3. 多义品释义(续)
3. 共通品解释 · 232 段
“Paṭibimbe”指影像、相似物;“pabhāyaṃ”指光明。
Paṭibimbe patirūpake. Pabhāyaṃ āloke.
955“Ghammo”与“nidāgho”,此二者为同义词,指从身体流出的汗。
955. Ghammo nidāgho cāti dve abhidhānāni. Sedajale kāyato mutte.
“Kantane”指于作切断时;“vikappe”指于思择、寻中;“sajjane”指于准备手等时。
Kantane chedane. Vikappe vitakke. Sajjane hatthādīnaṃ sajjane.
956地域,即地域差别。“支分”一词,用于表众多之义。亦有读作“于众多中”的。此“支分”一词,在表众多之义时,即表示地域。在身体上,“支分”即指肢体;而在部分与原因中,“支分”亦指组成部分。
956.Deso desaviseso. Aṅgasaddo puṃbahutte. ‘‘Bahumhī’’tipi pāṭho. Aṅgasaddo bahutte desetyattho. Vapumhi sarīre aṅgaṃ. Avayave hetumhi ca aṅgaṃ.
“支”一词,有肢体、邻近、方法、原因及非主要诸义;
在鸯伽地域特指及呼唤语中,“支”为不变词。
‘‘Aṅgaṃ gattantikopāya-patikesva’ppadhānake; Aṅgadesavisesamhi, aṅgā sambodhane’byaya’’nti. –
《多义摄》中。
Nānatthasaṅgahe.
支提树,即应受供养的树,如阿说他树等。
Cetiyadume pūjetabbabhūte rukkhe assatthādo.
957“善士”之中,指善人;“剪裁”之中,指手等的剪裁。“于善人中是善人,于剪裁中是剪裁”——《多义摄》。
957.Sādhupurise sappurise. Kappane hatthādīnaṃ kappane. ‘‘Sajjane sajjanā kappanāya’’nti nānatthasaṅgaho.
“在梦中”者,指睡眠中;“在经中”,指不觉醒;“在识中”,指经之识、心,此即梦之说;“在见中”,亦为梦。
Supane niddāyaṃ. Sutte ajāgarite. Viññāṇe suttassa viññāṇe citte taṃ supinavacanaṃ. Dassane ca supinaṃ.
958“现前”之中,指面对面;“存放”之中,指运用与安排。“更多”一词表丰富之义,该词为阳性。
958.Paccakkhe sammukhe. Sannidhāne payoge, vidhāne ca. Bhiyyosaddo pahūtaratthe so pumā.
959在毒箭中,指涂有毒液的箭,“涂毒”为阳性。在涂敷中,指应涂敷之共通性。
959.Visalittasare visena lepitasare diddho pumā. Litte lepitabbasāmaññe.
“居住”指住处;“烟等之形成”指由香粉、烟等所造作;“接纳”指接受。
Vāse vasane. Dhūmādisaṅkhāre gandhacuṇṇadhūmādinā abhisaṅkhāre. Sampaṭicchane paṭiggahaṇe.
960“极大胆”指言语勇猛之人。
960.Suppagabbhe vacanasūre.
在蜂蜡中,指令人陶醉之物,人们也用它来点燃灯火。在饭食所生中,指从食用的饭食中掉落的低劣饭粒。
Madhucchiṭṭhe madane, yena dīpampi jālenti. Odanasambhave bhuttodanato patite lāmakasammate odanabindumhi.
961在芬芳、妙香之中。
961.Surabhimhi sugandhe.
于生起与向上行进中,称为上升。
Uppattiyaṃ uddhaṅgamane ca uggamanaṃ.
962在粗糙、污秽与粗硬之中;在粗恶语、不悦耳语之中。
962.Lūkhe samale, kakkhaḷe ca. Niṭṭhuravācāyaṃ akaṇṇasukhavacane.
在水流之中,也就是在水之激流之中、在水流之中。
Ambuvege ambuno udakassa vege sote.
963在专精于彼、以彼为最上者之中;在铠甲、胸甲之中;在皮革制、用作战斗装饰的护胸之中;在蛇蜕下的旧皮之中。
963.Tappare tappadhāne. Kavace uracchade. Vāravāṇe cammamaye yuddhālaṅkāre ca. Nimmoke sappānaṃ jiṇṇacammani.
965在布施、施舍之中;在山、岩石之中。
965.Padāne dāne. Sele pabbate.
966在金属、黑铁之中,是刀剑;在聚集、团体之中,是商队,如“车队商队”等;在转动、运行之中。
966.Lohe kāḷāyase satthaṃ. Sañcaye samūhe sattho. Yathā ‘‘sakaṭasattho’’tyādi. Vattane pavattane.
967在环、手镯之中。
967.Valaye kaṭake.
968在箭、矢之中。在池、长池等之中。在难触、苦触之中。在锯、利叶锯之中。
968.Kaṇḍe vāṇe. Vāpimhi dīghikādikāyaṃ. Dupphasse dukkhasamphasse. Kakace kharapatte.
969在酒与甘酒之中,众生饮用了它而迷醉,乃至会前往不应前往之处。在车轮与轮之中。在欲依等四种依之中,也是依,此词为非阴性。
969.Surāya kādambariyaṃ, yāya pītāya mattā sattā anāgamanīyavatthūsupi gacchanti. Rathaṅge cakke. Kāmupadhiādīsu catūsu upadhīsu ca upadhi, anitthī.
970在财物、财富等之中。地的分类,如布等。在大王、四大王中的一大王之中。在人、众生之中。
970.Dabbe dhanādike. Bhūbhedo vatthādi. Mahārāje catūsu mahārājesu ekasmiṃ mahārāje. Nare satte.
971指店铺、买卖场所;指资具、必需品。“戒为车乘之庄严,禅那为轴,精进为轮”——此处庄严即称为“资具”。
971.Āpaṇe kayavikkayaṭṭhāne. Sambhāre upakaraṇe. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti ettha alaṅkāro ‘‘parikkhāro’’ti vutto.
972在世俗称谓中,指车乘、货车等称谓。“现起语”,即从音声与意义两方面都明显的语词。
972.Vohārasmiṃ rathasakaṭādivohāre. Upaṭṭhitagirā saddato atthato ca pākaṭagirā.
973“语句支分”指句子的组成部分,即具有因、喻等关联意义的语词集合的组成部分。“根本”指贪等。“原因”指贪等之外的其他原因。“消化之火”指位于腹中、消化食物的业生火;在疾病类别中,亦指消食之火。
973.Vacanāvayaveti vākyāvayave. Hetudāharaṇādiyuttassa sambandhatthassa vacanasamūhassa avayave. Mūle lobhādike. Kāraṇe lobhādito aññasmiṃ kāraṇe. Pācānalasmiṃ udaraṭṭhe bhuttapācane kammajatejasmiṃ. Rogabhedepi gahaṇī.
974于律仪中,即眼等诸根的律仪。
974.Saṃyame cakkhādindriyasaṃyame.
975亦指蜜果树的汁液。亦指一切花的花蜜。又,由小蝇所成者,称为蜜,是中性名词。
975.Muddikassa rukkhassa rase ca. Pupphassa sabbassa pupphassa rase ca. Khudde makkhikākate ca madhu punnapuṃsakaṃ.
“蜜于小蜂、水、乳、酒、花蜜中,名为蜜;
于街巷、心、春、命根菜与蜜树中,亦名蜜。”
‘‘Madhu khudde jale khīre, majje puppharase madhu; Racche citte vasante ca, jīvasāke madhuddume’’ti. –
指为防尘垢下落,而悬置于床座等上方的布幔等物。
Ulloceti seyyādīnaṃ uparibhāge rajopātanivāraṇatthaṃ ṭhapite dussamayādike.
976指无余涅槃,即涅槃。指天食,即诸天神所食之物。
976.Apavagge nibbāne. Sudhāyaṃ devatānaṃ bhojane.
“指祭祀残余中的甘露,指不死之饮、水、酥油;
指不求而得之物,指解脱,指檀文陀利、天食、宝剑;
意为:不死、不死者、吉祥、颈、于阎浮果中。”
‘‘Amataṃ yaññasesasmiṃ, pīyūse salile ghate; Ayācite ca mokkhe ca, dhanvantarisudhāsisu; Amato amatā sivā-gaḷo jhāmalakīsu ce’’ti .
在《种种义摄》中说:于“痴”中为无明;在“暗”中为黑暗;“数”是计数的差别;在“功德”中为第三功德。
Nānatthasaṅgahe vuttaṃ. Mohe avijjāyaṃ. Timire andhakāre. Saṅkhyā gaṇanaviseso. Guṇe tatiye guṇe.
977于“粗”中为粗硬;于“不应作”中为不可为;于“士夫”中为男性;于“善作”中为善法,福德;于“半择迦”中为无性;于“风”中为清净。
977.Khare pharuse. Akāriye akattabbe. Purise pulliṅge. Sukate kusale dhamme puññaṃ paṇḍake napuṃsake. Pavane pūte.
978“不润滑”指干燥;在“执著”中,指黏着。
978.Asiniddho sukkho. Saṅge lagge.
979在“印记”中,指映像;“界”指界限;“种类”指相似。
979.Lañchane paṭibimbe. Sīmā mariyādo. Pakāro tulyo.
980在“商议”中,指四耳等;在“灾祸”中,指财富灾祸等;在“失败”中,指无义利。
980.Mantane catukkaṇṇādike. Byasane bhogabyasanādike. Vipattiyaṃ anatthe.
981“光线种类”指先前日出时太阳光线的差别;“未染著”指少许染色;“红色”指染红。
981.Raṃsibhedo pubbe udayato sūriyassa raṃsiviseso. Abyattarāge kiñciratte. Lohite ratte.
“不从本性退转”意指不从本性退转;“于本性及不退转中”也是此义。“灭坏之字”意指灭坏之字;“无有”意指不见之字。
Pakatānivatte pakatito anivattane. ‘‘Pakatiyañca anivattane cā’’tipi attho. Nassanakkhareti vināsanakkhare. Nassa adassane akkhare.
“附标依本相等而立,过患生起便坏灭;
于善生为首等随循之中,则随顺本性而住。”
‘‘Anubandho pakatyādo, dosuppāde vinassare; Susumukhyānusāresu, pakatassā’nuvattane’’ti . –
在《种种义摄》中。
Nānatthasaṅgahe.
982“降下”指下沉;“渡场”指河流等之渡口;“开”指开启;“暗示”指摇头等示意。
982.Avataraṇe otaraṇe. Titthasmiṃ nadyādīnaṃ titthe. Vivare vivaraṇe. Iṅgite sīsacalanādike.
983khattā:指依首陀习俗,由刹帝利种姓所生者,亦指首陀罗妇之子。tibba:亦用于“过甚、猛烈”之义。ugga:勇健、猛悍之义。agga:即最胜、殊胜之义。dhiti:即精进(vīriya)之义。
983.Khattā khattiyato sañjāte sudditthitanaye sudditthiyā putte ca. Tibbamhi adhimatte ca. So uggo. Aggo seṭṭho. Dhiti vīriyaṃ.
984破晓即清晨。无病即离病。结合即和合,亦指依处。“Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce”为异义总摄。巧妙即熟练。适合亦称适当。于欺诈行与狡诈行中。
984.Pabhāte paccūse. Niroge rogamutte. Sajje saṅgate, ādhārepi ca. ‘‘Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce’’ti nānatthasaṅgahe. Dakkho cheko. Yuttepi kallaṃ. Kūṭacariyāyaṃ saṭhacariyāyaṃ.
985鸟类类别,指鸽子般大小的鸟。若于某家落下粪便,便作不净相。鸽子指劣声。
985.Pakkhibhedo pārāvatappamāṇo pakkhī. Yasmiṃ gehe palinā patite asubhanimittaṃ karonti. Pārāvate kalarave.
秋季生:秋季时生起。不傲慢:言辞怯弱。
Saradabbhūte saradakāle sambhūte. Appagabbhe kātaravacane.
986坚硬:即粗硬。勇猛:即强力。不可爱:即不可意。树皮衣:即破布与树皮衣。
986.Kaṭhine kakkhaḷe. Sāhaso balakkāro. Appiye amanāpe. Cīre nantake, vāke ca cīraṃ.
987鹿类:犬般大小的鹿。旗帜:即旗幡。木棉:即已确立。芭蕉:以ī音结尾。施物:信受业果后所应施的布施。
987.Migabhede kukkurappamāṇe mige. Paṭākāyaṃ dhaje. Mocaṃ pasiddhaṃ, kadalī īkāranto. Dakkhiṇā kammaphalaṃ saddahitvā dātabbaṃ dānaṃ.
988生起,即存在之变异。火神,即火。
988.Uppāte bhūtavikatiyaṃ. Vessānare aggimhi.
989船运,即桶运。驾驭者,即惩罚者。
989.Potavāhe talakavāhe. Niyantari pājitari.
990阻碍,即遮蔽。
990.Rodhane āvaraṇe.
991“容器”指藤篾等制成的器皿。“学习”为遍取、修习,或应当遍取、应当修习。“因老而松弛的皮”指以老为因所导致的松弛之皮。“腹部纹路”即腹部的皮纹。
991.Bhājane vilīvamayādike. Pariyatti pariyāpuṇanaṃ sikkhanaṃ, pariyāpuṇitabbā vā sikkhitabbā. Jarāsithilacammasmiṃ jarāya kāraṇabhūtāya sithilacammani. Udaraṅge udaracammarājiyaṃ.
992“裂开”等三词,三性皆可通用。第四方便格中,指“生起”。
992. Vidāritādīsu tīsupi vāccaliṅgikaṃ. Upajāpe catutthopāye.
993“村落聚集”指村落的集合。“围绕”指环绕太阳等而成的晕圈。“教”指佛语。“画”指彩画。
993.Gāmasandohe gāmasamūhe. Paridhi pariveso sūriyādigehaṃ. Āgame buddhavacane. Lekhe vācitalekhe.
994铁制刺钉,即铁等所制之刺钉。“德殊胜”,指功德超胜。“财富”,指财宝。“成就”与“获得”,这是两个名称。
994.Ayomayavijjhanakaṇṭako sūjhādivijjhanaṃ. Guṇukkaṃse guṇātisaye. Vibhave bhoge. Sampatti, sampadāti ca abhidhānadvayaṃ.
995Bhū,指地。于“适合的”等三种意义中,词分三性。表“适合”时,指合适的。表“结合”时,指聚集的。Addha一词,addha词干用于表部分、均分与不均分。其中,表“相等”时用addhaṃ。其余情况用addho,亦可用addhaṃ;表道路、路径之义时用addhā(阳性)。表时间之义时亦用addhā(阳性)。表“决定、定准”之义时用ekaṃsa。Karīsa,指四肘尺之量。
995.Bhū pathavī. Yogyādīsu tīsvatthesu tīsu. Yogye anucchavike. Yutte saṅgate. Addho addhasaddo bhāge samabhāge, asamabhāge ca. Tatra same addhaṃ. Itaratra addho addhampi, pathe magge addhā pume. Kālepi addhā pume. Ekaṃse nicchaye. Caturambaṇe karīsaṃ vuttaṃ.
996Usabha,指牛群中百牛所生之牛王。于“最胜者”等意义中,亦用usabha。Usabhaṃ,指二十杖的长度。Tanti,指佛语。Panti,指行列。
996.Usabhe gavasatajeṭṭhake gave. Seṭṭhesu ca usabho. Vīsayaṭṭhiyaṃ usabhaṃ. Tanti buddhavacanaṃ. Panti āḷi.
997Itthinimitta,指女性的生殖器。Kilañja,指芦苇所编的席子。Kaṭa一词,于“所作”之义中通三性。
997.Itthinimitte itthiyā aṅgajāte. Kilañje vilīvamaye. So kaṭasaddo kate tīsu.
“Kaṭo”用于臀部与作法之义中,
用于芦苇席、超越、吉祥之义中;
在时机、象颊中,
‘kaṭā’应作不同理解。
‘‘Kaṭo soṇikriyākāre, Kilañje’tisaye sive; Samaye gajagaṇḍe ca, Kaṭā vippaliyaṃ matā’’ti . –
——以上引自沃波利多(Vopālita)。《三章补遗》云:“Kaṭo 用于时机、作法、芦苇席与箭之义。”Mandirālindavatthu,指房舍前廊部位的处所。
Vopālito. ‘‘Samaye ca kriyākāre, kilañje ca sare kaṭo’’ti tikaṇḍaseso. Mandirālindavatthuni gehassa ālindabhāge vatthumhi.
998“Mathite”指搅乳所成的特殊乳制品。“Sūciphale”指酸叶果。“Duddasetare”指与难见相反者,即看见并不困难的。
998.Mathite gorasavisese. Sūciphale ambilapattaphale. Duddasetare passituṃ adukkare.
999Antarīpaṃ,指水中陆地、岛屿。Pajjoto,指灯。Bandho,指连结、关系。Mihite,指微笑。Īsaṃhasite,指微微笑、稍笑。
999.Antarīpaṃ jalamajjhathalaṃ. Pajjoto padīpo. Bandho sambandho. Mihite īsaṃhasite.
1000Thiyaṃ,指女性通称;或指阴性词性,这是其意义。Dāre,指妻子。Sure,指天神,或特定天神。Vāsudeve,指婆薮天、那罗延天。Antake,指阎魔、掌控者。Asite,指黑色。
1000.Thiyaṃ itthisāmaññe. Itthiliṅgeti vā attho. Dāre bhariyāyaṃ. Sure devatāyaṃ, devatāvisese vā. Vāsudeve nārāyane. Antake vasavattini. Asite kāḷavaṇṇe.
1001Upaṭṭhāne,指侍奉、亲近。Aññāropana,指将本不具彼性质者安立为具彼性质。Sakko,即 sakka 一词。表帝释、天王之义时作 sakko。表地方(国土)之义时作 sakkā。表释迦族与堪能之义时,则通三性。
1001.Upaṭṭhāne pāricariyāyaṃ, sevane ca. Aññaropane abhaṃsabhāvassa aññassa taṃsabhāvaropane. Sakko sakkasaddo. Inde devarāje sakko. Janapade sakkā. Sākiye ca khame tīsu.
1002于应避免等三种情况中,为“回避”;于回答问题中,亦为“回避”。“Dvija”指婆罗门。“Vessa”中亦有圣者。
1002. Vajjanatthādīsu tīsu parihāro. Pañhavissajjanepi parihāro. Dvije brāhmaṇe. Vessepi ariyo.
1003“Suṃsumāra”即鳄鱼。“Ulūpini”是一种凶猛的鱼。“Uddāla”是称为 selu 的树,其果实极为黏滑。
1003.Suṃsumāre nakke. Ulūpini caṇḍamacchavisese. Uddālapādape selurukkhe, yassa phalāni atipicchalāni.
1004Piyaka 指黄檀。Kaṇḍa 指箭。Khipana 指投掷。Asu 也指投掷。Yuga 指车轭等。Vikāro 指变化。Antike 指附近。
1004.Piyake pītasāle. Kaṇḍe sare. Khipane asanaṃ. Asu khepane. Yuge rathayugādo. Vikāro vikati. Antike samīpe.
1005Lavitta 指镰刀。Ajjhesanā 指先以恭敬为前提的劝请。
1005.Lavitte dātte. Ajjhesanā sakkārapubbikā āyācanā.
1006Makaci 布,世间称为“cakkū”,亦有称“sāṇa 布”者。Gantha 指声论等典籍。Lepya 等业处,即画师等所造之色。
1006.Makacivatthe yaṃ loke ‘‘cakkū’’ti vuccati, ‘‘sāṇavattha’’ntipi eke. Ganthe saddasatthādike. Lepyādikammani cittakārādīhi katarūpe.
1007Puññavati:有福德之人。Bhūsaṇhakaraṇiya:用作装饰之物,即灰泥涂抹匠所用的木制手。
1007.Puññavati puggale. Bhūsaṇhakaraṇiyaṃ sudhālepakānaṃ dārumayahatthe.
1008Pāyite:应被饮用者,亦有‘vāyite’的异读。某些传本中也见‘dayite’的异读。
1008.Pāyite pātabbe, ‘‘vāyite’’tipi pāṭho. ‘‘Dayite’’tipi kvaci dissati.
1009Lohitādimhi:于血色等之中,指一种特定的颜色。Rañjane:于染色中,如‘面部的色泽’等。Pavuddhadariya:大山洞。
1009.Lohitādimhi vaṇṇavisese. Rañjane ‘‘mukharāgo’’tyādīsu. Pavuddhadariyaṃ mahādariyaṃ.
1010Kaseru 指一种带刺植物的果实。Caccara 指道路的交汇处。此词通常被称为‘phālātī’。若表过失之义,则称为 eḷamīrita。
1010.Kaserussa phale sakaṇṭakassa phale. Maggasamāgame caccare. Bahulāyaṃ ‘‘phālātī’’iti khyāte. Dose tu eḷamīritaṃ.
1011Adhikaraṇa 指诤事或诤事的制造者。Pattādhāro 指钵的支座。Ālavālake 指为浇灌树木,在树根周围所挖的蓄水坑。Agabhedo 指一种树,即大士身为 Temiya 王子时所食之树。此处的 kārā 指女子。Kāro 亦表恭敬,通于二义。但若指监狱,则唯作 kārā。
1011.Adhikaraṇe adhikaraṇakārake. Pattādhāro bhājanassa ādhāro. Ālavālake tarusekatthaṃ tarumūlavicite sobbhajalādhāre. Agabhedo rukkhabhedo, so ca mahāsattena temiyarājakumārakāle bhuttarukkho. Tatra kārā itthī. Kāropi sakkāre, dvīsu. Bandhanālaye pana kārāyeva.
1012Meghapāsāṇa 指冰雹。Kuṇḍikā 指水瓶。Padātismiṃ 指第四军种,即步兵。
1012.Meghapāsāṇe ghanopale. Kuṇḍikāyaṃ bhiṅgāre. Padātismiṃ catutthasenaṅge.
1013Chidda等三个词,可用于“空洞”“污染”“过失”这三种意义。Muccite指应被释放者。
1013.Chiddādīni tīṇi abhidhānāni susire ca dūsane aparādhe ca tīsu siyuṃ. Muccite muccitabbe.
1014在象形(标记)上,指具有大象形态的鸟。在象之醉液中。
1014.Hatthiliṅge hatthisaṇṭhānasakuṇe. Made nāgamade.
1015在沉没、毁灭中。在出生于市镇者中,指在市镇中生起的事物上。在以店铺维生者中,指以店铺为生计者,属作者(主动语态)。
1015.Atthaṅgame vināse. Nigamubbhūte nigamesañjātavatthumhi. Āpaṇopajīvini āpaṇena jīvitavuttiyaṃ kattari.
1016“绿色”指鹦鹉羽毛之色;“叶”仅指叶片。
1016.Haritasmiṃ sukapattavaṇṇe. Paṇṇe chadamatte.
1017“在果实中”仅指树木等的果实,那是“成熟”义。“在鼻端”“面向鼻”及“成熟”三义,则通用于三种性。
1017.Phalamhi rukkhādīnaṃ phalamatte. Taṃ pakkavacanaṃ. Nāsamukhe nāsābhimukhe ca pariṇate ca tīsu.
“在生计中”指生活与谋生方式;“在团积中”指积聚、堆积;“在圆球中”指圆形。
Ājīvane jīvitavuttiyaṃ. Piṇḍane rāsikaraṇe. Goḷake vaṭṭale.
1018于随行(费用),指酬劳。于业等,指业轮、果报轮、烦恼轮。于圆球,指气泡形状。于回取,指回答之回取。
1018.Paribbaye vetane. Kammādike kammavaṭṭavipākavaṭṭakilesavaṭṭe. Vaṭṭale bubbuḷasaṇṭhāne. Paccāhāre paṭivacanāhāre.
1019于制品,指制作物,或丑陋者。
1019.Vikate vikatiyaṃ, virūpe vā.
1020于左侧,指非右侧。可爱,即可意。于应射,指应以箭射的靶等。于标记,指特征。
1020.Sabyamhi adakkhiṇe. Cāru manuññaṃ. Sarabye sarena vijjhitabbe phalakādo. Cihane lakkhaṇe.
1021当表示同技艺者时,指同等技艺者的团体,即阴性的“军旅”;在行列中,指一排;在灰泥中,指涂抹料;在尘埃中,指微尘;在香粉中,指适宜熏香的粉末。
1021.Samasippīnaṃ samānasippīnaṃ gaṇe seṇī itthī. Āvaḷiyaṃ pantiyaṃ. Sudhāyaṃ lepe. Dhūliyaṃ rajasi. Vāsacuṇṇake vāsayoggacuṇṇe.
1022在“极称赞”中,指用于被称赞者的词缀 jo;在“极年长”中,指用于年长者的词缀。在酪浆中,指牛乳的特殊制品。Hoti 是动词词形。
1022.Atipasatthe pasatthassa jo, ativuḍḍhe vuḍḍhassa. Takke gorasavisese. Hotīti kriyāpadaṃ.
1023在“赌注”中,指赌徒等的业处。在“黑色”中,指暗黑。
1023.Paṇe jūtakārādīnaṃ kammani. Kaṇhe kāḷe.
1024“生起”指精液。“不净”指不洁净。
1024.Sambhave sukke. Amejjhe apavitte.
1025于众多黑鹿中。于鱼钩、捕鱼陷阱中。于名为弯钩山的岩石裂缝中。
1025.Ikke bahulome kāḷamige. Baḷise macchavedhane. Selabhede vaṅkanāmake pabbate.
1026“尸体”即死身。“一半”即半分,因此说“于男子”,而说“于男子”是就多数情况而言,因此说“或部分、全体于男子”。
1026.Kuṇapamhi matakāye. Addhamhi samaddhabhāge, tenāha ‘‘purise’’ti, ‘‘purise’’ti ca yebhuyyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, tenāha ‘‘vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume’’ti.
1027在夜幕初临之时,即夜晚的开端。
1027.Saṃvarīmukhe rattiyā ādimhi.
1030天神的一类,即名为鸠槃荼的夜叉。属于藤本类,其果实大如锅。第四分,即第四部分。足,即脚。边地山,即山脚。
1030.Devabhedo kumbhaṇḍo nāma yakkho. Vallijātiyaṃ yassā phalāni ukkhalippamāṇāni honti. Catutthaṃse catutthabhūte koṭṭhāse. Pade caraṇe. Paccantasele pabbatapāde.
1031金属之中,即白铜。众多之中,即复数。铁匠器物之类中,称为“tū”者。门闩,即持钥匙者。
1031.Lohantare setalohe. Bahumhi bahuvacane. Kammārabhaṇḍabhede ‘‘tū’’iti khyāte. Khaṭake kuñcikapāṇimhi.
1032于木制的谷物量器中。于安立,即安住于上方。于处所,即处所本身。
1032.Doṇiyaṃ kaṭṭhamaye dhaññamānike. Adhiṭṭhitiyaṃ upariṭṭhāne. Ṭhāne ṭhānamatte.
1034于部分的区分中,如“肾脏、心脏”等。于弯曲,即扭曲。天眼、宿命随念、漏尽,称为三明;由“等”字,八明亦被包含。于智慧,即智。
1034. Koṭṭhāsabhedasmiṃ ‘‘vakkaṃ hadaya’’ntyādīsu . Vaṅke kuṭilye. Dibbacakkhupubbenivāsānussatiāsavakkhayasaṅkhātā tisso vijjā, ādinā aṭṭha vijjā gahitā. Buddhiyaṃ ñāṇe.
1035于无混乱,即远离混乱。于颂,指首卢迦等。于一半,即部分。于三者中,有pajjo与pajja之词。
1035.Anākule ākularahite. Siloke anuṭṭhubhādo. Addhe bhāge. Tīsu pajjo pajjasaddo.
1036指一种能净化水的树木果实。指通过造作而成的人工之物。指能领受言语的应受教者。指腐汁,即脓。
1036.Rukkhabhedasmiṃ udakappasādanaphale. Kittime karaṇena nipphatte. Vidheyye vacanaggāhini. Pubbamhi pūye.
1037指守护所得,即守护已得的财物等利益。指派遣,即差使。指应作之事,即果报。
1037.Laddhattharakkhaṇe laddhassa dhanādikassa atthassa rakkhaṇe. Niyojane pesane. Kāriye phale.
1038指已得安慰者。指菩提树,即我们世尊的菩提树。指造作粗暴行为之残酷者。指猎人,即捕杀鹿、鱼等的猎人。
1038.Assāsappatte laddhassāse. Bodhidume amhākaṃ bhagavato bodhirukkhe. Kurūre kakkhaḷakārake. Nesādamhi migamacchādiludde.
1039在“附着”处,指执著。在“中间”处,指腹部。在“部分”处,指非半分。在“富有者”处,指大财富者。
1039.Laggasmiṃ saṅge. Majjhamhi udare. Bhāge asamaddhabhāge. Dhanimhi mahaddhane.
1040在“稠密”处,指混杂处。在“自己的相续”中,即自己内在的相续。此处说明了所缘境与行境的区别。
1040.Gahane saṅkare. Sasantāne attano niyakajjhattasantāne. Visayagocarānaṃ viseso vutto.
1041在“世间”处,指欲有等。在“人”处,指于手。在“名声”处,指于称誉。在“偈颂”处,指阿努图巴等。在“树”处,指各种树木。
1041.Bhuvane kāmabhavādike. Jane pāṇimhi. Yase kittiyaṃ. Pajje anuṭṭhubhādo. Rukkhe rukkhabhede.
1042第一〇四二条:瓦塔树,即榕树。在乌鸦中,即于鸦。在苍鹭中,即于白翼者。机会,即空间。白天,即日。在乳房中,即于妇女的乳房。在云中,即于雨云。
1042.Vaṭo vaṭarukkho. Vāyase kāke. Bake setapatte. Avasaro avakāso. Ahaṃ dinaṃ. Kuce nārithane. Abbhe meghe.
1043第一〇四三条:于膝上,即跏趺坐的区域。于征相之中,即指能令人知晓之物。
1043.Ucchaṅge pallaṅkoparibhāge. Lakkhaṇe ñāpake.
在“所见”与“光明”中,用于“看见”和“光明”等义。
Diṭṭhobhāsesu dassane, obhāse cāti atthesu.
1044第一〇四四条:太阳与光线,指太阳和光芒。调伏,即调治与降伏。慢,是慢的一种。山峰,即山的顶峰。
1044.Sūraṃsūsu sūriye, kiraṇe ca. Dame damane. Mānaṃ mānaviseso. Sānu pabbatasānu.
1045第一〇四五条:热,指太阳之热。旃陀罗,即“煮狗者”——煮狗者被称为旃陀罗。畜生,指四足动物。羚羊,属于鹿类。猫头鹰,即穴居之鸟。因陀罗,为帝释。“在摩醯因陀罗、古古鲁香、猫头鹰及捕捉者中,为猫头鹰”——阿摩罗辛哈说。
1045.Tāpo sūriyasantāpo. Sapace caṇḍāle, saṃ sunakhaṃ pacatīti sapaco. Pasu catuppado. Kuruṅgo ajinayoni. Ulūko koṭarasakuṇo. Indo sakko. ‘‘Mahinde guggululūka-palaggāhesu kosiyo’’ti amarasīho.
1046第一〇四六条:摩那婆,指人。我,是作为身体等主宰之神。头上,指最上之处。锡中,即黑铁之中。
1046.Māṇavo macco. Attā sarīrādhipatidevatā. Sire uttamaṅge. Tipumhi kāḷalohe.
1047第一〇四七条:献供,即应分之份。手,即手掌。光线,即光辉。于牙齿中,即指牙。于婆罗门中,即梵志。于卵生中,即卵所生者。于偈颂中,即阿努图巴等。面,即口。行仪,即八十种大行仪等。于谷粒中,即碎米。于微细中,即极微。“拉瓦、雷萨、卡那、阿那瓦”——阿摩罗辛哈确实将“卡那”说为微细的同义词。
1047.Bali bhāgadeyyo. Hattho pāṇi. Aṃsu bhā. Dante rade. Vippe brāhmaṇe. Aṇḍaje aṇḍasañjāte. Pajje anuṭṭhubhādo. Ānanaṃ mukhaṃ. Ācāro asītimahāvattādi. Dhaññaṅge bhinnataṇḍule. Sukhume aṇumhi. ‘‘Lavalesakaṇāṇavo’’ti hi amarasīhena sukhumapariyāyo kaṇo vutto.
1048第一〇四八条:柱,即房屋等之主要木材。愚钝性,即愚痴性。粥,即豆类所制之食。菜肴,即其余种种菜肴。所谓“疱”,指当脓液转变时,并无苦受的那种状态。所谓“颊”,指面颊两侧突起之间的部位。于价值中,即本金。
1048.Thūṇā gehādīnaṃ padhānadāru. Jaḷattaṃ mūḷhattaṃ. Kummāso māsavikati. Byañjanaṃ tadaññabyañjanaṃ. Phoṭo nāma yasmiṃ pūye viparīte dukkhavedanā natthi. Kapolo nāma mukhacūḷikānaṃ antaraṭṭhānaṃ. Mūlye mūladhane.
1049第一〇四九条:光翼鸟与鸟,合称光翼鸟。其中,“鸟”指鸟类之一种,“光翼鸟”指空中飞行的鸟,沃帕利陀即说:“‘鸟’为鸟类之一种,‘光翼鸟’为空中飞鸟”,并有“以美丽的方式闪耀着,闪耀者即为光翼鸟”之说。也有读作“鸟、光翼鸟”的。于福分中,即能带来善、恶果报的业。于作法中,即造作。
1049. Bhāsapakkhī ca pakkhī ca bhāsapakkhino, tesu, ‘‘sakunto pakkhibhedepi, bhāsapakkhi vihaṅgame’’ti hi ‘‘bhāsantaṃ sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti ca vopālito. ‘‘Sakunto bhāsapakkhinī’’tipi pāṭho. Bhāgye subhāsubhāvahe kammani. Vidhāne karaṇe.
1050飞升虚空后,又降入水中捕鱼者,名为青鸟的杜鹃。‘Eṇe’指雌羚羊。‘Saro’为箭。‘Sede’指蒸,‘sida’指煮。‘Pāko’为烹饪。于比丘分类中,如‘凑数者’等。‘Caye’指积聚、集合。
1050. Yo ākāsaṃ abbhuggantvā puna otaritvā udakabbhantare macche gaṇhāti, so nīlasakuṇo cātako nāma. Eṇe eṇīmigakhyāte. Saro kaṇḍo. Sede sedane, sida pāke. Pāko pacanaṃ. Bhikkhubhede ‘‘gaṇapūrako’’tyādīsu. Caye samūhe.
1051‘Puñje’指堆、团。羊、牛、交合、蟹、狮、少女、秤、蝎、弓、摩羯、瓶、鱼,此为羊等十二宫。‘Loṇe’指盐中最胜者。‘Saṃvaṭṭe’指坏灭劫。‘Kamuke’指槟榔果树。
1051.Puñje piṇḍe. Meso usabho methunaṃ kakkaṭo sīho kaññā tulā vicchiko dhanu makaro kumbho mīnoti mesādi. Loṇe lavaṇuttame. Saṃvaṭṭe vināsakappe. Kamuke tambūlaphalarukkhe.
1052‘Amate’指天神的食物。‘Lepe’指由纯净白糖粉末等所成之物。‘Satthe’指一种长柄的特定刀具。‘Najjantare’指在恒河、耶牟那河、阿致罗筏底河、萨罗浮河、摩醯河这五条大河中,第五大河之处。‘Bhuvi’指大地。‘Kriyā’指由女子情爱姿态所生的动作。‘Vilāso’则是由其他所生的优美姿态。‘Atraje’指儿子。
1052.Amate devatābhojane. Lepe suddhasakkharacuṇṇādimaye. Satthe dīghadaṇḍe satthavisese. Najjantareti gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcasu mahānadīsu pañcamāya mahānadiyaṃ. Bhuvi pathaviyaṃ. Kriyā nārīsiṅgārabhāvajā kriyā. Vilāso pana tadaññajo. Atraje putte.
1053‘Kutho’是铺在象背上的毯子。‘Veṇī’是妇女的发辫。正如沃帕利塔所说:‘Paveṇī、veṇī、kuthayo’。有些地方也读作‘Paveṇī kulaveṇīsu’。‘Vutti’指生存、居住。‘Vuttā’指所说之事、传闻。‘Vetane’指通过工作应得的报酬。‘Bharaṇe’指养育、扶养,以及持守。
1053.Kutho hatthipiṭṭhattharaṇaṃ. Veṇī nārīnaṃ kesakalāpo. ‘‘Paveṇī veṇī kuthayo’’ti hi vopālito. ‘‘Paveṇī kulaveṇīsū’’tipi kvaci pāṭho. Vutti bhavanaṃ . Vuttā vuttanto. Vetane kammena laddhabbe. Bharaṇe posane, dhāraṇe ca.
1054‘Mariyāda’一词有两种意义。‘Sattā’指存在性。‘Samiddhi’是成就、繁荣。‘Soppe’指睡眠。‘Vutti’指生计、生活之道。
1054.Mariyādasaddo dvīsu. Sattā vijjamānatā. Samiddhi sampatti. Soppe niddāyaṃ. Vutti jīvitavutti.
1055‘Kucchā’是谴责、轻蔑。‘Apavādo’是诽谤、说坏话,也包括说不真实的事。‘Dhaññe’指特定的谷物,其穗头如拇指般大小且长。‘Piyaṅgu’是一种香料。‘Mokkhe’指涅槃。‘Sive’指吉祥、善妙。
1055.Kucchā garahā. Apavādo avaṇṇavādo, abhūtākkhānampi. Dhaññe dhaññavisese, yassa sīsaṃ aṅguṭṭhappamāṇaṃ dīghañca. Piyaṅgu gandhadabbaṃ. Mokkhe nibbāne. Sive kalyāṇe.
1056‘Rañjane’指染色,如染袈裟等;‘Sūrate’指淫欲、交合;‘Vāse’指居住的行为。
1056.Rañjane kāsāyādirañjane. Sūrate methune. Vāse vasanakriyāyaṃ.
1057‘Patthe’指一种量器;‘Nāḷe’指青莲花等花梗;‘Pipāsāyaṃ’指想饮的渴望;‘Vutti’指存在、居住。
1057.Patthe mānatumbe. Nāḷe uppalādīnaṃ nāḷe. Pipāsāyaṃ pātumicchāyaṃ. Vutti bhavanaṃ.
1058‘Pāṇyaṅge’指身体肢节中的肚脐;‘Cakkante’指轮子的边缘。
1058.Pāṇyaṅge saṅkhanābhiyaṃ. Cakkante cakkassa ante.
‘Nābhi’一词,可训身肢、田地、轮缘与转轮王;
亦偶于首要、麝香、肉之义中见称。
‘‘Nābhi pāṇyaṅgaṅge khette, cakkantacakkavattisu; Nābhi padhāne katthūri-maṃse ca kvaci kittito’’ti. –
1059“Antare”意为两者之间。“Vīci sukhataraṅgesū”是注释师Vopālito的读法。“Thiratte”意为坚固性。“Dhīratte”亦是异读,意义相同。“Save”意为听闻。
1059.Antareti dvinnaṃ antare. ‘‘Vīci sukhataraṅgesū’’ti vopālito. Thiratte thirabhāve. ‘‘Dhīratte’’tipi pāṭho, soyevattho. Save savane.
1060“Nissaye”意为依止、所依。
1060.Nissaye ādhāre.
1061“Vitte”意为财富。“Aṅko”意为相(特征)。“Buddhi”意为智。“Khe”意为虚空。
1061.Vitte dhane. Aṅko lakkhaṇaṃ. Buddhi ñāṇaṃ. Khe ākāse.
1062Vate指外道之行仪。Āgumhi指过患。Maṇi指摩尼宝,即石所成者,又或指名为摩尼的殊胜宝物。Hāyane指年岁。Vuṭṭhi指降雨。
1062.Vate titthiyasamācāre. Āgumhi aparādhe. Maṇi silāvikati, maṇisaṅkhāto vā ratanaviseso idha maṇi nāma. Hāyane saṃvacchare. Vuṭṭhi vassanaṃ.
1063Lipi指字母等之排列差别。Mokkho指涅槃。Rate指喜乐。
1063.Lipi akārādīnaṃ sannivesaviseso. Mokkho nibbānaṃ. Rate sūrate.
1064于“pāpe”与“asubhe”中的“riṭṭha”,意指恶与不净。“Ariṭṭhaṃ”亦在此处,加“a”音以表其相反状态。“Aparādho”指过患。“Ketumhi”指旗帜。“Cihane”指相(标志)。‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’是注师Vopālito之读法。
1064. Pāpe ca asubhe ca riṭṭhaṃ. Ariṭṭhaṃpyatra, tabbhāve tatra akāro. Aparādho ādīnavo. Ketumhi paṭākāyaṃ. Cihane lakkhaṇe. ‘‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’’ti vopālito.
1065Dvāramattepi与bahidvārepi:仅门内、门外。自此以下所释的多义(一词多义)词,即vāccaliṅgā。Phuṭe:明显、显露。
1065.Dvāramattepi bahidvārepi. Ito paraṃ ye anekatthā vuccante, te vāccaliṅgā. Phuṭe pākaṭe.
1066Ajjhakkhe:过量、过度。Jaḷe:愚痴。Lolupe:极贪。Cale:动摇。
1066.Ajjhakkhe adhikate. Jaḷe aññāṇe. Lolupe atitaṇhe. Cale kampite.
1067Vikate:丑陋。Komalaṃ:柔软。Atikhiṇo:极钝。
1067.Vikate virūpe. Komalaṃ akaṭhinaṃ. Atikhiṇo kuṇṭho.
1068Site意为白色。Sūcako意为离间者、搬弄是非之人。Ahi意为蛇。Sakke意为堪忍、宽恕。“Satte”的异读,则意为与众生相连、相应。Sambandhe意为联结、不相离。Akhile意为全部、完整。
1068.Site sete. Sūcako pesuññakārako. Ahi sappo. Sakke khame. ‘‘Satte’’ti pāṭhe pana sattiyuttetyattho. Sambandhe avippayoge. Akhile sakale.
1069Kevalaṃ意为纯一、无杂。Anto意为边际、终结。Adhamo意为低下、卑劣。Paṇato意为于佛陀等前俯首、谦敬。Ninno意为低洼,与高地相对。
1069.Kevalaṃ asammissaṃ. Anto avasānaṃ. Adhamo nihīno. Paṇato buddhādīsu ninno. Ninno thalapaṭipakkho.
1070Suddhe意为清净、不杂他物。Pūte意为腐烂、恶秽。
1070.Suddhe aññena asammissite. Pūte mejjhe.
1071于遍满中,于遍满者。于将存在、未至的事处。于彼处,于老朽者。
1071.Byāpe byāpite. Bhāvini anāgate vatthumhi. There jiṇṇe.
1072认为‘bahusaddo(复数词)’仅用于‘于一处、两处不转起’等情形,故说‘tyādo(等)’。然而,由于已说‘单数、复数’,复数词在两处亦可转起。或者,阿阇梨考虑到其他宗派的说法而说‘tyādo’。因为彼处的言词有三种:单数、双数、复数。语法既为一切集会所共许,故有时亦讲述一切宗派之说。
1072.Bahusaddo ‘‘ekasmiṃ, dvīsu ca na pavattatī’’tyādīsuyeva pavattatīti maññamāno ‘‘tyādo’’ti vadati. ‘‘Ekavacanaṃ, bahuvacana’’nti vuttattā pana dvīsupi bahusaddo vattateva. Ācariyena vā parasamayavacanāni manasi katvā ‘‘tyādo’’ti vuttaṃ. Tividhañhi tattha vacanaṃ ekavacanaṃ dvivacanaṃ bahuvacananti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃ vādā katthaci kathīyante.
Dhī 意为智慧,具有它者,即是 dhīra(智者)、觉者。或者,dhāna(持守)即是 dhī,具有它者,即是 dhīra(坚定者)、具坚定者。于动摇中,于动摇者。
Dhī vuccati paññā, sā yassa atthi, sa dhīro, budho. Dhānaṃ vā dhī, sā yassatthīti sa dhīro, dhitimanto. Dhute cale.
1073就车乘而言,于象车等载具,称为yogga。而于堪忍之义,则称为yoggo。
1073.Yāne hatthādiyāne yoggaṃ. Khame pana yoggo.
1074就年长而言,指寿长者。就出身而言,指善家族出身者。Vuddho,指寿长者。Uru,指度量广大者。
1074.Vuḍḍhe āyuvuḍḍhe. Kulaje kulīne. Vuddho āyuvuḍḍho. Uru pamāṇato mahanto.
1075就所说而言,指应被言说者。就上出而言,指向上而去者。就燃烧而言,指被火等所烧灼者。就傲慢而言,指于心中生起傲慢者。
1075.Vutte vattabbe. Uggate uddhaṃgate. Āditte agyādīhi, gabbite sañjātamāne.
1076Vigate:离去;vigatarāge:离贪者。Vāyane:编织;vīte paṭe:已织之布。Bhajjite:炒制;dhaññādike:谷物等。Bhajja:烹煮。
1076.Vigate vigatarāge. Vāyane vīte paṭe. Bhajjite dhaññādike. Bhajja pāke.
1077Caye:积聚;samūhe:集合。Samo:相等者。Ari:敌人。亦有读作‘Samādisū’者。Vīre:英雄;akātare:不怯懦者;sūre:勇者。Ravisūro 即日神,被称为‘sūro’。Kuddhe:忿怒;kodhasahite:具嗔者。Dūsite:污染;appiye:不可爱者。
1077.Caye samūhe. Samo tulyo. Ari sattu. ‘‘Samādisū’’tipi pāṭho. Vīre akātare sūre. Ravisūroti ravisūriyo ‘‘sūro’’ti vutto. Kuddhe kodhasahite. Dūsite appiye.
1078Arimhi:敌人中;sattumhi:于怨敌中,diṭṭho 意为被见。Ikkhitepi:于已见中,亦是 diṭṭho(所见)。Pote:幼儿;bālake:孩童。Vate:誓愿;ekantasādhane:一向成就;vatakamme:誓愿行为。
1078.Arimhi sattumhi diṭṭho. Ikkhitepi diṭṭho. Pote bālake. Vate ekantasādhane vatakamme.
1079Salākā(筹)指草筹的取用。Dabba指吉祥草。Khaya(灭尽)如说‘观生灭者’。Sakuṇa(鸟)亦有vayo之义,如‘诸有情的寿命以灭尽为死’等。Gabba为傲慢。
1079.Salākāyaṃ kusāvahāre. Dabbe varahisatiṇe. Khaye udayabbayānupassīti. Sakuṇepi vayo ‘‘visayuttannabhuttānaṃ, vayānaṃ maraṇaṃ bhave’’tyādīsu. Gabbo abhimāno.
1080Biḷāla(猫)即猫。Nakula(獴)即杀蛇者。Manthana是搅乳棒。Sattu是米粉等特殊嚼食。Assādiloma(毛发)指马等的毛。Ghāta为死。Rāsi为堆。
1080.Biḷāle majjāre. Nakule ahisattumhi. Manthano khīramanthanadaṇḍo. Sattu taṇḍulavikatikhajjaviseso. Assādilome assādīnaṃ lome. Ghāto maraṇaṃ. Rāsi puñjo.
1081Gopagāma(牧牛村)指牧牛者之村。Rava(叫声)即声音。Sārathi是御者,pājitā是被驱使的。Vandī是赞颂诵者。
1081.Gopagāme gopālānaṃ gāme. Rave sadde. Sārathi pājitā. Vandī thutipāṭhako.
“向车夫、医生、畜生以及知吠陀者,
刹帝利、婆罗门女等,各自向足下敬礼。”
‘‘Sārathimhi ticchake ca, pasute veditepi ca; Khattiyā brāhmaṇiyā jepi, visūto pādavandisū’’ti. –
未以线等串起的花,称为散花。以线等串起的花环,称为已串花。车乘中,指负重之车。马匹中,指马。
Vopālito. Pupphe suttādinā asaṅkhate. Taddāme pupphadāme suttādinā saṅkhate. Sakaṭe ane. Haye asse.
1082于尊敬中,即供养。于星宿中。于眼睛中间,称为“针”。界限,即边际。
1082.Accane pūjāyaṃ. Bhe nakkhatte. Nettamajjhe ‘‘sūlā’’ti khyāte. Odhi mariyādo.
1083圆满,即完全圆满。过失,即罪过。于作意中,亦指转向。Āḷi一词意为女人。女友,以年龄而论。桥,是挡水之物,亦是河流等的通道。于具有力量者中,指坚固之义。所谓:“坚固、粗大、强盛、具有力量,于深入中亦称为坚固。”
1083.Puṇṇatā paripuṇṇatā. Avajjaṃ doso. Manakkārepi ābhogo. Āḷisaddo itthī. Sakhī vayasā. Setu jalavāraṇo, nadyādimaggo ca. Satte sattiyutte, thiretyattho. ‘‘Daḷho thūle bhuse satte, pagāḷhepi daḷhe mato’’ti vopālito.
1084于解脱、涅槃中,亦于阿拉汉果中。于主人、丈夫中。持护者:因能持护,故为持护者,在此义中。于养育者中,亦指丈夫。
1084.Mokkhe nibbāne, arahattaphalepi. Sāmini patimhi. Dhāraketi dhāretīti dhārako, tattha. Posakepi bhattā.
1085顶髻,即发髻。尾羽,即尾巴。“自身”用于表示“僧众的”、“个人的”等区分。“毁坏”用于责备之义。
1085.Sikhā cūḷā. Piñchaṃ pucchaṃ. Attani ‘‘saṅghikaṃ puggalika’’ntyādīsu. Khepe nindāyaṃ.
1086“色”指颜色。“粪”指粪便。
1086.Rūpe vaṇṇe. Karīse gūthe.
1087“碎片”也指整体。“叶”指树木等的叶子。“杆”指箭、芦苇。“探针”用于伤口。“清净性”即清净的状态,用于此义。“去”指行走的动作。“Dhāva”意为清净的行走,此为词根读法。“娇态”是女子的妩媚情态动作。“无明”指无知。“昏迷”指失去知觉的状态。
1087.Khaṇḍe sakale. Paṇṇe rukkhādīnaṃ paṇṇe. Kaṇḍe sare. Salākā vaṇopayuttā. Sucino bhāvo sucittaṃ, tasmiṃ. Gate gamanakriyāyaṃ. ‘‘Dhāva gatisuddhiya’’nti hi dhātupāṭho. Hāvo itthīnaṃ siṅgārabhāvajakriyā. Avijjāya aññāṇe. Mucchane visaññibhāve.
1088热汗水:指身上因热所生之水。在烹饪、烧煮中;在称为“mu-yī”的泥丸中;在甘蔗所生,即甘蔗汁所生之物中。在朋友、可爱之友,或仅是朋友中。在同伴、行利益者中。主人,即主宰。此词为阳性。
1088.Ghammajalaṃ kāye uṇhena sañjātajalaṃ. Pāke paccane. Goḷe ‘‘mu-yī’’iti khyāte mattikāguḷake. Ucchumaye ucchurasasañjāte. Mitte piyamitte, mittamatte vā. Sahāye atthacare. Pabhū adhipati. So pulliṅgo.
1089残酷:指粗暴的行为。其他:他处或他世。此处:此世间。标记:即特征;在罪过、戏剧的一幕中也称作aṅka。诽谤:世间的指责。地方:特定区域。有言:“存在,即国土、地方,人民,亦在国土中。”
1089.Kurūre kakkhaḷakammante. Parasmiṃ paraṭṭhāne, paraloke vā. Atra ṭhāne, loke vā. Aṅko cihanaṃ. Aparādhe nāṭakaparicchedepi aṅko. Apavādo lokagarahā. Dese desavisese. ‘‘Bhave janapado dese, jane janapadepi ce’’ti vopālito.
1090于偈颂、诗颂中。于言语分别、辩才之语中。于随行、相续中。于自性、相同状态中。于下方分,亦即底部。
1090.Pajje siloke. Vacībhede byattavācāyaṃ. Anvaye santāne. Sarūpasmiṃ samānabhāve. Adhobhāge ca talaṃ.
1091Vilagge,是指身体的正中部位。Vemajjhe,是指中央、中间的状态。Kusumaṃ,是指花。Utu,是指女性的经期。Subbate,是指在善戒之中。
1091.Vilagge kāyamajjhe. Vemajjhe majjhasāmaññe. Kusumaṃ pasavaṃ. Utu itthipupphaṃ. Subbate sundare vate.
1092Kose,是指阴鞘或包皮。Gabbhare,是指洞穴。Bile,是指蚂蚁等群类的住处。Gaṇḍake,是指犀牛的角。Kadambe,是指名为“Thina”的树。Dume,是指树。Caye,是指聚集。
1092.Kose liṅgapasibbake. Gabbhare guhāyaṃ. Bile kipillikādīnaṃ āvāse. Gaṇḍake khaggavisāṇe. Kadambe ‘‘thina’’iti khyāte. Dume rukkhe. Caye samūhe.
1093Bhe,是指星宿的分类。Dhenuyaṃ,是指有角的母牛。Yoniyaṃ,是指女性的生殖器官。Sire,是指头。
1093.Bhe nakkhattabhede. Dhenuyaṃ siṅginiyaṃ. Yoniyaṃ itthīnaṃ aṅgajāte. Sire sīse.
1094“Bhogī”一词指拥有财富者,也指蛇。“Sivo”指大自在天。“Bale”指力量。“Pabhāve”指威力、光焰。“精进(vīriya)用于指白净法与威力,tejo 亦用于指能力”,此说出自 Vopālita。而“Tejas”一词,则适用于上述诸义及这两种意义,亦用于光辉之义。
1094.Bhogīsaddo bhogavati puggale, urage ca. Sivo mahissaro. Bale thāme. Pabhāve tejasi. ‘‘Vīriyaṃ sukke pabhāve, tejo sāmatthiyesvapī’’ti vopālito. Tejasaddo pana tesu ca yathāvuttesupi dvīsvatthesu, dittiyañca vattati.
1095“Santati”指持续、承载。“Khaggaṅge”指剑的锋利部分。“Sūte”指车夫。“Paṭihāre”指传话者。据“Vida lābhe”这一词根义,“vitti”为获得。“Pīḷā”指逼迫、恼害。
1095.Santati ādhāro. Khaggaṅge khaggassa tikhiṇāvayave. Sūte sārathimhi. Paṭihāre vacanahāre. ‘‘Vida lābhe’’ti dhātvatthato vitti. Pīḷā vibādhā.
1096“Rave”指声音。“Palāse”指无米粒的稻谷。
1096.Rave sadde. Palāse nittaṇḍulavīhimhi.
1097Rukkhe:指树;ambaṭṭharukkhe:指某种树。Parasamaye:则指逼恼。Adhikappeme:指过度的爱。
1097.Rukkhe ambaṭṭharukkhe. Parasamaye pana bādhā. Adhikappeme atisayapeme.
1098Ketumhi:指幢、旗。Lekhye:指应书写者,即文书。Rājiyaṃ:则指线条或行列。
1098.Ketumhi dhaje. Lekhye likhitabbe lekhe. Rājiyaṃ tu lekhā.
1099Satthe:指武器一类。Satte:指有情。Caye:指积聚。
1099.Satthe āvudhabhede. Satte pāṇimhi. Caye samūhe.
1100Āḷiyaṃ 指河道,亦指蓄水处。
1100.Āḷiyaṃ nadīmagge, jaladhāraṇe ca.
1101Saṃsade 指集会处。Ayana 一词用于表示行走与道路。
1101.Saṃsade sabhāye. Ayanasaddo gamane, pathe ca vattati.
1102Rukkhantare 指树丛。Sūre 指太阳。Koṇe 指方位、角落。Haye 指马,turaṅge 亦指马。Khandhe 指肩。Acci 一词表火焰、火舌。Aṃsumhi 指其光线,亦用于其余诸物之光线。而此词不为阳性。
1102.Rukkhantare gaṇadume. Sūre sūriye. Koṇe vidisāyaṃ. Haye turaṅge ca asso. Khandhe bhujasire. Accisaddo jālāyaṃ aggijālāyaṃ. Aṃsumhi tassa, aññesañca aṃsumhi vattati. So ca no pume pulliṅge na vattati.
1103“Abhāva”一词用于表示存在之物的灭去;“Asat”一词则用于不存在之义。“Bhutti”指受用、享用的行为。在“命”中,“jīva”指寿命;在“人”中,“jīva”指有命者。
1103.Abhāvasaddo nāse vijjamānassa nāse. Asattasaddo avijjamānatthe vattati. Bhutti bhuñjanakriyā. Pāṇe āyumhi jīvaṃ. Jane pāṇavati jīvo.
1104“Chadana”一词用于房屋等的覆盖。“Rāsi”指堆、积聚,也指同法者的团体。
1104.Chadane gahādīnaṃ chadane. Rāsi puñjo, sahadhammīnaṃ gaṇo ca.
“凡住处、相状、众和合之总聚,
凡同处共住、居止之处,乃至最高我,皆得名为尼迦耶。”
‘‘Nikāyo nilaye lakkhye, saṃhatānaṃ samuccaye; Ekattha bhājini vase, paramattani vuccate’’ti. –
“Vopālita”所释:“Yajana”意谓供养天神;“Accana”意谓单纯的恭敬供养;“Dikkhā”意谓剃度、出家、持戒、律仪等。
Vopālito. Yajane devapūjāyaṃ. Accane pūjāmatte. Dikkha muṇḍiyopanayananiyamabbatādesesu.
1105“Karaṇa”即所作,亦称作“kārikā”,意为行为、造作,依自义加 ṇika 词缀。“pajja”中亦同此义。“Cihana”意为标记、特征。“Thīraja”意为妇女的月经期。“Puppha”意为花或悦意之物。“Vānara”意为猕猴。
1105. Karaṇaṃ kāro, so eva kārikā, kriyā, sakatthe ṇiko. Pajjepi soyevattho. Cihane lakkhaṇe. Thīraje itthīnaṃ utumhi. Pupphe sumane. Vānare makkaṭe.
1106“Adhara”指唇,也就是遮护牙齿之物。“Kharabha”即被称为“ka-la-au”者。“Luddha”亦指贪婪之人。“Āvila”指浑浊、不清澈。
1106.Adhare dantāvaraṇe. Kharabhe ‘‘ka-la-au’’iti khyāte. Lobhapuggalepi luddho. Āvile anacche.
1107“Carama”意为最后的,亦指秘密行事之人。
1107.Caramhi guttapurise.
1108“Hāsa”与“gandha”合为“hāsagandha”,是在他们之中而言。“Gandha”在此处指能远播者。“Cāru”亦用于称叹美好之物。“Khala”有动摇、积聚之义,后缀为“to”,构成“khalita”。
1108. Hāso ca gandho ca hāsagandhā, tesu. Gandhotra dūragāmī. Kalyāṇepi cāru. Khala calane, sañcaye ca, to, khalito.
1109“Vakkala”即树皮。“Adhiroha”即攀登的行为。“Vatthantara”指种种彩色的布料,产于支那国。
1109.Vakkale rukkhattace. Adhirohe ārohanakriyāyaṃ. Vatthantaraṃ vicittarūpaṃ vatthaṃ, yaṃ cīnadese sañjātaṃ.
1110“Paṭihāra”即名为“ḍa-gā”者。“Mukha”指口,为食物等所入之处。“Peta”指已往生他世者。“Aparaṇṇa”指绿豆等。“Kāla”指以三十个昼夜为限的时间。
1110.Paṭihāre ‘‘ḍa-gā’’iti khyāte. Mukhe bhattādīnaṃ pavesanaṭṭhāne. Pete paralokaṃ gate. Aparaṇṇaṃ muggādi. Kālo tiṃsarattidivaparicchinno.
1111“Dosa”指过失、忿怒。“Ghāta”指杀害。“Migādi”指四足兽类。“Chagala”指山羊。“Arūpa”指触等无色者。“Avhaya”即名号。“Daratha”指身心所生的热恼。“Bhīti”指恐惧。
1111.Dose kodhe. Ghāte māraṇe. Migādo catuppade. Chagale aje. Arūpe phassādike. Avhaye saññāyaṃ. Darathe kāyacittasambhūte santāpe. Bhīti bhayaṃ.
1112“负担”,指蕴的负担等。“苏阇”一词,既指木匙、汤匙,也指因陀罗之妻、帝释之妃。“虚空”,指天空。
1112.Bhāre khandhabhārādike. Sujāsaddo dabbiyaṃ kaṭacchuyaṃ, indajāyāyaṃ sakkassa bhariyāyañca. Vihāyase ākāse.
1113“宝珠”,指大水瓶。“宝石”,指石的变体,也是宝石的通称。“山”,指檀香山。“园”,指花圃等园。
1113.Maṇike mahati udakabhājane. Ratane asmavikāre ratanasāmaññe. Selo candanapabbato. Ārāme pupphārāmādiārāme.
“摩罗耶”,指地区、山间与山岳之间,也指被称为摩罗耶之处。这是沃巴利陀所说。“印记”,指标志。
‘‘Malayo dese selaṅgapabbatantare, malayātivutāyañcā’’ti vopālito. Aṅko cihanaṃ.
1114“酥油”,指熟酥,亦指其他当献供之物与供品。
1114.Sappimhi ghate, tadaññe hotabbe ca havi.
“于隐秘处、于思虑中,独处亦指水槽”,此为沃巴利陀所说。
‘‘Rahasi ca vicāre ca, viveko jaladoṇiya’’nti vopālito.
1115“水流”,指水之流动。
1115.Pavāhe jalappavāhe.
“速度”指迅疾、水流,亦指大黑果。此为沃巴利陀所说。“荒地”指微细之颗粒。“微少”指极少。
‘‘Vego jave pavāhe ca, mahākālaphalepi ce’’ti vopālito. Khile aṇukhāṇumhi. Kaṇe appe.
1116“眼端”指眼角。“彩画”指额点。
1116.Nettante cakkhukoṇe. Cittake tilake.
“外眼角”亦用于肢体残缺者、眼端及额点。此为沃巴利陀所说。“珠串”指以线串连的珍珠。“执取”即执,于其中。“花蕾”指未绽放者。“味”指咸味。
‘‘Apāṅgaṃ aṅgahīne ca, nettante tilakepi ce’’ti vopālito. Muttāguṇe suttabandhamuttāyaṃ. Gahaṇaṃ gāho, tasmiṃ. Makuḷe apupphite. Rase loṇarase.
1117‘Ago’与‘nago’,此二词用于山与树。‘极微’,指极微少,即更微少之义。于决定中,如“唯弯曲”等。于供养中,即于崇敬。
1117. Ago, nago cāti dve abhidhānāni selarukkhesu vattanti. Svappe suṭṭhu appe, appataretyattho. Avadhāraṇe ‘‘namanamatta’’ntyādīsu. Accane pūjāyaṃ.
1118“孔”,指过失。“下降”,指于渡口等之处下降。“祖父”,指父之父。
1118.Chidde dose. Otaraṇaṃ jalatitthādīsu avataraṇaṃ. Ayyake pitupitari.
1119“树”,指剑叶树。“狗”,指犬。“香”,指持久之香。
1119.Rukkhe khaggaphale. Sune sunakhe. Gandhe adhivāsanagandhe.
1120“koṇe”:于角落,于马中。“savane”:于耳,于听闻。“pantiyaṃ”:于行列,于街道。“bhāgyaṃ”:福份,即福德。“ekadeso”:一部分,如三分之一等。“ajapālake”:于牧羊人,于莲池。“kuṭṭhaṃ”指疾病与芳香等,如沃帕利陀所述。
1120.Koṇe asse. Savane sote. Pantiyaṃ vīthiyaṃ. Bhāgyaṃ puññaṃ. Ekadeso tatiyabhāgādi. Ajapālake pokkhare. ‘‘Kuṭṭhaṃ roge sugandhe cā’’ti vopālito.
1121“senāsane”:于卧坐具,如精舍等。“sene”:于军队,或于座位等。“cundabhaṇḍamhi”:于金匠器具,即金匠的资具。“Bhamo”指水流出、货物,以及名为金匠的工艺品等,如《多义摄》中沃帕利陀所述。“aṃsu”一词指布匹等的毛,也指手、光线等。于不变词中,指方式等。
1121.Senāsane vihārādike. Sene pīṭhādike. Cundabhaṇḍamhi cundānaṃ upakaraṇe. ‘‘Bhamo’mbuniggame bhaṇḍi, cundākhye sippiyantake’’ti nānatthasaṅgahe vopālito. Aṃsusaddo vatthādīnaṃ lome, kare kiraṇamatte ca. Abyaye pakārādike.
1122在零食中,指形状如猪粪的谷物制品。在方向中,指敌人。丈夫即主人。圣者即主宰。
1122.Khajjantare sūkaravaccasaṇṭhāne dhaññavikāre. Dise ripumhi. Pati dhavo. Ariyo adhipati.
1123在贪染中,指如黄褐色等的贪染。
1123.Rāge kasāyādike rāge.
“Raṅgo”一词,可指布施、打谷场、贪染,以及木匠中的粉笔与锡等,正如沃帕利陀所述。在饮品等中,指所喜爱之物。在喜爱中,指饮用之行为。诚如沃帕利陀所说:“‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pānaṃ’”。在债务与举起之中,意为提取。在门槛之中,即指门坎。又因“eḷaka”一词也适用于山羊,故说“eḷako”即山羊。
‘‘Raṅgo dāne khale rāge, tacche raṅgaṃ tipumhi ce’’ti vopālito. Peyye udakādike. Pītiyaṃ pivanakriyāyaṃ. ‘‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pāna’’nti vopālito. Iṇe, ukkhepane ca uddhāro. Ummāre dvārummāre. Eḷakasaddassa ajassāpi vācakattā ‘‘eḷako aje’’ti vuttaṃ.
1124“打击”(pahāro)即击打、捶打。又因“于此处打击”(paharati ettha)而名为打击,亦指夜分、年岁。指水壶时,即名为“kayā”之物。指阿罗迦量器时,其容量为四帕他。指谷壳时,意指米糠。
1124. Paharaṇaṃ pahāro, pothanaṃ. Paharati etthāti pahāro, yāmo, hāyano saṃvaccharo. Kuṇḍikāyaṃ ‘‘kayā’’iti khyātāyaṃ. Āḷhake catupatthappamāṇe. Bhusamhi taṇḍulattace.
1125“坑”中,指井。“积聚”中,指群集。“彼坑”,于原因,以及于秘密中,为近因。
1125.Āvāṭe kūpe. Caye samūhe ca. Kāsu sā, kāraṇe, rahasi ca upanisā.
“于有中为近因,于法,于终际亦为秘密”,此沃帕利陀之说。于破布,即名为“pho-khā”者。于功德之反面,即过失中。
‘‘Bhave upanisā dhamme, vedantepi rahasyampī’’ti vopālito. Poṭagale ‘‘pho-khā’’iti khyāte. Guṇetare avajje.
1126于“适合”义,如“裁决诉讼”等。于“望楼”义,如“与城门楼相连”等。于“苦恼”义,如“作苦恼声”等。aṭṭa 为诉讼,aṭṭa 为超越、伤害等,此即词根之义。于“林中”,指森林。于“出生”,指产生,亦指空中行走。
1126.Yutte ‘‘aṭṭaṃ vinicchinātī’’tyādīsu. Aṭṭāle ‘‘gopuraṭṭehi saṃyutta’’miccādīsu. Aṭṭite ‘‘aṭṭassaraṃkarotī’’tyādīsu. Aṭṭa abhiyoge, aṭṭa atikkamahiṃsāsūti dhātvattho. Kānane vane. Uppattiyaṃ janane, vihāyasāgamane ca.
1127指低劣,即卑下。于蕴中,指色等。根本,即是本金。赠品,即是礼物。在状态中,及布匹的边缘,指穗须。杀害,即是死亡。
1127.Lāmake nihīne. Khandhe rūpādike. Mūlaṃ mūladhanaṃ. Upadā paheṇakaṃ. Avatthāyaṃ, paṭassa ante ca dasā. Ghāto māraṇaṃ.
1128“子宫”一词,亦指傲慢。结合,即是黏合。堆,即是积聚;在这些义项中,为“ghaṭa”一词。在敬献中,指供养。在系缚中,如“城墙之堆砌”等。
1128.Gabbe māne. Ghaṭanaṃ silesakaraṇaṃ. Rāsi puñjo, etesu ghaṭasaddo. Abhihāre pūjāyaṃ. Bandhane ‘‘pākāracayo’’tyādīsu.
1129指少量,即微小。于布施与损失中,为“舍弃”。颈与喉,此二词用于指债务。亦有异读作“Iṇe gīvā galepi ca”(债务中亦用颈与喉)。于喉中,指颈。
1129.Thoke appake. Dāne, hāniyañca cāgo. Gīvā, galo cāti dve abhidhānāni iṇe siyuṃ. ‘‘Iṇe gīvā galepi cā’’tipi pāṭho. Gale kaṇṭhe.
1130Daṇḍepi sāhasaṃ(Daṇḍa亦指暴力)。Paṭe vatthavisese bhaṅgaṃ(Paṭa指布等特殊衣料)。Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ(将麻等混合而制成的衣,称为“bhaṅga”)。Chavake kaḷevare(Chavaka指身体)。
1130. Daṇḍepi sāhasaṃ. Paṭe vatthavisese bhaṅgaṃ. Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ. Chavake kaḷevare.
1131Anaṅga 指魔罗。Duma 指树,Karahāṭaka 指剑果树。
1131.Anaṅge māre. Dume karahāṭake.
注释师说:“Madana 指魔罗、贪欲者,Vasanta 指树,Sitthaka 指剑果树。” Pamātar 指母亲,Mātumātar 亦指母亲。Veṭha 与 Uṇhīsa 指头巾或头饰。
‘‘Madano māradhuttara-vasantadumasitthake’’ti vopālito. Pamātari mātumātari. Veṭhe uṇhīse ca veṭhanaṃ.
1132在“taṇḍuleyya”中是指米食,在“tilaphalasāka”中是指芝麻与叶菜。“Ayye”是指女主人,“sāminī”是指女主。“Mutti”是指解脱、释放。
1132.Taṇḍuleyye tilaphalasāke. Ayye sāmini. Mutti muccanaṃ.
1133“Aṅka”在相、特征中使用。“Ākāra”在摇头等动作、行相中使用。“Vappa”在应播种的种子中使用。“Taṭa”与“Vappa”亦用于岸边、城墙根、眼中泪水、热气等处。“Anuññā”与“Vohāra”中,“sammuti”一词用于世俗、约定俗成之语。“Akkhata”一词在指稻谷买卖处时为中性。
1133.Aṅke lakkhaṇe. Ākāre sīsacalanādike. Vappe vappanīyabīje. Taṭe tīre ca vappo, pākāramūle, nettajale, usume ca vappo. Anuññāyaṃ, vohāre ca sammutisaddo. Akkhatasaddo lājāsu dhaññavikatīsu napuṃsake.
1134“Yāga”在天神供养中,“Sada”在常施等布施中,而“satraṃ”一词用于此二处。“Sasu”在伤害中,“traṇa”指草,“satraṃ”亦用于真实等义。“Osadhi”一词中是指药草,在“Canda”与“Somo”中则指月亮。
1134.Yāge devapūjāyaṃ, sadādāne ca satraṃ. Sasu hiṃsāyaṃ, traṇa, satraṃ. Osadhimhi, cande ca somo.
“Somo kuvere pitudevatāyaṃ,意为‘Soma(月神)、多闻天王、祖灵’,
Vasuppabhede vasudhākare ca,意为‘Vasu(财富之类别)与Vasudhākara(宝藏主、云)’,
天药青藤与凉风,
樟脑清泉及猿猴。”
‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ, Vasuppabhede vasudhākare ca; Dibbosadhisāmalatāsamīra- Kappūranīresu ca vānare cā’’ti. –
Vopālito. Yugagehaṅgeti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge saṅghāṭo.(注释师说:Yugagehaṅga,指依东西轴向立柱安置在上方的横梁房屋构件。依南北轴向安置的房屋构件则称为Saṅghāṭa)。
Vopālito . Yugagehaṅgeti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge saṅghāṭo.