti sāmī, dīghādi, rassante sāmipi. Pā rakkhaṇe,ti, rassādi, pati. Adhipubbe adhipati. Īsa issariye, a, īso. Pabhavatīti pabhu, u, pabhūpi. Aya gamane, yo, ayyo. Adhipātīti adhipo, ro. Adhibhavatīti adhibhū, kvi. Nī naye, ritu, netā.
“三词”表多财者。堪受财富者即 ibbho(富者),加 vo,伴有字母变换。Jhe(思维)表思维义,加 a,他思维财富者即 aḍḍho(富者),其中 jh 变为 ḍh,有非同类双音,并有词首缩短等。Dhanā(财富)表超越义,加 ī,成 dhanī(富者)。巴利
Tikaṃ bahudhane. Ibhaṃ arahatīti ibbho, vo, vaṇṇavipariyayo. Jhe cintāyaṃ, a, ajjhāyati dhanaṃ aḍḍho, jhassa ḍho, asarūpadvittaṃ, rassādi ca. Dhanā atisaye ī, dhanī.
726 Dvayaṃ dakkhiṇeyye(关于“应受供养者”的二词释)。由“堪受布施”(dānaṃ paṭiggaṇhituṃ arahati)而成 dānāraho(应供者)。词根 dakkha 有增长、迅速之义;dakkhanti 指依财富成就等而得增长者,此即 dakkhiṇā(供养);iṇo, taṃ arahatī——意为此供养之应受者,即 dakkhiṇeyyo(应受供养者)。巴利
726. Dvayaṃ dakkhiṇeyye. Dānaṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti dānāraho, dakkha vuddhiyaṃ, sīghatthe ca, dakkhanti bhogasampadādīhi yāya, sā dakkhiṇā, iṇo, taṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.
Dvayaṃ snehavati(关于“有润泽”的二词释)。词根 siniha 有润泽、喜爱之义;加后缀 dho,其中 h 变为 d,故成 siniddho(润泽的)。如言“有犊之润泽”(vaccho sineho yassa atthi),即 vacchalo(慈爱者),加 lo 后缀。巴利
Dvayaṃ snehavati. Siniha pītiyaṃ, dho, hassa do, siniddho, vaccho sineho yassatthi vacchalo, lo.
Pamāṇiko parikkhako(衡量者、审查者)。以种种标准审察、确定义理(parikkhate avadhārayate pamāṇehi atthaṃ),故名 parikkhako(审查者)。词根 ikkha 有见等义,加 ṇvu 后缀。知其因(kāraṇaṃ jānāti)者,即 kāraṇiko(知因者),加 iko 后缀。巴利
Pamāṇiko parikkhako, parikkhate avadhārayate pamāṇehi atthanti parikkhako, ikkha dassanaṅkesu, ṇvu. Kāraṇaṃ jānātīti kāraṇiko, iko.
Dvayaṃ āsatte(二词,于执着者)。Sanja(附着)为于执着之义,故称saṅge(于执着)。Taṃ taṃ vatthu paraṃ padhānaṃ assa(以彼彼事为最上者),即 tapparo(专务于彼者)。巴利
Dvayaṃ āsatte. Sanja saṅge, to. Taṃ taṃ vatthu paraṃ padhānaṃ assa tapparo.
727 Tikaṃ kāruṇike(三词,于悲悯者)。Karuṇā sīlaṃ assa(以悲为性者),即 kāruṇiko(悲悯者)。Dayā karuṇā yassatthi(具足慈与悲者),即 dayālu(慈悯者),词缀为ālu。Dukkhitesu suṭṭhu ramatī(于苦者善为安住者),即 sūrato(善乐者),此处有前缀的长音。巴利
727. Tikaṃ kāruṇike. Karuṇā sīlaṃ assa kāruṇiko. Dayā karuṇā yassatthi dayālu, ālu. Dukkhitesu suṭṭhu ramatīti sūrato, upasaggassa dīghatā.
Iṭṭhatthe abhimatappayojane uyyuto puggalo ussuko nāma(于所希求之义、所喜乐之事精勤之人,名为ussuko);或解为uṭṭhānaṃ suṭṭhu kāyatī(他善作精进),故称 ussuko(精勤者);hasādyanuṭṭheyaṃ(此为应随喜等事)。巴利
Iṭṭhatthe abhimatappayojane uyyuto puggalo ussuko nāma, uṭṭhānaṃ suṭṭhu kāyatīti ussuko, hasādyanuṭṭheyaṃ.
Yo ālasyāvasādīhi anutiṭṭhati, so dīghasutto(凡因懈怠沮丧等而随行者,彼为长眠者),dīghañca taṃ suttañca, tamiva caratīti dīghasuttaṃ(长且彼为睡眠,如彼而行故为长眠),dīghasuttapariyantikaṃ kāriyaṃ karotīti dīghasutto(作以长眠为终之事者为长眠者)。Cirena kriyānuṭṭhānaṃ assa(他有迟缓的行动执行)。巴利
Yo ālasyāvasādīhi anutiṭṭhati, so dīghasutto, dīghañca taṃ suttañca, tamiva caratīti dīghasuttaṃ, dīghasuttapariyantikaṃ kāriyaṃ karotīti dīghasutto. Cirena kriyānuṭṭhānaṃ assa.
728 二词皆表属他之义。依附于他、或由他人所支配者,即parādhīno(他属者);其词根内部不带‘自’义,如ino等。Paratanto(他依者)、paravā(他有他者),亦有attavā(有自我者)——因执持故为tanto,‘tanta’为维持家计之义,加a,意为以他为执持者、决定者。他者为殊胜导师,而自我亦存,故为paravā(他有他者)及attavā(有自我者),加vantu(具格后缀)。巴利
728. Dvayaṃ parāyatte, parasmiṃ, parena vā adhīno parādhīno, ajhantā sakatthe ino yadādinā. Paratanto, paravā, attavāpi , tantayatīti tanto, tanta kuṭumbadhāraṇe, a, paro tanto niyāmako yassa. Paro seṭṭho nāyako, attā ca atthīti paravā, attavā ca, vantu.
于属他性等共有四词。‘Yata’为努力之义,前缀‘ā’表不自在之状态,加to。与边缘、邻近俱在者,即是santako(己有者),‘ka’具自义。被执取、被当作‘自己’而对待者,即是pariggaho(摄受者)。已得ino为主宰,由此故谓adhīno(属他者)。巴利
Āyattatāmatte catukkaṃ. Yata payatane, āpubbo avasībhāve, to. Antena samīpena sahāti santako, sakatthe ko. Pariggayhate ‘‘saka’’nti karīyateti pariggaho. Adhigato ino pabhū yenāti adhīno.
Sena attanā īritaṃ sīlaṃ assāti serī(以自己所说为性者即 serī),tasmiṃ serini ca sacchando vattati(于彼 serī 中自有欲求而行),sassa attano chando yassatthīti sacchando(他有自己之欲求者即 sacchando),a。Savaso(自在者),sayaṃvasī(自住者),niravaggahopi(亦无障者)。巴利
Sena attanā īritaṃ sīlaṃ assāti serī, tasmiṃ serini ca sacchando vattati, sassa attano chando yassatthīti sacchando, a. Savaso, sayaṃvasī, niravaggahopi.
729 凡不先审察功德与过失便贸然行事者,即是卑劣之人;如同处在不净之处中的卑劣者。巴利
729. Guṇadose anisamma anupaparikkhitvā yo karoti, so jammo, jama adane, mo.
“极度渴爱者”有两种词形。词根lubh意为贪求,取词缀a,双写辅音,bh音转为p,即成lolupo,亦可作lolubho。巴利
Dvayaṃ atitaṇhe. Lubha lobhe, a, dvittaṃ, bhassa po, lolupo, lolubhopi.
此处分说“贪婪者”的三种词形。词根√gidh 表“渴望”,加词尾 to;词根√lubh 表“贪求”,加词尾 to;词根√lul 表“疯狂”,加词尾 a,成 lolo。然则,大渴爱者、极度渴爱者与贪婪者有何差别?大渴爱者欲求种种所缘;极度渴爱者于同一所缘亦反复渴求,且更增贪求;贪婪者则兼具二者。此即他们之差别。巴利
Tikaṃ luddhe. Gidha abhikaṅkhāyaṃ, to. Lubha giddhiyaṃ, to. Lola ummādane, a, lolo. Atha mahātaṇhātitaṇhagiddhānaṃ ko bhedo? Mahātaṇho nānārammaṇaṃ icchati, atitaṇho ekasmimpi ārammaṇe anekavāraṃ, adhikañca tasati, giddho pana ubhayathāpīti ayametesaṃ viseso.
凡于诸行迟缓者,彼为迟钝者。词根“昆塔”表示阻碍及懈怠,取“阿”词尾。巴利
Yo kriyāsu mando, so kuṇṭho, kuṇṭha paṭighāte, ālasye ca, a.
730 关于“欲乐者”的五种词形。词根√kam 表“欲求”,属促发语基,加 ritu 词缀,得 kāmayitā;省略 ri 音,则得 kamitā。加 yu 词缀,得 kāmano,亦可作 kamanopi。加 ṇī 词缀,得 kāmī。加 ṇuka 词缀,得 kāmuko。此处尚有 anuko——词根 anukam(随欲)加 kvi 词缀,成 anuko。词根 abhikam(极欲)加 kvi 词缀,成 abhiko。亦见 atiko 等。巴利
730. Pañcakaṃ kāmake. Kamu icchāyaṃ, curādi, ritu, kāmayitā, kāritalope kamitā. Yumhi kāmano, kamanopi. Ṇīpaccaye kāmī, ṇukapaccaye kāmuko, anuko, abhikopyatra, anukāmayate anuko, kvi. Abhikāmayate abhiko, kvi. Atikopi.
关于“醉者”的两种词形:“孙达”(suṇḍā)指酒,于彼善巧者称为“孙多”(soṇḍo);或“孙达”指酒肆,生于彼处或住于彼处者亦称为“孙多”。词根“马达”(mada)表示迷醉,取“多”(to)语尾,得“乌卡多”(ukkaṭo),又作“基沃”(khivopi)。因酒而兴奋者称为“乌卡多”,依“亚达”(yadā)等规则加“乌”(u)转为“卡多”(kaṭo),表迷醉义。词根“基瓦”(khiva)表示迷醉,取“阿”(a)语尾。巴利
Dvayaṃ matte. Suṇḍā surā, tatra kusalo soṇḍo, pānāgāraṃ vā suṇḍā, tatra bhavo, ṭhitaṃ vā soṇḍo. Mada ummāde , to. Ukkaṭo, khivopi, madena uddhato ukkaṭo, yadādinā uto kaṭo mattatthe . Khiva made, a.
关于“顺从语者”的三种词形:于进止之事能受教令者,称为“维迭约”(vidheyyo),取“伊约”(iyyo)语尾。受教示者,或因恭敬而听受者,称为“阿萨沃”(assavo),取“阿”(a)语尾,有短音等变化。善妙之语于阿阇梨等处以此为因者,称为“苏巴科”(subbaco)。又作“持律者”(vinayaggāhī),以受持律仪之教诫禁制语为性者,称为“持律者”。巴利
Tikaṃ vacanakārini. Pavattinivattīsu vidhātuṃ sakyo vidheyyo, iyyo. Ādesitaṃ, ādarena vā suṇotīti assavo, rassādi, a. Sundaraṃ vaco ācariyādīnaṃ etasmiṃ hetubhūteti subbaco. Vinayaggāhīpi, vinayaṃ vidhipaṭisedhavacanaṃ gahetuṃ sīlo vinayaggāhī.
731 刹那生起之智为“辩才”,具足彼者称为“帕嘎波”(pagabbho);或因其能迅速含藏,故称“帕嘎波”,词根“嘎巴”(gabbha)表示含藏。巴利
731. Taṅkhaṇuppattiñāṇaṃ paṭibhā, tāya yutto pagabbho, sīghameva gabbhatīti pagabbho, gabbha dhāraṇe.
关于“怖畏者”有三种词形。以怖畏为性者名为“怖性者”(bhīsīlo)。怖畏者名为“比鲁”(bhīru),词根“比”表怖畏,取“鲁”词缀。取“鲁卡”词缀而成“比鲁科”(bhīruko),或于自义加“科”音。巴利
Tikaṃ bhīruke. Bhī bhayaṃ sīlo yassa bhīsīlo. Bhāyatīti bhīru, bhī bhaye, ru. Rukapaccaye bhīruko, sakatthe vā ko.
关于“非勇者”有二种词形。非勇者,即不勇猛者,名为“阿维罗”(avīro)。因更为卑劣故,名为“卡塔罗”(kātaro),“库”音转为“卡”。巴利
Dvayaṃ asūre. Na vīro sūro avīro. Kucchitatarattā kātaro, kussa kādeso.
关于“害性者”有二种词形。以杀害为性者名为“害性者”(hiṃsāsīlo),亦名“伽图科”(ghātuko),取“乌科”词缀,“汉”音转为“伽”。亦名“萨拉鲁”(sarāru),即害者。巴利
Dvayaṃ hiṃsāsīle, hananasīlo hiṃsāsīlo, ghātuko, uko, hanassa ghāto. Sarāru, hiṃsopi.
732 关于含有忿怒义的三种词形:词根 kudha(忿怒)加 yu 词缀,构成 kodhano,即性常忿怒者。词根 dusa(嗔恚)加 yu 词缀,构成 dosano,即嗔恚者、有对碍者。词根 kupa(忿怒)加 ṇī 词缀,构成 kopī,意为忿怒者。此外还有 amarisano,由表示不忍的词根 marisa 加上否定前缀等构成,指无有忍受、不能安忍的人。巴利
732. Tikaṃ kodhayutte. Kudha kope, kujjhanasīlo kodhano, yu. Dusa dose, dosano, paṭigho , yu. Kupa kope, kupatīti kopī, ṇī. Amarisanopi, natthi marisanaṃ khamā assa amarisano, marisa asahane.
两个表示极度愤怒的词:词根 caṇḍa(忿怒)加 a 词缀,构成 caṇḍo,即暴恶者。极度愤怒者称为 accantakodhano。与此相同,accantakopanopi 也是由词根 kup(忿怒)加 yu 词缀构成的极度愤怒者。巴利
Dvayaṃ adhikakodhayutte. Caṇḍateti caṇḍo, a, caṇḍa kope. Atirekaṃ kujjhatīti accantakodhano. Accantakopanopi, tadā kupato yu.
五个有关忍耐的词:词根 saha(忍)加 yu 词缀;词根 khamu(安忍)加 yu 词缀;又如教导中所说“你们是忍辱者”的 khantā;拥有 titikkhā(忍辱)者即是 titikkhavā;以 mantu 词缀构成 khantimā(具忍辱者),其中带有格尾的 ntussa 变化为 ā。巴利
Pañcakaṃ khantiyutte. Saha khamane, yu. Khamu sahane, yu. Tumhi khantā, satthādi. Titikkhā yassatthīti titikkhavā. Mantumhi khantimā, savibhattissa ntussa ā.
733 两个与信心相关。Hi 是填充词。有信心者,称为 saddhālu。信心是指对三宝等的净信、渴爱与恭敬。两个与旗帜相关。在标志和幡旗中,旗帜也指肿胀和酒商;其中‘肿胀’为阳性。巴利
733. Dvayaṃ saddhāyutte. Hi padapūraṇe. Saddhā yassatthīti saddhālu. Saddhā ratanattayādīsu pasādo, taṇhā, ādaro ca. Dvayaṃ dhajayutte. Cihane ca paṭākāyaṃ, dhajo sophe ca soṇḍike, sopho pulliṅgaṃ.
两个与嗜睡习性有关。以睡眠为习性者,称为嗜睡者。两个与光辉有关。‘Bhā’表照耀,带 sarapaccayo,有 rassādi 及双写,构成 bhassaro;或以‘bhāsā 为乐者’理解,仍是 rassādi 等。若 sassa 无双写,则为 bhāsuro,assu,或从‘bhāsa 于照耀’得 uro。又或两个与多语有关:于一切众多言语中喜乐者,即 bhassaro,kvi;或说话者,即 bhassaro,aro,有 rassādi 及双写;或于言语中喜乐者,即 bhāsaro,kvi,中音 rasso;或说话者,即 bhāsaro,aro,此情形下无 assuttā。巴利
Dvayaṃ niddāsīle. Niddā eva sīlaṃ yassa so niddāsīlo. Dvayaṃ pabhāyutte. Bhā dittimhi, sarapaccayo, rassādi, dvittañca, bhassaro, bhāsā rati yassāti vā bhassaro, rassādi eva. Sassa dvittābhāve bhāsuro, assu, bhāsa dittiyaṃ vā, uro, atha vā dvayaṃ bahukathāyutte, bhāsāsu sabbāsu bahūsu kathāsu ramatīti bhassaro, kvi, bhāsatīti vā bhassaro, aro, rassādi, dvittañca, bhāsāsu ramatīti vā bhāsaro, kvi, majjharasso, bhāsatīti vā bhāsaro, aro, imasmiṃ pakkhe assuttābhāvo.
734 三词关于裸体者。‘不行走’者即 naggo,双写;或由 lagga(执着)表示,nattaṃ;或由 naji laji(洞穴),ṇo,j 变为 g,双写。以方位为衣者,即不以自然衣为衣者,名为 digambaro,s 变为 g。无衣者,或 digambarā 衣者,也就是外道或无衣者,这两种都称为裸体者,或称为裸体者们,如‘te itthikhyā po,七论为阿毗达摩’等,因为 saññāsaññī 等词有数的变化。裸体者与裸体者,即是裸体者们;前一种情形则因共性而以单数表述。巴利
734. Tikaṃ nagge. Na gacchatīti naggo, dvittaṃ, lagga saṅge vā, nattaṃ, naji laji bile vā, ṇo, jassa go, dvittaṃ. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ etassa, na pakativatthanti digambaro. Sassa go. Natthi vatthaṃ etassa, atha vā digambarā vatthā, aññatitthiko avattho cāti ete dve naggo nāma, naggā nāmāti vā, ‘‘te itthikhyā po, satta pakaraṇāni abhidhammo nāmā’’tyādīsu viya saññāsaññīsaddānaṃ vacanabhedassāpi sambhavato. Naggo ca naggo ca naggā, purimasmiṃ pakkhe pana sāmaññatāya ekavacananiddeso.
两词指贪食者。ghasa 是“吃”义,加 maro,成 ghasmaro;bhakkha 是“吃”义,加 ṇvu。巴利
Dvayaṃ bhakkhake. Ghasa adane, maro, ghasmaro. Bhakkha adane, ṇvu.
不善说与听者,即于言语和听闻不善巧者,名为 eḷamūgo。其中 eḷo 为聋,mūgo 为哑,构成持业释;奸诈者也称为 eḷamūgo。巴利
Vattuṃ sotuñca akusalo, vacane savane ca akusalo eḷamūgo nāma, eḷo badhiro, mūgo avacano, kammadhārayo, saṭhepi eḷamūgo.
735 Mukhara 等三词为说不可爱语者。于“不孕”等词中有“口”义,于诽谤义中加 ro。有被诽谤之口者,名 dummukho。有不加约束、无闩之口者,名 abaddhamukho。巴利
735.Mukharādayo tayo appiyavādini. Vājhāvājhesu mukhaṃ assatthi, nindāyaṃ ro. Ninditaṃ mukhaṃ yassa dummukho. Abaddhaṃ anaggaḷaṃ mukhaṃ yassa abaddhamukho.
多言而所说应受呵责者,彼名为 vācālo。语恶者,即是 vācālo,此中‘lo’表诽谤义。巴利
Bahu ca gārayhañca vaco yassa so vācālo nāma. Kucchitā vācā assa santīti vācālo, nindāyaṃ lo.
此二词与‘善说者’有关。‘说者’即 vattā,用于赞叹义时则为 tu。‘说者’即 vado,其中 so 为添补词。巴利
Dvayaṃ suvacane. Vadatīti vattā, pasaṃsāyaṃ tu. Vadatīti vado. So padapūraṇe.
736 三词关于自身所属。应被导引者称为 niyo,niyo 即 nijo;‘nī’表引导,代词 ṇyo,其 y 变为 jo;或依‘于近处生起’之义,乃名 nijo。‘自己的’为 sako,此处 ko 表‘自己的’义,如此 sako 即谓自己的;或 s 转为 ayaṃ sako,加 ṇo。于自身中生起者,名为 attaniyo,加 aniyo。巴利
736. Tikaṃ attaniye. Netabboti niyo, niyo eva nijo, nī naye, ṇyo, yassa jo, samīpe jāyatīti vā nijo. Sassa attano ayaṃ sako, idamatthe ko, so eva vā sako, sassāyaṃ sako, ṇo. Attani jāto attaniyo, aniyo.
关于“acchariya”(稀有)有三种解释。其一,前缀“vi”加词根“pū”(尊敬),依“bhū”类词根加后缀“ṇya”,删略“m”,表示惊讶。其二,前缀“ā”加词根“cara”(行、食),加后缀“a”,“cara”变为“cchariya”,并伴有元音缩短等变化,成为“acchariya”。“abbhuta”(未曾有)则源自“na bhavitthā”,非同形辅音双写,元音缩短,亦作“abhūtopi”。巴利
Tikaṃ acchariye. Vipubbo maha pūjāyaṃ, bhūvādi, ṇyo, mantalopo, vimhayo. Āpubbo cara gatibhakkhanesu, a, carassa cchariyo, rassādi ca, acchariyo. Na bhavitthāti abbhuto, asarūpadvittaṃ, rasso ca, abhūtopi .
“vihattho”(散乱)是指因悲伤等而缺乏“应如此行”的修行,即混乱者。又可解释为“手被分散的人”,即散手者。其中“kula”意为计数,由前缀“vi”加“ā”构成。巴利
Sokādīhi itikattabbatāpaṭipattisuñño vihattho, byākulo ca. Vikkhitto hattho yassa vihattho. Kula saṅkhyāne viāpubbo.
已披铠甲、手持武器、欲行杀害、已出发、欲攻击者,名为“ātatāyī”。亦有异读作“vadhuyyutto”。此词由前缀“ā”加词根“tā”(保护),加后缀“ṇī”,辅音双写,以“ā”结尾者变为“āyo”,从而构成“ātatāyī”。巴利
Katasannāho vadhudyato hantumudyato uyyuto ātatāyī nāma. ‘‘Vadhuyyutto’’tipi pāṭho. Āpubbo tā pālane, ṇī, dvittaṃ, ākārantānamāyo, ātatāyī.
737 于应斩首之处,应被斩首者称为“vajjho”。应被杀害者即“vajjho”,源自词根“hana”(伤害),附以词缀“ṇyo”;“hana”变为“vadha”,“jha”变为“jho”。无同形双写,即成“vajjho”。巴利
737.Sīsacchejjamhi sīsacchedārahe vajjho. Hantabboti vajjho, hana hiṃsāyaṃ, ṇyo, hanassa vadho, jhassa jho. Asarūpadvittaṃ, vajjho.
于欺骗者中,三法。“nikato”意为切割者,源自词根“kanta”(切割),加词缀“a”,并删除“na”。“saṭha”意为狡诈者,加“a”。“anuju”意为无正直者。巴利
Tikaṃ vakkāsaye. Nikantatīti nikato, kanta chedane, a, nalopo. Saṭha ketave, a. Natthi ujutā yassa anuju.
于分裂制造者中,三法。“sūca”意为诽谤,加词缀“ṇvu”。“pisi”意为粉碎,或指部分,故粉碎者即“pisuṇo”;依“yadā”等规则加“uno”,而成“ṇattaṃ”。“kaṇṇejapo”意为于耳畔低语者,此为不变格复合词,亦指令人不悦者。巴利
Tikaṃ bhedakārake. Sūca pesuññe, ṇvu. Pisi sañcuṇṇane, pisi avayave vā, pisatīti pisuṇo, yadādinā uno, ṇattaṃ. Kaṇṇe japatīti, aluttasamāso, arucitabbarocakepi kaṇṇejapo.
二词用于具攻击习性的场合。‘dhubbī’意为伤害,带‘to’词缀,属‘bhujādi’类。欺骗并胡言乱语者,名为‘vañcako’,词根‘vañca’意为移动。巴利
Dvayaṃ paharaṇasīle. Dhubbī hiṃsāyaṃ, to, bhujādi. Vañcayate vippalapateti vañcako, vañca gamane.
738 根据圣者共称,说明愚人之相。‘hi’为填充词。凡男子、凡众人——此处‘purisa’一词,如同在‘二大士已出’等处,是‘人’的同义词——若未经思择、未加审查而行杀害、捆绑等事,则确实应当被彻底了知为‘capalo’(轻率者)。何以故?因其未加决断便行事,即具有行事未经决断的习性。词根‘capa’意为粗暴,或‘capa’意为延续,加上‘alo’,构成‘capalo’。巴利
738. Ariyāsāmaññena ca bālapurisassa lakkhaṇamāha. Hi padapūraṇe. Yo puriso yo jano, janapariyāyo cettha purisasaddo ‘‘dve mahāpurisā abhinikkhantā’’tyādīsu viya, anisamma anupaparikkhitvā vadhabandhanādikiccaṃ karoti, so khalu ekantato ‘‘capalo’’ti viññeyyo, kasmā? Avinicchitakārittā sammā avinicchitassa kāriyassa karaṇasīlattā. Capa kakkaraṇe, capa santāne vā, alo, capalo.
739 四词用于悭吝者。吝啬地施与的人称为‘khuddo’;其中‘do’为词缀,‘ka’变为‘kho’;或者,因不施的习性而于来世想‘我将饥饿’,故为‘khuddo’,词根‘khuda’意为饥饿,加表未来的‘do’词缀。由于蓄积财物而不让他人受用的习性,故为鄙吝的圣财主,称为‘kadariyo’;或因不施而对鄙吝之处不乐,称为‘kadariyo’,加‘iyo’词缀。由于对布施等心不倾向而僵硬,具有悭吝心相应,故称为‘thaddhamaccharī’,加‘ī’词缀。拥有鄙劣生命的人称为‘kapaṇo’,又称‘kipacāno’、‘mitappaco’。‘kucchitaṃ pacāno’为依主释复合词。少量煮食的人即‘mitappaco’,加‘ṇo’词缀。巴利
739. Catukkaṃ kadariye. Kucchitaṃ dadātīti khuddo, do, kassa kho, adānasīlatāya samparāyesu khuddaṃ bubhukkhissāmīti vā khuddo, khuda bubhukkhāyaṃ, do anāgatatthe. Parānupabhogena atthasañcayasīlattā kucchito ariyo atthapati kadariyo, adāyakattā kucchitaṃ ṭhānaṃ aratīti vā kadariyo, iyo. Dānādīsu namanābhāvena thaddhena maccherayuttacittena sahitatāya thaddhamaccharī, ī. Kucchito paṇo yassa kapaṇo, kipacāno, mitappacopi. Kucchitaṃ pacānoti dutiyāsamāso. Mitaṃ pacatīti mitappaco, ṇo.
‘Addhaṃ’意指贫穷者。毫无微少财物者,即称为‘akiñcano’。‘dalidda’(贫困),由加‘a’而成;或从‘dala’(破裂)加‘ido’并双写。‘dīna’(悲苦状),即‘dīno’;或由‘di’(灭尽)加‘īno’构成。无有财富者。有卑劣去向者,即‘duggato’。巴利
Addhaṃ dalidde. Natthi kiñcanaṃ appamattakampi dhanaṃ yassa akiñcano. Dalidda duggatiyaṃ, a, dala vidāraṇe vā, ido, dvittaṃ. Dīna duggatabhāve, dīno, di khaye vā, īno. Natthi dhanaṃ assa. Ninditaṃ gamanaṃ assa duggato.
740 若有一业,本未预期、未作思量,却如‘我将生起此业’而自然现前,此业即称为‘kākatālīya’(如乌鸦与棕榈果)。棕榈果名为‘tālaṃ’,乌鸦与棕榈果合称‘kākatālāni’。与之相似的业,名为‘kākatāliyaṃ’,其义即如乌鸦飞落与棕榈果坠落同时发生之业。巴利
740. Yaṃ kammaṃ ‘‘idamahaṃ uppādessāmī’’ti asambhāvitaṃ acintitameva hutvā sampattaṃ, taṃ ‘‘kākatālīya’’ntyuccate. Tālassa idaṃ phalaṃ tālaṃ, kāko ca tālañca kākatālāni, tehi sadisaṃ kammaṃ kākatāliyaṃ, kākassa, tālaphalassa uḍḍanapatanasadisaṃ kammantyattho.
以下四词皆指乞求者:作乞求者,即‘yācanako’;或由词根‘yāca’(乞求)加‘yu’,于自义加‘ko’而成。‘attha’义为乞求,乞求名为‘attho’,具有乞求者称为‘atthī’。加‘ṇvu’,成为‘yācako’。另有一类,先称赞布施的果报,说‘施财与我等之人,国王将生天界’等,而后曲言乞求,名为‘vanibbako’;‘vaṇṇa’变为‘vani’,‘vaka’为取,此处取即是乞求。巴利
Catukkaṃ yācake. Yācanaṃ karotīti yācanako, yācatīti vā, yāca yācane, yu. Sakatthe ko. Attha yācanāyaṃ, atthanaṃ attho, so assatthīti atthī. Ṇvu, yācako . ‘‘Mādisassa dhanaṃ datvā rājā saggaṃ gamissatī’’tyādinā dānaphalaṃ vaṇṇetvā vakati yācatīti vanibbako, vaṇṇassa vani, vaka ādāne, ādānamettha yācanameva.
741 稍缺末尾者,依词尾而命名。鸟、蛇、鱼等从卵而生,故为卵生。人及诸有情从名为子宫的胎藏而生,或于彼处出生,故为胎生。虫、虻等及蚊、鳗等从汗而生,汗因暖而成,从此出生故为湿生。天等、梵天、地狱众等为化生,因近而堕故为‘upapātī’,加‘ṇī’而指十六岁等之身,具此身者即化生。巴利
741.Kiñcidūnakantaṃ patipādena nāmaṃ. Pakkhisappamacchādayo aṇḍato jātattā aṇḍajā. Narādayo pana gabbhāsayasaṅkhātajalābuto, tatra vā jātattā jalābujā. Kimi ca ḍaṃsā ca ādinā makasamaṅgurādayo ca sedajā, sedakāraṇattā usmā sedo, tato jātā sedajā. Devo ca ādinā brahmanerayikādayo ca opapātikā, upagantvā patatīti upapātī, ṇī, soḷasavassuddesikādiko attabhāvo, so yesamatthi, te opapātikā.
742 在“jaṇṇumatte”等词中:于水等处,齐膝深即齐膝之量,“taggho”表量义,故“jaṇṇutaggho”意为齐膝量;“jaṇṇumatto”亦为齐膝量,“matto”表量义,即此义。巴利
742.Jaṇṇumatte jaṇṇuppamāṇayutte udakādimhi jaṇṇutaggho, jaṇṇuppamāṇo jaṇṇutaggho, pamāṇatthe taggho, jaṇṇuppamāṇo jaṇṇumatto, pamāṇatthe matto , tasmiṃ.
表稍不足、少量之义时用“kappo”;因不足之轻微,被以“一”等方式限定,故称kappo,源于词根kappa(限定、切割)。巴利
Kiñcidūnake appamattakayutte kappo , ūnassa appakatāya kappīyati ekādivasena paricchijjatīti kappo, kappa paricchedane.
“catukkaṃ”意为“包含在内”。由“anto gacchati”(进入内部)构成“antaggataṃ”(入于内者),其间“a”音脱落,插入“ā”音,再行双写。“antogatampi”亦然。经限定而取得、被摄持者,为“pariyāpannaṃ”。词根“gādha”表示安立处,故由“anto ogādhati”构成“antogadhaṃ”(内入者),为短元音;由“ogādhati”构成“ogadhaṃ”。巴利
Catukkaṃ pariyāpanne. Anto gacchatīti antaggataṃ, ‘‘lopañca tatrākāro’’ti olope aāgamo, dvittaṃ. Antogatampi. Paricchinditvā āpannaṃ gahitaṃ pariyāpannaṃ. Gādha patiṭṭhāyaṃ, anto ogādhatīti antogadhaṃ, rasso, ogādhatīti ogadhaṃ.
743 “dvayaṃ”意为“已成就者”。词根“rādha”与“sādha”皆表成就,用于被动式,加后缀“to”。巴利
743. Dvayaṃ sādhite. Rādha sādha siddhiyaṃ, kammani to.
“dvayaṃ”意为“已煮者”。词根“paca”意为烧煮,于过去时主动语态加“to”,转k音,且“ca”脱落。词根“kutha”意为未熟,加“to”。巴利
Dvayaṃ kuthite. Paca pāke, atīte kattari to, tassa kko, calopo. Kutha nippakke, to.
遭遇不幸、灾难者称为“āpanno”,因遭受极度逼迫故为“āpanno”,正如单字母词典所说:“‘ā’用于痛苦、愤怒、傲慢、灾难等义。”词根“pada”表行走,“āpanno”则根据语境,用于灾患、获得等不同含义。巴利
Āpadaṃ byasanaṃ patto āpanno nāma, atipīḷanaṃ āpajjatīti āpanno, ‘‘ā tukodhamudāṭṭīsū’’ti hi ekakkharakoso. Pada gamane, ‘‘āpanno ca vipattimhi, patte ca vāccaliṅgiko’’ti nānatthasaṅgaho.
“dvayaṃ”指受他人支配者。于其中无自主、受制于他人、不能自在故,为“vivaso”与“avaso”。巴利
Dvayaṃ paresamavasagate. Natthi vaso āyatto paresaṃ etasmiṃ serībhūteti vivaso, avaso ca.
744 “chakkaṃ”表已投掷者。词根“nuda”表推动或投掷,加“to”后变为“inno”。在非“inna”替代的情况下属“bhujādi”类,故为“nutto”。“nutopi”也是如此。词根“asu”表投掷,加“to”,属“bhujādi”类,故为“atto”。词根“khipa”表推动,加“to”。巴利
744. Chakkaṃ khitte. Nuda peraṇe, nuda khepe vā, to, tassa inno. Aninnādese bhujādi, nutto. Nutopi. Asu khepane, to, bhujādi, atto. Khipa peraṇe, to.
词根 īra 表示移动与震动,加上词缀 ito,即构成 īrito。前缀 ā 加词根 vidha 表示推动,加上词缀 to,即构成 āviddho。巴利
Īra gatiyaṃ, kampane ca, ito, īrito. Āpubbo vidha peraṇe, to, āviddho.
catukkaṃ 意为已震动者。词根 kampa 表示摇动,dhū 表示摇动与震动,由此构成 dhūto 与 ādhūto;词根 cala 表示摇动,构成 calito。vellito 与 pekhitopi 也是如此。vella 表示摇动义,pekha 表示移动义,故得 pekhito。巴利
Catukkaṃ kampite. Kampa calane, dhū vidhunane, kampane ca. Dhūto, ādhūto, cala kampane, calito. Vellito, pekhitopi. Vella calanattho. Pekha gatyattho, pekhito.
dvayaṃ 意为已磨利者。词根 nisi 表示磨利,tija 也表示磨利,磨利即令锋利。两者在被动式使用时,皆加上词缀 to。巴利
Dvayaṃ nisite. Nisi nisāne. Tija nisāne, nisānaṃ tikkhakaraṇaṃ, ubhayatrāpi kammani to.
745-746 “tikaṃ”指应到达者。词根“pata”意为行走,加“tabbo”。词根“gamu”意为行走,加“ṇyo”,其中“m”变为“m”或“mm”,故有“gammaṃ”“gamyaṃ”;“d”变为“jj”,故有“āpajjaṃ”。巴利
745-746. Tikaṃ pattabbe. Pata gamane, tabbo. Gamu gatiyaṃ, ṇyo, myassa mmo vā, gammaṃ, gamyaṃ, dyassa jjo, āpajjaṃ.
二种,指于变异中。由于“pacino”一词多义,此处取其“变异”义。“Namu”意为礼敬,属bhūvādi组,对于作者加“to”语尾,二者意义相同。巴利
Dvayaṃ pariṇate. Pacino anekatthattā iha pariṇatattho. Namu namane, bhūvādi, kattari to, samā dve tulyatthā.
五种,指于缠绕中。“Veṭha”意为缠绕。如同环称为“valaya”,作成环状即为“valayita”,此为名动词根,源自使动语尾“to”。“Rudha”意为覆盖,表所覆盖。前缀“saṃ”加“vu”意为遮蔽,表所遮蔽。周遍遮蔽即为“āvuta”,“vu”意为遮蔽,于一切处为受事,加语尾“to”。巴利
Pañcakaṃ veṭhite. Veṭha veṭhane. Valamiva valayaṃ, kuṇḍalākāraṃ valayaṃ kataṃ valayitaṃ, nāmadhātu, kāritantā to. Rudha āvaraṇe, ruddhaṃ. Saṃpubbo vu saṃvaraṇe, saṃvutaṃ. Samantato vutaṃ āvutaṃ, vu saṃvaraṇe, sabbatra kammani to.
二种,指被沟渠等所围绕。‘Pari’即周遍,所作即‘parikkhitta’,亦作‘parikkhata’。‘Vu’即遮蔽,指被遮蔽。巴利
Dvayaṃ parikhādinā parikkhitte. Pari samantato karīyateti parikkhittaṃ, parikkhatampi. Vu saṃvaraṇe, nivutaṃ.
三种,指扩展。‘Sara’意为移动,加‘to’,所加‘to’变为‘ṭo’,‘ra’脱落,成为‘visaṭa’。‘Tanu’意为扩展,加‘to’,该‘to’变为‘to’,‘na’脱落,成为‘vitthata’、‘tata’。巴利
Tikaṃ vitthate. Sara gatiyaṃ, to, tassa ṭo, ralopo, visaṭaṃ. Tanu vitthāre, to, tassa to, nalopo, vitthataṃ, tataṃ.
二种,指应涂抹。‘Lipa’意为涂抹,‘Diha’意为涂敷,两者皆于受事格加‘to’。巴利
Dvayaṃ lepanīye. Lipa lepane, diha upalepane, ubhayatrāpi kammani to.
关于“隐藏”有两种形式。词根“√guha”意为遮蔽,加后缀“ḷa”则成“guḷha”。词根“√gupa”意为保护,则成“gutta”。巴利
Dvayaṃ guḷhe. Guha saṃvaraṇe, ḷo, guḷho. Gupa gopane, gutto.
关于“应养育”有两种形态。词根“√pusa”意为养育,加后缀“ta”;其词根中的“sa”转为“ṭṭha”时,成为“poṭṭhita”;若不经此转变,则为“posita”。巴利
Dvayaṃ posanīye. Pusa posane, to, satānaṃ ṭṭho, ṭṭhābhāve posito.
747 表示“应有羞惭”有两种形式。词根“√lajja”意为压迫,压迫即是羞惭。词根“√hīḷa”意为责备与羞惭,由此构成“hīḷita”。巴利
747. Dvayaṃ salajje. Lajja pīḷe, pīḷo lajjāva. Hīḷa nindālajjāsu, hīḷito.
在声音方面,有两种。词根“Sana”、“Dhana”用于声音时,成为“sanitaṃ”、“dhanitaṃ”。巴利
Dvayaṃ sadde. Sana dhana sadde, sanitaṃ, dhanitaṃ.
于应系缚者中,有五种。“Sandana”即系缚;因具有它,故有“vantu”。“sandānita”由名词性动词词根加“to”构成,“vantu”脱落。“Sandāna”即系缚,或说此为它所有,故从此加“ito”。“Si”表系缚,加“to”。“Bandha”表系缚,成为“baddho”。“Kīla”表系缚。“Yamu”表止息,加前缀“saṃ”后用于系缚义;于一切处,受事加“to”。“Mūtaṃ”、“udditaṃ”亦作“sadditaṃ”。“Mū”表系缚。“Dā”表切割。前缀“ud”用于系缚。故说:“uddāna”即是系缚。巴利
Pañcakaṃ bandhanīye. Sandanaṃ bandhanaṃ, taṃyogā vantu. Sandānavantaṃ kataṃ sandānitaṃ, nāmadhātumhā to, vantulopo. Sandānaṃ sajjā, tamassāti vā, ito. Si bandhane, to. Bandha bandhane, baddho. Kīla bandhane. Yamu uparame, saṃpubbo bandhane, sabbatra kammani to. Mūtaṃ, udditaṃ, sadditampi. Mū bandhane. Dā avakhaṇḍane. U saṃpubbo bandhane. Vuttañca ‘‘uddānantu ca bandhana’’nti.
748 于成就中,有三种。“Sidha”表成就。“Pada”表行走,加前缀“ni”而表成就。“Vatta”表转动,此处转动亦是成就,因有前缀“ni”。巴利
748. Tikaṃ siddhe. Sidha saṃsiddhimhi. Pada gamane, nipubbo siddhiyaṃ. Vatta vattane, vattanaṃpyatra sijjhanaṃ nipubbattā.
三种,于破裂中。‘Dara’、‘Bhida’为破裂义,有‘inna’替代,成为‘bhinnaṃ’。若无‘inna’替代,则成‘bheditaṃ’。巴利
Tikaṃ vidārite. Dara bhida vidāraṇe, innādeso. Bhinnaṃ. Aninnādese tu bheditaṃ.
二重,用于以草等覆盖的事物。Chada(覆盖)为遮蔽义,加‘to’后缀,其连同词根词尾发生‘a’替代。巴利
Dvayaṃ tiṇādīhi chādanīye. Chada saṃvaraṇe, to, tassa sadhātvantassa annādeso.
三重,于切割。Vidha于穿凿。Chidda于耳破裂等,属curādi类。Vidha于穿凿,于一切处取作业时加‘to’后缀,并于其余二处取已生义时加‘ito’后缀。巴利
Tikaṃ chindite. Vidha vedhane. Chidda kaṇṇabhede, curādi. Vidha vedhane, sabbatra kamme to, aparadvaye ca sañjātatthe ito.
749 “ānīte”一词有三重构成:hara(词根)表“取”义(haraṇa),bhara表“持养”义(dhāraṇaposana),前缀ā加nī(即ānī)表“引导”义(naya)。巴利
749. Tikaṃ ānīte. Hara haraṇe, bhara dhāraṇaposanesu, āpubbo nī naye.
“damayutte”一词有二重构成:damu(词根)表“调伏”义(damana),附以表作者的后缀to;如同pakkama等词,带有nto后缀。在词尾变化中,成为“damito”。此亦可解作业所作(kammasādhana)。巴利
Dvayaṃ damayutte. Damu damane, kattari to. Pakkamādīhi nto. Antādese damito. Kammasādhanopyayaṃ.
“sante”一词有二重构成:samu(词根)表“止息”义(upasama),附以表作者的后缀to。在词尾变化中,成为“samito”。此亦可解作业所作(kammasādhana)。巴利
Dvayaṃ sante. Samu upasame, kattarito. Antādese samito, kammasādhanopyayaṃ.
双数用于“充满”义。词根 pūra 为充满,由 tarā 等加上 iṇṇo(后缀),这两种情况都可得到行为者与行为对象的词形。巴利
Dvayaṃ puṇṇe. Pūra pūraṇe, tarādīhi iṇṇo, dvīsupi kattukammasādhanāni labbhanti.
750 “三足”用于被恭敬。词根 cāya 义为恭敬与适宜;maha 恭敬;pūja 恭敬;araha 恭敬;arahito 为被恭敬;acca 恭敬;māna 恭敬;ci 积聚;带前缀 apa- 的 pūjane 为恭敬。乃至礼敬,namassadhātu 为恭敬。巴利
750. Tipādaṃ pūjite. Cāya pūjānisāmanesu. Maha pūjāyaṃ, pūja pūjane, araha pūjāyaṃ, arahito. Acca pūjāyaṃ. Māna pūjāyaṃ. Ci caye, apapubbo pūjane. Namassitopi, namassadhātu pūjāyaṃ.
双数用于砍削木头等。词根 taccha 义为削薄。所谓“被削薄故为 tanūkato”,是长音形式。巴利
Dvayaṃ tacchite dāruādimhi. Taccha tanukaraṇe, tanukarīyateti tanūkato, dīgho.
751 二重:即于火等中被烧热。Tapa 指熏与烧热。巴利
751. Dvayaṃ aggiādīhi tatte. Tapa dhūpa santāpe.
二重:即当以侍奉等方式来到国王等跟前时。Cara 有行往义,故有 upacarito(被侍行)。Āsa 有安坐义,故有 upāsito(被侍奉)。巴利
Dvayaṃ rājādīnaṃ santike bhajanādivasena upagate. Cara gatyattho, upacarito. Āsa upavesane, upāsito.
Addhaṃ 指堕落。Bhasa 有下落义,加后缀 to。Gaḷa 有倾注义,故 gaḷitaṃ 为已倾注。Pada 有行往义,故 pannaṃ 为已行往。Cu 指死没,或行往。Dhaṃsu 指坠落,亦表趣向。Kanna 亦同,表趣向与枯竭。巴利
Addhaṃ cute. Bhasa adhopatane, to. Gaḷa secane, gaḷitaṃ. Pada gamane, pannaṃ. Cu cavane, cu gamane vā. Dhaṃsu avasaṃsane, gatiyañca. Kannampi, kanna gatisosanesu.
752 词根“tuṭṭha”等用于喜极与欢悦,“pī”用于滋养与满足,“muda”用于笑,“hasa”用于欢喜,或“hasa”用于别义,“mada”用于笑,如“matto”(醉),“tusa”用于喜。巴利
752.Tuṭṭhantaṃ pamudite, pī tappanakantīsu. Muda hāse. Hasa haṃsane, hasa alike vā. Mada hāse, matto. Tusa pītiyaṃ.
有四词根表“割断”义:“kanta”意为割断;“chidi”意为分成两半;“lū”意为割断,加后缀“ṇa”或“yu”;“dā”意为收割,加后缀“tu”,或“dā”意为砍碎;亦有“chāta”;“cho”意为割断,词形变为“ossākāra”。巴利
Catukkaṃ chinne. Kanta chedane. Chidi dvidhākaraṇe. Lū chedane, ṇo, yu vā. Dā lavane, tu, dā avakhaṇḍane vā. Chātampi. Cho chedane, ossākāro.
有三词根表“称赞”义:“saṭha”意为赞叹,加后缀“ta”;“vaṇṇa”用于颜色、行为、扩展、功德等描述;“thu”意为称扬;“īḍita”与“paṇita”也是如此,“īḍa”意为赞叹;“paṇa”意为交易,也用于赞叹义,故有“paṇita”。巴利
Tikaṃ pasatthe. Saṭha thutiyaṃ, to. Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Thu abhitthave. Īḍito, paṇitopi, īḍa thutimhi. Paṇa byavahāre, thutimhi ca, paṇito.
753 第753条。有五词表“湿”义。tima,表湿润状态,亦表黏着;加前缀pa、ka、ma等及后缀nta。alla,表湿润,加后缀la,成allaṃ。adda,表行走、乞求;前加ā,或表砍碎,加后缀da,成addaṃ。kilida,表湿润状态,词形变为inna等。unda,表湿润,成inna或unna,亦作sādda。与adda相关联的addaṃ,与之共存的是sādda。巴利
753. Pañcakaṃ alle, tima addabhāve niccalepi, pakkamādīhi nto. Alla kledane, lo, allaṃ. Adda gatimhi, yācane ca, āpubbo dā avakhaṇḍane vā, do, addaṃ. Kilida addabhāve, innādeso. Unda kledane, inno, unno vā, sāddampi. Addaguṇayuttaṃ addaṃ, tena saha vattate sāddaṃ.
有四词表“寻求”义。magga,意为寻找,属curādi类。esa,意为行走,属bhūvādi类。gavesa,意为寻求,属curādi类。巴利
Catukkaṃ gavesite. Magga anvesane, curādi. Esa gatiyaṃ, bhūvādi. Gavesa maggane, curādi.
有二词表“获得”义。labha,意为得到。前加pa的āpa,意为遍满,加后缀ta,属bhujādi类,成ālopa;亦成patta。bhāvita、āsādita、vibhūta也是如此。巴利
Dvayaṃ laddhe. Labha pattiyaṃ. Papubbo āpa byāpane, to, bhujādi, ālopo, pattaṃ. Bhāvitaṃ, āsāditaṃ, vibhūtañca.
754 第754条。表“护持”义。“rakkha”意为保护。“gupa”意为守护,属“bhujādi”类。“tā”意为保护,作“tātaṃ”。在“āyāgame”处作“gopāyita”。“ava”意为保护,作“avitaṃ”。巴利
754.Pālitantaṃ rakkhanīye, rakkha pālane. Gupa gopane, bhujādi. Tā pālane, tātaṃ. Āyāgame gopāyitaṃ. Ava rakkhaṇe, avitaṃ.
表“舍弃”义的四词。“saja”意为释放。“caja”意为舍离。“hā”意为舍弃,作“hīna”,词根元音变长等。“ujha”意为舍弃,作“samujjhitaṃ”。“dhūta”亦同,“dhū”意为摇动。巴利
Catukkaṃ catte. Saja vissagge. Caja hāniyaṃ. Hā cāge, ino, dīghādi, hīno. Ujha ussagge, samujjhitaṃ. Dhūtampi, dhū kampane.
755 第755条。表“说”义的诗颂用词。“bhāsa”意为言语表达。“lapa”意为言语表达。“vaca”意为说,作“vutta”。前缀“abhi”加“dhā”—“持”,加后缀“ta”而成“abhihita”;或者“hi”意为行走,前加“abhi”而成。“khyā”意为讲说。“jappa”意为言语表达。“īra”意为投掷、行走、言语、摇动,作“udīrita”。“katha”意为语句组合。“gada”意为言语表达。“bhaṇa”意为说。“vada”意为言语表达,加后缀“ta”作“udita”。巴利
755. Pajjaṃ bhāsite. Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ. Lapa byattiyaṃ vācāyaṃ, vaca bhāsane, vuttaṃ. Abhipubbo dhā dhāraṇe, to, dhātissa hi, hi gamane vā, abhihitaṃ. Khyā kathane. Jappa byattiyaṃ vācāyaṃ. Īra khepagativacanakampanesu, udīritaṃ. Katha vākyapabandhe. Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ. Bhaṇa bhaṇane. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, to, vassu, uditaṃ.
756 第756条。四词在“轻慢”义中。ñā意为了知。gaṇa意为计数。bhū意为存在。māna意为恭敬,或mana意为知。这些词根前加ava或pari,即表被轻慢。被置于低位而了知、被计数、被思量,故为avaññita、avagaṇita、avamānita。被轻慢、遭受轻慢,故为paribhūta。巴利
756. Catukkaṃ avamānite. Ñā avabodhane. Gaṇa saṅkhyāne. Bhū sattāyaṃ. Māna pūjāyaṃ, mana ñāṇe vā, avaparipubbā ete paribhūte. Heṭṭhā katvā ñāyati, gaṇīyati, maññatīti avaññito, avagaṇito, avamānito ca. Paribhavīyati avamānaṃ karīyatīti paribhūto.
四词在“饥饿”义中。ghasa意为吃,加词缀后成为jighacchita,即生起饥饿者。khuda意为渴求。chāda意为食。bhuja意为保护、吞咽,加词缀后成为bubhukkhita,即生起食欲者。巴利
Catukkaṃ chāte. Ghasa adane, cho, dvittaṃ. Jighacchā sañjātā yassa jighacchito. Khuda pipāsāyaṃ. Chāda bhakkhane. Bhuja pālanajjhohāresu, kho, dvittādi, bubhukkhā sañjātā yassa bubhukkhito.
757 第757条。六词在“知”义中。budha意为了知、通达。pada意为行走,加后缀ta后变为paṭipanna。vida意为知。gati意为了知之义。avagata亦是如此。mana意为知,加后缀ta后成为mata。巴利
757. Chakkaṃ ñāte. Budha ñā avagamane. Pada gamane, to, tassa anno, paṭipannaṃ. Vida ñāṇe. Gati bujhattho. Avagataṃ. Mana ñāṇe, to, mataṃ.
“addhaṃ”表“半”义,用于“吞咽”之例。词根“gala”意为吃,形成“gilita”。词根“khāda”意为食。词根“bhuja”意为保护、吞咽。词根“bhakkha”意为吃。前缀“adhi”和“ava”加于词根“hara”(意为持)之前,并加后缀“ta”,词形变为“ajjhohaṭa”。词根“asa”意为吃,形成“asita”。“jappita”与“gasita”亦然,词根“jappa”意为吃。词根“gasa”意为吃。巴利
Addhaṃ gilite. Gala adane, assi, gilito. Khāda bhakkhane. Bhuja pālanajjhohāresu. Bhakkha adane. Adhiavapubbo hara haraṇe, to, tassa ṭo, ralopo, ajjhohaṭo. Asa bhakkhane, asito. Jappito, gasitopi, jappa adane. Gasa adane.
1 2 3 4