第3品·通义品·4. 《不变词品》注释
3. 共通品解释 · 104 段
4. 《不变词品》注释巴利
4. Abyayavaggavaṇṇanā
1136-1137 ‘cirassa’等四词表‘长时间’义;‘cirāya’与‘cirā’亦同此列。‘saha’等四词表‘一起’义;‘punappunaṃ’等五词表‘反复’义;‘vinā’等五词表‘排除、离开’义。巴利
1136-1137.Cirassādayo cattāro ciratthakā. Cirāya, cirā cātra. Sahādayopi cattāro sahatthā. Punappunamādayo pañca punappunatthā. Vinādayo pañca vajjanatthā.
1138 ‘balavaṃ’、‘suṭṭhu’、‘atīva’、‘kimuta’、‘su’、‘ati’此六词表‘超越、极度’之义。‘suṭṭhu’亦用于‘赞叹’义。‘kimuta’亦用于‘疑问’义。‘āho’、‘kiṃ’、‘kimu’、‘udāhu’、‘kimuta’、‘uda’此六词表‘选择、思择’之义。其中,‘āho’有长音等形式。据Bhāguri说:‘diṭṭho āho udāhu ca, vikappatthe vibhāvane’(‘āho’与‘udāhu’用于阐明选择义)。例如:‘khāṇurayamāho puriso’(此为树桩,抑或是人?)。而Rudda则说短音等形式:‘issarepyadhikepi ca, vikappevimhayepyaho’(‘aho’亦用于主宰、增上、选择、惊奇义)。‘kimu’为短音。例如:‘kimāyaṃ khāṇu, kimu puriso’(此为树桩,抑或是人?)。‘uda’有短音等形式。巴利
1138. Balavaṃ suṭṭhu atīva kimuta su ati ete cha atisayatthe. Pasaṃsāyañca suṭṭhu. Pañhepi kimuta. Āho kiṃ kimu udāhu kimuta uda ete cha vikappe vitakke. Tatra āhosaddo dīghādi. ‘‘Diṭṭho āho udāhu ca, vikappatthe vibhāvane’’ti hi bhāguri. Khāṇurayamāho puriso. Ruddo tu rassādimāha ‘‘issarepyadhikepi ca, vikappevimhayepyaho’’ti. Kimusaddo rassanto. Kimāyaṃ khāṇu, kimu puriso. Udasaddo rassādi. Dhūmoyamoda kāpotaṃ, samūhatthe ṇo. Kiñcasaddopi vikappe. Kimutasaddo atisayeti vutto.
1139 ‘bho’、‘are’、‘ambho’、‘hambho’、‘re’、‘je’、‘aṅga’、‘āvuso’、‘he’、‘hare’此十词表‘呼唤’义。‘haṃ’、‘ho’等词亦属此列。‘kathaṃ’、‘kiṃsu’、‘nanu’、‘kacci’、‘nu’、‘kiṃ’此六词义同,表‘询问’义。巴利
1139. Bho are ambho hambho re je aṅga āvuso he hare ete dasa avhāne. Haṃ hosaddāpyatra. Kathaṃ kiṃsu nanu kacci nu kiṃ ete cha samā samānatthā.
1140 ‘adhunā’、‘etarahi’、‘idāni’、‘sampati’四词表‘现在’之义;‘aññadatthu’、‘taggha’、‘sasakkaṃ’、‘addhā’、‘kāmaṃ’、‘jātu’、‘ve’、‘have’八词表‘决定、确实’之义。巴利
1140. Adhunā, etarahi, idāni, sampati cāti cattāro idānītyatthe. Aññadatthu taggha sasakkaṃ addhā kāmaṃ jātu ve have ete aṭṭha ekaṃse ekaṃsatthe.
1141 ‘yāvatā’等七词为表‘限定’之语。其中,‘yāvatā’、‘yāva’二词表‘不定限定’;‘tāvatā’、‘tāva’、‘ettāvatā’表‘确定限定’;‘kittāvatā’、‘kīva’表‘询问限定’。巴利
1141.Yāvatādayo satta paricchedavācakā. Tatra yāvatā, yāvāti dve aniyamaparicchedatthavācakā. Tāvatā, tāva, ettāvatāti niyamaparicchedatthavācakā. Kittāvatā, kīveti paricchedapucchanatthavācakā.
1142-1143 ‘yathā’、‘tathā’、‘yatheva’、‘evaṃ’、‘yathānāma’、‘yathāhi’、‘seyyathāpi’、‘evamevaṃ’、‘vā’、‘tatheva’、‘yathāpi’、‘evampi’、‘seyyathāpi nāma’、‘yathariva’、‘yathā ca’、‘viya’、‘tathariva’──此十七词表‘相似、类似’之义。巴利
1142-1143. Yathā tathā yatheva evaṃ yathānāma yathāhi seyyathāpi evamevaṃ vā tatheva yathāpi evampi seyyathāpi nāma yathariva yathā ca viya tathariva iccete sattarasa paṭibhāgatthe sadisatthe bhavanti.
1144 ‘saṃ’、‘sāmaṃ’、‘sayaṃ’这三个词,用于表达‘自己、亲自’的意义。‘āma’、‘sāhu’、‘lahu’、‘opāyikaṃ’、‘patirūpaṃ’、‘sādhu’、‘evaṃ’这七个词,用于表达‘同意、接受’的意义。此外,‘āmantā’也属于此列。巴利
1144. Saṃ, sāmaṃ, sayañceti tayo sayamiccatthe. Āma sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ sādhu evaṃ ete satta sampaṭicchanatthe. Āmantāpyatra.
1145 ‘yam’等六个词,用于表‘原因’义。‘cana’词与‘ci’词这两个词,用于表‘不完全、非全部’义,例如‘kadācanaṃ’、‘kadāci’等用法。‘mudhā’词用于表‘无果、无结果’义,即‘无益’的意思。而‘mudhā’也表示‘无根’的意义。巴利
1145.Yamādayo cha kāraṇatthesiyuṃ. Canasaddo, cisaddo cāti dve asākalye asakalatthe. Kadācanaṃ, kadācītyādi payogo. Mudhāsaddo nipphale phalarahite, nippayojanetyattho. Amūlepi ca mudhā.
1146 ‘jātu’词也表示‘决定、必定’的意义。‘sabbato’、‘samantato’、‘parito’、‘samantā’这四个词意义相同,表示‘从各方面、周围’之义。巴利
1146.Jātusaddo ekaṃsepi. Sabbato, samantato, parito, samantā cāti cattāro tulyatthā.
1147 na、a、no、mā、alaṃ、nahi 这六个词表否定义。ce、sace、yadi 这三个词表“如果”义。saddhaṃ 一词表“随顺”义。nattaṃ、doso、ca、rajanīyaṃ 表“可爱、可染”义。divā 一词表“白天”义。巴利
1147. Na a no mā alaṃ nahi iccete cha nisedhe. Ce, sace, yadīti tayo yadyatthe. Saddhaṃsaddo anukūlatthe. Nattaṃ doso ca rajanīyamiccatthe. Divāsaddo ahe ahanītyatthe.
1148 īsaṃ、kiñci、manaṃ 等词表“少量”义。atakkite、avitakkite 表“未加思考”义。balakkāre 则表 sāhasaṃ(暴力、强行)义。aggato、purato 和 pure 表“在前”义。pecca 和 amutra 等词表“他生”义。巴利
1148. Īsaṃ , kiñci, manaṃ iccete appatthe. Atakkite avitakkite. Balakkāre tu sāhasaṃ. Aggato, purato ca pureiccatthe. Pecca amutrasaddā bhavantare.
1149 aho、ca、hi 等词表“惊叹”义。aho 也表“分别”义。hi 也表“欢喜”义。tuṇhī 一词表“沉默”“不语”义。āvi、pātu 表“明显”义。sajju、sapadi 等词表“刹那”义。巴利
1149. Aho ca hi cāti ete vimhaye. Vikappepi aho. Sammodepi hi. Tuṇhīsaddo mone abhāsane. Āvi, pātu ca pākaṭatthe. Sajju sapadisaddā taṅkhaṇetyatthe.
1150 Sudaṃ、kho、assu、yagghe、ve、hā等以ha开头的词,用作填充词。Antarena、antarā、anto等词表示“内部”之义。Avassaṃ、nūna则用于“决定”之义。巴利
1150. Sudaṃ kho assu yagghe ve hādayo hakārādayo ca padapūraṇe siyuṃ. Antarena, antarā, anto cāti ete abbhantareiccatthe. Avassaṃ, nūna ca nicchayatthe.
1151 Saṃ词与diṭṭhā词用于“喜悦”之义,如samupajo、saṃpyatra等。Kāmappavedane(表达愿望)用于希求的陈述中,例如“kacci jīvati te mātā”(你的母亲还活着吗?)、“mamedamabhimataṃ”(这是我中意的)等句,表示“此为我所愿”之义。Usūyopagame指带有嫉妒的接近。巴利
1151.Saṃsaddo diṭṭhāsaddo ānandatthe. Samupajo, saṃpyatra. Kāmappavedane icchāya akkhāne kacci jīvati te mātā , mamedamabhimatamiccatthe. Usūyopagame usūyāpubbake upagame.
“Kāmānumatiyā kāmo”意指“在随顺欲乐中,kāmo一词”。巴利
‘‘Kāmānumatiyaṃ kāmo,
“Usūyopagamepi ca”意为“以及在嫉妒伴随之中”,此为 Rudda 之说。巴利
Usūyopagamepi cā’’ti ruddo.
此义亦见于“对伴随嫉妒的认可”之中。巴利
Usūyopagamānuññāṇepicāyaṃ attho dissate.
1152-1153 Yathāttaṃ 表示“真实”。所谓 yathātathaṃ(如实),即是不超越真实,此为一不变复合词。此处的 tatha 一词,是“真实”的同义词。Sadā 与 sanaṃ 两词,皆用于“恒常”之义;sana 一词亦同。Pāyo(大多)与 bāhulyaṃ(多数)意义相同。Pañcakaṃ 表示“外部”。Saṇikaṃ 一词表示“非迅速、缓慢”。巴利
1152-1153.Yathāttanti saccaṃ. Tathassa anatikkamo yathātathaṃ, yathātthe abyayībhāvo. Tathasaddoyaṃ bhūtapariyāyo. Sadāsaddo, sanaṃsaddo cāti nicce. Sanasaddopyatra. Pāyo, bāhulyañca samā. Pañcakaṃ bāhye. Saṇikaṃsaddo asīghe.
1154 Sammā(正)与 suṭṭhu(善)是两个同义的表达。巴利
1154. Sammā, suṭṭhūti dve abhidhānāni.
1155 Sāyaṃ、sāye 用于表示“傍晚”。Atrāha 即 imasmiṃ ahani(在这一天),也就是 ajja(今日)一词。巴利
1155.Sāyaṃ sāye sāyanhe. Atrāheti imasmiṃ ahani ajjasaddo.
1156 Yattha 等三个词表示“不确定的地点”等义。Tattha 等词则表示“确定的地点”等义。巴利
1156.Yatthādayo tayo aniyamaṭṭhānādivācakā. Tatthādayo niyamaṭṭhānādivācakā.
1157 Sammukhā(面前)、āvi(显露)、pātu(明显)三词同义。巴利
1157. Sammukhā, āvi, pātu ca samānatthā.
1158 Appeva等三词表示疑惑。Iti、itthaṃ、evaṃ等词用于举例说明。Kathañci一词表示困难。巴利
1158.Appevādayo tayo saṃsayatthamhi. Iti itthaṃ evaṃsaddā nidassane vattanti. Kathañcisaddo kicchatthe.
1159 Khedo指疲倦、困乏。Sacchi一词表示现量、亲证。Dhuvaṃ表示坚固及决定。Tiro与tiriyaṃ等词同义。Duṭṭhu、ku等词表示轻蔑、卑劣。巴利
1159.Khedo khinnatā. Paccakkhe sacchisaddo. Thire, avadhāraṇe ca dhuvaṃ. Tiro tiriyaṃsaddā samā. Duṭṭhukusaddā kucchāyaṃ.
1160 Suvatthi 表示祝福、吉祥之义。Dhi 一词表示谴责。Kuhiñcana 等七个词用于询问地点等。巴利
1160. Āsiṭṭhatthamhi suvatthi. Dhisaddo nindāyaṃ. Kuhiñcanādayo satta ṭhānādipucchanatthā.
1161 Iha、idha、atra、ettha、attha 这些词表示处所等义。Sabbatrādi 二词用于一切时间等。Kadā 用于询问“在何时”。Kudācanaṃ 用于询问“在某个时候”。巴利
1161. Iha idha atra ettha attha ete okāsatthādivācakā. Sabbasmiṃ kālādike sabbatrādidvayaṃ. Kismiṃ kāle kadā. Kasmiṃ kāle kudācanaṃ.
1162-1163 在说明了与带格尾的名词、名词词干、音声、动词形式相似的“不变词”之后,为说明它们在其他情形下的不变词状态,故说“ādikamme”等。其中,与带格尾的名词相似的,例如“cirassaṃ, ciraṃ, cireni”等。与名词词干相似的,例如“āma, sāhu, lahu, opāyika”等。与音声相似的,例如“a”等。与动词形式相似的,例如“atthi”等。巴利
1162-1163. Vibhatyantanāmasarākhyātapatirūpake abyaye dassetvā tadaññabhāve abyaye dassetumāha ‘‘ādikamme’’iccādi. Tatra vibhatyantapatirūpakaṃ yathā – ‘‘cirassaṃ, ciraṃ , cireni’’ccādi. Nāmapatirūpakaṃ yathā – ‘‘āma, sāhu, lahu, opāyika’’miccādi. Sarapatirūpakaṃ yathā – ‘‘a’’iccādi. Ākhyātapatirūpakaṃ yathā – ‘‘atthi’’iccādi.
Sambhavo即pabhavo(起源)。Udiṇṇe指增长、增盛。Tisa指使满足,ti、titti指满足。Niyoge指命令、差遣。Agge指最上、殊胜。Tappare指以此为最要。Saṅge指执着。Pakāre指类似、种类或区分。Antobhāve指置于内部。Viyoge指别离、远行。Avayave指部分、分支。Dhitiyaṃ指精进、努力。以上为动词结合之义或名词结合之义。至于不结合的名词之义,《单字库》中说:“po或用于胜义,pā用于风等,bhave。”巴利
Sambhavo pabhavo. Udiṇṇe pavuddhe vaḍḍhane. Tisa pīṇane,ti, titti. Niyoge niyojane. Agge uttame. Tappare tappadhāne. Saṅge laggane. Pakāre sadise, bhede vā. Antobhāve pakkhitte. Viyoge pavāse. Avayave padese. Dhitiyaṃ vīriye padhāne. Ete catthā dhātusaṃyogatthā vā nāmasaṃyogatthā vā bhavanti. Asaṃyogassa pana nāmapadassa attho ‘‘po siyā paramatthasmiṃ, pātu vātesu pā bhave’’ti ekakkharakose vutto.
1164 Vikkamo指精进、努力。巴利
1164.Vikkamo padhānaṃ.
1165-1167 Sanyāse指舍弃、放下。Mokkho指涅槃。Rāsi指堆、聚。Gehe指家、住处。Ādeso指告知、宣说。Upamāya指譬喻、相似。Accayo指超越、过失。Sāmīpye指邻近。Uparati指止息、寂静。Nīharaṇaṃ指取出、除去。Āvaraṇaṃ指障碍、盖。巴利
1165-1167.Sanyāse nikkhitte. Mokkho nibbānaṃ. Rāsi nikaro. Gehe nilaye. Ādeso ācikkhanaṃ. Upamāya sannibhe. Accayo atikkamo. Sāmīpye samīpabhāve . Uparati upasamo. Nīharaṇaṃ apanayanaṃ. Āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ .
1168 Uddhakamme 指园苑;Viyoge 指被驱离;Atthalābho 指生起、获得;Pabalatte 指强大、极厚重;Dakkhaggatāsu 指在善巧的状态及在殊胜的状态中;Sattiyaṃ 指能力,mokkhe 指解脱、涅槃。巴利
1168.Uddhakamme uyyāne. Viyoge uppāsite. Atthalābho uppatti. Pabalatte mahābahalatte. Dakkhaggatāsūti dakkhabhāve, aggabhāve ca. Sattiyaṃ, mokkhe nibbāne ca.
1169 Du 用于表示无、缺乏,如 dussīlo(恶戒者)、duppañño(劣慧者);用于表示不成功,如 dubbhikkhaṃ(饥馑)。Anandanaṃ 即 amodanaṃ(不欢喜)。巴利
1169. Du ca abhāve dussīlo, duppañño. Asamiddhiyaṃ dubbhikkhaṃ. Anandanaṃ amodanaṃ.
1170 Samantattasamiddhīsu 指在周遍的状态及在成就中;Saṅgate 指结合、和合;Vidhāne 指作法、造作;Pabhavo 即 sambhavo(起源);Punappunakriyā 指反复造作。巴利
1170.Samantattasamiddhīsūti samantabhāve, samiddhiyañca. Saṅgate sahite. Vidhāne karaṇe. Pabhavo sambhavo. Punappunakriyā punappunakaraṇaṃ.
1171-1172 Atisayo 表示增上、殊胜。Bhusattho 即周遍之义(samantattho),由此应知 bhusa 一词亦用作周遍的同义语。Issariyo 指自在、主权。Accaye 指超越、过失。Kalahe 指争斗、纷争。Bhāse 指言说、谈论,亦有读作“bhāsāya”的文本。Kucchane 指轻蔑。Anabhimukhatthe 义为不面向,即背离(vimukho)。Moho 指迷惑、犹豫。Padhāne 指殊胜、卓越。Dakkhatā 指善巧。Khede 指疲倦、劳苦。巴利
1171-1172.Atisayo atra adhimattaṃ. Bhusattho samantattho, tena samanta pariyāyopi bhusasaddo atthīti veditabbo. Issariyo pabhūti. Accaye atikkame. Kalahe viggahe. Bhāse kathane, ‘‘bhāsāyā’’tipi pāṭho. Kucchane kucchāyaṃ. Anabhimukhatthe vimukho. Moho vimati. Padhāne visiṭṭhe. Dakkhatā chekatā. Khede parissame.
1173 表知道、理解。表下方、头朝下。表不确定、未决断。表轻蔑、被轻视。处所、遍满与损减,此为并列复合词。表言语行为、说话行为。表偷盗、窃取。表无知及获得等。巴利
1173.Jānane avagate. Adhobhāge avaṃsire. Anicchaye aniṇṇaye. Paribhave avaññāte. Deso ca byāpanañca hāni cāti dvando. Vacokriyāya vacanakriyāyaṃ. Theyye coriye. Aññāṇe ca pattiādike ca.
1174 表后时之义,如“anucaro”(随从)。表强烈之义,如“anuggato”(随入)。表相似之义,如“anurūpo”(适合)。表随顺之义,如“anveti”(跟随)。表低劣之义,如“anu sāriputtaṃ paññavanto”(智慧次于舍利弗者)。表第三格之义,如“nadimanvavasitā bārāṇasī”(波罗奈城沿河而住)。anu 可表处所、特征、遍取、如是状态、部分等义。表特征,如“rukkha'manu vijjotate cando”(月光照耀于树旁)。表遍取,如“rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati”(他站在每一棵树旁)。表如是状态,如“sādhu devadatto mātara'manu”(提婆达多善待母亲)。表部分,如“yadettha maṃ anu siyā”(此处若有我的一份)。巴利
1174. Pacchātthe anucaro. Bhusatthe anuggato. Sadise anurūpo. Anuvattiyaṃ anveti. Hīne anu sāriputtaṃ paññavanto. Tatiyatthe nadimanvavasitā bārāṇasī. Dese, lakkhaṇe, vicchāyaṃ, itthambhūte, bhāgādike ca anu. Lakkhaṇe rukkha’manu vijjotate cando. Vicchāyaṃ rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati. Itthambhūte sādhu devadatto mātara’manu. Bhāge yadettha maṃ anu siyā.
1175 表拥抱:parissajati。表呵责:paribhāsetvā。表穿着:vatthaṃ paridahitvā。表轻蔑:paribhavo。表容器、食物、忧愁、遍满。表真实、自性。表相状等,即相状、遍取、如是状态、部分。巴利
1175. Āliṅgane parissajati. Dosakkhāne paribhāsetvā. Nivāsane vatthaṃ paridahitvā. Avañño paribhavo. Ādhāre bhojane soke byāpane. Tatve sabhāve. Lakkhaṇādo lakkhaṇavicchāitthambhūtabhāge.
1176 表殊胜:abhidhammo。表向上作业、适宜、增长、供养、增上。表家族:abhijano。表非真实及相状等四种义。巴利
1176. Visiṭṭhe abhidhammo. Uddhakamme sāruppe vuddhiyaṃ pūjāyaṃ adhike. Kule abhijano. Asacce lakkhaṇādimhi catubbidhe .
1177 在增上、自在、讽诵、发音、决意、到达、决定、上方部分等、承事、恭敬、差别等意义上,有adhi。巴利
1177. Adhike issare pāṭhe uccāraṇe, adhiṭṭhāne pāpuṇane nicchaye uparibhāgādike bhaṭane bhattiyaṃ visesane ca adhi.
1178-1179 ‘vāmādāne’等读法中,‘vāme’意为左、逆,‘ādāne’意为执取。‘paccassosi’用于言语回应。‘buddhasmā pati’表示代表、相当于主体之义,如‘从佛陀’。用于阻碍、回转之义。‘paṭiccā’一词表示缘起。以及特征等四种义。巴利
1178-1179.Vāmādāne iti pāṭhe vāme paṭilome, ādāne gahaṇe. Vācādāne paccassosi. Paṭinidhimhi mukhyasadise buddhasmā pati. Paṭibādhe nivattane. Paṭiccatthe ‘‘paṭiccā’’ti padassa atthe. Lakkhaṇādike catubbidhe.
1180-1181 ‘ā’用于附近、开始作业、边界、上方作业、愿望、系缚,以及‘abhi’前缀之义。亦用于困难、少许、回转、不净信、希求、忆念、语句随念等义。在安立及惊奇等中,也如此随念而用‘ā’。巴利
1180-1181. Samīpe ādikammani mariyāde uddhakammani icchāyaṃ bandhane abhividhimhi ca ā. Kicche īsatthe nivattiyañca appasāde āsīsane saraṇe vākyasaraṇe ā evaṃ anussaraṃ. Patiṭṭhāyaṃ, vimhayādīsu ca ā.
1182 表示已存在的状态,即过去时。巴利
1182.Bhūtabhāve atīto.
1183 在可能、推测之义中,如“api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati”(他即使在诸天欲乐中,亦不获喜)。推测,是就增上之义而言,除其能力外,别无阻碍。在覆盖之义中,则是“apidhānaṃ”(覆盖)。巴利
1183.Sambhāvane api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati . Sambhāvanamadhikatthavacanena aññatra sattiyā avighāto. Saṃvaraṇe apidhānaṃ.
1184-1185 离去,即是“apeto”(已离)。在生起、合宜中,是“upekkhā”(舍)。在过量中,如“upakhāriyaṃ doṇo”(一斗近于半箩)。在前加行之业中,如“buddhopakkamaṃ kilesacchedo”(佛之加行,断烦恼)。在可执取相中,是“paccupaṭṭhāna”(现前)。在上方、处于上方中,是“upapanno”(已得)。在断食中,是“upavāso”(斋戒)。巴利
1184-1185.Apagato apeto. Upapattiyaṃ yuttiyaṃ upekkhā. Ādhikye upakhāriyaṃ doṇo. Pubbakammani buddhopakkamaṃ kilesacchedo. Gayhākāre paccupaṭṭhānaṃ. Uparitte uparibhāve upapanno. Anasane upavāso.
1186 在教导中,例如:“evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ”(你应如此前进,你应如此后退)。在言语接受中,例如:“evaṃ hotu”(如是,愿如是)。在“此”义中,是“idaṃ”一词的意义。巴利
1186.Upadese evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ. Vacanapaṭiggāhe evaṃ hotu. Idamatthe idaṃsaddassa atthe.
1187 合集,唯是合集巴利
1187.Samuccaye kevalasamuccaye –
袈裟、抟食、资具与床座,
彼以清净心,施予正直者。巴利
Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ; Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā .
在复合词中,眼与耳合为“眼耳”。随增是指:先说主要者,再以非主要者说及其余,例如:“守护戒,并布施。”又如“种种沙门与婆罗门”合为“沙门婆罗门”。其中,纯粹并列与随增不出现于复合词,其余两种则唯在复合词中。巴利
Samāhāre cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ. Anvācayo ekaṃ padhānabhāvena vatvā itarassa appadhānabhāvena vacanaṃ, tasmiṃ. Sīlaṃ rakkhāhi, dānañca dehi. Itarītare samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Tatra kevalasamuccayo ca anvācayo ca samāse natthi, itaradvayaṃ samāseyeva.
1188 “种类”指相似,以及区分。“于词义颠倒中,此称为牛”——这是如此说。于完成中,即令所欲之词得以圆满成就。巴利
1188.Pakāro tulyo, bhedo ca. Padatthassa vipallāse goti ayamāheti. Samāpane icchitassa padassa pariniṭṭhāpane.
1189 ‘诗句’一词用于表示‘住’的意义。或于限定性选择中,后面的词与前面的词形式不同。前缀vi-、ava-加ṭhā,表示返回、停止,词干为to,ṭhā的t变为th,且与不同形式者成对。‘限定性选择’即被限定、有规定的选择。‘释放’:前缀ava加saja,用于释放、拥抱、制造等义。巴利
1189. Pajjaṃ vāsaddassatthe. Vavatthitavibhāsāyaṃ vā paro asarūpā. Viavapubbo ṭhā gatinivattiyaṃ, to, ṭhātissa tho, asarūpadvittañca. Vavatthitā niyamitā vibhāsā vavatthitavibhāsā. Avassaggeti avapubbo saja vissajjanāliṅgananimmānesu.
1190 ‘于庄严’即装饰。‘于遮止’即阻止。‘掌握’即遍学之义,‘足够’亦用于适宜之义。atha与atho二词用于无间等四种义。巴利
1190.Bhūsane alaṅkāre. Vāraṇe nivāraṇe. Pariyatti pariyāpuṇanatā, yuttatthepi alaṃ. Atho athasaddā anantarādīsu catūsu atthesu siyuṃ.
1191 ‘于赞叹等三种义’。‘于承认’即认可。以‘等’字,nama一词用于阐明、可能、愤怒等义。‘决定’即是其义。巴利
1191. Pasaṃsādīsu tīsu. Svīkāre paṭiññāṇe. Ādinā pakāsatthasambhābyākodhādike catthe nāmasaddo. Avadhāraṇamevattho.
1192 ‘允许’意为同意。‘相续’意为随顺。‘呼唤’意为称呼。vata一词用于决定、悲悯、同情、喜悦、欢笑、疲惫、辛劳、呼唤、惊奇、稀有等义。巴利
1192.Anuññā anumati. Santānaṃ anunayo. Ālapanaṃ sambodhanaṃ. Vatasaddo ekaṃse dayāyaṃ karuṇāyaṃ hāse pahāse khede parissame ālapane vimhaye acchariye ca siyā.
1193 “用于句首”,如“来吧,我当说”。“用于沮丧”,即疲惫。“yāva”与“tāva”二词用于“全部、无余”义。“yāvadatthaṃ”,即“tāva gahitaṃ”。“用于量”,即尺度。依Bhāguri所说,“yāva”表示“量、界限、决定”义。“用于界限”,即被限定。巴利
1193.Vākyārambhe ‘‘handa vadāmi te’’ti. Visāde khede. Yāva tāva tūti yāvatāvasaddā sākalye niravasese. Yāvadatthaṃ tāva gahitaṃ. Māne pamāṇe. ‘‘Yāva pamāṇamariyādā-vadhāraṇatthakaṃ mata’’miti bhāguri. Avadhimhi paricchinne.
1194 puratthā一词用于东方、所欲义、将说者、最上,亦用于第一、初始义。“用于相续”,即语句的构造、语句的相续,用于古旧等义。“用于久远”,即过去已发生。“用于近处”,即邻近。“用于未来”,即未至。巴利
1194.Puratthāsaddo pāciyaṃ disāyaṃ iccatthe, puratthe vakkhamāne, aggato samuddhe iccatthe ca paṭhamepi ādimhi vattati. Pabandhe vākyaracanāyaṃ vākyapabandhe purāṇādike. Cirantare atītabhūte. Nikaṭe sannihite. Āgāmike anāgate.
1195 khalu一词用于遮止、语句的庄严、语句的美化、决定、如是义,亦用于成就。abhito一词用于附近、面前、两侧、所欲义,亦以“等”字用于迅速、全部之义。“附近”,如“河在附近”。“面前”,如“就在面前,诸子”。“两侧所欲义”,如“道路的两侧”。“迅速”,如“迅速学习后”。“全部”,如“整片森林被烧”。巴利
1195.Khalusaddo nisedhe vākyālaṅkāre vākyabhūsāyaṃ avadhāraṇe evatthe, pasiddhiyañca vattati. Abhitosaddo āsanne abhimukhe ubhayato iccatthe , ādinā sīghe, sākalye ca atthe vattati. Āsanne abhitoyaṃ nadī. Abhimukhe abhitova tātā. Ubhayatoiccatthe abhito maggassa. Sīghe abhito adhīyitvā. Sākalye abhito vanaṃ daḍḍhaṃ.
1196 yadyapi 一词用于摄受与呵责之义。于决定义中,则表示不虚妄。atho pana 一词用于特别之义,也可用作填充词。巴利
1196.Yadyapisaddatthe anuggahaṇagarahatthe. Ekaṃsatthe avitathatthe. Atho panasaddo visesasmiṃ atthe, padapūraṇatthe ca siyā.
1197 hi 一词用于原因等四种意义。而 tu 一词在那四种意义中,除去原因,用于其余三种意义。ku 一词用于罪恶、少许、贬低及厌恶之义。巴利
1197.Hisaddo kāraṇādīsu catūsu atthesu vattati. Tusaddo pana tattha catūsu atthesu majjhe hetuvajje tike atthe vattati. Kusaddo pāpe īsatthe kucchane jigucchāyañca.
1198 nu 词用于疑惑与询问。nānā 词用于多种义与排除。kiṃ 词用于询问与厌恶,是不变词,亦有三性;但于限定中唯三性。vāri 表示水。muddhani 表示头。kaṃ 亦表示乐。此亦于《多义摄》中说:——巴利
1198. Nukāro saṃsaye, pañhe ca. Nānāsaddo anekatthe, vajjane ca. Kiṃsaddo pucchāyaṃ, jigucchāyañca, abyayo. Tiliṅgo ca, niyame tu tiliṅgova. Vārimhi udake. Muddhani sīse ca, kaṃ sukhepi, vuttañca nānatthasaṅgahe –
“ ko”用于梵天、自我、青黑等,亦用于同义及一切代名词;
亦用于火、孔雀、乐、头、水中之“ka”。巴利
‘‘Ko brahmattānīlakkesu, samāne sabbanāmike; Pāvake ca mayūre ca, sukhasīsajalesu ka’’nti.
1199 amā字用于同处、邻近之义,如amāvāsī(同住者)、amāgato(近至者)。puna字用于分别、殊胜,如apaṭhame puna dadāti(于非第一者再施)。kira字用于传闻、次第听闻及不悦。uda字用于连接义、询问、抉择及他义之抉择。巴利
1199.Amāsaddo sahatthe, samīpatthe ca, amāvāsī, amāgato ca. Punasaddo bhede visese. Apaṭhame puna dadāti. Kirasaddo anussave anukkamena savane, aruciyañca. Udasaddo apyatthe pañhe. Vikappane atthantarassa vikappane ca.
1200 pacchā 音表西方、最后及未来时。sāmi 音表一半、部分、厌恶、诽谤;其中,一半、部分义说为 sāmi,厌恶义亦然。pātu 表显现、应显明者、存在、生起。mitho 音表相互义及秘密义。巴利
1200.Pacchāsaddo patīciyaṃ disāyaṃ. Carime anāgate kāle. Sāmisaddo tu addhe bhāge, jigucchane nindāyañca. Addhe bhāge sāmi vuttaṃ, jigucchanepi tadeva. Pātu pakāse pakāsanīye, sambhave uppattiyañca. Mithosaddo aññoññeiccatthe, rahoiccatthe ca.
1201 hā 音表疲惫、忧伤、苦。ahaha 音表疲惫、惊奇、稀有。dhi 音表伤害、诽谤。tiriyaṃ 与 tirosaddā 表遮蔽。如 tiriyaṃ katvā kaṇḍaṅgato(横置后入箭),或 tirokatvā(遮蔽后)。巴利
1201.Hāsaddo khede, soke, dukkhe ca. Ahahasaddo khede, vimhaye abbhute ca. Dhisaddo hiṃsāpane, nindāyañca. Tiriyaṃ tirosaddā pidhāne vattanti. Tiriyaṃ katvā kaṇḍaṅgato, tirokatvā vā.
1202-1203 前已略示部分常见常用的、称介词与助词的、表有数及无数义的不变词,今为以简略方式显示其余,故说“tuni”等。此处,以 tun 等声结尾、以 jj 等声结尾者,即被视为有其语尾;并非这些词单独具足不变词性。其义为:以 tuna 为语尾者,以 tvāna、tave、tvā、tuṃ、dhā、so、thā、kkhattuṃ、to、tha、tra、hiñcanaṃ、hiṃ、haṃ、dhi、ha、yakārato hiṃdha、dhunā、rahi、dāni、kiṃsmā、vo、dācanaṃ、dājjathaṃ、thattaṃ、jjha、ajju 为语尾者,以及不变复合词,及 tun 等替代结尾者,皆称不变词。用例如:kātuna、katvāna、kātave、katvā、kātuṃ、sabbadhā、sabbaso、sabbathā、catukkhattuṃ、sabbato、sabbattha、sabbatra、kuhiñcanaṃ、kuhiṃ、kuhaṃ、sabbadhi、iha、yahiṃ。巴利
1202-1203. Saṅkhyātāsaṅkhyātatthānaṃ upasagganipātasaṅkhyātānaṃ abyayānaṃ pasiddhe pacurappayoge ekacce vā dassetvā tadaññepi saṅkhepanayena dassetumāha ‘‘tuni’’ccādi. Ettha ca tunādisaddehi jjupariyantehi tadantāva gahitā, na hi kevalānaṃ etesaṃ abyayabhāvo sambhavati. Tassattho – tunapaccayanto ca tathā tvāna tave tvā tuṃ dhā so thā kkhattuṃ to tha tra hiñcanaṃ hiṃ haṃ dhi ha yakārato hiṃdha dhunā rahi dāni, kiṃsmā vo dācanaṃ dājjathaṃ thattaṃ jjhajjupaccayanto ca abyayībhāvasamāso ca tunādīnaṃ yādesanto ca abyayaṃ nāma bhaveti. Payogo yathā – ‘‘kātuna, katvāna, kātave, katvā, kātuṃ, sabbadhā, sabbaso, sabbathā, catukkhattuṃ, sabbato, sabbattha, sabbatra, kuhiñcanaṃ, kuhiṃ, kuhaṃ, sabbadhi, iha, yahiṃ, idha, adhunā, etarahi, idāni, kva, kudācanaṃ, kadā, ajja, kathaṃ, aññathattaṃ, ekajjhaṃ, sajju, upanagaraṃ, antopāsādaṃ, abhivandiya’’iccādi. Idaṃ pana sabbesampi abyayānaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ.
“ 于三性、一切格、一切数中皆同等,
凡不变异者,是谓不变词。”巴利
‘‘Sadisaṃ tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu; Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.
如是,这部《阿毗达摩灯论注》——由遍历整个语法大林、如人中狮子般的诗人,即那位具足智慧、拥有四支大军的大臣所造——其中〈共品〉的注释,至此圆满。巴利
Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ sāmaññakaṇḍavaṇṇanā samattā.
1 在《名义明灯》中,通过“天界篇”等语句,将如同顶骨涂油般融为一体的三篇,予以宣说。巴利
1.‘‘Saggakaṇḍo cā’’tyādinā abhidhānappadīpikāyaṃ kapālatelavaṭṭisadisena kaṇḍattayena samaṅgitā dīpitā.
2 通过“Tidive(于三处)”等托塔偈,宣说了此论的功用。其含义为:凡有人在天界与梵天界、人界、龙界这三处,为令此名为《名义明灯》的辞书,能阐明宣示一切应汇集之义、一切所表之名,而于听闻受持等事善巧精通;此人于大牟尼正自觉者所说的经、律、论之教法中,亦成为通达明智者,由通达故,名为具慧者。巴利
2.‘‘Tidive’’tyādinā toṭakena tassā payojanaṃ kathitaṃ. Tassattho – yo naro kattubhūto tidive devaloke, brahmaloke ca mahiyaṃ manussaloke, bhujagāvasathe nāgaloke cāti etesu tīsu ṭhānesu sannihitānaṃ sakalatthānaṃ sabbesaṃ abhidheyyānaṃ samavhayassa abhidhānassa dīpaniyaṃ pakāsaniyaṃ iha abhidhānappadīpikāyaṃ savanadhāraṇādinā kusalo cheko hoti, sa naro mahāmunino sammāsambuddhassa vacane suttābhidhammavinayasaṅkhāte vacane paṭu cheko hoti, paṭuttāyeva matimā nāma hotīti.
3-9 现在要说明这部论典是在哪一位国王的寺院里住锡之后写成的,并要宣说该国王的名号、功德、住处、事业,以及寺院的功德和名称等;同时也要显示作者自己的名号和功德,因此说了下面这七首偈颂。巴利
3-9. Idāni yassa rañño vihāre vasitvā ayaṃ gantho viracito, tassa nāmaguṇanivāsakaraṇappakāravihāraguṇanāmādīni dassetvā attano ca nāmaguṇe dassetuṃ satta gāthā vuttā.
其中,第二偈颂名为“蛇行体”。这些偈颂的关联意趣与义理解释如下:名为勇臂的国王建造了它,并以“他将护持”一句作关联。那国王具何功德?他以信等功德为庄严。具足威光,与威光相应。常胜,与克敌制胜相应。如狮子行,犹如狮子般具足勇者功德,且精进不懈。他住在何处?那国王住在兰卡,即常居于此名为兰卡的岛上。他将长久以来分裂为三的僧团,以正理使之和合,作为成就此事之人,犹如恒常照顾自身身体一般,恒时恭敬,以广大资具长期护持这三僧团。巴利
Tatra dutiyā bhujaṅgappayātaṃ nāma. Tāsaṃ ayaṃ sambandhādhippāyā atthavaṇṇanā – yo parakkamabhujo nāma bhūpālo rājā kāresi, rakkhesīti ca iminā sambandho. Kiṃguṇo so rājā? Guṇabhūsano saddhādiguṇālaṅkāradharo. Tejassī tejoyutto. Jayī arijayena yutto. Kesarivikkamo kesarasīho viya sūraguṇayutto, vīriyavā ca. Sa kattha nivāsī? So rājā laṅkāyamāsi laṅkānāmake dīpe nivāsanasīlo. Ciraṃ cirakālaṃ vibhinnaṃ tidhā vibhinnaṃ nikāyattayasmiṃ nikāyattayaṃ bhikkhusaṅghaṃ sammā nayena hetunā samagge samaggaṃ kāresi, kāritantoyaṃ karotīti kammiko, tathā sadehaṃva attano kāyaṃ iva niccādaro hutvā dīghakālaṃ mahagghehi ca paccayehi taṃ nikāyattayaṃ rakkhesi.
同样地,那位国王——以其信等美名,成为他居住此地的因缘——将原本狭窄、拥挤、没有空间的兰卡岛,以寺院、村落、园林、田地和水池,使兰卡岛变得拥挤充满。巴利
Tathā yena raññā yathā kittiyā attano saddhādikittiyā karaṇabhūtāya laṅkā attano nivāsanaṭṭhānabhūtā kammabhūtā sambādhīkatā saṅkaṭīkatā anokāsīkatā, tathā vihārehi gāmehi ārāmehi khettehi vāpīhi ca laṅkā sambādhīkatā.
同样,我承蒙那位国王赐予他人无法共享的、能满足一切愿的摄受,由此达到智者境界,跻身作者之列。在那国王所建造、以殿堂门楼等庄严的,犹如天界篇中天界之分的,具足清凉水池的善妙水居之中——这里映现着世尊所住祇园大精舍的影像,被善士赞为善住处,坐落在有病比丘栖居的村落群中,是一处兼具水居与乞食行处的村落群,名为大祇园的寺院。由寂静而行、欲令正法久住的智者,具备殊胜智慧的大目犍连长老——正自觉者的第二上首声闻、具足神通的大目犍连具寿同名长老——安住于此,编纂了这部《名义明灯》。巴利
Tathā yassa rañño sabbakāmadadaṃ aññehi asādhāraṇaṃ anuggahaṃ patvā pāpuṇanahetu ahaṃ vibudhagocaraṃ paṇḍitavisayaṃ ganthakārattaṃ patto, tena raññā kārite pāsādagopurādivibhūsite, saggakaṇḍe devalokassa kaṇḍasadise, satoyāsayasmiṃ sādusalilāsayasamannāgate, paṭibimbite bhagavato nivāsanaṭṭhānajetavanamahāvihārassa paṭibimbabhūte, sādhusammate sādhuvihāroti sammate, sādhūhi vā sammate sarogāmasamūhamhi salilāsayabhikkhācārayuttagāmasamūhasamannāgate mahājetavanākhyamhi vihāre vasatā nivāsaṃ kubbatā santavuttinā santacārinā saddhammaṭṭhitikāmena dhīmatā atisayañāṇayuttena moggallānena sammāsambuddhassa dutiyaaggasāvakabhūtassa āyasmato iddhimato mahāmoggallānassa nāmadheyyena therena esā abhidhānappadīpikā racitāti.
若于何处有极微过失生起,
于具德者亦如是深入其法
譬如水与食,利益诸众生,
四足或飞行,行与非行类,乃至微尘等。
未能洞察者宣说之时,
功德与过失恒常分离;
因此,智者啊,请宽恕我因疏忽而生的过失,
或将其视为功德。
那位如狮子般勇猛、如白象王般的人,
曾为铜掌岛上的王中之王,
这位国王降伏了难驯的龙象等众敌,
具足可爱与可畏等功德。
以彼为名、依彼威德而生者,
具足信等诸德、摧破四种骄慢者;
具有龙象威力、极难制伏者,
智慧博大、意志坚定、声誉卓著。
因此,我受到了极大的护念,
以那与众不共的摄受;
我简略地作了此清净释——
令闻者获益、易于理解。
愿国王护佑人民,如护己子,
愿世人亦能行于法;
愿善巧安排的利益皆得成就,
愿天亦适时降雨。巴利
Yadyatra dosoṇupamāṇasambhavo, Guṇīsu vīdhimpi tathā vigāhate; Yathā jalaṃ bhojanampi jantuvā, Catuppado vāpyacaro kaṇaṇyapi. Asampavedidassanāya bhāsite, Guṇo ca doso ca sadā vivijjare; Tato budhā me navadhānatā bhavaṃ, Khamantu dosaṃ guṇataṃ nayantu vā. Yo sīhasūro sitakuñjarindo, Rājādhirājā ahu tambadīpe; Dubbāranāgādijito narindo, Sukantabhīmādiguṇopapanno. Tannāmadheyyo tadanubbādajāto, Saddhādiyutto catusetibhindo; Nāgādithāmo atiduppasayho, Uḷārapañño dhitimā yasassī. Tenāhamaccantamanuggahīto, Anaññasādhāraṇasaṅgahena; Saṅkhepatokāsimimaṃ visuddhi- Saṃvaṇṇanaṃ sotuhitaṃ subodhaṃ. Rājā pajaṃ rakkhatu sappajaṃva, Dhammañca lokāpi samācarantu; Pūrentu atthā supakappitā ca, Kālena devopi pavassatūti.
1 2 3 4 5