3. 多义品注释
3. Anekatthavaggavaṇṇanā
3. 共通品解释 · 526 段
777现在,继杂集品之后,我将从偈颂、半偈、句这三个方面,依次宣说具有多义、不同含义的samaya等词。在此多义品中,bhūta等词之所以重复出现,是为了区分阴性、阳性、中性等性别的特殊意义。
777. Idāni saṃkiṇṇavaggato anantaraṃ gāthāto, gāthāya addhato, pādato cāti imehi tīhi pakārehi anekatthe nānatthe samayādike sadde kamā kamato pavakkhāmi. Ettha anekatthavagge ekassa bhūtasaddādikassa yā punaruttatā, sā thīpunnapuṃsakasaṅkhātaliṅgavisesatthaṃ katā.
778表示集合等意义的samaya一词有众多用法,此处以“samaya”的单数形式统摄其类别。其中,在“缘于时与会”等句中,指和合,即诸缘的聚合。在“大林中的大集会,诸天神众齐聚”等句中,指聚集。在“跋达离,你尚未通达时机”等句中,指原因。在“唯有一刹那与一机会”等句中,指刹那、机会。在“现观之义”等句中,指通达。在“一时,世尊”等句中,指时间。在“通过完全断除正慢”等句中,指断除。在“贤者因义而现观”等句中,指获得。在“持时机论者的廷杜卡铁树皮衣”等句中,指邪见。
778. Samavāyatthādivācake bahavo samayasadde jātiyā saṅgayha ‘‘samayo’’ti ekavacananiddeso kato. Tatra ‘‘kālañca samayañca upādāyā’’tyādīsu samavāye paccayasāmaggiyaṃ. ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā’’tyādīsu samūhe. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho’’tyādīsu kāraṇe. ‘‘Ekoyeva ca kho khaṇo ca samayo cā’’tyādīsu khaṇe okāse. ‘‘Abhisamayattho’’tyādīsu paṭivedhe. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā’’tyādīsu kāle. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tyādīsu pahāne. ‘‘Atthābhisamayā dhīro’’tyādīsu lābhe . ‘‘Samayappavādake tindukācire’’tyādīsu diṭṭhiyaṃ.
其中,由于是俱生原因,它正确地集合、会合,故为samaya,即和合。诸部分平等地、或共同地运行、转起、安住,故为samaya,即聚集,正如“集起”一词,正是诸部分共住的状态。其余诸缘会合时,果从此中生起、转起,故为samaya,即原因,正如“集起”一词。道与梵行于此刹那,在承载它的补特伽罗中正确地会合、聚集,故为samaya,即刹那。应以智慧正确地、面对面地到达、了知,故为abhisamaya,即诸法的无颠倒自性。以面对面的方式正确地到达、了知、觉悟,故为abhisamaya,即对诸法无颠倒自性的觉悟。有情于此时间集合,或以此时间与俱生法等结合、或与生起等结合,或自性法于此时间集合,故为samaya,即时间。因为时间仅是法的转起,虽非真实存在,却被假立为法转起之所依,如同工具,唯以假想成就的形态而施设。通往寂灭的途径,或正确地断除,故为samaya,即断除。集合、会合、合拢,故为samaya,即获得。它结合、联系,在其所缘中转起,或由于执取牢固,相应法依此邪见而转起,有情依此邪见而生起,故为samaya,即邪见。
Tattha sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho, yathā – samudāyoti avayavasahāvatthānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, kāraṇaṃ, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Sametisamāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo avagantabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Sameti ettha, etena vā saṅgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo, dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ viya, karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho, sameti sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā sampayuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ sopasaggo, anupasaggo ca samayasaddo samavāyādyatthavācako hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sabbatra udāharaṇaṃ taṃtadatthānurūpanibbacanādayo daṭṭhabbā.
779形态,指长短等;色,指色处;种姓,指刹帝利等家族;皮,指外皮;量,指界限;字,指阿等字母;声誉,指随从与名声;德,指戒等功德,也指黄金等色泽。
779.Saṇṭhānaṃ dīgharassādi. Rūpaṃ rūpāyatanaṃ, jāti khattiyādikulaṃ. Chavi bahicammaṃ, pamāṇaṃ mariyādo. Akkharaṃ akārādi , yaso parivāro, kitti ca. Guṇo sīlādi, tapaniyepi vaṇṇo.
780巴帝摩卡:依比丘与比丘尼而有两种巴帝摩卡。在诵出时,指“僧团应行伍波萨他”;在安立中,指“伍波萨他名为龙王”。又说为禁食。八支,指“离杀生”等。伍波萨他日,用于“今日十五日伍波萨他”等语句中。
780.Pātimokkhassa bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena duvidhassa pātimokkhassa uddese ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti . Paṇṇattiyaṃ ‘‘uposatho nāma nāgarājā’’ti . Upavāso vutto. Aṭṭhaṅgo ‘‘pāṇātipātā veramaṇi’’ādi. Uposathadinaṃ ‘‘ajjuposatho pannaraso’’tyādīsu .
781-782轮有多种含义:轮辐,指一对车轮;轮相,指轮宝之相。在“我所转动的轮”等句中,指法轮。胸轮,又名刀轮,用于“轮在头顶旋转”句中。在“四轮、九门”等句中,指威仪轮。在“诸比丘,有此四轮,具足它们的天与人能令四轮转动”等句中,指成就轮。在“他继承父亲所转动的轮”等句中,指轮宝。圆轮,用于“火轮”等句以及“雷电轮”句中。力量,指体力。陶匠,指制陶者,其工具为陶轮。在命令式中,说“他令众生之轮转动”。在武器中,指轮形武器。施,指所施之物。堆,指蕴。赞佛偈,也是偈颂。
781-782.Rathaṅgaṃ cakkadvayaṃ. Lakkhaṇaṃ cakkalakkhaṇaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’ntyādīsu dhammacakke. Uracakkaṃ nāma khuracakkaṃ ‘‘cakkaṃ bhamati matthake’’ti . ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’ntyādīsu iriyāpathacakke. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tyādīsu sampatticakke. ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuvattetī’’tyādīsu cakkaratane. Maṇḍalaṃ ‘‘alātacakka’’ntyādīsu ‘‘asanivicakka’’nti ca. Balaṃ thāmo. Kulālo kumbhakāro, tassa bhaṇḍe kulālacakkanti. Āṇāyaṃ ‘‘cakkaṃ vattayati pāṇīna’’nti . Āyudhe cakkākāre āyudhe. Dānaṃ deyyadhammo. Rāsi khandho. Saddhagāthāpi gāthāyeva.
杖、暴风雨等,或以六句、三句来分;
而“偈颂”一词,如别处所说,同样是标明韵律的名称。
紧随其后宣说此另一分,乃依通名而言;
以偈颂等相标示,然于牟尼尊之语中,如是而说。
‘‘Daṇḍakā caṇḍavuṭṭhyādi, pādehi chahi tīhi tu; Gāthāti ca paratthevaṃ, chandosaññā pakāsitā. Anantaroditaṃ cañña-metaṃ sāmaññanāmato; Gāthāicceva niddiṭṭhaṃ, munindavacane panā’’ti hi vuttaṃ.
“何为你的誓愿?何为你的梵行?
这是什么善行所带来的果报?
神通、光辉、力与精进之生起,
龙象啊,此即你广大的天宫。
我与我的妻子,在人世间,
我俩皆具信心,同为施主;
那时我的家如涌泉,
沙门与婆罗门皆得满足。
此即我之誓愿,此即我之梵行;
彼善修者,此其果报。
具足神通、光辉、力量与精进。
智者啊,这也是我的广大天宫。”
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhijutibalaviriyūpapatti, Idañca te nāga mahāvimānaṃ. Ahañca bhariyā ca manussaloke, Saddhā ubho dānapatī ahumha; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhijutibalaviriyūpapatti, Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti
这部《维土拉贤者本生》所讲述的,正是布施。
Imasmiṃ vidhurapaṇḍitajātake dānasmiṃ āgato.
“五髻,那样的梵行并非为了厌离,并非为了离欲,而仅仅是为了投生梵天界。”——此出自《大典尊经》中说四梵住之处。“此梵行成就、繁荣、广布、众人共知、遍满各处,乃至在人间被善加宣说。”——此出自《清净经》中总摄三学的完整教法。“他人将成为非梵行者,而我们在此将成为梵行者。”——此出自《削减经》中说远离淫欲之处。
‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte appamaññāsu. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussesu suppakāsita’’nti pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahe sakalasmiṃ sāsane. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti imasmiṃ sallekhasutte methunā viratiyaṃ.
“为何你的手能施予所欲,为何你的手流淌甜蜜;
你以何等梵行,令福德于手中成就。
因此,那只手是随愿施与之手;因此,那只手是流溢蜜味之手;
以此梵行,功德于我掌中成就。”
‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo; Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati. Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo; Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti . –
这是关于《盎古罗饿鬼事》中的服务奉事。
Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvacce.
“我们也不逾越妻子,
妻子们也不逾越我们;
我们于妻子之外,修梵行。
因此,我们的幼者并不会死去。”
‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma, Amhe ca bhariyā nātikkamanti; Aññatra tā brahmacariyaṃ carāma, Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti . –
在《大护法本生》中,讲的是对自己的妻子知足。
Mahādhammapālajātake sadāratuṭṭhiyaṃ.
“诸比丘,如是,那名为鹧鸪的梵行曾存在。”此《鹧鸪本生》所说,是关于五戒。
‘‘Evaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ tittirajātake pañcasīle.
然而,五髻,此梵行唯趣向厌离、离欲……(中略)……此即是圣八支道——这是《大典尊经》中关于圣道的开示。
‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti mahāgovindasutteyeva ariyamagge.
“以低劣的梵行,生于刹帝利族;
以中等的梵行生于天界,以殊胜的梵行而得清净。”
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti . –
《尼米本生》中,述及以调伏自身而行的八关斋戒。
Nimijātake attadamanavasena kate aṭṭhaṅguposathe.
“舍利弗,我确然了知:我曾行持具足四支的梵行,成为苦行者。”在《身毛竖立经》中,此即名为坚毅的精进。
‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritvā tapassi sudaṃ homī’’ti lomahaṃsasutte dhitisaṅkhāte vīriye.
784自性,即不颠倒义;教法,指应当学习的律、阿毗达摩及经;理趣,即合理,或具足行道、道等。所知,依行、变异、相、涅槃、施设而有五种所知。无有情性,即没有有情的自性。于罪中,如“巴拉基格法”;于“依法呵责”等语句中,指原因。以“等”字,还包括适时知者、譬喻、无害等义,他们亦是法。
784.Sabhāvo aviparītattho. Pariyatti pariyāpuṇitabbā vinayābhidhammasuttantā. Ñāyo yutti, sappaṭipadā vā maggādayo. Ñeyye saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattivasena pañcavidhe ñeyye. Nissattatā sattasabhāvassa abhāvatā. Āpattiyaṃ ‘‘pārājikaṃ dhamma’’nti. ‘‘Saha dhammena niggayhā’’tyādīsu kāraṇe. Ādinā samayaññūpamāhiṃsādīsupi dhammo.
785用途,即果。在声所诠中,指声义。在增长中,指增长。在事物中,指物质。在毁坏中,指灭。在西山,指日落山。在回转、境、生起、自性等中,亦是此义。
785.Payojanaṃ phalaṃ. Saddābhidheyye saddatthe. Vuḍḍhiyaṃ vaḍḍhane. Vatthumhi dabbe. Nāse vināse. Pacchimapabbate atthagirimhi. Nivattivisayuppattisabhāvādīsupi.
786多数性,即众多性。无混杂,即不混合。在分离中,指别离。在坚固义中,指坚固词之义。在无过量中,指无过量之状态。在无余中,即一切,此唯作词通三性。
786.Yebhuyyatā bāhulyatā. Abyāmissaṃ asammissaṃ. Visaṃyoge vippayoge. Daḷhatthe daḷhasaddassa atthe. Anatireke atirekābhāve. Anavasesamhi sabbasmiṃ, taṃ kevalavacanaṃ tīsu liṅgesu.
787“Paṭalaṃ”:用于“diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā”(披着双层桑喀帝)等句中。“Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī”(生命的各个年龄阶段依次消逝)中,指集合。“Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā”(百倍的布施应被期许)中,指利益。在 kāmaguṇa 一词中,则作“束缚”解。在非主要义中,指修饰语。弓弦。
787. Paṭalaṃ ‘‘diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu . ‘‘Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti rāsimhi. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti ānisaṃse. Bandhanaṃ kāmaguṇaṃ. Appadhāne visesane. Jiyāya dhanuno.
788-789“Rukkhādo”指以树等为食者。“Vijjamāne”指存在的功德。“Arahante”用于“yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapaciniṃ pacī”(那已存在的食时者,烹煮了收集一切存在者)一句中。“Khandhapañcake”用于“bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassathā”(舍利弗,你们观察这已存在的)一句中。“Satte”指有情。“Mahābhūte”指地等大种。“Amanusso”指天、罗刹等非人。当不具有“存在”之义时,“rukkhādo”不构成阴性词;而当它具备“存在”义,或表示过去等时,则通于三性。“Patte”指已到达者。“Same”指相等、同等之义。
788-789.Rukkhādo dumādimhi. Vijjamāne bhūtaguṇe. Arahante ‘‘yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapaciniṃ pacī’’ti . Khandhapañcake ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassathā’’ti . Satte pāṇimhi. Mahābhūte pathavādike. Amanusso devarakkhasādi. Vijjamānatthavajjite rukkhādo nāriyaṃ na bhavati, vijjamānatthe, pana atītādīsu ca vāccaliṅgo. Patte sampatte. Same tulyatthe.
790“Sajjane”意指善士。
790.Sajjane sappurise.
791“Padapūraṇe”用作添衬之词,如“suttanta vanantā”(经、林)等句中。“Dehāvayave”表示身体的部分,如“antaṃ antaguṇa”(末端、内脏)等句中;也有说法认为指身体及其部分。“Koṭṭhāse”表示一部分,如“ayameko anto”(这是一部分)等句中。“Lāmakaṃ”指低劣的。
791. Padapūraṇe ‘‘suttanta vanantā’’tyādīsu. Dehāvayave ‘‘antaṃ antaguṇa’’ntyādīsu . Deho ca avayavo cāti eke. Koṭṭhāse ‘‘ayameko anto’’tyādīsu . Lāmakaṃ nihīnakaṃ.
792“Nikāyo”指与法同行者的团体。“Sandhi”指结生。“Sāmaññe”指于共通性中持有差别。“Pasūti”指从母胎出生,“kulaṃ”指刹帝利等家族。“Bhavo”指存在的行为。“Visesyo”指所依,据此,在已作出区别的“sabala”等词中,未作区别的“dhī”音得以使用。“Sumanāyaṃ”指茉莉花。“Saṅkhatalakkhaṇe”指有为法的相。
792.Nikāyo sadhammīnaṃ gaṇo. Sandhi paṭisandhi. Sāmaññe visesādhāre. Pasūti mātukucchito nikkhamanaṃ, kulaṃ khattiyādikulaṃ. Bhavo bhavanakriyā. Visesyo upādhi, yassa vasena bhinnesu sabalādīsu abhinnā dhīsaddā vattante. Sumanāyaṃ mālatiyaṃ. Saṅkhatalakkhaṇe saṅkhatadhammānaṃ lakkhaṇe.
793“Bhavabhedo”指欲有等。“Patiṭṭhāyaṃ”指依止处。“Niṭṭhā”指完成。“Ajjhāsayo”指意向。“Buddhi”指智。“Vāsaṭṭhānaṃ”指住处。“Visarattaṃ”指散乱性。另有一处异读作“visadatthe”,此时应知“sada”词根具有散乱的意义。
793.Bhavabhedo kāmabhavādi. Patiṭṭhāyaṃ nissaye. Niṭṭhā nipphatti. Ajjhāsayo adhippāyo. Buddhi ñāṇaṃ. Vāsaṭṭhānaṃ vasanaṭṭhānaṃ. Visarattaṃ visaraṇabhāvo. ‘‘Visadatthe’’tipi pāṭho, tadā sadadhātussa visaraṇatthatā daṭṭhabbā.
794“Phale”指入流者等果。“Aniccādianupassanā”名为观(无常等随观)。“Magge”指入流道等。
794.Phale sotāpattādike. Aniccādianupassanā vipassanā nāma. Magge sotāpattimaggādike.
795“Kammāruddhanaṃ”指铁匠的炉灶,即铁匠所用的火炉。“Aṅgārakapallaṃ”指炭火盆。“Dīpikā”指以蜂蜡等制成的灯具。“Suvaṇṇakāramūsā”指陶制的坩埚,为一种容器变体。此外,在风的势力中,“ukkā”一词亦指所谓“devadudrabhī”。
795.Kammāruddhanaṃ kammārānaṃ uddhanaṃ, kammārānaṃ yathā ukkāti. Aṅgārakapallaṃ aṅgārānaṃ bhājanaṃ. Dīpikā nāma madhucchiṭṭhādimayā padīpakiccakārikā. Suvaṇṇakāramūsā mattikamayā ekā bhājanavikati. Vāyuno vege ca ukkāsaddo, yo ‘‘devadudrabhī’’ti vutto.
796“Kesohāraṇaṃ”意为剃发。“Jīvitavutti”意为谋生。“Vapanaṃ”意为播种。“Vāpasamakaraṇaṃ”意为平整已播的种子。“Pavuttabhāvo”意为从束缚中解脱。
796.Kesohāraṇaṃ kesānaṃ lavanaṃ. Jīvitavutti jīvitassa vattanaṃ. Vapanaṃ bījassa vapanaṃ. Vāpasamakaraṇaṃ vapitassa bījassa samakaraṇaṃ. Pavuttabhāvo bandhanā mutti.
797-798“Suto”意为著名的、显著的。“Avadhārite”意为确定的。“Upacite”意为积聚的。“Anuyogo”意为询问。“Kilinne”意为湿润的。“Sotaviññeyyaṃ”意为声处。“Satthaṃ”意为声明等学问,或一种名为“suta”的特殊学问。在这两种含义中,“suta”为中性。在儿子义中,“suto”为阳性;在国王义中,亦为“suto”。
797-798.Suto vissute pākaṭe. Avadhārite upalakkhite. Upacite rāsīkate. Anuyogo pucchā. Kilinne tinte. Sotaviññeyyaṃ saddāyatanaṃ. Satthaṃ saddasatthādi, sutanāmako vā eko satthaviseso. Etesu dvīsu atthesu sutaṃ napuṃsakaṃ. Putte suto pulliṅgo, rājinipi suto.
799Yuge:指四劫等。Leso:指推论智的所缘。Paññattiyaṃ:用于“kappatthero”(劫长老)。Paramāyumhi:用于“kappaṃ saggamhi modatī”(在天上享乐一劫)。在其他劫等义中为阳性,在相似义中则为三性通用。Samaṇavohāro:指依律而得的沙门称呼。Kappabindu:指衣上所作的点。Samantatte:指周遍性。Antarakappo:指大劫的八十分之一,以“ādi”一词摄无量大劫。Takke:指思惟。Vidhi:指方法。
799.Yuge katādicatukke. Leso anumānañāṇavisayo. Paññattiyaṃ ‘‘kappatthero’’ti. Paramāyumhi ‘‘kappaṃ saggamhi modatī’’ti. Aññatra kappādīsu pulliṅge. Sadise pana tīsu liṅgesu. Samaṇavohāro vinayāgato samaṇānaṃ vohāro. Kappabindu cīvare katabindu. Samantatte samantabhāve. Antarakappo mahākappassa asītimo bhāgo. Ādisaddena asaṅkhyeyyamahākappe saṅgaṇhāti. Takke vitakke. Vidhi vidhānaṃ.
800Virati:指三离。Sapatho:指咒骂。Tacche:指真实。Ariyasaccamhi:指苦圣谛等。Diṭṭhi:指邪见。
800.Virati viratittayaṃ. Sapatho akkoso. Tacche tathabhāve. Ariyasaccamhi dukkhasaccādike. Diṭṭhi micchādiṭṭhi.
801Sañjātideso:指出生地,如“kambojo assāyatanaṃ”(甘蒲阇是马之产地)。Vāsaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ:指居住地,如“devānaṃ devāyatanaṃ”(诸天神之处所)。Ākaro:指矿藏,即金、银等产生之处。Samosaraṇaṭṭhānaṃ:指集会处,即众人聚集之处。Padapūraṇe:用于填充音节,如“kammāyatanaṃ, sippāyatanaṃ”(业处、工巧处)等。
801.Sañjātideso ‘‘kambojo assāyatana’’nti. Vāsaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘devānaṃ devāyatana’’nti. Ākaroti yattha suvaṇṇarajatādayo uppajjanti. Samosaraṇaṭṭhānaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhānaṃ. Padapūraṇe ‘‘kammāyatanaṃ, sippāyatana’’nti.
802Vatthaṃ(布),即指衣服。Añño(其他),指不属于自己之物。Odhi(界限),即范围、边际。Bhedo(差别),即种种不同。Manasipi cittepi,指‘意’与‘心’两者。
802.Vatthaṃ ambaraṃ. Añño yo sako na hoti. Odhi mariyādo. Bhedo viseso. Manasipi cittepi.
803在异熟中,指对于可悦异熟善巧通达者。在“无过失”等词语中,其次第所示的语法性随所修饰的词而定。
803.Vipāke iṭṭhavipāke kusalo. Anavajjādīsu vāccaliṅgiko.
804Dravo(浆液),指蜜、糖汁等。也指甜、酸等六味中的液状物。Pārado(水银),即汞。Siṅgārādo(艳情等),指九种戏剧情趣。就色、血、肉、脂、骨、髓、脑而言,有这七种身体元素及其细分。在功能上,指触觉等诸法的撞击摩擦等作用。Sampatti(成就),也同样是指这些法本身的状态。
804.Dravo madhvādi. Madhurādīsu chasu rasesu. Pārado sūto. Siṅgārādo nava nāṭyarase. Rasarattamaṃsamedaṭṭhisukkaṭṭhimiñjavasena satta dhātavo, tabbhede. Kicce phassādidhammānaṃ saṅghaṭṭanādikicce. Sampatti tesaṃyeva.
805“菩提”一词,在指两种智(道智与果智)时,为阴性;用作菩提王子等人名时,为阳性。指称菩提树(菩提树)时,可为阳性或阴性。
805.Bodhisaddo ñāṇadvaye nāriyaṃ, bodhirājakumārādipaññattiyaṃ pume. Assattharukkhe pumitthiyaṃ.
806Yena kattubhūtena yo kammabhūto niccasevito——当说“施事者恒常亲近某个业处”时,此处亦指作为业的对象。Visayo(境)即不异有性(决定不移的状态)。Janapade(于国土)指俱卢等。Gocare(行境)指以彼为主的习性。
806.Yena kattubhūtena yo kammabhūto niccasevito, tatthāpi kammabhūte. Visayo anaññathābhāvo. Janapade kuruādike. Gocare tabbahulācāre.
807Sattā(存在)一词,指存有之状态。
807.Sattāyaṃ vijjamānatāyaṃ.
808在“亲属”义中,此词为阳性。在“自己”义中,则为中性。在“财富”义中,为阳性或中性,而非阴性。在“狗”义中,据说为阳性。在“属于自己的”义中,此词具足三性。
808. Bandhave so pume. Attani saṃ napuṃsake. Dhanasmiṃ so saṃ anitthiyaṃ. Sunakhe sā pume vutto. Attaniye so tiliṅgiko.
809“Chavisampattiyaṃ”(于皮肤之成就)即“chaviyā sampattiyaṃ”(于皮肤之良好状态)。
809.Chavisampattiyaṃ chaviyā sampattiyaṃ.
810“Jāmātā”(女婿)即“dhītusāmiko”(女儿的丈夫)。“Mandappiye appapiye”(于少可爱、不可爱中),“varaṃ”为不变化词。
810.Jāmātā dhītusāmiko. Mandappiye appapiye varaṃ abyayaṃ.
811Makule(于花蕾中)指未绽放的状态。Nettiṃsādipidhāne(于刀剑等鞘中)指刀剑等藏纳之处。
811.Makule avikāsasampatte. Nettiṃsādipidhāne khaggādīnaṃ gehe.
812Pitāmaho(祖父)即指梵天神。Pitūsu(于父亲们中)指于父母中。Tathā pakkhantare(同理,在其他教派中)。Tapasi(于苦行中)指于戒中。
812.Pitāmaho brahmā. Pitūsu mātāpitūsu. Tathā pakkhantare. Tapasi sīle.
813-814胸带:胸部的绑缚。前臂:肘关节以下的部分。腋下之带:下衣的牢固系缚。以及于腰带等,kacchā 一词用于四种意义。Kaccha 指蔓藤等。Kaccha 指臂根处,即腋毛已生长之处,如说“从腋窝流出汗来”。Anūpa 指多水之地。
813-814.Majjhabandhe urobandhane. Pakoṭṭho kapparassādhobhāgo. Kacchabandhanaṃ adhombarassa daḷhabandhanaṃ. Mekhalāyañcāti kacchā catūsvatthesu. Kaccho latādīsu. Kaccho bāhumūlamhi parūḷhakacchanakhalome, ‘‘kacchehi sedā muñcantī’’ti. Anūpo bahūdakadeso.
815Mānaṃ:以秤、容器、指宽等来量度。Pamātari:实施量度者。
815.Mānaṃ tulāpatthaṅgulīhi. Pamātari pamāṇassa kattari.
816Dabba:财富。自身:五蕴的集合。命:命根。在财富等四者中,satta 指有情。Sattā 指存在于存在性中。Satta 指人。Satta 一词,在执著、黏着的意义上为三性。
816.Dabbaṃ dhanaṃ. Attabhāvo pañcakkhandhasamūho. Pāṇo jīvitindriyaṃ. Dabbādīsu catūsu sattaṃ. Sattāyaṃ vijjamānatāyaṃ sattā. Jane satto. So sattasaddo, āsatte laggite tiliṅgiko.
817痰等属于三体液。味、血等如前已说。光明等属于色界。眼等属于所缘界。
817.Semhādo tidose. Rasarattādi pubbevutto. Pabhādike rūpadhātumhi. Cakkhādike visayadhātumhi.
818大臣等七种根本已说。七种属格形态,即七、银、黑暗这三种性质的属格形态。从ṇa缘等开始,在处于第一变位的“做”等词根中。
818. Amaccādikā satta pakatiyo vuttā. Sattādisāmyavatthā sattarajatamabhūtānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ sāmyavatthā. Paccayā ṇapaccayādito paṭhame paṭhamasaṇṭhite karotyādidhātumhi.
819救护即保护。在基处、场所中。足印即脚站立之处。
819.Parittāṇaṃ rakkhaṇaṃ. Vatthumhi okāse. Tallañchanaṃ pādassa ṭhānaṃ.
820铜锤,即铜制的锤。铙钹等,指公认的铙钹、青铜铙钹等。坚硬,即粗涩。
820.Lohamuggare lohamaye muggare. Tāḷādike sammatāḷakaṃsatāḷādike. Kaṭhine kakkhaḷe.
821蝇,指绿头蝇等。其种类有:毒蝇、蜜蜂及黄褐色蝇。于“蜜、微小、少量”等四种意义中,适用于三性。卑劣即低贱。孤苦者即独行者。
821.Makkhikā nīlamakkhikādikā. Tāsaṃ bhedā savisā madhukatā piṅgalamakkhikā. Madhumhi khuddaṃ appakādīsu catūsvatthesu vattamānaṃ tīsu liṅgesu. Adhamo nihīno. Kapaṇo ekacārī.
822于酪浆等乳制品之殊胜者中。死相,即告知死亡之征相。于“不净、净”等四种意义中,为ariṭṭha一词。漏,指酒之殊胜种类。泡沫树即“baḍī-yौ-kho”。
822.Takke gorasavisese. Maraṇaliṅge maraṇañāpakalakkhaṇe. Asubhe, subhe cāti catūsvatthesu ariṭṭhaṃ. Āsavo majjaviseso. Pheṇiladdumo ‘‘baḍī-yौ-kho’’.
823为房舍作木制绑缚之用者,名为基座。作为两翼及椽尖等之所依者,即基座。
823. Gehānaṃ dārubandhappayojanaṃ pīṭhikā nāma. Pakkhandadvayassa, kaṇṇikādīnañca nissayabhūtā pīṭhikā.
824于显现为朋友的形象中,纵非友亦呈友态。于力量、堆积、灾祸中,亦有人说为“力量的堆积”。
824.Mittākāre amittassāpi mittasaṇṭhāne. Bale, rāsimhi, vipattiyañca, ‘‘balassa rāsī’’tipi eke.
825于蕴,指色蕴。于有,指色有。于相,指原因。身,即身体。
825.Khandhe rūpakkhandhe. Bhave rūpabhave. Nimittamhi kāraṇe. Vapu sarīraṃ.
826于事欲与烦恼欲中:即指事欲和烦恼欲。于欲爱中:指魔罗天子。于淫欲中:指性行为。于无欲求中:指无愿望、中性的欲。于允许中:“欲”为不变词,表存在。
826.Vatthukilesakāmesūti vatthukāmakilesakāmesu. Madane māradevaputte. Rate methune. Nikāme icchārahite kāmaṃ napuṃsake. Anuññāyaṃ kāmamabyayaṃ bhave.
827在乐器面板中:指维那琴的共鸣箱面板。象的:指大象的鼻尖,即象鼻前端。
827.Vajjabhaṇḍamukhe vīṇādoṇimukhe. Mātaṅgassa hatthino karakoṭi hatthaggaṃ.
828“Rambho”意指欺诈,即欺骗。“Asaccaṃ”意指虚妄。“Ayoghanaṃ”意指用以击打之物。“Girisiṅgamhi”意指山顶。“Sīraṅge”意指犁头。“Yante”意指机关、陷阱。
828.Rambho saṭhyaṃ, ketavantyattho. Asaccaṃ musā. Ayoghanaṃ yena paharati. Girisiṅgamhi giragge. Sīraṅge phālaṅge. Yante kūṭayante.
830“Paṭivākye”意为答语,即回答。“Uttarāsaṅge”意为上衣,即穿在上面的衣服。“Uttaro”则在最优、其他、上方三种意义中被宣说。
830.Paṭivākye paṭivacane. Uttarāsaṅge uparivatthe. Seṭṭhādīsu uttaro tīsu, parasmiṃ uparismiñca īrito.
831解脱:指阿拉汉果,也指道与涅槃。
831.Vimutti arahattaphalaṃ magganibbānānipi.
832“有为”:指由因缘所造作的法。福行、非福行、不动行,称为福行等。“精勤”:指努力。身行、语行、心行,称为身行等。“造作”:即造作的行为。
832.Saṅkhate paccayābhisaṅkhate dhamme. Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāroti puññābhisaṅkhārādi. Payogo ussāho. Kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāroti kāyasaṅkhārādi. Abhisaṅkharaṇaṃ abhisaṅkharaṇakriyā.
833“在彼有中”:指与邪见俱行。
833.Tabbhāve diṭṭhisahagataṃ.
834于适宜中:即恰当的。被覆盖:指以草等遮蔽。隐秘:即空闲处。于施设中:‘channo’指比丘,唯在施设中作男性。
834.Patirūpe yutte. Chādite tiṇādīhi. Raho suññaṭṭhānaṃ. Paññattiyaṃ channo bhikkhu, paññattiyaṃyeva pume.
835佛眼:即诸佛之眼。普眼:即一切知智。法眼:即下三圣道之智。
835.Buddhacakkhu buddhānaṃ cakkhu. Samantacakkhu sabbaññutañāṇaṃ. Dhammacakkhu heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ.
836前进:即应前进者。
836.Abhikkamo abhikkamanīyo.
837同义词:指含义相同的词。类别:指区分、分别。机会:指空间、余地。
837.Vevacanaṃ abhinnattho saddo. Pakārasmiṃ bhede. Avasaro avakāso.
838彩绘业:画师们的工作。种种:指各种各类。施设中:‘citto’唯指持弓者。‘cittamāso’:指以与满月相关的citta星宿为标志的月份。星宿间:指citta星宿。阴性:指女人。
838.Cittakammaṃ cittakārānaṃ kammaṃ. Vicitte nānāvidhe. Paññattiyaṃ citto dhanudharoyeva. Cittamāso puṇṇenduyuttena cittena nakkhattena lakkhito māso. Tārantare cittanakkhatte. Thiyaṃ nāriyaṃ.
839Sāmale:青色。Sayaṃsaddassa atthe:指‘自己’一词的意义。Sārivā:近事男。
839.Sāmale nīle. Sayamatthe sayaṃsaddassa atthe. Sārivā upāsakā.
840以“Pume”等前半部分说明 guru(重)之义,以后半部分说明 garu(尊敬)之义。依据“ekadesekattamanaññaṃve”的理则,认为两者为一者与认为两者为异者,已在《同义品》中作解说。Mahante:大,多。Dujjare:难以令其腐朽,或难以做到的。
840.‘‘Pume’’tyādinā pubbaddhena gurusaddassa atthā vuttā, aparaddhena garusaddassa, ‘‘ekadesekattamanaññaṃve’’ti nyāyena dvinnampi ekattamaññamānena gāthānekatthavagge kathitā. Mahante bahutte. Dujjare jīrāpetumasakkuṇeyye, dukkare vā.
841Accite:被供养的。Khinne:疲倦的,达到疲劳的。Samite:平息的。
841.Accite pūjite. Khinne kilamathappatte. Samite upasamite.
842Visuddhidevo(清净天)、sammutidevo(施设天)、upapattidevo(化生天),这些即是 visuddhidevādi(清净天等)。Nabhaṃ:虚空。
842. Visuddhidevo, sammutidevo, upapattidevo cāti visuddhidevādi. Nabhaṃ ākāso.
在“年轻”等三种意义中,称为“青年”。
Taruṇādīsu tīsvatthesu māṇavo.
843于“初”等意义中,为“最胜”。Vare:指“最上”等三词。
843. Ādyatthādīsu aggaṃ. Vare seṭṭhe tīsu.
Paccanīko:敌人。Aññe:于其他意义。Pacchābhāge:后半部分,即“由词根、词性等诸缘”。
Paccanīko sattu. Aññe aññatthe. Pacchābhāge ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti.
844Yoni:女根,即产道。Kāmo:欲求。Sirī:慧与福德。Issaraṃ:自在、权能。Dhammo:戒等法。Uyyāmo:精进。Yaso:眷属与声誉。
844.Yoni itthīnaṃ yonimaggo. Kāmo icchā. Sirī paññā, puñño ca. Issaraṃ pabhutā. Dhammo sīlādi. Uyyāmo vīriyaṃ. Yaso parivāro, kitti ca.
845Samaṅgini:具足者、具备者。
845.Samaṅgini samannāgate.
846Ṭhiti:住立,即安住、停留的状态。
846.Ṭhiti ṭhānakriyā.
848Khandhakoṭṭhāso:蕴的部分。Aṇḍajādicatukkaṃ:卵生等四类。Passāvamaggo:女性的产道。So pulliṅgo:该词为阳性。Kūle tīre:岸边。
848.Khandhakoṭṭhāso aṇḍajādicatukkaṃ. Passāvamaggo itthīnaṃ yoni. So pulliṅgo. Kūle tīre.
849Nāgo一词,可指蛇,也可指象。
849.Nāgotunāgasaddo tu. Urage sappe, hatthini ca.
850Saṅkhyā即计算。另有人说“在其他意义上”。
850.Saṅkhyā gaṇanā. ‘‘Aññatthe’’tyeke vadanti.
851Bha(星宿)指特定的星宿。Santike(附近)指近处。Mūla(根)指贪等根本。Pābhata(本金)指原始资本。Aṃsa(部分)指身体的组成部分。Pakaṇḍa(树干)指树等的主体。
851.Bhe nakkhattavisese. Santike samīpe. Mūlamūle lobhādike. Pābhate mūladhane. Aṃso sarīrāvayavo. Pakaṇḍe rukkhādīnaṃ sarīre.
852Kamma(业)指行为。Vikopana(破坏)即毁坏。
852.Kamme kriyāyaṃ. Vikopanaṃ viddhaṃsanaṃ.
853Pacchātāpa(追悔)即懊悔。Anubandha(随行)指反复地生起。Rāga(贪)等七种。Mātaṅga(象)头顶的Kumbha(额瘤),指那两团隆起的肉。
853.Pacchātāpo vippaṭisāro. Anubandho punappunaṃ pavattanaṃ. Rāgādo sattake. Mātaṅgassa muddhani piṇḍadvaye kumbho.
854Khaggakosa(剑鞘)意指藏剑之处。Paṭicchada(覆盖)即全面遮蔽。Sārambha(喧闹)指吵杂之声。
854.Khaggakose khaggapidhāne. Paṭicchade samantato chādane. Sārambhe kolāhale.
855Kālavisesa(特定时间)指十刹那的时间。Nibyāpāraṭṭhiti(无作用而住)意为短暂停留,即比十刹那更短的停留。
855.Kālaviseso dasaccharakālo. Nibyāpāraṭṭhiti aciraṭṭhiti, aciraṭṭhitīti dasaccharatopi ūnaṭṭhiti.
Uppattibhūmi(出生地)即诞生之地。
Uppattibhūmi jātibhūmi.
856于段食等四食之中。
856.Kabaḷīkārāhārādīsu catūsu.
857Saddhā(信):不依他而生信。衣等四种之中。Ādhāra(依止):即所依。
857. Saddhāya aparappaccaye. Cīvarādīsu catūsu. Ādhāro nissayo.
天住、圣住、梵住,合称天住等。Sugatālaya(善逝住处)指比丘们的住所。
Dibbavihāro, ariyavihāro, brahmavihāro cāti dibbavihārādi. Sugatālaye bhikkhūnamāvāse.
858Samattana意为完成、结束。通过‘ca’字,也摄取了‘决定’等义。
858.Samattane niṭṭhāyaṃ. Cakārena niyamādike saṅgaṇhāti.
于执著中。于欲贪等四组。
Saṅge lagge. Kāmādo catukke.
859在蛇的颈冠与肢体上:指蛇的颈冠和身体部位。在弯曲中:即具有弯曲性。受用:指进食的行为。
859.Sappaphaṇaṅgesūti sappassa phaṇe, aṅge ca sarīre. Koṭille kuṭilatāya. Bhuñjanaṃ bhojanakriyā.
“地”之部分:如王宫广场等处;“烦恼”即杂染;“垢秽”即贪等。
Bhūmibhāge rājaṅgaṇādimhi. Kilese saṃkilese. Male rāgādike.
860“财富等慢”:指缘于财富等而生起的慢。
860.Dhanādidappeti dhanādike paṭicca uppanne dappe.
“相”即原因;“诡诈”即欺骗。
Nimitte kāraṇe. Chale saṭhye.
861此是阳性词。于胜义我中:指诸见所执取的我。于柱中:指房屋等的柱子。军队的装备:即作战时军队的准备。
861.So pulliṅgo. Paramattani diṭṭhīnaṃ gāhaladdhe attani. Thambhasmiṃ gehādīnaṃ thambhe. Balasajjanaṃ yuddhakāle balassa sajjanaṃ.
862谷仓:即储存谷物等的房舍。
862.Kusūlo dhaññādīnaṃ gehaṃ.
于阶梯的部分中:指阶梯的顶端。
Sopānaṅgamhi sopānasīse.
863在树脂中,即黏液;在顶髻中,即在头部;在象牙桩中,即插于墙壁等处的象牙形桩。
863.Niyyāse silese. Sekhare sīse. Nāgadantake bhittiādīsu pavesite nāgadantākāre daṇḍe.
顶髻,即羽毛;箭囊,即藏箭处;群,即聚集。
Sikhaṇḍo piñchaṃ. Tūṇīre usunidhimhi. Nikare samūhe.
864当头发被系缚、被结扎时。
864.Saṃyatakesesu bandhitakesesu.
贝壳:一种水生动物。额骨:额头之骨。脚踝:脚的关节处。
Kambu jalajantuviseso. Nalāṭaṭṭhi nalāṭe jātaṭṭhi. Gopphake pādagaṇṭhimhi.
865时:十五日等时间量。所应成就:指应被成就的钵。友:同伴。速力:获得。跛者:拄凳而行的跛者。
865.Kāle pañcadasīdivasaparimāṇe. Sādhye pattasādhanīye. Sakhī sahāyo. Vājo pattaṃ. Paṅguḷo pīṭhasampī.
地方:指地域、特别之处。海洋:指大海。这两个词为男性词。而sindhu一词,指河流、河中。
Dese desavisese. Aṇṇave samudde, ete pume. So sindhusaddo saritāyaṃ nadiyaṃ bhave.
866“kareṇu”一词,用于象或公象时为阳性词,用于母象时则为阴性词。
866.Kareṇusaddo gaje hatthimhi, purise pulliṅge vattati. Hatthiniyaṃ tu itthiyaṃ.
“宝石”指宝石、殊胜之宝石。“宝石穿孔”,即世间所称的“cina”。“因陀罗武器”指因陀罗的武器。
Ratane ratanavisese. Maṇivedho nāma yaṃ loke ‘‘cina’’ iti vuccati. Indaheti indāvudho.
867“末端”指尽头。“演奏”指琵琶等乐器的演奏方法。
867.Koṭiyaṃ ante. Vādittavādane vīṇādivādittavādanopāye.
“koṇo”一词,亦用于表示金刚类别等;
“koṇo”一词,用于表示石球;
若至一处者,
则如琵琶等弹奏之方便。
‘‘Koṇo vajjappabhede ca, Koṇo selaguḷe ije; Vīṇādivādanopāye, Ekadese gatassa ce’’ti. –
868“商路”指商人们从事交易行为的道路。“明智者”指明智、殊胜的明智,亦指商人聚落。
868.Vaṇippathe vāṇijānaṃ vohārakammapathe. Vede vedavisese, vāṇijepi nigamo.
于“争论”等语中,如“争论诤事”等。“依处”指的是特殊的造作者,亦是所依。于“原因”义中,如“凡以此而为诤事”等。
Vivādādo ‘‘vivādādhikaraṇa’’ ntyādīsu. Ādhāro kārakaviseso, nissayo ca. Kāraṇe ‘‘yatvādhikaraṇamena’’nti .
869在牛中。大地。言语。以这些摄取了天空、光线、金刚、月亮、水等。
869.Pasumhi goṇe. Vasudhā pathavī. Vācā vacanaṃ. Ādinā saggaraṃsivajiracandajalādayo gahitā.
在绿色中,指如鹦鹉羽毛般的颜色种类。在瓦苏迭瓦中,指黑天。
Harite sukapattasadise vaṇṇavisese. Vāsudeve kaṇhe.
870在所属中,在依止中。
870.Āyatte nissaye.
“耳饰”即耳部的装饰;“在顶髻中”指顶部。这两种含义分别属于这两个词。
Kaṇṇapūro kaṇṇālaṅkāro. Sekhare agge. Ete dvinnampi atthā.
871在闪电中,指动摇不定;在男女中,指具有女性气质的男子。
871.Vijjuyaṃ cañcalāyaṃ. Itthipurise purisitthiyaṃ.
指角时,为马。用于数目差别,如“俱胝、百俱胝”等。用于殊胜、究竟之义。
Koṇe asse. Saṅkhyāviseso ‘‘koṭipakoṭī’’tyādīsu. Ukkaṃse pariyosāne.
872火焰,即火之焰。顶端,即末端。
872.Jālā aggijālā. Aggaṃ koṭi.
“女人”一词,以及“āsīs”在蛇的毒牙义中,皆为阴性。对可爱事物的希求、愿望中,亦为阴性词。
Nārī āsīsaddo sappadāṭhāyaṃ. Iṭṭhassa vatthuno āsīsanāyaṃ patthanāyampi itthī eva.
873在融化的油中,在流散的油中。顺从之女,即随顺而行的女人。未离乳的母牛,即无围栏的母牛。
873.Vilīnatele visaraṇatele. Vasagā vasaṃ gacchantī nārī. Vañcyagāvī anavacchā sorabheyī.
在贪求中,在欲望中。在光线中,在光芒中。在执着中,在附着中。
Abhilāse icchāyaṃ. Kiraṇe raṃsimhi. Abhisaṅge laggane.
874在部分中,在份额中。在技艺中,在戏剧论典所摄的技艺中。月亮的十六分之一,也称为“分”。
874.Aṃse koṭṭhāse. Sippe nāṭakasatthāgate. Candassa soḷasame bhāge ca kalā.
875在种壳中,在贝币中;在耳饰中,在耳部装饰中。
875.Bījakose varāṭake. Kaṇṇabhūsāyaṃ kaṇṇālaṅkāre.
来世,即未来之时。威力,指杖罚的威光。于调伏中,也指未来的存在。
Āgāmikāle anāgatakāle. Pabhāvo daṇḍatejo. Saṃyamepi āyati bhave.
876在羊等之毛中,即指山羊等之毛。在地之中央,即生于两地中间的毛界中,称为毛。
876.Mesādilome eḷakādīnaṃ lome. Bhūmajjhe dvinnaṃ bhūnaṃ majjhe jātāyaṃ romadhātuyaṃ lome.
“舞女”即女舞者。“末地罗”即酒。
Naṭṭakī nāṭakitthī. Madirā surā.
877于唯作心中,即二十种唯作心中;于造作中,即造作之行中——此二义中皆称为“行”。于所应作中,“行”是阴性词。
877.Kriyacitte vīsatividhe kriyacitte. Karaṇe karaṇakriyāyaṃ, etesu dvīsu atthesu kriyaṃ. Kammani kattabbe kriyā nārī.
“媳妇”指儿子的妻子。“少女”指未破的处女。“妻”为妻子的通称。
Suṇisāyaṃ puttassa bhariyāyaṃ. Kaññāyaṃ anibbiddhāyaṃ. Jāyāyaṃ bhariyāsāmaññe.
878自在即主宰。文字之部分,即重音字之部分。
878.Issariyaṃ pabhutā. Akkharāvayave garuakkharānaṃ avayave.
佛语,即佛陀之教言。成就,即教义。经,即结集之经。睡眠,即嗜睡的习性。
Pāvacane buddhavacane. Siddhe siddhante. Tante suttamaye. Supite niddāsīle.
879王相即剑等。牛支即牛的部分。树即特定之树。相即密处。标记即特征。句即语尾变化之终。
879.Rājaliṅgaṃ khaggādi. Usabhaṅgo usabhāvayavo. Rukkhe rukkhavisese. Nimittaṃ guyhaṅgaṃ. Cihane lakkhaṇe. Pade vibhatyante.
880于商人中,即商人之业中。于游戏等中,即游戏等之中。以“等”字摄取了光辉、称赞、前往等义。
880.Vohāre vāṇijakamme. Kīḷādo kīḷādimhi. Ādinā jutithutigatyādayo saṅgahitā.
于身体中,即身为主之天神中。
Sarīre sarīrādhideve.
881于欲闻中,即想听之愿望中。于嫉妒等中,即于音声之练习中。于伤害中,亦有亲近承事。
881.Sussūsāyaṃ sotumicchāyaṃ. Issātyāse sarābhyāse. Hiṃsanepi upāsanaṃ.
在武器种类中,即兵器类别。“标桩”即一种特定的桩。
Hetibhede āvudhabhede. Saṅku khāṇuviseso.
882第八百八十二颂:‘Vīṇāguṇo’指琵琶的弦。‘Tantaṃ’指弦声。‘Mukhyaṃ’指主要的。‘Siddhantaṃ’指例证。‘Tantu’指线。
882.Vīṇāguṇo vīṇāyajiyā. Tantaṃ tantasaddo. Mukhyaṃ padhānaṃ. Siddhantaṃ udāharaṇaṃ. Tantu suttaṃ.
第八百八十二颂:‘Rathanaṅgalādīnaṃ aṅge’指车辕等的部分,即车等部件。‘Kappamhi katādike’指在劫中、所作等。
Rathanaṅgalādīnaṃ aṅge rathādyaṅge. Kappamhi katādike.
883第八百八十三颂:‘Itthipupphaṃ’指妇女的经期;‘Reṇu’指尘埃;‘Pakatije guṇe tiṇṇaṃ guṇānaṃ dutiye guṇe’指在根本质料的三德之中,为第二德。
883.Itthipupphaṃ itthīnaṃ utu. Reṇu dhūlī. Pakatije guṇe tiṇṇaṃ guṇānaṃ dutiye guṇe.
在抵押交付的语境中,指对所寄存财物的施与;在布施的语境中,指对其他之物的施与。
Nyāsappaṇe ṭhapitassa dhanassa dāne. Dānamhi tadaññassa dāne.
884第八百八十四颂:‘Guru’指师长等;‘Upāyo’指方法、原因;‘Avatāro’指进入之处;‘Pūtambu’指清净之水;‘Diṭṭhi’指异于见佛之见;‘Āgamepi titthaṃ’指在教典中,亦指渡口。
884.Guru ācariyādi. Upāyo hetu. Avatāro otaraṇaṭṭhānaṃ. Pūtambu pavittajalaṃ. Diṭṭhi buddhadassanā aññadassanaṃ. Āgamepi titthaṃ.
第八百七十七颂:‘Jotisaddo’一词,在星宿与光芒中为中性,在黄门中亦为中性;而在火中则为阳性。
Jotisaddo nakkhattaraṃsīsu paṇḍake napuṃsake. Aggimhi tu so pumā.
885第八百八十五颂:在‘Iti sandhikappe paṭhamo kaṇḍo’等语句中,指(作品的)品、章节。又,在‘机会’的含义上,‘avasaro’指机会、空间。
885. ‘‘Iti sandhikappe paṭhamo kaṇḍo’’tyādīsu vagge. Avasarepi, avasaro avakāso.
第八百七十八颂:又,在双臂向上的度量中;在极红色中;在英雄气概中。
Atha bāhudvayassa uddhaṃ māne. Sūratte sūrabhāve.
886第八百八十六颂。“Porisaṃ”指人的作为、努力。“Īhā”指精进。“Nisinnādyuggamo”指从坐等状态起身,即坐等之后起身、站立的状态。
886.Porisaṃ purisakāro. Īhā vīriyaṃ. Nisinnādyuggamo nisinnādiko uggamo ṭhānaṃ.
第八百七十九颂。所谓无依止的大地部分,是指没有树木、山岳、城镇等世间依止物,因而称为无依止的空旷大地之处。“Irīṇaṃ”指盐碱地、空旷处,据《三藏余义》所说。“Ūsare”指有盐分的盐碱地。
Anissayamahībhāge lokanissayabhūtānaṃ tarupabbatanagarādīnaṃ abhāvato anissayasaṅkhāte suññamahīkoṭṭhāse. ‘‘Irīṇaṃ ūsare suññe’’ti hi tikaṇḍaseso. Ūsare ūsavati ṭhāne.
887第八百八十七颂。在成就等义中,“ārādhanaṃ”表示令欢喜、侍奉。此处亦提到“rādhanaṃ”。据《三藏余义》:“在获得、成就义中,rādhanaṃ已被提及,亦用于令满足。”
887. Sādhanatthādīsu ārādhanaṃ. Rādhanaṃpyatra. ‘‘Pattiyaṃ sādhane vuttaṃ, rādhanaṃ tosanepi ce’’ti tikaṇḍaseso.
山脊,指山岳的平坦之处。角,指象牙以及畜类的角。
Sānumhi pabbatassa same bhūbhāge. Visāṇe mātaṅgadante, pasūnaṃ siṅge ca.
888所见,即色所缘。初道,即入流道。慧,即通智。眼,即眼根。见,即观看。得,即执取。
888.Diṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ. Ādimaggo sotāpattimaggo. Ñāṇaṃ sāmaññaṃ. Akkhi cakkhu. Ikkhanaṃ olokanaṃ. Laddhi gāho.
金,指五种金。五金,指紫磨金。装饰,指庄严之殊胜。
Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ. Pañcasuvaṇṇo nikkho. Pasādhanaṃ alaṅkāraviseso.
889就‘时节’(tithi)的差别而言,指星占学中不被认可的非宜时日。就树枝等的果实而言,指树枝等的节(gaṇṭhi)。就‘充满’(pūraṇa)而言,亦指节分(pabba)。
889.Tithibhede horasatthāgate aniṭṭhasammate tithimhi. Sākhādiphaḷumhi rukkhasākhādīnaṃ gaṇṭhimhi. Pūraṇepi pabbaṃ.
于强流处,即急流将木筏等拖拽而入之处。
Balavāmukho yatra plavādayo sīghasotena ākaḍḍhitvā pavesiyanti.
890‘贪生’(kāmaje)者,谓渴爱与饮酒等;‘过失’(dose)者,谓违犯;‘怒生’(kopaje)者,谓杖责、粗暴等;‘毁坏’(vipattiyaṃ)者,谓灭坏。
890.Kāmaje taṇhāje surāpānādike. Dose aparādhe. Kopaje daṇḍapharusādike ca. Vipattiyaṃ vināse.
“工具”,即陶匠等所用的棍、轮等。“成就”,即完成。“作者”,有作主等七种。
Upakaraṇaṃ kulālādīnaṃ daṇḍacakkādi. Siddhi nipphatti. Kārako kattādisattavidho.
891“Dānasīle”:于布施与持戒,及于常行布施者中。“Vagguvādini”:于善言者、甜美语者,当知为“vadaññū”。从此开始乃至“ussita”,于三处中已说。“Abhisitte”:于灌顶,即国王登基之灌顶。
891.Dānasīle dānapakatike ca. Vagguvādini madhuravādini ca vadaññū bhave. Ito paṭṭhāya ussitapariyanto tīsu vutto. Abhisitte muddhābhisitte rājini.
892“Bhāgyavihīne”:于无福者,即无福德者。“Appake”:于少量,即不多。“Mūḷhe”:于愚人,即愚痴者。“Apaṭu”:于无巧,即笨拙者。“Khale”与“jagatiyañca”:于恶人及世间,指愚钝者。“Vuddhiyutte”:于具增长者,即顺于增长。“Samunnaddhe”:于非常之高举;“anīce”:于非低下者;如是,“ussita”用于三处。亦有读作“bhāsita”的版本。
892.Bhāgyavihīne apuññe. Appake abahuke. Mūḷhe bāle. Apaṭu acheko. Khale, jagatiyañca mando. Vuddhiyutte vaḍḍhanayutte. Samunnaddhe anīce ussitaṃ tīsu bhave, ‘‘bhāsita’’ntipi pāṭho.
893在‘Rathaṅge’中,指车的部件;在‘Suvaṇṇasmiṃ’中,指一‘pala’的四分之一;在‘Pāsake’中,指二十四或三十的量;在象牙等的刻削中,于三处作‘akkho’;在眼等根中,作‘akkhaṃ’。
893.Rathaṅge rathāvayave. Suvaṇṇasmiṃ palassa catutthabhāge. Pāsake catuvīsatippamāṇe, tiṃsappamāṇe vā . Hatthidantādivikatiyaṃ tīsu akkho. Cakkhādindriye akkhaṃ.
在‘Sassate’中,指恒常;在‘Takke’中,指寻思;在‘Nicchite’中,指决断。
Sassate nicce. Takke vitakke. Nicchite vinicchite.
894在‘Hare’中,指大自在天,亦指吉祥;在‘Bhadde’中,指善好;在‘Mokkhe’与涅槃中,指吉祥;在‘Jambuke’中,指胡狼,亦指吉祥。
894.Hare mahissare sivo, bhadde kalyāṇe. Mokkhe nibbāne ca sivaṃ. Jambuke siṅgāle sivā.
“Sattiyaṃ”意为力量,“Thūlatte”意为粗大之相。
Sattiyaṃ thāme. Thūlatte thūlabhāve.
895“数量的区分”,在青莲花与白莲花等之中,是指计数的差别;在地狱的区分中,如“生于红莲地狱”等;在水生花中,则指茎干粗糙的莲花。
895.Saṅkhyābhedo uppalapuṇḍarīkānaṃ majjhe gaṇanā. Narakabhede ‘‘padumaniraye nibbatto’’tyādīsu. Vārije kakkasanāḷe kamale.
“天神的区分”,指天神的类别。
Devabhedeti
“水、恒常者、月神,
以及清净者、风、火;
破晓与光明,
这八位被认为是婆苏神。”
‘‘Āpo dhuvo ca somo ca, Dhavo cevā’nilo’nalo; Paccūso ca pabhāso ca, Aṭṭhete vasavo matā’’ti . –
在所说的天神类别中。于珍宝,指珍宝的共通性;于财富;黄门指非男非女者。
Kathite devavisese. Ratane ratanasāmaññe, dhane ca, paṇḍakaṃ napuṃsakaṃ.
896在消失、灭去中。在究竟解脱中,指作为一切烦恼灭尽之因的离染法。
896.Atthagamane vināsagamane. Apavagge sabbakilesānaṃ khayahetubhūte virāgadhamme.
于‘白睡莲’义中,指白色莲花;于树类中,指名为‘puṇḍarīka’的特定树木。此二义为阳性。
Setambuje setakamale. Rukkhantare ‘‘puṇḍarīka’’iti khyāte dumavisese, dvīsvatthesu pume.
“白莲、白睡莲,白伞盖与药;
蚕、蛹、中间、虎,方位象与火。”
‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje, setacchatte ca bhesajje; Kosakārantare byagghe, so disāvāraṇaggisū’’ti. –
多种义涵的汇集。
Nānatthasaṅgaho.
897指为了供养等目的而带来的物品。指田地等所产生的手工业税或国王的份额。指名为巴利那的阿修罗,在阿修罗之中。
897.Upahāre pūjādyatthaṃ ābhate vatthumhi. Karasmiṃ khettādisambhave rājabhāge. Asurantare balināmake asure.
于生起中,指男女交合所生不净物,即精液。于白色、洁净中,为“白”。于善业、福德中,此词通三性(阳性、阴性、中性),如“福德是法,非阴性”这句中,因“法”字被说为非阴性,故说“白”字于三性中亦可使用。
Sambhave itthipurisasambhave asucimhi sukkaṃ. Dhavale sete sukko, kusale puññe tīsu, ‘‘puññaṃ dhammamanitthiya’’nti ettha dhammasaddassa anitthibhāvassa vuttattā sukkasaddo tīsu vutto.
898所谓“应分配的财产”,即应被分割的财产。这包括父亲的财产,以及已故父母应由子女继承并分割的财产。
898.Vibhattabbadhane vibhajitabbadhane. Pitūnaṃ dhane petānaṃ mātāpitūnaṃ puttehi vibhajitabbadhane ca.
有能力者的状态称为“能力性”;同样,自主者的状态称为“自主性”。自主者。欲望即渴求。
Pabhuno puggalassa bhāvo pabhuttaṃ, tathā āyattassa bhāvo āyattatā. Āyatto puggalo. Abhilāso icchā.
899于“财主”一词中,仅是声音相似。于战士狮子吼,亦即战士的无畏呐喊中,亦有“塞罗那”。
899.Dhanimhi saddamatte. Yodhasīhanādamhi yodhānaṃ abhītanāde ca seḷanaṃ.
900在最初的获得中,即于最初生起的事物上。
900.Ādyupaladdhiyaṃ paṭhamasañjāte vatthumhi.
901在“最能成就者”中,即从作者等当中最能成就行为的具格;在行为中;在身体、躯体中;在眼等根中。
901.Sādhakatame kattuto aññesaṃ kriyāsādhakatame karaṇakārake, kriyāyaṃ, gatte sarīre ca. Indriye cakkhādike.
在钥匙中,即开锁之物。在乐器部分中,如铙钹等。
Kuñcikāyaṃ apāpuraṇe. Tūriyaṅge sammatāḷādike.
902于生起,即产生;于分娩,即生子。
902.Uppāde janane. Gabbhamocane puttavijāyane.
903对于无花而结果实的树,如菩提树等,以及单指树木时,称为“林主”;对于带来并供奉的野猪人形等像,以及单指银时,称为“银”。
903. Pupphaṃvinā phalaggāhirukkhe assatthādo, rukkhamatte ca vanappatisaddo. Āhate upaṭṭhāpite varāhapurisādirūpe ca, rajatamatte ca rūpiyaṃ.
904“发”字在前,与“索”字结合,故为“发前”。用于积聚、集合中,如“发索”,意为发束。
904.Kesasaddo pubbo yassa pāsasaddassa so kesapubbo. Caye samūhe vattati, yathā ‘‘kesapāso’’ti, kesakalāpotyattho.
在眼睛中间,被称为“针”。在二十七种星宿及其他星中,指女性星。在高音、更高音中,指高音。
Akkhimajjhe yā ‘‘sūlā’’ti vuttā. Nakkhatte sattavīsatividhe, tadaññesu ca tārā itthī. Uccatarassare uccatare sadde tāro.
905在钵等器皿的通称中,指盛食物的钵。在金属类别中,指铁、铜等所制的特殊器皿。身体中部,指腹部。
905.Patte bhājanasāmaññe, bhuñjanapatte ca. Lohabhedasmiṃ ayotambādimaye bhājanavisese. Dehamajjhaṃ udaraṃ.
906服饰、形态。工艺厅,即工匠们的厅堂。
906.Vese saṇṭhāne. Sippasālā sippīnaṃ sālā.
成就:指财富等成就,以及三聚成就。吉祥:为有福德者所亲近。女性:指殊胜的女人。女神:一位名为“吉祥”的天女。
Sampatti dhanādisampatti tivaggasampatti ca. Lakkhiyā katapuññehi seviyati. Itthī itthiviseso. Devatā sirīnāmikā ekā devadhītā.
907副王:指父王去世后堪能继承王位的王子。肩:指哈拉的儿子。幼儿:即年轻人。
907.Yuvarājā pitari devaṅgate rājabhāvāraho rājaputto. Khande harassa putte. Susu taruṇo.
于珠宝中,世间所称的“珊塔”;于嫩芽中,即指树木等的嫩芽。
Maṇibhede yo loke ‘‘santā’’ti vuccati. Aṅkure rukkhādīnaṃ aṅkure.
908工资,是雇工应得的报酬;本金,即本钱;在商业上,指贸易活动。
908.Vetanaṃ kammakārehi labhitabbadhanaṃ. Mūlaṃ mūladhanaṃ. Vohāre vāṇijakamme.
间隔容器,即用来承接唾液等不净物的容器。
Bhājanantaraṃ yena kheḷādyasuciṃ paṭiggaṇhāti.
909于不善业与善业,亦即两种业中,在三种意义上说为“命运”。
909. Asubhe ca kamme subhe ca kamme dvayepi kamme cāti tīsvatthesu bhāgyaṃ vuttaṃ.
在树木的分类中,指毕钵罗树。
Tarubhede assatthe.
910于解脱之中,即指涅槃。
910.Vimuttiyaṃ nibbāne.
“这是男人”这一认知的根据,即男性特征,其义在此。
‘‘Ayaṃ pumā’’ti jānanassa kāraṇabhāvo pumattaṃ, tadādimhi.
911第九一一条:指篇章中;指天上、天界中。
911.Ajjhāye paricchede. Dive devaloke.
912第九一二条:指敌人、怨敌中;指树的部分、树的肢体中。
912.Sapattasmiṃ amitte. Rukkhaṅge rukkhāvayave.
913指主要、首要。指方法、原因。指言语、说话。指开始、第一。
913.Mukhye padhāne. Upāye hetumhi. Vadane lapane. Ādismiṃ paṭhame.
指堪能者、应解脱者,及应存在者。指功德之器、功德之所依。指财富、钱财。指智者、贤者。木材、树干。
Bhabbe vimuttārahe, bhavitabbe ca. Guṇādhāre guṇassa nissaye. Vitte dhane. Budhe paṇḍite. Dāru dārukkhandho.
914第九一四条。一升量等:升、秤、指,合称升等。指增长、提升。指疲劳、疲倦。
914.Patthādo pattho, tulā, aṅgulīti patthādi. Vidhāya unnatiyaṃ. Parissame khede.
915第九一五条。在湖中生长的莲华间;在啄食树虫的诸鸟中;在竹、螺等乐器中。
915.Saroruhe kamale. Khagantare rukkhakimikhādakasakuṇe. Tūriyantare vaṃsasaṅkhādike.
916第九一六条。于悚惧、惊怖与惊异之中。
916.Saṃvege ubbege, vimhaye ca.
917第九一七条。在那个月光遍照、与清辉相伴的夜晚。
917.Tadupetanisāya candappabhāya yuttarattiyaṃ.
918第918条。于月份中,于第三个月中。于极年长者及极受称赞者中。
918.Māse tatiyamāse. Ativuddhe ca atipasatthe ca.
919第919条。于束缚中,于强力中,如于“强力执取”等词中。
919.Nibandhe balakkāre ‘‘balaggaho’’tyādīsu.
粘土种类:即具有蓝等颜色的人造粘土。网袋:指水罐等的搬运工具。眼病:即特定种类的眼疾。
Mattikābhedo nīlādivaṇṇayuttakittimamattikā. Sikkāyaṃ udakakumbhādivāhike. Nayanāmaye cakkhurogavisese.
920第九二〇条:maṇḍale意为在圆中、在圆形中;parimaṇḍale意同。bimbikā是一种藤类,其果实亦称为bimba。
920.Maṇḍale parimaṇḍale. Bimbikā latājāti, tassā phale ca bimbaṃ.
921第九百二十一:在道路、路径上。
921.Pathe añjase.
922第九百二十二:寂静即涅槃。在相似、类似中。
922.Santi nibbānaṃ. Nibhe sadise.
于“弓”义中,指弓;于“箭”义中,指射箭者;于“投掷者”义中,指射手。
Cāpe dhanumhi issāsaṃ. Usuno sarassa khepakamhi perake issāso.
923第九百二十三:“愚人”一词用于三种情形。哪三种?指幼年,即具足童稚者;以及无智者、愚痴者。
923.Bālasaddo tīsu. Kutratthesu? Ādivayasā paṭhamavayena samaṅgini samannāgate ca. Apaṇḍite mūḷhe ca.
于“血”义中,指血;于“铜色”义中,指优昙钵果;于“已染着”义中,指具足染着之人;于“已染色”义中,指为色彩所染。
Soṇite lohite. Tambaṃ udumbaraṃ. Anuratto anurāgayutto puggalo. Rañjitaṃ raṅgarañjitaṃ.
924第九百二十四:稀疏、无间隔。瘦弱、不粗大。雪、霜。
924.Viraḷe nirantare. Kise athūle. Hime tuhine.
925第九百二十五:糖块,即世间所称的“砂糖”。石子、石块。
925.Guḷabhedo yo loke ‘‘sakkharā’’ti vuccati. Kaṭhale silākhaṇḍe.
926第九百二十六:锐利、锋利。聪慧、善巧。远离疾病、无病。
926.Tikhiṇe tikkhe. Byatte cheke. Rogamutte niroge.
指已灌顶的刹帝利。指非灌顶的国王。指有权威者、主宰者。
Khattiye muddhābhisitte. Naranāthe tadaññasmiṃ. Pabhumhi issare.
927第九百二十七:“谷物处理处”即打谷场。也指粉、浴粉。指低劣、下贱者。亦指白色的打谷场。
927.Dhaññakaraṇaṃ dhaññamaddanaṭṭhānaṃ. Kakke nahānacuṇṇe. Nīce adhame. Setepi khalo.
928第九百二十八:梵行者、在家者、林栖者与比丘,合称梵行者在家者等。也指苦行者、爱戒者。
928. Brahmacārī ca gahaṭṭho ca vānappattho ca bhikkhu cāti brahmacārīgahaṭṭhādi, tapodhane piyasīle.
即粗糙、坚硬;亦即无情、无悲悯。
Kaṭhine kakkhaḷe. Niddaye nikkaruṇe.
929kaniṭṭho与kaniyo这两个词用于三种意义。哪三种呢?即“极微细”与“极年轻”。
929. Kaniṭṭho ca kaniyo cāti ete tīsu. Kutratthesu? Atyappe, atiyuvepi.
用于“可意、可爱”、“无实质、无精华”以及“不贵重、不尊重”这三种意义。
Iṭṭhe, nissāre ca agarumhi cāti etesvatthesu tīsu.
930用于“下方、下部”之义,亦用于“低劣、下贱”之义。用于“齿覆物”即“唇”之义。
930. Adhobhāge ca hīne ca. Dantacchade dantāvaraṇe.
于“侍奉、承事”而言,指“侍者、近仆”。
Pāricariyāyaṃ upaṭṭhāke.
931于“宝”而言,指二指宽之量。于“群、聚”而言,如“发髻”一词。于“象鼻”而言,指象之鼻。于“宿”而言,指第十三个星宿。
931.Ratane dvividatthike. Gaṇe samūhe yathā ‘‘kesahattho’’ti. Soṇḍāya karikare. Bhantaraṃ terasamanakkhattaṃ.
在表示“坑、穴”时,指陷阱、深坑。在表示“井”时,指水井,即人们用辘轳取水饮用之处。
Āvāṭe kāsuyaṃ. Udapānaṃ andhu, yatra jalaṃ ghaṭiyantena uddharitvā pivanti.
932“最初”与“首要”这两个词,依次用于“开始、开端”和“主要、殊胜”的意义上。
932. Paṭhamaṃ pamukhañcāti idaṃ abhidhānadvayaṃ ādimhi padhāne vattati.
一种两面均可敲击的乐器,即鼓类。
Vajjabhedo ubhayatalaṃ tūriyaṃ.
933“坚实部分”指坚固的部分、僵硬的部分。
933.Thiraṃso thirakoṭṭhāso.
“肩担”指以肩挑运的担子。由此,腰担等亦被包含。因为一百片棕榈叶为一秤,二十秤为一担,故说“两千两”。
Khandhabhāro khandhena vahitabbo bhāro. Ādinā kaṭibhārādayo gahitā. Yasmā palasataṃ tulā, vīsatitulā bhāro, tasmā ‘‘dvisahassapale’’ti vuttaṃ.
934于“宫殿、房屋”义,指家宅;于“疾病种类”义,指消耗性疾病、痨病;于“减损、破坏”义,指毁灭与灭尽。
934.Mandire gehe. Rogabhede khayaroge. Apacayamhi viddhaṃsane, vināse ca.
“野兽”指虎狼等凶恶的野兽;“蛇”指爬行类;“残忍、粗暴”指凶残者。
Sāpade byagghādike duṭṭhamige. Sappe urage. Kurūre kakkhaḷe.
935“草丛”即指耳树;“树”即指树干。
935.Sajjadume assakaṇṇarukkhe. Rukkhe rukkhamatte.
“耳”即指耳根;“祭祀”即指供养;“听闻”即指听的行为。
Sote kaṇṇe. Yajane pūjane. Sutiyaṃ savanakriyāyaṃ.
936“亡者与死者”:指已死亡、命终者,以及生于饿鬼趣、由饿鬼趣所生的众生。
936. Peto ca paretocāti ime mate kālaṅkate ca petayonije petayonisambhave siyuṃ.
即著名者、显赫者。即固执者、傲慢者。
Khyāte pākaṭe. Haṭṭhe pahaṭṭhe.
937谓意欲,谓意乐。
937.Adhippāye ajjhāsaye.
Pakkhe指鸟等之翼,即翅膀。Dale指树等之叶,即叶子。Bhājane指铜制等之容器。“Sogate”是“bhājane”(容器)的限定语,其意为善逝之容器。
Pakkhe sakuṇādīnaṃ pakkhe. Dale rukkhādīnaṃ chade. Bhājane lohamayādike. ‘‘Sogate’’ti idaṃ ‘‘bhājane’’ti imassa visesanaṃ. Sogate sugatassa santake bhājanetyattho.
938善作,即正确造作之业。
938.Suṭṭhukate sammā kate kammani.
应悲悯的苦恼有情。
Anukampāyārahe dukkhitasatte.
939于声音,于音声。
939.Dhanimhi sadde.
940于所规定,于应施行。
940.Vihite vidhātabbe.
933. 于道,于径。于街道,于大道。于行列,于线列。
Añjase magge. Visikhā racchā. Pantiyaṃ pāḷiyaṃ.
941言“虚空”者,即天空。言“灾厄”者,即衰败。
941.Gagane ākāse. Byasane vipattiyaṃ.
于难治之疾中,指眼疾的类别。于覆盖物中,指房屋等的顶盖。
Nettaroge cakkhurogavisese. Chadimhi gehādīnaṃ chadane.
942于接触中,指两者间的空隙。又说“puna sandhi”,是为满足语句而说。于极寂静中,即于极平息中。
942.Saṅghaṭṭane dvinnaṃ antarabhūte. Puna sandhīti padapūraṇatthaṃ vuttaṃ. Atisante atisamite.
943维持生命者,即令活命的段食之味。光辉,即燃烧。力量,即体力。
943.Yāpanā yāpanakārako kabaḷīkārāhāraraso. Ditti jalanaṃ. Balaṃ thāmo.
944腹部,即肚腹。内室,即一种特定的房舍。
944.Kucchi udaraṃ. Ovarako gehaviseso.
切断、割截。“如是语”与“业处”,即“我过去曾如此行”——应被言说的善与不善业。另有“超越与业处”的异读,意为过去时生起的业。
Khaṇḍane chedane. Itivutte ca kammanīti ‘‘iti evaṃ mayā pubbe carita’’nti vattabbe subhāsubhakamme. ‘‘Ativatte ca kammanī’’tipi pāṭho, atītakāle pavattakammanītyattho.
945“额彩”指额头所作的黑点等纹饰;在树木中,指一种如阳焰般微细的酸果树,其果实可用来煮酸汤;“黑痣”则指身体各部位所生、状如芝麻的黑点。
945.Cittake nalāṭe katakāḷādibindumhi rukkhabhede marīcappamāṇambilarukkhe, yassa phalena ambilasūpaṃ pacanti. Tilakāḷake taṃtaṃsarīrāvayave sañjātatilasaṇṭhāne kāḷake.
“觉”指觉悟、觉醒;“得”指获得、利得,亦指到达。
Bodhe bujjhane. Patti lābho, pāpuṇañca.
946在寿命中,在生命中。在心脉之风中,指胸部之风。
946.Āyumhi jīvite. Hadayaṅgānile urogamavāte.
于“掌控”中,指自主;于“吠陀”中,指四种吠陀;“欲求”,即对所缘的欲求。
Vase āyattatāyaṃ. Vede catubbidhavede. Icchā ārammaṇicchā.
947于“头骨”中,即头部的骨头;于“瓶等碎片”中,指瓶等的碎块。
947.Sirasaṭṭhimhi siraso aṭṭhimhi. Ghaṭādisakale ghaṭādikhaṇḍe.
948于“竹等枝条网”中,即竹等枝条相互交错的聚集;于“缠结之发”中,指苦行者等缠结的发;于“执著”中,指渴爱。
948.Veṇvādisākhājālasminti veṇuādīnañca aññamaññasaṃsagge sākhāsamūhe. Laggakese tāpasādīnaṃ laggakese. Ālaye taṇhāyaṃ.
在杀害中,在杀死中。在被守护的业中,亦在作者中。
Vadhe māraṇe. Rakkhitasmiṃ kammani, kattari ca.
949“小径”者,街道也;“街巷”者,里弄也;“侧旁”者,行列也。
949.Thiyaṃ itthiyaṃ. Piye sāmike. Manuññe manaso tosanajanake. Gavakkhe sīhapañjare.
950“Kiṃ”一词,在表示疑问等义时,随所指而有性;在表示选择等义时,则为不变词。
950.Kiṃ saddo pucchanatthādīsu saliṅgo. Vikappatthādīsu tu abyayaṃ.
“Sasaddhe”指与信俱行;“nivāpe”指对饿鬼等应作的供养与布施;“paccaye”指对缘的信受,此即是“信”。
Sasaddhe saddhāya sahite. Nivāpe petādīnaṃ kattabbapūjādāne. Paccaye saddahane saddhā.
951“Aṭṭhismiṃ”指在核中,如“面包果核、棕榈核”等;“sukke ca”指在精液中,亦为“种子”。
951.Aṭṭhismiṃ ‘‘panasabījaṃ tālabīja’’ntyādīsu. Sukke ca bijaṃ.
“Pūye”指成熟后产生的脓;“aggato”指在前方;“disādo”指太阳升起的方向,因为那是诸方之首,或指称为“方”的这一特定方向;以“ādi”等词则包含了东方等。
Pūye pakkavaṇasañjāte. Aggato purato. Disādo sūriyuggamanadisāyaṃ. Sā hi disānaṃ ādibhūtā, ‘‘disā’’ti vā disāviseso. Ādinā pubbajādīnaṃ gahaṇaṃ.
952“Āgamane”指于未到达时的来行中;“dīghādinikāyasmiṃ”指长部等部类,如长部、中部等。
952.Āgamane asantuppattikriyāyaṃ. Dīghādinikāyasmiṃ dīghanikāyamajjhimanikāyādike.
953“Devarukkho”指天树,即合欢树;“santatiyaṃ”指于相续中,即世系。
953.Devarukkho sirīso. Santatiyaṃ vaṃse.
“Uttaraviparīte”即与“uttara”相反者,指非殊胜;于此义中,“na”字为否定义。“Seṭṭhe”即最上。于此义中,“na”字亦唯是否定义。又应知“anu uttara”这样的(词句)分解。
Uttaraviparīte aseṭṭhe, imasmiṃ atthe nakāro paṭisedhattho. Seṭṭhe uttame. Imasmiṃ atthe paṭisedhatthova nakāro. ‘‘Anu uttara’’nti chedo ca viññeyyo.
954“Sattisampattiyaṃ”指由威力等诸力而成就;“kantimatte”指可爱之程度;“sūravīriyesupi”指在英勇与精进中,亦作‘勇猛’。
954.Sattisampattiyaṃ pabhāvādīhi sattīhi sampattiyaṃ. Kantimatte kamanīyamatte. Sūravīriyesupi vikkamo.
“Paṭibimbe”指影像、相似物;“pabhāyaṃ”指光明。
Paṭibimbe patirūpake. Pabhāyaṃ āloke.
955“Ghammo”与“nidāgho”,此二者为同义词,指从身体流出的汗。
955. Ghammo nidāgho cāti dve abhidhānāni. Sedajale kāyato mutte.
“Kantane”指于作切断时;“vikappe”指于思择、寻中;“sajjane”指于准备手等时。
Kantane chedane. Vikappe vitakke. Sajjane hatthādīnaṃ sajjane.
956地域,即地域差别。“支分”一词,用于表众多之义。亦有读作“于众多中”的。此“支分”一词,在表众多之义时,即表示地域。在身体上,“支分”即指肢体;而在部分与原因中,“支分”亦指组成部分。
956.Deso desaviseso. Aṅgasaddo puṃbahutte. ‘‘Bahumhī’’tipi pāṭho. Aṅgasaddo bahutte desetyattho. Vapumhi sarīre aṅgaṃ. Avayave hetumhi ca aṅgaṃ.
“支”一词,有肢体、邻近、方法、原因及非主要诸义;
在鸯伽地域特指及呼唤语中,“支”为不变词。
‘‘Aṅgaṃ gattantikopāya-patikesva’ppadhānake; Aṅgadesavisesamhi, aṅgā sambodhane’byaya’’nti. –
《多义摄》中。
Nānatthasaṅgahe.
支提树,即应受供养的树,如菩提树等。
Cetiyadume pūjetabbabhūte rukkhe assatthādo.
957“善士”之中,指善人;“剪裁”之中,指手等的剪裁。“于善人中是善人,于剪裁中是剪裁”——《多义摄》。
957.Sādhupurise sappurise. Kappane hatthādīnaṃ kappane. ‘‘Sajjane sajjanā kappanāya’’nti nānatthasaṅgaho.
“在梦中”者,指睡眠中;“在经中”,指不觉醒;“在识中”,指经之识、心,此即梦之说;“在见中”,亦为梦。
Supane niddāyaṃ. Sutte ajāgarite. Viññāṇe suttassa viññāṇe citte taṃ supinavacanaṃ. Dassane ca supinaṃ.
958“现前”之中,指面对面;“存放”之中,指运用与安排。“更多”一词表丰富之义,该词为阳性。
958.Paccakkhe sammukhe. Sannidhāne payoge, vidhāne ca. Bhiyyosaddo pahūtaratthe so pumā.
959在毒箭中,指涂有毒液的箭,“涂毒”为阳性。在涂敷中,指应涂敷之共通性。
959.Visalittasare visena lepitasare diddho pumā. Litte lepitabbasāmaññe.
“居住”指住处;“烟等之形成”指由香粉、烟等所造作;“接纳”指接受。
Vāse vasane. Dhūmādisaṅkhāre gandhacuṇṇadhūmādinā abhisaṅkhāre. Sampaṭicchane paṭiggahaṇe.
960“极大胆”指言语勇猛之人。
960.Suppagabbhe vacanasūre.
在蜂蜡中,指令人陶醉之物,人们也用它来点燃灯火。在饭食所生中,指从食用的饭食中掉落的低劣饭粒。
Madhucchiṭṭhe madane, yena dīpampi jālenti. Odanasambhave bhuttodanato patite lāmakasammate odanabindumhi.
961在芬芳、妙香之中。
961.Surabhimhi sugandhe.
于生起与向上行进中,称为上升。
Uppattiyaṃ uddhaṅgamane ca uggamanaṃ.
962在粗糙、污秽与粗硬之中;在粗恶语、不悦耳语之中。
962.Lūkhe samale, kakkhaḷe ca. Niṭṭhuravācāyaṃ akaṇṇasukhavacane.
在水流之中,也就是在水之激流之中、在水流之中。
Ambuvege ambuno udakassa vege sote.
963在专精于彼、以彼为最上者之中;在铠甲、胸甲之中;在皮革制、用作战斗装饰的护胸之中;在蛇蜕下的旧皮之中。
963.Tappare tappadhāne. Kavace uracchade. Vāravāṇe cammamaye yuddhālaṅkāre ca. Nimmoke sappānaṃ jiṇṇacammani.
965在布施、施舍之中;在山、岩石之中。
965.Padāne dāne. Sele pabbate.
966在金属、黑铁之中,是刀剑;在聚集、团体之中,是商队,如“车队商队”等;在转动、运行之中。
966.Lohe kāḷāyase satthaṃ. Sañcaye samūhe sattho. Yathā ‘‘sakaṭasattho’’tyādi. Vattane pavattane.
967在环、手镯之中。
967.Valaye kaṭake.
968在箭、矢之中。在池、长池等之中。在难触、苦触之中。在锯、利叶锯之中。
968.Kaṇḍe vāṇe. Vāpimhi dīghikādikāyaṃ. Dupphasse dukkhasamphasse. Kakace kharapatte.
969在酒与甘酒之中,众生饮用了它而迷醉,乃至会前往不应前往之处。在车轮与轮之中。在欲依等四种依之中,也是依,此词为非阴性。
969.Surāya kādambariyaṃ, yāya pītāya mattā sattā anāgamanīyavatthūsupi gacchanti. Rathaṅge cakke. Kāmupadhiādīsu catūsu upadhīsu ca upadhi, anitthī.
970在财物、财富等之中。地的分类,如布等。在大王、四大王中的一大王之中。在人、众生之中。
970.Dabbe dhanādike. Bhūbhedo vatthādi. Mahārāje catūsu mahārājesu ekasmiṃ mahārāje. Nare satte.
971指店铺、买卖场所;指资具、必需品。“戒为车乘之庄严,禅那为轴,精进为轮”——此处庄严即称为“资具”。
971.Āpaṇe kayavikkayaṭṭhāne. Sambhāre upakaraṇe. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti ettha alaṅkāro ‘‘parikkhāro’’ti vutto.
972在世俗称谓中,指车乘、货车等称谓。“现起语”,即从音声与意义两方面都明显的语词。
972.Vohārasmiṃ rathasakaṭādivohāre. Upaṭṭhitagirā saddato atthato ca pākaṭagirā.
973“语句支分”指句子的组成部分,即具有因、喻等关联意义的语词集合的组成部分。“根本”指贪等。“原因”指贪等之外的其他原因。“消化之火”指位于腹中、消化食物的业生火;在疾病类别中,亦指消食之火。
973.Vacanāvayaveti vākyāvayave. Hetudāharaṇādiyuttassa sambandhatthassa vacanasamūhassa avayave. Mūle lobhādike. Kāraṇe lobhādito aññasmiṃ kāraṇe. Pācānalasmiṃ udaraṭṭhe bhuttapācane kammajatejasmiṃ. Rogabhedepi gahaṇī.
974于律仪中,即眼等诸根的律仪。
974.Saṃyame cakkhādindriyasaṃyame.
975亦指蜜果树的汁液。亦指一切花的花蜜。又,由小蝇所成者,称为蜜,是中性名词。
975.Muddikassa rukkhassa rase ca. Pupphassa sabbassa pupphassa rase ca. Khudde makkhikākate ca madhu punnapuṃsakaṃ.
“蜜于小蜂、水、乳、酒、花蜜中,名为蜜;
于街巷、心、春、命根菜与蜜树中,亦名蜜。”
‘‘Madhu khudde jale khīre, majje puppharase madhu; Racche citte vasante ca, jīvasāke madhuddume’’ti. –
指为防尘垢下落,而悬置于床座等上方的布幔等物。
Ulloceti seyyādīnaṃ uparibhāge rajopātanivāraṇatthaṃ ṭhapite dussamayādike.
976指无余涅槃,即涅槃。指天食,即诸天神所食之物。
976.Apavagge nibbāne. Sudhāyaṃ devatānaṃ bhojane.
“指祭祀残余中的甘露,指不死之饮、水、酥油;
指不求而得之物,指解脱,指檀文陀利、天食、宝剑;
意为:不死、不死者、吉祥、颈、于阎浮果中。”
‘‘Amataṃ yaññasesasmiṃ, pīyūse salile ghate; Ayācite ca mokkhe ca, dhanvantarisudhāsisu; Amato amatā sivā-gaḷo jhāmalakīsu ce’’ti .
在《种种义摄》中说:于“痴”中为无明;在“暗”中为黑暗;“数”是计数的差别;在“功德”中为第三功德。
Nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Mohe avijjāyaṃ. Timire andhakāre. Saṅkhyā gaṇanaviseso. Guṇe tatiye guṇe.
977于“粗”中为粗硬;于“不应作”中为不可为;于“士夫”中为男性;于“善作”中为善法,福德;于“半择迦”中为无性;于“风”中为清净。
977.Khare pharuse. Akāriye akattabbe. Purise pulliṅge. Sukate kusale dhamme puññaṃ paṇḍake napuṃsake. Pavane pūte.
978“不润滑”指干燥;在“执著”中,指黏着。
978.Asiniddho sukkho. Saṅge lagge.
979在“印记”中,指映像;“界”指界限;“种类”指相似。
979.Lañchane paṭibimbe. Sīmā mariyādo. Pakāro tulyo.
980在“商议”中,指四耳等;在“灾祸”中,指财富灾祸等;在“失败”中,指无义利。
980.Mantane catukkaṇṇādike. Byasane bhogabyasanādike. Vipattiyaṃ anatthe.
981“光线种类”指先前日出时太阳光线的差别;“未染著”指少许染色;“红色”指染红。
981.Raṃsibhedo pubbe udayato sūriyassa raṃsiviseso. Abyattarāge kiñciratte. Lohite ratte.
“不从本性退转”意指不从本性退转;“于本性及不退转中”也是此义。“灭坏之字”意指灭坏之字;“无有”意指不见之字。
Pakatānivatte pakatito anivattane. ‘‘Pakatiyañca anivattane cā’’tipi attho. Nassanakkhareti vināsanakkhare. Nassa adassane akkhare.
“附标依本相等而立,过患生起便坏灭;
于善生为首等随循之中,则随顺本性而住。”
‘‘Anubandho pakatyādo, dosuppāde vinassare; Susumukhyānusāresu, pakatassā’nuvattane’’ti . –
在《种种义摄》中。
Nānatthasaṅgahe.
982“降下”指下沉;“渡场”指河流等之渡口;“开”指开启;“暗示”指摇头等示意。
982.Avataraṇe otaraṇe. Titthasmiṃ nadyādīnaṃ titthe. Vivare vivaraṇe. Iṅgite sīsacalanādike.
983khattā:指依首陀习俗,由刹帝利种姓所生者,亦指首陀罗妇之子。tibba:亦用于“过甚、猛烈”之义。ugga:勇健、猛悍之义。agga:即最胜、殊胜之义。dhiti:即精进(vīriya)之义。
983.Khattā khattiyato sañjāte sudditthitanaye sudditthiyā putte ca. Tibbamhi adhimatte ca. So uggo. Aggo seṭṭho. Dhiti vīriyaṃ.
984破晓即清晨。无病即离病。结合即和合,亦指依处。“Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce”为异义总摄。巧妙即熟练。适合亦称适当。于欺诈行与狡诈行中。
984.Pabhāte paccūse. Niroge rogamutte. Sajje saṅgate, ādhārepi ca. ‘‘Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce’’ti nānatthasaṅgahe. Dakkho cheko. Yuttepi kallaṃ. Kūṭacariyāyaṃ saṭhacariyāyaṃ.
985鸟类类别,指鸽子般大小的鸟。若于某家落下粪便,便作不净相。鸽子指劣声。
985.Pakkhibhedo pārāvatappamāṇo pakkhī. Yasmiṃ gehe palinā patite asubhanimittaṃ karonti. Pārāvate kalarave.
秋季生:秋季时生起。不傲慢:言辞怯弱。
Saradabbhūte saradakāle sambhūte. Appagabbhe kātaravacane.
986坚硬:即粗硬。勇猛:即强力。不可爱:即不可意。树皮衣:即破布与树皮衣。
986.Kaṭhine kakkhaḷe. Sāhaso balakkāro. Appiye amanāpe. Cīre nantake, vāke ca cīraṃ.
987鹿类:犬般大小的鹿。旗帜:即旗幡。木棉:即已确立。芭蕉:以ī音结尾。施物:信受业果后所应施的布施。
987.Migabhede kukkurappamāṇe mige. Paṭākāyaṃ dhaje. Mocaṃ pasiddhaṃ, kadalī īkāranto. Dakkhiṇā kammaphalaṃ saddahitvā dātabbaṃ dānaṃ.
988生起,即存在之变异。火神,即火。
988.Uppāte bhūtavikatiyaṃ. Vessānare aggimhi.
989船运,即桶运。驾驭者,即惩罚者。
989.Potavāhe talakavāhe. Niyantari pājitari.
990阻碍,即遮蔽。
990.Rodhane āvaraṇe.
991“容器”指藤篾等制成的器皿。“学习”为遍取、修习,或应当遍取、应当修习。“因老而松弛的皮”指以老为因所导致的松弛之皮。“腹部纹路”即腹部的皮纹。
991.Bhājane vilīvamayādike. Pariyatti pariyāpuṇanaṃ sikkhanaṃ, pariyāpuṇitabbā vā sikkhitabbā. Jarāsithilacammasmiṃ jarāya kāraṇabhūtāya sithilacammani. Udaraṅge udaracammarājiyaṃ.
992“裂开”等三词,三性皆可通用。第四方便格中,指“生起”。
992. Vidāritādīsu tīsupi vāccaliṅgikaṃ. Upajāpe catutthopāye.
993“村落聚集”指村落的集合。“围绕”指环绕太阳等而成的晕圈。“教”指佛语。“画”指彩画。
993.Gāmasandohe gāmasamūhe. Paridhi pariveso sūriyādigehaṃ. Āgame buddhavacane. Lekhe vācitalekhe.
994铁制刺钉,即铁等所制之刺钉。“德殊胜”,指功德超胜。“财富”,指财宝。“成就”与“获得”,这是两个名称。
994.Ayomayavijjhanakaṇṭako sūjhādivijjhanaṃ. Guṇukkaṃse guṇātisaye. Vibhave bhoge. Sampatti, sampadāti ca abhidhānadvayaṃ.
995Bhū,指地。于“适合的”等三种意义中,词分三性。表“适合”时,指合适的。表“结合”时,指聚集的。Addha一词,addha词干用于表部分、均分与不均分。其中,表“相等”时用addhaṃ。其余情况用addho,亦可用addhaṃ;表道路、路径之义时用addhā(阳性)。表时间之义时亦用addhā(阳性)。表“决定、定准”之义时用ekaṃsa。Karīsa,指四肘尺之量。
995.Bhū pathavī. Yogyādīsu tīsvatthesu tīsu. Yogye anucchavike. Yutte saṅgate. Addho addhasaddo bhāge samabhāge, asamabhāge ca. Tatra same addhaṃ. Itaratra addho addhampi, pathe magge addhā pume. Kālepi addhā pume. Ekaṃse nicchaye. Caturambaṇe karīsaṃ vuttaṃ.
996Usabha,指牛群中百牛所生之牛王。于“最胜者”等意义中,亦用usabha。Usabhaṃ,指二十杖的长度。Tanti,指佛语。Panti,指行列。
996.Usabhe gavasatajeṭṭhake gave. Seṭṭhesu ca usabho. Vīsayaṭṭhiyaṃ usabhaṃ. Tanti buddhavacanaṃ. Panti āḷi.
997Itthinimitta,指女性的生殖器。Kilañja,指芦苇所编的席子。Kaṭa一词,于“所作”之义中通三性。
997.Itthinimitte itthiyā aṅgajāte. Kilañje vilīvamaye. So kaṭasaddo kate tīsu.
“Kaṭo”用于臀部与作法之义中,
用于芦苇席、超越、吉祥之义中;
在时机、象颊中,
‘kaṭā’应作不同理解。
‘‘Kaṭo soṇikriyākāre, Kilañje’tisaye sive; Samaye gajagaṇḍe ca, Kaṭā vippaliyaṃ matā’’ti . –
——以上引自沃波利多(Vopālita)。《三章补遗》云:“Kaṭo 用于时机、作法、芦苇席与箭之义。”Mandirālindavatthu,指房舍前廊部位的处所。
Vopālito. ‘‘Samaye ca kriyākāre, kilañje ca sare kaṭo’’ti tikaṇḍaseso. Mandirālindavatthuni gehassa ālindabhāge vatthumhi.
998“Mathite”指搅乳所成的特殊乳制品。“Sūciphale”指酸叶果。“Duddasetare”指与难见相反者,即看见并不困难的。
998.Mathite gorasavisese. Sūciphale ambilapattaphale. Duddasetare passituṃ adukkare.
999Antarīpaṃ,指水中陆地、岛屿。Pajjoto,指灯。Bandho,指连结、关系。Mihite,指微笑。Īsaṃhasite,指微微笑、稍笑。
999.Antarīpaṃ jalamajjhathalaṃ. Pajjoto padīpo. Bandho sambandho. Mihite īsaṃhasite.
1000Thiyaṃ,指女性通称;或指阴性词性,这是其意义。Dāre,指妻子。Sure,指天神,或特定天神。Vāsudeve,指瓦苏迭瓦、那罗延天。Antake,指阎魔、掌控者。Asite,指黑色。
1000.Thiyaṃ itthisāmaññe. Itthiliṅgeti vā attho. Dāre bhariyāyaṃ. Sure devatāyaṃ, devatāvisese vā. Vāsudeve nārāyane. Antake vasavattini. Asite kāḷavaṇṇe.
1001Upaṭṭhāne,指侍奉、亲近。Aññāropana,指将本不具彼性质者安立为具彼性质。Sakko,即 sakka 一词。表帝释天神、天王之义时作 sakko。表地方(国土)之义时作 sakkā。表释迦族与堪能之义时,则通三性。
1001.Upaṭṭhāne pāricariyāyaṃ, sevane ca. Aññaropane abhaṃsabhāvassa aññassa taṃsabhāvaropane. Sakko sakkasaddo. Inde devarāje sakko. Janapade sakkā. Sākiye ca khame tīsu.
1002于应避免等三种情况中,为“回避”;于回答问题中,亦为“回避”。“Dvija”指婆罗门。“Vessa”中亦有圣者。
1002. Vajjanatthādīsu tīsu parihāro. Pañhavissajjanepi parihāro. Dvije brāhmaṇe. Vessepi ariyo.
1003“Suṃsumāra”即鳄鱼。“Ulūpini”是一种凶猛的鱼。“Uddāla”是称为 selu 的树,其果实极为黏滑。
1003.Suṃsumāre nakke. Ulūpini caṇḍamacchavisese. Uddālapādape selurukkhe, yassa phalāni atipicchalāni.
1004Piyaka 指黄檀。Kaṇḍa 指箭。Khipana 指投掷。Asu 也指投掷。Yuga 指车轭等。Vikāro 指变化。Antike 指附近。
1004.Piyake pītasāle. Kaṇḍe sare. Khipane asanaṃ. Asu khepane. Yuge rathayugādo. Vikāro vikati. Antike samīpe.
1005Lavitta 指镰刀。Ajjhesanā 指先以恭敬为前提的劝请。
1005.Lavitte dātte. Ajjhesanā sakkārapubbikā āyācanā.
1006Makaci 布,世间称为“cakkū”,亦有称“sāṇa 布”者。Gantha 指声论等典籍。Lepya 等业处,即画师等所造之色。
1006.Makacivatthe yaṃ loke ‘‘cakkū’’ti vuccati, ‘‘sāṇavattha’’ntipi eke. Ganthe saddasatthādike. Lepyādikammani cittakārādīhi katarūpe.
1007Puññavati:有福德之人。Bhūsaṇhakaraṇiya:用作装饰之物,即灰泥涂抹匠所用的木制手。
1007.Puññavati puggale. Bhūsaṇhakaraṇiyaṃ sudhālepakānaṃ dārumayahatthe.
1008Pāyite:应被饮用者,亦有‘vāyite’的异读。某些传本中也见‘dayite’的异读。
1008.Pāyite pātabbe, ‘‘vāyite’’tipi pāṭho. ‘‘Dayite’’tipi kvaci dissati.
1009Lohitādimhi:于血色等之中,指一种特定的颜色。Rañjane:于染色中,如‘面部的色泽’等。Pavuddhadariya:大山洞。
1009.Lohitādimhi vaṇṇavisese. Rañjane ‘‘mukharāgo’’tyādīsu. Pavuddhadariyaṃ mahādariyaṃ.
1010Kaseru 指一种带刺植物的果实。Caccara 指道路的交汇处。此词通常被称为‘phālātī’。若表过失之义,则称为 eḷamīrita。
1010.Kaserussa phale sakaṇṭakassa phale. Maggasamāgame caccare. Bahulāyaṃ ‘‘phālātī’’iti khyāte. Dose tu eḷamīritaṃ.
1011Adhikaraṇa 指诤事或诤事的制造者。Pattādhāro 指钵的支座。Ālavālake 指为浇灌树木,在树根周围所挖的蓄水坑。Agabhedo 指一种树,即大士身为 Temiya 王子时所食之树。此处的 kārā 指女子。Kāro 亦表恭敬,通于二义。但若指监狱,则唯作 kārā。
1011.Adhikaraṇe adhikaraṇakārake. Pattādhāro bhājanassa ādhāro. Ālavālake tarusekatthaṃ tarumūlavicite sobbhajalādhāre. Agabhedo rukkhabhedo, so ca mahāsattena temiyarājakumārakāle bhuttarukkho. Tatra kārā itthī. Kāropi sakkāre, dvīsu. Bandhanālaye pana kārāyeva.
1012Meghapāsāṇa 指冰雹。Kuṇḍikā 指水瓶。Padātismiṃ 指第四军种,即步兵。
1012.Meghapāsāṇe ghanopale. Kuṇḍikāyaṃ bhiṅgāre. Padātismiṃ catutthasenaṅge.
1013Chidda等三个词,可用于“空洞”“污染”“过失”这三种意义。Muccite指应被释放者。
1013.Chiddādīni tīṇi abhidhānāni susire ca dūsane aparādhe ca tīsu siyuṃ. Muccite muccitabbe.
1014在象形(标记)上,指具有大象形态的鸟。在象之醉液中。
1014.Hatthiliṅge hatthisaṇṭhānasakuṇe. Made nāgamade.
1015在沉没、毁灭中。在出生于市镇者中,指在市镇中生起的事物上。在以店铺维生者中,指以店铺为生计者,属作者(主动语态)。
1015.Atthaṅgame vināse. Nigamubbhūte nigamesañjātavatthumhi. Āpaṇopajīvini āpaṇena jīvitavuttiyaṃ kattari.
1016“绿色”指鹦鹉羽毛之色;“叶”仅指叶片。
1016.Haritasmiṃ sukapattavaṇṇe. Paṇṇe chadamatte.
1017“在果实中”仅指树木等的果实,那是“成熟”义。“在鼻端”“面向鼻”及“成熟”三义,则通用于三种性。
1017.Phalamhi rukkhādīnaṃ phalamatte. Taṃ pakkavacanaṃ. Nāsamukhe nāsābhimukhe ca pariṇate ca tīsu.
“在生计中”指生活与谋生方式;“在团积中”指积聚、堆积;“在圆球中”指圆形。
Ājīvane jīvitavuttiyaṃ. Piṇḍane rāsikaraṇe. Goḷake vaṭṭale.
1018于随行(费用),指酬劳。于业等,指业轮、果报轮、烦恼轮。于圆球,指气泡形状。于回取,指回答之回取。
1018.Paribbaye vetane. Kammādike kammavaṭṭavipākavaṭṭakilesavaṭṭe. Vaṭṭale bubbuḷasaṇṭhāne. Paccāhāre paṭivacanāhāre.
1019于制品,指制作物,或丑陋者。
1019.Vikate vikatiyaṃ, virūpe vā.
1020于左侧,指非右侧。可爱,即可意。于应射,指应以箭射的靶等。于标记,指特征。
1020.Sabyamhi adakkhiṇe. Cāru manuññaṃ. Sarabye sarena vijjhitabbe phalakādo. Cihane lakkhaṇe.
1021当表示同技艺者时,指同等技艺者的团体,即阴性的“军旅”;在行列中,指一排;在灰泥中,指涂抹料;在尘埃中,指微尘;在香粉中,指适宜熏香的粉末。
1021.Samasippīnaṃ samānasippīnaṃ gaṇe seṇī itthī. Āvaḷiyaṃ pantiyaṃ. Sudhāyaṃ lepe. Dhūliyaṃ rajasi. Vāsacuṇṇake vāsayoggacuṇṇe.
1022在“极称赞”中,指用于被称赞者的词缀 jo;在“极年长”中,指用于年长者的词缀。在酪浆中,指牛乳的特殊制品。Hoti 是动词词形。
1022.Atipasatthe pasatthassa jo, ativuḍḍhe vuḍḍhassa. Takke gorasavisese. Hotīti kriyāpadaṃ.
1023在“赌注”中,指赌徒等的业处。在“黑色”中,指暗黑。
1023.Paṇe jūtakārādīnaṃ kammani. Kaṇhe kāḷe.
1024“生起”指精液。“不净”指不洁净。
1024.Sambhave sukke. Amejjhe apavitte.
1025于众多黑鹿中。于鱼钩、捕鱼陷阱中。于名为弯钩山的岩石裂缝中。
1025.Ikke bahulome kāḷamige. Baḷise macchavedhane. Selabhede vaṅkanāmake pabbate.
1026“尸体”即死身。“一半”即半分,因此说“于男子”,而说“于男子”是就多数情况而言,因此说“或部分、全体于男子”。
1026.Kuṇapamhi matakāye. Addhamhi samaddhabhāge, tenāha ‘‘purise’’ti, ‘‘purise’’ti ca yebhuyyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, tenāha ‘‘vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume’’ti.
1027在夜幕初临之时,即夜晚的开端。
1027.Saṃvarīmukhe rattiyā ādimhi.
1030天神的一类,即名为鸠槃荼的夜叉。属于藤本类,其果实大如锅。第四分,即第四部分。足,即脚。边地山,即山脚。
1030.Devabhedo kumbhaṇḍo nāma yakkho. Vallijātiyaṃ yassā phalāni ukkhalippamāṇāni honti. Catutthaṃse catutthabhūte koṭṭhāse. Pade caraṇe. Paccantasele pabbatapāde.
1031金属之中,即白铜。众多之中,即复数。铁匠器物之类中,称为“tū”者。门闩,即持钥匙者。
1031.Lohantare setalohe. Bahumhi bahuvacane. Kammārabhaṇḍabhede ‘‘tū’’iti khyāte. Khaṭake kuñcikapāṇimhi.
1032于木制的谷物量器中。于安立,即安住于上方。于处所,即处所本身。
1032.Doṇiyaṃ kaṭṭhamaye dhaññamānike. Adhiṭṭhitiyaṃ upariṭṭhāne. Ṭhāne ṭhānamatte.
1034于部分的区分中,如“肾脏、心脏”等。于弯曲,即扭曲。天眼、宿命随念、漏尽,称为三明;由“等”字,八明亦被包含。于智慧,即智。
1034. Koṭṭhāsabhedasmiṃ ‘‘vakkaṃ hadaya’’ntyādīsu . Vaṅke kuṭilye. Dibbacakkhupubbenivāsānussatiāsavakkhayasaṅkhātā tisso vijjā, ādinā aṭṭha vijjā gahitā. Buddhiyaṃ ñāṇe.
1035于无混乱,即远离混乱。于颂,指首卢迦等。于一半,即部分。于三者中,有pajjo与pajja之词。
1035.Anākule ākularahite. Siloke anuṭṭhubhādo. Addhe bhāge. Tīsu pajjo pajjasaddo.
1036指一种能净化水的树木果实。指通过造作而成的人工之物。指能领受言语的应受教者。指腐汁,即脓。
1036.Rukkhabhedasmiṃ udakappasādanaphale. Kittime karaṇena nipphatte. Vidheyye vacanaggāhini. Pubbamhi pūye.
1037指守护所得,即守护已得的财物等利益。指派遣,即差使。指应作之事,即果报。
1037.Laddhattharakkhaṇe laddhassa dhanādikassa atthassa rakkhaṇe. Niyojane pesane. Kāriye phale.
1038指已得安慰者。指菩提树,即我们世尊的菩提树。指造作粗暴行为之残酷者。指猎人,即捕杀鹿、鱼等的猎人。
1038.Assāsappatte laddhassāse. Bodhidume amhākaṃ bhagavato bodhirukkhe. Kurūre kakkhaḷakārake. Nesādamhi migamacchādiludde.
1039在“附着”处,指执著。在“中间”处,指腹部。在“部分”处,指非半分。在“富有者”处,指大财富者。
1039.Laggasmiṃ saṅge. Majjhamhi udare. Bhāge asamaddhabhāge. Dhanimhi mahaddhane.
1040在“稠密”处,指混杂处。在“自己的相续”中,即自己内在的相续。此处说明了所缘境与行境的区别。
1040.Gahane saṅkare. Sasantāne attano niyakajjhattasantāne. Visayagocarānaṃ viseso vutto.
1041在“世间”处,指欲有等。在“人”处,指于手。在“名声”处,指于称誉。在“偈颂”处,指阿努图巴等。在“树”处,指各种树木。
1041.Bhuvane kāmabhavādike. Jane pāṇimhi. Yase kittiyaṃ. Pajje anuṭṭhubhādo. Rukkhe rukkhabhede.
1042第一〇四二条:瓦塔树,即榕树。在乌鸦中,即于鸦。在苍鹭中,即于白翼者。机会,即空间。白天,即日。在乳房中,即于妇女的乳房。在云中,即于雨云。
1042.Vaṭo vaṭarukkho. Vāyase kāke. Bake setapatte. Avasaro avakāso. Ahaṃ dinaṃ. Kuce nārithane. Abbhe meghe.
1043第一〇四三条:于膝上,即跏趺坐的区域。于征相之中,即指能令人知晓之物。
1043.Ucchaṅge pallaṅkoparibhāge. Lakkhaṇe ñāpake.
在“所见”与“光明”中,用于“看见”和“光明”等义。
Diṭṭhobhāsesu dassane, obhāse cāti atthesu.
1044第一〇四四条:太阳与光线,指太阳和光芒。调伏,即调治与降伏。慢,是慢的一种。山峰,即山的顶峰。
1044.Sūraṃsūsu sūriye, kiraṇe ca. Dame damane. Mānaṃ mānaviseso. Sānu pabbatasānu.
1045第一〇四五条:热,指太阳之热。旃陀罗,即“煮狗者”——煮狗者被称为旃陀罗。畜生,指四足动物。羚羊,属于鹿类。猫头鹰,即穴居之鸟。因陀罗,为帝释天神。“在摩醯因陀罗、古古鲁香、猫头鹰及捕捉者中,为猫头鹰”——阿摩罗辛哈说。
1045.Tāpo sūriyasantāpo. Sapace caṇḍāle, saṃ sunakhaṃ pacatīti sapaco. Pasu catuppado. Kuruṅgo ajinayoni. Ulūko koṭarasakuṇo. Indo sakko. ‘‘Mahinde guggululūka-palaggāhesu kosiyo’’ti amarasīho.
1046第一〇四六条:摩那婆,指人。我,是作为身体等主宰之神。头上,指最上之处。锡中,即黑铁之中。
1046.Māṇavo macco. Attā sarīrādhipatidevatā. Sire uttamaṅge. Tipumhi kāḷalohe.
1047第一〇四七条:献供,即应分之份。手,即手掌。光线,即光辉。于牙齿中,即指牙。于婆罗门中,即梵志。于卵生中,即卵所生者。于偈颂中,即阿努图巴等。面,即口。行仪,即八十种大行仪等。于谷粒中,即碎米。于微细中,即极微。“拉瓦、雷萨、卡那、阿那瓦”——阿摩罗辛哈确实将“卡那”说为微细的同义词。
1047.Bali bhāgadeyyo. Hattho pāṇi. Aṃsu bhā. Dante rade. Vippe brāhmaṇe. Aṇḍaje aṇḍasañjāte. Pajje anuṭṭhubhādo. Ānanaṃ mukhaṃ. Ācāro asītimahāvattādi. Dhaññaṅge bhinnataṇḍule. Sukhume aṇumhi. ‘‘Lavalesakaṇāṇavo’’ti hi amarasīhena sukhumapariyāyo kaṇo vutto.
1048第一〇四八条:柱,即房屋等之主要木材。愚钝性,即愚痴性。粥,即豆类所制之食。菜肴,即其余种种菜肴。所谓“疱”,指当脓液转变时,并无苦受的那种状态。所谓“颊”,指面颊两侧突起之间的部位。于价值中,即本金。
1048.Thūṇā gehādīnaṃ padhānadāru. Jaḷattaṃ mūḷhattaṃ. Kummāso māsavikati. Byañjanaṃ tadaññabyañjanaṃ. Phoṭo nāma yasmiṃ pūye viparīte dukkhavedanā natthi. Kapolo nāma mukhacūḷikānaṃ antaraṭṭhānaṃ. Mūlye mūladhane.
1049第一〇四九条:光翼鸟与鸟,合称光翼鸟。其中,“鸟”指鸟类之一种,“光翼鸟”指空中飞行的鸟,沃帕利陀即说:“‘鸟’为鸟类之一种,‘光翼鸟’为空中飞鸟”,并有“以美丽的方式闪耀着,闪耀者即为光翼鸟”之说。也有读作“鸟、光翼鸟”的。于福分中,即能带来善、恶果报的业。于作法中,即造作。
1049. Bhāsapakkhī ca pakkhī ca bhāsapakkhino, tesu, ‘‘sakunto pakkhibhedepi, bhāsapakkhi vihaṅgame’’ti hi ‘‘bhāsantaṃ sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti ca vopālito. ‘‘Sakunto bhāsapakkhinī’’tipi pāṭho. Bhāgye subhāsubhāvahe kammani. Vidhāne karaṇe.
1050飞升虚空后,又降入水中捕鱼者,名为青鸟的杜鹃。‘Eṇe’指雌羚羊。‘Saro’为箭。‘Sede’指蒸,‘sida’指煮。‘Pāko’为烹饪。于比丘分类中,如‘凑数者’等。‘Caye’指积聚、集合。
1050. Yo ākāsaṃ abbhuggantvā puna otaritvā udakabbhantare macche gaṇhāti, so nīlasakuṇo cātako nāma. Eṇe eṇīmigakhyāte. Saro kaṇḍo. Sede sedane, sida pāke. Pāko pacanaṃ. Bhikkhubhede ‘‘gaṇapūrako’’tyādīsu. Caye samūhe.
1051‘Puñje’指堆、团。羊、牛、交合、蟹、狮、少女、秤、蝎、弓、摩羯、瓶、鱼,此为羊等十二宫。‘Loṇe’指盐中最胜者。‘Saṃvaṭṭe’指坏灭劫。‘Kamuke’指槟榔果树。
1051.Puñje piṇḍe. Meso usabho methunaṃ kakkaṭo sīho kaññā tulā vicchiko dhanu makaro kumbho mīnoti mesādi. Loṇe lavaṇuttame. Saṃvaṭṭe vināsakappe. Kamuke tambūlaphalarukkhe.
1052‘Amate’指天神的食物。‘Lepe’指由纯净白糖粉末等所成之物。‘Satthe’指一种长柄的特定刀具。‘Najjantare’指在恒河、耶牟那河、阿致罗筏底河、萨罗浮河、摩醯河这五条大河中,第五大河之处。‘Bhuvi’指大地。‘Kriyā’指由女子情爱姿态所生的动作。‘Vilāso’则是由其他所生的优美姿态。‘Atraje’指儿子。
1052.Amate devatābhojane. Lepe suddhasakkharacuṇṇādimaye. Satthe dīghadaṇḍe satthavisese. Najjantareti gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcasu mahānadīsu pañcamāya mahānadiyaṃ. Bhuvi pathaviyaṃ. Kriyā nārīsiṅgārabhāvajā kriyā. Vilāso pana tadaññajo. Atraje putte.
1053‘Kutho’是铺在象背上的毯子。‘Veṇī’是妇女的发辫。正如沃巴离达所说:‘Paveṇī、veṇī、kuthayo’。有些地方也读作‘Paveṇī kulaveṇīsu’。‘Vutti’指生存、居住。‘Vuttā’指所说之事、传闻。‘Vetane’指通过工作应得的报酬。‘Bharaṇe’指养育、扶养,以及持守。
1053.Kutho hatthipiṭṭhattharaṇaṃ. Veṇī nārīnaṃ kesakalāpo. ‘‘Paveṇī veṇī kuthayo’’ti hi vopālito. ‘‘Paveṇī kulaveṇīsū’’tipi kvaci pāṭho. Vutti bhavanaṃ . Vuttā vuttanto. Vetane kammena laddhabbe. Bharaṇe posane, dhāraṇe ca.
1054‘Mariyāda’一词有两种意义。‘Sattā’指存在性。‘Samiddhi’是成就、繁荣。‘Soppe’指睡眠。‘Vutti’指生计、生活之道。
1054.Mariyādasaddo dvīsu. Sattā vijjamānatā. Samiddhi sampatti. Soppe niddāyaṃ. Vutti jīvitavutti.
1055‘Kucchā’是谴责、轻蔑。‘Apavādo’是诽谤、说坏话,也包括说不真实的事。‘Dhaññe’指特定的谷物,其穗头如拇指般大小且长。‘Piyaṅgu’是一种香料。‘Mokkhe’指涅槃。‘Sive’指吉祥、善妙。
1055.Kucchā garahā. Apavādo avaṇṇavādo, abhūtākkhānampi. Dhaññe dhaññavisese, yassa sīsaṃ aṅguṭṭhappamāṇaṃ dīghañca. Piyaṅgu gandhadabbaṃ. Mokkhe nibbāne. Sive kalyāṇe.
1056‘Rañjane’指染色,如染袈裟等;‘Sūrate’指淫欲、交合;‘Vāse’指居住的行为。
1056.Rañjane kāsāyādirañjane. Sūrate methune. Vāse vasanakriyāyaṃ.
1057‘Patthe’指一种量器;‘Nāḷe’指青莲花等花梗;‘Pipāsāyaṃ’指想饮的渴望;‘Vutti’指存在、居住。
1057.Patthe mānatumbe. Nāḷe uppalādīnaṃ nāḷe. Pipāsāyaṃ pātumicchāyaṃ. Vutti bhavanaṃ.
1058‘Pāṇyaṅge’指身体肢节中的肚脐;‘Cakkante’指轮子的边缘。
1058.Pāṇyaṅge saṅkhanābhiyaṃ. Cakkante cakkassa ante.
‘Nābhi’一词,可训身肢、田地、轮缘与转轮王;
亦偶于首要、麝香、肉之义中见称。
‘‘Nābhi pāṇyaṅgaṅge khette, cakkantacakkavattisu; Nābhi padhāne katthūri-maṃse ca kvaci kittito’’ti. –
1059“Antare”意为两者之间。“Vīci sukhataraṅgesū”是注释师Vopālito的读法。“Thiratte”意为坚固性。“Dhīratte”亦是异读,意义相同。“Save”意为听闻。
1059.Antareti dvinnaṃ antare. ‘‘Vīci sukhataraṅgesū’’ti vopālito. Thiratte thirabhāve. ‘‘Dhīratte’’tipi pāṭho, soyevattho. Save savane.
1060“Nissaye”意为依止、所依。
1060.Nissaye ādhāre.
1061“Vitte”意为财富。“Aṅko”意为相(特征)。“Buddhi”意为智。“Khe”意为虚空。
1061.Vitte dhane. Aṅko lakkhaṇaṃ. Buddhi ñāṇaṃ. Khe ākāse.
1062Vate指外道之行仪。Āgumhi指过患。Maṇi指摩尼宝,即石所成者,又或指名为摩尼的殊胜宝物。Hāyane指年岁。Vuṭṭhi指降雨。
1062.Vate titthiyasamācāre. Āgumhi aparādhe. Maṇi silāvikati, maṇisaṅkhāto vā ratanaviseso idha maṇi nāma. Hāyane saṃvacchare. Vuṭṭhi vassanaṃ.
1063Lipi指字母等之排列差别。Mokkho指涅槃。Rate指喜乐。
1063.Lipi akārādīnaṃ sannivesaviseso. Mokkho nibbānaṃ. Rate sūrate.
1064于“pāpe”与“asubhe”中的“riṭṭha”,意指恶与不净。“Ariṭṭhaṃ”亦在此处,加“a”音以表其相反状态。“Aparādho”指过患。“Ketumhi”指旗帜。“Cihane”指相(标志)。‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’是注师Vopālito之读法。
1064. Pāpe ca asubhe ca riṭṭhaṃ. Ariṭṭhaṃpyatra, tabbhāve tatra akāro. Aparādho ādīnavo. Ketumhi paṭākāyaṃ. Cihane lakkhaṇe. ‘‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’’ti vopālito.
1065Dvāramattepi与bahidvārepi:仅门内、门外。自此以下所释的多义(一词多义)词,即vāccaliṅgā。Phuṭe:明显、显露。
1065.Dvāramattepi bahidvārepi. Ito paraṃ ye anekatthā vuccante, te vāccaliṅgā. Phuṭe pākaṭe.
1066Ajjhakkhe:过量、过度。Jaḷe:愚痴。Lolupe:极贪。Cale:动摇。
1066.Ajjhakkhe adhikate. Jaḷe aññāṇe. Lolupe atitaṇhe. Cale kampite.
1067Vikate:丑陋。Komalaṃ:柔软。Atikhiṇo:极钝。
1067.Vikate virūpe. Komalaṃ akaṭhinaṃ. Atikhiṇo kuṇṭho.
1068Site意为白色。Sūcako意为离间者、搬弄是非之人。Ahi意为蛇。Sakke意为堪忍、宽恕。“Satte”的异读,则意为与众生相连、相应。Sambandhe意为联结、不相离。Akhile意为全部、完整。
1068.Site sete. Sūcako pesuññakārako. Ahi sappo. Sakke khame. ‘‘Satte’’ti pāṭhe pana sattiyuttetyattho. Sambandhe avippayoge. Akhile sakale.
1069Kevalaṃ意为纯一、无杂。Anto意为边际、终结。Adhamo意为低下、卑劣。Paṇato意为于佛陀等前俯首、谦敬。Ninno意为低洼,与高地相对。
1069.Kevalaṃ asammissaṃ. Anto avasānaṃ. Adhamo nihīno. Paṇato buddhādīsu ninno. Ninno thalapaṭipakkho.
1070Suddhe意为清净、不杂他物。Pūte意为腐烂、恶秽。
1070.Suddhe aññena asammissite. Pūte mejjhe.
1071于遍满中,于遍满者。于将存在、未至的事处。于彼处,于老朽者。
1071.Byāpe byāpite. Bhāvini anāgate vatthumhi. There jiṇṇe.
1072认为‘bahusaddo(复数词)’仅用于‘于一处、两处不转起’等情形,故说‘tyādo(等)’。然而,由于已说‘单数、复数’,复数词在两处亦可转起。或者,阿阇梨考虑到其他宗派的说法而说‘tyādo’。因为彼处的言词有三种:单数、双数、复数。语法既为一切集会所共许,故有时亦讲述一切宗派之说。
1072.Bahusaddo ‘‘ekasmiṃ, dvīsu ca na pavattatī’’tyādīsuyeva pavattatīti maññamāno ‘‘tyādo’’ti vadati. ‘‘Ekavacanaṃ, bahuvacana’’nti vuttattā pana dvīsupi bahusaddo vattateva. Ācariyena vā parasamayavacanāni manasi katvā ‘‘tyādo’’ti vuttaṃ. Tividhañhi tattha vacanaṃ ekavacanaṃ dvivacanaṃ bahuvacananti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃ vādā katthaci kathīyante.
Dhī 意为智慧,具有它者,即是 dhīra(智者)、觉者。或者,dhāna(持守)即是 dhī,具有它者,即是 dhīra(坚定者)、具坚定者。于动摇中,于动摇者。
Dhī vuccati paññā, sā yassa atthi, sa dhīro, budho. Dhānaṃ vā dhī, sā yassatthīti sa dhīro, dhitimanto. Dhute cale.
1073就车乘而言,于象车等载具,称为yogga。而于堪忍之义,则称为yoggo。
1073.Yāne hatthādiyāne yoggaṃ. Khame pana yoggo.
1074就年长而言,指寿长者。就出身而言,指善家族出身者。Vuddho,指寿长者。Uru,指度量广大者。
1074.Vuḍḍhe āyuvuḍḍhe. Kulaje kulīne. Vuddho āyuvuḍḍho. Uru pamāṇato mahanto.
1075就所说而言,指应被言说者。就上出而言,指向上而去者。就燃烧而言,指被火等所烧灼者。就傲慢而言,指于心中生起傲慢者。
1075.Vutte vattabbe. Uggate uddhaṃgate. Āditte agyādīhi, gabbite sañjātamāne.
1076Vigate:离去;vigatarāge:离贪者。Vāyane:编织;vīte paṭe:已织之布。Bhajjite:炒制;dhaññādike:谷物等。Bhajja:烹煮。
1076.Vigate vigatarāge. Vāyane vīte paṭe. Bhajjite dhaññādike. Bhajja pāke.
1077Caye:积聚;samūhe:集合。Samo:相等者。Ari:敌人。亦有读作‘Samādisū’者。Vīre:英雄;akātare:不怯懦者;sūre:勇者。Ravisūro 即日神,被称为‘sūro’。Kuddhe:忿怒;kodhasahite:具嗔者。Dūsite:污染;appiye:不可爱者。
1077.Caye samūhe. Samo tulyo. Ari sattu. ‘‘Samādisū’’tipi pāṭho. Vīre akātare sūre. Ravisūroti ravisūriyo ‘‘sūro’’ti vutto. Kuddhe kodhasahite. Dūsite appiye.
1078Arimhi:敌人中;sattumhi:于怨敌中,diṭṭho 意为被见。Ikkhitepi:于已见中,亦是 diṭṭho(所见)。Pote:幼儿;bālake:孩童。Vate:誓愿;ekantasādhane:一向成就;vatakamme:誓愿行为。
1078.Arimhi sattumhi diṭṭho. Ikkhitepi diṭṭho. Pote bālake. Vate ekantasādhane vatakamme.
1079Salākā(筹)指草筹的取用。Dabba指吉祥草。Khaya(灭尽)如说‘观生灭者’。Sakuṇa(鸟)亦有vayo之义,如‘诸有情的寿命以灭尽为死’等。Gabba为傲慢。
1079.Salākāyaṃ kusāvahāre. Dabbe varahisatiṇe. Khaye udayabbayānupassīti. Sakuṇepi vayo ‘‘visayuttannabhuttānaṃ, vayānaṃ maraṇaṃ bhave’’tyādīsu. Gabbo abhimāno.
1080Biḷāla(猫)即猫。Nakula(獴)即杀蛇者。Manthana是搅乳棒。Sattu是米粉等特殊嚼食。Assādiloma(毛发)指马等的毛。Ghāta为死。Rāsi为堆。
1080.Biḷāle majjāre. Nakule ahisattumhi. Manthano khīramanthanadaṇḍo. Sattu taṇḍulavikatikhajjaviseso. Assādilome assādīnaṃ lome. Ghāto maraṇaṃ. Rāsi puñjo.
1081Gopagāma(牧牛村)指牧牛者之村。Rava(叫声)即声音。Sārathi是御者,pājitā是被驱使的。Vandī是赞颂诵者。
1081.Gopagāme gopālānaṃ gāme. Rave sadde. Sārathi pājitā. Vandī thutipāṭhako.
“向车夫、医生、畜生以及知吠陀者,
刹帝利、婆罗门女等,各自向足下敬礼。”
‘‘Sārathimhi ticchake ca, pasute veditepi ca; Khattiyā brāhmaṇiyā jepi, visūto pādavandisū’’ti. –
未以线等串起的花,称为散花。以线等串起的花环,称为已串花。车乘中,指负重之车。马匹中,指马。
Vopālito. Pupphe suttādinā asaṅkhate. Taddāme pupphadāme suttādinā saṅkhate. Sakaṭe ane. Haye asse.
1082于尊敬中,即供养。于星宿中。于眼睛中间,称为“针”。界限,即边际。
1082.Accane pūjāyaṃ. Bhe nakkhatte. Nettamajjhe ‘‘sūlā’’ti khyāte. Odhi mariyādo.
1083圆满,即完全圆满。过失,即罪过。于作意中,亦指转向。Āḷi一词意为女人。女友,以年龄而论。桥,是挡水之物,亦是河流等的通道。于具有力量者中,指坚固之义。所谓:“坚固、粗大、强盛、具有力量,于深入中亦称为坚固。”
1083.Puṇṇatā paripuṇṇatā. Avajjaṃ doso. Manakkārepi ābhogo. Āḷisaddo itthī. Sakhī vayasā. Setu jalavāraṇo, nadyādimaggo ca. Satte sattiyutte, thiretyattho. ‘‘Daḷho thūle bhuse satte, pagāḷhepi daḷhe mato’’ti vopālito.
1084于解脱、涅槃中,亦于阿拉汉果中。于主人、丈夫中。持护者:因能持护,故为持护者,在此义中。于养育者中,亦指丈夫。
1084.Mokkhe nibbāne, arahattaphalepi. Sāmini patimhi. Dhāraketi dhāretīti dhārako, tattha. Posakepi bhattā.
1085顶髻,即发髻。尾羽,即尾巴。“自身”用于表示“僧众的”、“个人的”等区分。“毁坏”用于责备之义。
1085.Sikhā cūḷā. Piñchaṃ pucchaṃ. Attani ‘‘saṅghikaṃ puggalika’’ntyādīsu. Khepe nindāyaṃ.
1086“色”指颜色。“粪”指粪便。
1086.Rūpe vaṇṇe. Karīse gūthe.
1087“碎片”也指整体。“叶”指树木等的叶子。“杆”指箭、芦苇。“探针”用于伤口。“清净性”即清净的状态,用于此义。“去”指行走的动作。“Dhāva”意为清净的行走,此为词根读法。“娇态”是女子的妩媚情态动作。“无明”指无知。“昏迷”指失去知觉的状态。
1087.Khaṇḍe sakale. Paṇṇe rukkhādīnaṃ paṇṇe. Kaṇḍe sare. Salākā vaṇopayuttā. Sucino bhāvo sucittaṃ, tasmiṃ. Gate gamanakriyāyaṃ. ‘‘Dhāva gatisuddhiya’’nti hi dhātupāṭho. Hāvo itthīnaṃ siṅgārabhāvajakriyā. Avijjāya aññāṇe. Mucchane visaññibhāve.
1088热汗水:指身上因热所生之水。在烹饪、烧煮中;在称为“mu-yī”的泥丸中;在甘蔗所生,即甘蔗汁所生之物中。在朋友、可爱之友,或仅是朋友中。在同伴、行利益者中。主人,即主宰。此词为阳性。
1088.Ghammajalaṃ kāye uṇhena sañjātajalaṃ. Pāke paccane. Goḷe ‘‘mu-yī’’iti khyāte mattikāguḷake. Ucchumaye ucchurasasañjāte. Mitte piyamitte, mittamatte vā. Sahāye atthacare. Pabhū adhipati. So pulliṅgo.
1089残酷:指粗暴的行为。其他:他处或他世。此处:此世间。标记:即特征;在罪过、戏剧的一幕中也称作aṅka。诽谤:世间的指责。地方:特定区域。有言:“存在,即国土、地方,人民,亦在国土中。”
1089.Kurūre kakkhaḷakammante. Parasmiṃ paraṭṭhāne, paraloke vā. Atra ṭhāne, loke vā. Aṅko cihanaṃ. Aparādhe nāṭakaparicchedepi aṅko. Apavādo lokagarahā. Dese desavisese. ‘‘Bhave janapado dese, jane janapadepi ce’’ti vopālito.
1090于偈颂、诗颂中。于言语分别、辩才之语中。于随行、相续中。于自性、相同状态中。于下方分,亦即底部。
1090.Pajje siloke. Vacībhede byattavācāyaṃ. Anvaye santāne. Sarūpasmiṃ samānabhāve. Adhobhāge ca talaṃ.
1091Vilagge,是指身体的正中部位。Vemajjhe,是指中央、中间的状态。Kusumaṃ,是指花。Utu,是指女性的经期。Subbate,是指在善戒之中。
1091.Vilagge kāyamajjhe. Vemajjhe majjhasāmaññe. Kusumaṃ pasavaṃ. Utu itthipupphaṃ. Subbate sundare vate.
1092Kose,是指阴鞘或包皮。Gabbhare,是指洞穴。Bile,是指蚂蚁等群类的住处。Gaṇḍake,是指犀牛的角。Kadambe,是指名为“Thina”的树。Dume,是指树。Caye,是指聚集。
1092.Kose liṅgapasibbake. Gabbhare guhāyaṃ. Bile kipillikādīnaṃ āvāse. Gaṇḍake khaggavisāṇe. Kadambe ‘‘thina’’iti khyāte. Dume rukkhe. Caye samūhe.
1093Bhe,是指星宿的分类。Dhenuyaṃ,是指有角的母牛。Yoniyaṃ,是指女性的生殖器官。Sire,是指头。
1093.Bhe nakkhattabhede. Dhenuyaṃ siṅginiyaṃ. Yoniyaṃ itthīnaṃ aṅgajāte. Sire sīse.
1094“Bhogī”一词指拥有财富者,也指蛇。“Sivo”指大自在天。“Bale”指力量。“Pabhāve”指威力、光焰。“精进(vīriya)用于指白净法与威力,tejo 亦用于指能力”,此说出自 Vopālita。而“Tejas”一词,则适用于上述诸义及这两种意义,亦用于光辉之义。
1094.Bhogīsaddo bhogavati puggale, urage ca. Sivo mahissaro. Bale thāme. Pabhāve tejasi. ‘‘Vīriyaṃ sukke pabhāve, tejo sāmatthiyesvapī’’ti vopālito. Tejasaddo pana tesu ca yathāvuttesupi dvīsvatthesu, dittiyañca vattati.
1095“Santati”指持续、承载。“Khaggaṅge”指剑的锋利部分。“Sūte”指车夫。“Paṭihāre”指传话者。据“Vida lābhe”这一词根义,“vitti”为获得。“Pīḷā”指逼迫、恼害。
1095.Santati ādhāro. Khaggaṅge khaggassa tikhiṇāvayave. Sūte sārathimhi. Paṭihāre vacanahāre. ‘‘Vida lābhe’’ti dhātvatthato vitti. Pīḷā vibādhā.
1096“Rave”指声音。“Palāse”指无米粒的稻谷。
1096.Rave sadde. Palāse nittaṇḍulavīhimhi.
1097Rukkhe:指树;ambaṭṭharukkhe:指某种树。Parasamaye:则指逼恼。Adhikappeme:指过度的爱。
1097.Rukkhe ambaṭṭharukkhe. Parasamaye pana bādhā. Adhikappeme atisayapeme.
1098Ketumhi:指幢、旗。Lekhye:指应书写者,即文书。Rājiyaṃ:则指线条或行列。
1098.Ketumhi dhaje. Lekhye likhitabbe lekhe. Rājiyaṃ tu lekhā.
1099Satthe:指武器一类。Satte:指有情。Caye:指积聚。
1099.Satthe āvudhabhede. Satte pāṇimhi. Caye samūhe.
1100Āḷiyaṃ 指河道,亦指蓄水处。
1100.Āḷiyaṃ nadīmagge, jaladhāraṇe ca.
1101Saṃsade 指集会处。Ayana 一词用于表示行走与道路。
1101.Saṃsade sabhāye. Ayanasaddo gamane, pathe ca vattati.
1102Rukkhantare 指树丛。Sūre 指太阳。Koṇe 指方位、角落。Haye 指马,turaṅge 亦指马。Khandhe 指肩。Acci 一词表火焰、火舌。Aṃsumhi 指其光线,亦用于其余诸物之光线。而此词不为阳性。
1102.Rukkhantare gaṇadume. Sūre sūriye. Koṇe vidisāyaṃ. Haye turaṅge ca asso. Khandhe bhujasire. Accisaddo jālāyaṃ aggijālāyaṃ. Aṃsumhi tassa, aññesañca aṃsumhi vattati. So ca no pume pulliṅge na vattati.
1103“Abhāva”一词用于表示存在之物的灭去;“Asat”一词则用于不存在之义。“Bhutti”指受用、享用的行为。在“命”中,“jīva”指寿命;在“人”中,“jīva”指有命者。
1103.Abhāvasaddo nāse vijjamānassa nāse. Asattasaddo avijjamānatthe vattati. Bhutti bhuñjanakriyā. Pāṇe āyumhi jīvaṃ. Jane pāṇavati jīvo.
1104“Chadana”一词用于房屋等的覆盖。“Rāsi”指堆、积聚,也指同法者的团体。
1104.Chadane gahādīnaṃ chadane. Rāsi puñjo, sahadhammīnaṃ gaṇo ca.
“凡住处、相状、众和合之总聚,
凡同处共住、居止之处,乃至最高我,皆得名为尼迦耶。”
‘‘Nikāyo nilaye lakkhye, saṃhatānaṃ samuccaye; Ekattha bhājini vase, paramattani vuccate’’ti. –
“Vopālita”所释:“Yajana”意谓供养天神;“Accana”意谓单纯的恭敬供养;“Dikkhā”意谓剃度、出家、持戒、律仪等。
Vopālito. Yajane devapūjāyaṃ. Accane pūjāmatte. Dikkha muṇḍiyopanayananiyamabbatādesesu.
1105“Karaṇa”即所作,亦称作“kārikā”,意为行为、造作,依自义加 ṇika 词缀。“pajja”中亦同此义。“Cihana”意为标记、特征。“Thīraja”意为妇女的月经期。“Puppha”意为花或悦意之物。“Vānara”意为猕猴。
1105. Karaṇaṃ kāro, so eva kārikā, kriyā, sakatthe ṇiko. Pajjepi soyevattho. Cihane lakkhaṇe. Thīraje itthīnaṃ utumhi. Pupphe sumane. Vānare makkaṭe.
1106“Adhara”指唇,也就是遮护牙齿之物。“Kharabha”即被称为“ka-la-au”者。“Luddha”亦指贪婪之人。“Āvila”指浑浊、不清澈。
1106.Adhare dantāvaraṇe. Kharabhe ‘‘ka-la-au’’iti khyāte. Lobhapuggalepi luddho. Āvile anacche.
1107“Carama”意为最后的,亦指秘密行事之人。
1107.Caramhi guttapurise.
1108“Hāsa”与“gandha”合为“hāsagandha”,是在他们之中而言。“Gandha”在此处指能远播者。“Cāru”亦用于称叹美好之物。“Khala”有动摇、积聚之义,后缀为“to”,构成“khalita”。
1108. Hāso ca gandho ca hāsagandhā, tesu. Gandhotra dūragāmī. Kalyāṇepi cāru. Khala calane, sañcaye ca, to, khalito.
1109“Vakkala”即树皮。“Adhiroha”即攀登的行为。“Vatthantara”指种种彩色的布料,产于支那国。
1109.Vakkale rukkhattace. Adhirohe ārohanakriyāyaṃ. Vatthantaraṃ vicittarūpaṃ vatthaṃ, yaṃ cīnadese sañjātaṃ.
1110“Paṭihāra”即名为“ḍa-gā”者。“Mukha”指口,为食物等所入之处。“Peta”指已往生他世者。“Aparaṇṇa”指绿豆等。“Kāla”指以三十个昼夜为限的时间。
1110.Paṭihāre ‘‘ḍa-gā’’iti khyāte. Mukhe bhattādīnaṃ pavesanaṭṭhāne. Pete paralokaṃ gate. Aparaṇṇaṃ muggādi. Kālo tiṃsarattidivaparicchinno.
1111“Dosa”指过失、忿怒。“Ghāta”指杀害。“Migādi”指四足兽类。“Chagala”指山羊。“Arūpa”指触等无色者。“Avhaya”即名号。“Daratha”指身心所生的热恼。“Bhīti”指恐惧。
1111.Dose kodhe. Ghāte māraṇe. Migādo catuppade. Chagale aje. Arūpe phassādike. Avhaye saññāyaṃ. Darathe kāyacittasambhūte santāpe. Bhīti bhayaṃ.
1112“负担”,指蕴的负担等。“苏阇”一词,既指木匙、汤匙,也指因陀罗之妻、帝释天神之妃。“虚空”,指天空。
1112.Bhāre khandhabhārādike. Sujāsaddo dabbiyaṃ kaṭacchuyaṃ, indajāyāyaṃ sakkassa bhariyāyañca. Vihāyase ākāse.
1113“宝珠”,指大水瓶。“宝石”,指石的变体,也是宝石的通称。“山”,指檀香山。“园”,指花圃等园。
1113.Maṇike mahati udakabhājane. Ratane asmavikāre ratanasāmaññe. Selo candanapabbato. Ārāme pupphārāmādiārāme.
“摩罗耶”,指地区、山间与山岳之间,也指被称为摩罗耶之处。这是沃巴利陀所说。“印记”,指标志。
‘‘Malayo dese selaṅgapabbatantare, malayātivutāyañcā’’ti vopālito. Aṅko cihanaṃ.
1114“酥油”,指熟酥,亦指其他当献供之物与供品。
1114.Sappimhi ghate, tadaññe hotabbe ca havi.
“于隐秘处、于思虑中,独处亦指水槽”,此为沃巴利陀所说。
‘‘Rahasi ca vicāre ca, viveko jaladoṇiya’’nti vopālito.
1115“水流”,指水之流动。
1115.Pavāhe jalappavāhe.
“速度”指迅疾、水流,亦指大黑果。此为沃巴利陀所说。“荒地”指微细之颗粒。“微少”指极少。
‘‘Vego jave pavāhe ca, mahākālaphalepi ce’’ti vopālito. Khile aṇukhāṇumhi. Kaṇe appe.
1116“眼端”指眼角。“彩画”指额点。
1116.Nettante cakkhukoṇe. Cittake tilake.
“外眼角”亦用于肢体残缺者、眼端及额点。此为沃巴利陀所说。“珠串”指以线串连的珍珠。“执取”即执,于其中。“花蕾”指未绽放者。“味”指咸味。
‘‘Apāṅgaṃ aṅgahīne ca, nettante tilakepi ce’’ti vopālito. Muttāguṇe suttabandhamuttāyaṃ. Gahaṇaṃ gāho, tasmiṃ. Makuḷe apupphite. Rase loṇarase.
1117‘Ago’与‘nago’,此二词用于山与树。‘极微’,指极微少,即更微少之义。于决定中,如“唯弯曲”等。于供养中,即于崇敬。
1117. Ago, nago cāti dve abhidhānāni selarukkhesu vattanti. Svappe suṭṭhu appe, appataretyattho. Avadhāraṇe ‘‘namanamatta’’ntyādīsu. Accane pūjāyaṃ.
1118“孔”,指过失。“下降”,指于渡口等之处下降。“祖父”,指父之父。
1118.Chidde dose. Otaraṇaṃ jalatitthādīsu avataraṇaṃ. Ayyake pitupitari.
1119“树”,指剑叶树。“狗”,指犬。“香”,指持久之香。
1119.Rukkhe khaggaphale. Sune sunakhe. Gandhe adhivāsanagandhe.
1120“koṇe”:于角落,于马中。“savane”:于耳,于听闻。“pantiyaṃ”:于行列,于街道。“bhāgyaṃ”:福份,即福德。“ekadeso”:一部分,如三分之一等。“ajapālake”:于牧羊人,于莲池。“kuṭṭhaṃ”指疾病与芳香等,如沃帕利陀所述。
1120.Koṇe asse. Savane sote. Pantiyaṃ vīthiyaṃ. Bhāgyaṃ puññaṃ. Ekadeso tatiyabhāgādi. Ajapālake pokkhare. ‘‘Kuṭṭhaṃ roge sugandhe cā’’ti vopālito.
1121“senāsane”:于卧坐具,如精舍等。“sene”:于军队,或于座位等。“cundabhaṇḍamhi”:于金匠器具,即金匠的资具。“Bhamo”指水流出、货物,以及名为金匠的工艺品等,如《多义摄》中沃帕利陀所述。“aṃsu”一词指布匹等的毛,也指手、光线等。于不变词中,指方式等。
1121.Senāsane vihārādike. Sene pīṭhādike. Cundabhaṇḍamhi cundānaṃ upakaraṇe. ‘‘Bhamo’mbuniggame bhaṇḍi, cundākhye sippiyantake’’ti nānatthasaṅgahe vopālito. Aṃsusaddo vatthādīnaṃ lome, kare kiraṇamatte ca. Abyaye pakārādike.
1122在零食中,指形状如猪粪的谷物制品。在方向中,指敌人。丈夫即主人。圣者即主宰。
1122.Khajjantare sūkaravaccasaṇṭhāne dhaññavikāre. Dise ripumhi. Pati dhavo. Ariyo adhipati.
1123在贪染中,指如黄褐色等的贪染。
1123.Rāge kasāyādike rāge.
“Raṅgo”一词,可指布施、打谷场、贪染,以及木匠中的粉笔与锡等,正如沃帕利陀所述。在饮品等中,指所喜爱之物。在喜爱中,指饮用之行为。诚如沃帕利陀所说:“‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pānaṃ’”。在债务与举起之中,意为提取。在门槛之中,即指门坎。又因“eḷaka”一词也适用于山羊,故说“eḷako”即山羊。
‘‘Raṅgo dāne khale rāge, tacche raṅgaṃ tipumhi ce’’ti vopālito. Peyye udakādike. Pītiyaṃ pivanakriyāyaṃ. ‘‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pāna’’nti vopālito. Iṇe, ukkhepane ca uddhāro. Ummāre dvārummāre. Eḷakasaddassa ajassāpi vācakattā ‘‘eḷako aje’’ti vuttaṃ.
1124“打击”(pahāro)即击打、捶打。又因“于此处打击”(paharati ettha)而名为打击,亦指夜分、年岁。指水壶时,即名为“kayā”之物。指阿罗迦量器时,其容量为四帕他。指谷壳时,意指米糠。
1124. Paharaṇaṃ pahāro, pothanaṃ. Paharati etthāti pahāro, yāmo, hāyano saṃvaccharo. Kuṇḍikāyaṃ ‘‘kayā’’iti khyātāyaṃ. Āḷhake catupatthappamāṇe. Bhusamhi taṇḍulattace.
1125“坑”中,指井。“积聚”中,指群集。“彼坑”,于原因,以及于秘密中,为近因。
1125.Āvāṭe kūpe. Caye samūhe ca. Kāsu sā, kāraṇe, rahasi ca upanisā.
“于有中为近因,于法,于终际亦为秘密”,此沃帕利陀之说。于破布,即名为“pho-khā”者。于功德之反面,即过失中。
‘‘Bhave upanisā dhamme, vedantepi rahasyampī’’ti vopālito. Poṭagale ‘‘pho-khā’’iti khyāte. Guṇetare avajje.
1126于“适合”义,如“裁决诉讼”等。于“望楼”义,如“与城门楼相连”等。于“苦恼”义,如“作苦恼声”等。aṭṭa 为诉讼,aṭṭa 为超越、伤害等,此即词根之义。于“林中”,指森林。于“出生”,指产生,亦指空中行走。
1126.Yutte ‘‘aṭṭaṃ vinicchinātī’’tyādīsu. Aṭṭāle ‘‘gopuraṭṭehi saṃyutta’’miccādīsu. Aṭṭite ‘‘aṭṭassaraṃkarotī’’tyādīsu. Aṭṭa abhiyoge, aṭṭa atikkamahiṃsāsūti dhātvattho. Kānane vane. Uppattiyaṃ janane, vihāyasāgamane ca.
1127指低劣,即卑下。于蕴中,指色等。根本,即是本金。赠品,即是礼物。在状态中,及布匹的边缘,指穗须。杀害,即是死亡。
1127.Lāmake nihīne. Khandhe rūpādike. Mūlaṃ mūladhanaṃ. Upadā paheṇakaṃ. Avatthāyaṃ, paṭassa ante ca dasā. Ghāto māraṇaṃ.
1128“子宫”一词,亦指傲慢。结合,即是黏合。堆,即是积聚;在这些义项中,为“ghaṭa”一词。在敬献中,指供养。在系缚中,如“城墙之堆砌”等。
1128.Gabbe māne. Ghaṭanaṃ silesakaraṇaṃ. Rāsi puñjo, etesu ghaṭasaddo. Abhihāre pūjāyaṃ. Bandhane ‘‘pākāracayo’’tyādīsu.
1129指少量,即微小。于布施与损失中,为“舍弃”。颈与喉,此二词用于指债务。亦有异读作“Iṇe gīvā galepi ca”(债务中亦用颈与喉)。于喉中,指颈。
1129.Thoke appake. Dāne, hāniyañca cāgo. Gīvā, galo cāti dve abhidhānāni iṇe siyuṃ. ‘‘Iṇe gīvā galepi cā’’tipi pāṭho. Gale kaṇṭhe.
1130Daṇḍepi sāhasaṃ(Daṇḍa亦指暴力)。Paṭe vatthavisese bhaṅgaṃ(Paṭa指布等特殊衣料)。Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ(将麻等混合而制成的衣,称为“bhaṅga”)。Chavake kaḷevare(Chavaka指身体)。
1130. Daṇḍepi sāhasaṃ. Paṭe vatthavisese bhaṅgaṃ. Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ. Chavake kaḷevare.
1131Anaṅga 指魔罗。Duma 指树,Karahāṭaka 指剑果树。
1131.Anaṅge māre. Dume karahāṭake.
注释师说:“Madana 指魔罗、贪欲者,Vasanta 指树,Sitthaka 指剑果树。” Pamātar 指母亲,Mātumātar 亦指母亲。Veṭha 与 Uṇhīsa 指头巾或头饰。
‘‘Madano māradhuttara-vasantadumasitthake’’ti vopālito. Pamātari mātumātari. Veṭhe uṇhīse ca veṭhanaṃ.
1132在“taṇḍuleyya”中是指米食,在“tilaphalasāka”中是指芝麻与叶菜。“Ayye”是指女主人,“sāminī”是指女主。“Mutti”是指解脱、释放。
1132.Taṇḍuleyye tilaphalasāke. Ayye sāmini. Mutti muccanaṃ.
1133“Aṅka”在相、特征中使用。“Ākāra”在摇头等动作、行相中使用。“Vappa”在应播种的种子中使用。“Taṭa”与“Vappa”亦用于岸边、城墙根、眼中泪水、热气等处。“Anuññā”与“Vohāra”中,“sammuti”一词用于世俗、约定俗成之语。“Akkhata”一词在指稻谷买卖处时为中性。
1133.Aṅke lakkhaṇe. Ākāre sīsacalanādike. Vappe vappanīyabīje. Taṭe tīre ca vappo, pākāramūle, nettajale, usume ca vappo. Anuññāyaṃ, vohāre ca sammutisaddo. Akkhatasaddo lājāsu dhaññavikatīsu napuṃsake.
1134“Yāga”在天神供养中,“Sada”在常施等布施中,而“satraṃ”一词用于此二处。“Sasu”在伤害中,“traṇa”指草,“satraṃ”亦用于真实等义。“Osadhi”一词中是指药草,在“Canda”与“Somo”中则指月亮。
1134.Yāge devapūjāyaṃ, sadādāne ca satraṃ. Sasu hiṃsāyaṃ, traṇa, satraṃ. Osadhimhi, cande ca somo.
“Somo kuvere pitudevatāyaṃ,意为‘Soma(月神)、多闻天王、祖灵’,
Vasuppabhede vasudhākare ca,意为‘Vasu(财富之类别)与Vasudhākara(宝藏主、云)’,
天药青藤与凉风,
樟脑清泉及猿猴。”
‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ, Vasuppabhede vasudhākare ca; Dibbosadhisāmalatāsamīra- Kappūranīresu ca vānare cā’’ti. –
Vopālito. Yugagehaṅgeti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge saṅghāṭo.(注释师说:Yugagehaṅga,指依东西轴向立柱安置在上方的横梁房屋构件。依南北轴向安置的房屋构件则称为Saṅghāṭa)。
Vopālito . Yugagehaṅgeti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge saṅghāṭo.