大品·《转法轮经》的义注
1. 大篇复注 · 123 段
《转法轮经》的义注巴利
Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā
13 比丘们,这是两种极端。意思是:比丘们,这是两种部分,两种类别。这里“极端”这个词是“部分”的意思,就像“前际的智、后际的智”等说法中的用法一样。而当这句话被说出的时候,随着发音的同时,以佛陀的威力,声音向下到达无间地狱,向上到达有顶天,遍满一万个世界之后停住了。就在那个时候,善根已经成熟、为了证悟诸谛而积累了许多功德的十八俱胝梵天神聚集到了一起。西边的太阳落下了,东边与阿沙陀星宿相合的满月升起来了。就在那个时候,世尊开始讲述《转法轮经》,说出了“比丘们,这是两种极端”等等的话。巴利
13.Dveme, bhikkhave, antāti dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā, dve bhāgāti attho. Bhāgavacano hettha anta-saddo ‘‘pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. 1063) viya. Imassa pana padassa uccāraṇasamakālaṃ pavattanigghoso buddhānubhāvena heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Tasmiṃyeva samaye paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthameti, pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.
在这里,“出家者”是指断除了在家束缚、已经出家的人。“不应习行”就是不应亲近、不应沉溺其中。“于诸欲中耽著欲乐”这句话,是指在事欲中对烦恼欲乐的沉溺,意思是追随与烦恼欲相应的快乐。“卑劣”就是低劣。“粗俗”是指属于村民的、被他们所惯行的。“凡夫法”是指凡夫、愚痴之人所惯行的。“非圣”是指不是圣者、不清净、不殊胜,或者不属于圣者所有。“无利益”是指不带来利益,不依靠能带来利益安乐之因。“自苦行”是指自我折磨的沉溺,意思是造成痛苦、产生痛苦。“苦”是指由卧荆棘床等自我折磨所带来的苦。“中道”是就圣道而说的。因为这条道不接近、不落入耽著欲乐和自苦行这两个极端,从这两个极端中解脱出来,所以称为“中道”。由于处于这两者中间,所以叫“中”;又因为是希求从轮回之苦中出离的人应当行持的道,所以叫“行道”。同样地,贪是一个极端,嗔是一个极端;常见是一个极端,断见是一个极端——应当按前面的方式详细展开。巴利
Tattha pabbajitenāti gihibandhanaṃ chetvā pabbajjupagatena. Na sevitabbāti na vaḷañjetabbā nānuyuñjitabbā. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo, kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa anugatoti attho. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako tehi sevitabbatāya. Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo, na vā ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo, dukkhakaraṇaṃ dukkhuppādananti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attabādhanehi dukkhāvaho. Majjhimā paṭipadāti ariyamaggaṃ sandhāya vuttaṃ. Maggo hi kāmasukhallikānuyogo eko anto, attakilamathānuyogo eko anto, ete dve ante na upeti na upagacchati, vimutto etehi antehi, tasmā ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti vuccati. Etesaṃ majjhe bhavattā majjhimā, vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi paṭipajjitabbato ca paṭipadāti, tathā lobho eko anto, doso eko anto. Sassataṃ ekaṃ antaṃ, ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ.
用“能作眼”等话,是在赞叹那条行道本身。它能造出智慧之眼,所以叫“能作眼”。因为它能导向对四圣谛的观见,也就是让遍知、现观等各类的见生起,所以称为“能作眼”。应当知道,这个意义虽然和行道本身没有差别,但它是按组成部分来成立,再依整体来说的,所以是借代的说法。第二个词是它的同义词。“为寂静”,是为了让烦恼止息。“为证智”,是为了了知四圣谛。“为等觉”,是为了觉悟这些谛。“为涅槃”,是为了证得涅槃。或者,“为涅槃”是指无余涅槃,因为“为寂静”这个词已经包含了有余涅槃。巴利
Cakkhukaraṇītiādīhi tameva paṭipadaṃ thometi. Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Sā hi catunnaṃ saccānaṃ dassanāya saṃvattati pariññābhisamayādibhedassa dassanassa pavattanaṭṭhenāti ‘‘cakkhukaraṇī’’ti vuccati. Tayidaṃ satipi paṭipadāya anaññatte avayavavasena sijjhamāno attho samudāyena kato nāma hotīti upacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesupasamatthāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya. Atha vā nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. ‘‘Upasamāyā’’ti hi iminā saupādisesanibbānaṃ gahitaṃ.
现在,为了直接显示那条中道本身的样貌,先问“那是什么呢”,然后以“就是这”等方式来回答。其中,“就是这”是一个限定用语,目的是否定还有别的通向涅槃的道路。因为在这里,由于找不到别的道,所以否定别的道就等于否定有其他道存在。称为“圣”,是因为它远离烦恼,这是依词源来说的;也可以说,因为它能导向断除怨敌,所以是“圣”——所谓“怨敌”,就是恶法,通过它,这些恶法离去、消失,因此是“圣”。又因为它是圣者世尊所宣说的,所以属于圣者,这也是“圣”;还因为它能导向获得圣者的境界,所以也是“圣”。不过在这里应当知道,“圣”这个词的成立,是通过省略后分,以“圣所作”来解释的。因为具足八个支分,所以是“八支”。这是在道支的集合上安立“道”这个名称,而集合就是具足各个集合支分的意思。这里词义是:属于它自己的八个支分存在于它之中,所以是“八支”。从究竟意义上说,支本身就是道,就像五支乐器等那样,而不是像六支吠陀那样离开支分另有别体。能杀烦恼而行,所以依词源称为“道”;或者,寻求、探索涅槃,所以是“道”。因为圣道以涅槃为所缘时,就像在寻求一样。或者,被追求涅槃的人所寻求,所以是“道”——从作为转起之缘的福业开始,直到为此而修行。又或者,被他们行走、实践,所以是“道”。在这里,应当知道此词是通过首尾颠倒而成立的。巴利
Idāni taṃ majjhimappaṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘katamā ca sā’’ti pucchitvā ‘‘ayamevā’’tiādinā nayena vissajjesi. Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṃ aññassa nibbānagāmimaggassa atthibhāvapaṭisedhanatthaṃ. Sattāpaṭikkhepo hi idha paṭisedhanaṃ alabbhamānattā aññassa maggassa. Ariyoti kilesānaṃ ārakattā ariyo niruttinayena. Aripahānāya saṃvattatītipi ariyo arayo pāpadhammā yanti apagacchanti etenāti katvā. Ariyena bhagavatā desitattā ariyassa ayantipi ariyo, ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi ariyo. Ettha pana ariyakaro ariyotipi uttarapadalopena ariya-saddasiddhi veditabbā. Aṭṭhahi aṅgehi upetattā aṭṭhaṅgiko. Maggaṅgasamudāye hi maggavohāro, samudāyo ca samudāyīhi samannāgato nāma hoti. Ayaṃ panettha vacanattho – attano avayavabhūtāni aṭṭhaṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgikoti. Paramatthato pana aṅgāniyeva maggo pañcaṅgikatūriyādīni viya, na ca aṅgavinimutto chaḷaṅgo vedo viya. Kilese mārento gacchatīti maggo niruttinayena, nibbānaṃ maggati gavesatīti vā maggo. Ariyamaggo hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ karonto gavesanto viya hoti. Nibbānatthikehi maggīyatīti vā maggo vivaṭṭūpanissayapuññakaraṇato paṭṭhāya tadatthapaṭipattito. Gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo. Ettha pana ādiantavipariyāyena saddasiddhi veditabbā.
“Seyyathidaṃ”是一个虚词,它的意思是“那是什么”或者“哪些是那八支”。因为这个虚词通用于一切性、格、数的表达。每一支本身就是道。正如经中所说:“正见既是道,也是因。”(《法集论》1039)古代论师也说:“见是道,即正见;安立是道,即正思惟……乃至……不散乱是道,即正定。”难道不是诸支合在一起才叫道吗?因为连缺少七支的圣道都不存在啊。确实如此,这是在证悟真谛的时候说的;但从道缘的角度来说,由于每一支各自执行自己的作用,所以单独来看,它们本身就是道,否则即使是合在一起,它们也无法完成道的作用。在正见等当中:正确地看,就是正见;正确地思惟,把相应法安立在名为涅槃的所缘上,就是正思惟;通过它正确地说话,就是正语;通过它正确地做事,就是正业,也就是正业道;通过它正确地活命,就是正命;正确地精勤、努力,就是正精进;正确地忆念、随念,就是正念;通过它让心正确地等持,就是正定——应该这样理解词义解释。现在,“比丘们,这就是那”这句话,是总结那条修行之道而说的。它的意思是:把四条出世间道合在一起而说的八支道,比丘们,这就是那……乃至……导向涅槃。巴利
Seyyathidanti nipāto, tassa katamo so iti ceti attho, katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti. Sabbaliṅgavibhattivacanasādhāraṇo hi ayaṃ nipāto. Ekamekampi aṅgaṃ maggoyeva. Yathāha ‘‘sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’ti (dha. sa. 1039). Porāṇāpi bhaṇanti ‘‘dassanamaggo sammādiṭṭhi, abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo…pe… avikkhepamaggo sammāsamādhī’’ti. Nanu ca aṅgāni samuditāni maggo antamaso sattaṅgavikalassa ariyamaggassa abhāvatoti? Saccametaṃ saccasampaṭivedhe, maggappaccayatāya pana yathāsakaṃ kiccakaraṇena paccekampi tāni maggoyeva, aññathā samuditānampi tesaṃ maggakiccaṃ na sambhaveyyāti. Sammādiṭṭhiādīsu sammā passatīti sammādiṭṭhi, sammā saṅkappeti sampayuttadhamme nibbānasaṅkhāte ārammaṇe abhiniropetīti sammāsaṅkappo, sammā vadati etāyāti sammāvācā, sammā karoti etenāti sammākammaṃ, tadeva sammākammanto, sammā ājīvati etenāti sammāājīvo, sammā vāyamati ussahatīti sammāvāyāmo, sammā sarati anussaratīti sammāsati, sammā samādhiyati cittaṃ etenāti sammāsamādhīti evaṃ nibbacanaṃ veditabbaṃ. Idāni ayaṃ kho sā bhikkhaveti tameva paṭipadaṃ nigamento āha. Tassattho – yvāyaṃ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ kho sā bhikkhave…pe… nibbānāya saṃvattatīti.
14 14. 这样从自相上显示了中道之后,现在为了显示四圣谛,就说“然而,比丘们,这是……”等话。其中,在“苦”这个词里,“du”这个音表示可厌。人们把可厌的儿子叫做“恶子”;而“kha”这个音表示空,因为虚空被称为“空”。这第一谛,因为是一切灾祸的依处,所以可厌;因为远离了凡夫所构想的常、净、乐、我性,所以是空。因此,由于可厌和空,就称为“苦”。又因为佛等圣者通达它,所以称为“圣谛”。应当被圣者通达的谛,在前一词中省略后一词,就说成“圣谛”。或者说,是圣者如来的谛,所以是“圣谛”。因为它是如来自己证得并宣说的,也因此能被其他人证得,所以它属于他。或者,因为通达它就能成就圣者的地位,所以它是令成圣的谛,也像前面那样省略后一词而说为“圣谛”。或者,由于不虚妄、应当了知、应当证得,所以是圣者的谛,也就是“圣谛”。至于谛的含义,后面会把四谛合在一起显示。巴利
14. Evaṃ majjhimapaṭipadaṃ sarūpato dassetvā idāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha (visuddhi. 2.530) dukkhanti ettha du-iti ayaṃ saddo kucchite dissati. Kucchitañhi puttaṃ ‘‘duputto’’ti vadanti, khaṃ-saddo pana tucche. Tucchañhi ākāsaṃ ‘‘kha’’nti vuccati. Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato, tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato, tasmā kucchitattā tucchattā ca ‘‘dukkha’’nti vuccati. Yasmā panetaṃ buddhādayo ariyā paṭivijjhanti, tasmā ‘‘ariyasacca’’nti vuccati. Ariyapaṭivijjhitabbañhi saccaṃ purimapade uttarapadalopena ‘‘ariyasacca’’nti vuttaṃ. Ariyassa tathāgatassa saccantipi ariyasaccaṃ. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā paveditattā tato eva ca aññehi adhigamanīyattā taṃ tassa hotīti. Atha vā etassa abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhito ariyasādhakaṃ saccantipi ariyasaccaṃ pubbe viya uttarapadalopena . Avitathabhāvena vā araṇīyattā adhigantabbattā ariyaṃ saccantipi ariyasaccaṃ. Saccatthaṃ pana catunnampi saccānaṃ parato ekajjhaṃ dassayissāma.
现在,为了如实显示这个苦圣谛,世尊说“生也是苦”等等。这里,“生”这个词有多种含义。比如在“一生、二生”中,它指的是“存在”;在“毗舍佉,有称为尼干陀的沙门种类”中,它指的是“种类”;在“生由二蕴所摄”中,它指的是“有为相”;在“于母胎中,最初生起的心、最初显现的识,依此而有他的生”中,它指的是“结生”;在“阿难,菩萨刚刚出生”中,它指的是“分娩”;在“不被关于出生的言论所轻视、所责难”中,它指的是“家族”。而在这里,对于胎生者,应当理解为从结生开始直到从母胎出来为止,这期间相续生起的诸蕴;对于其他众生,则只取结生那一刹那的诸蕴。这也只是一种方便说法;如果从究竟意义上说,则是在各处投生的众生,其诸蕴显现出来,那些蕴的最初显现,就叫做“生”。巴利
Idāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘jātipi dukkhā’’tiādimāha. Tatrāyaṃ jāti-saddo anekattho. Tathā hesa ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’ti (dī. ni. 1.31; ma. ni. 1.148) ettha bhave āgato. ‘‘Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’ti (a. ni. 3.71) ettha nikāye. ‘‘Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’ti (dhātu. 71) ettha saṅkhatalakkhaṇe. ‘‘Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’ti (mahāva. 124) ettha paṭisandhiyaṃ. ‘‘Sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) ettha pasūtiyaṃ. ‘‘Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’ti (dī. ni. 1.303) ettha kule. Svāyamidha gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ, tāva pavattesu khandhesu, itaresaṃ paṭisandhikkhaṇesvevāti daṭṭhabbo. Ayampi ca pariyāyakathāva, nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye khandhā pātubhavanti, tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma.
为什么它还是苦呢?因为它是许多苦的依托处。苦确实有很多种,比如:苦苦、变易苦、行苦、隐蔽苦、不隐蔽苦、方便说的苦、究竟说的苦。其中,身体的苦受和心的苦受,无论从自性上说还是从名称上说都是苦,所以叫苦苦。乐受,因为它是变易苦生起的原因,所以是变易苦。舍受以及其余三界的一切行,因为被生灭逼迫,所以是行苦。耳痛、牙痛、贪欲的热恼、嗔恨的热恼等身心疾病,要问了才知道,而且发病的原因不明显,所以是隐蔽苦。由三十二种业刑等所产生的疾病,不用问就能知道,而且发病的原因很明显,所以是不隐蔽苦。除了苦苦之外,在《谛分别》里说到的其余苦,比如生等一切,因为它们是各种苦的依托处,所以是方便说的苦。而苦苦则叫做究竟说的苦。在这里,这个“生”之所以是苦,是因为它正是世尊在《愚人贤者经》等经里用譬喻所说明的地狱之苦,也是在善趣人间以入胎等为根本而生起的种种苦的依托处。因此,古德们说:巴利
Kasmā panesā dukkhāti ce? Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato. Anekāni hi dukkhāni. Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ paṭicchannadukkhaṃ appaṭicchannadukkhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti. Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhanti vuccati. Sukhā vedanā vipariṇāmadukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ. Upekkhā vedanā ceva sesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ. Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādikāyikacetasikā ābādhā pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ. Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesadukkhaṃ saccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhanti vuccati. Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu (ma. ni. 3.246 ādayo) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ, yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati, tassa vatthubhāvato dukkhā. Tenāhu porāṇā –
众生若不生于地狱则已;
一旦生于彼处,烈火焚烧等苦实难堪忍。
苦将无处可得立足。
如是,牟尼在此说:生就是苦。
畜生道中苦种种,
鞭杖刺棒捶打生。
彼处云何得有生?
离彼生已,彼亦是苦。
而在饿鬼道中,则有饥渴带来的痛苦,
风、热等所生的种种苦;
因为对于尚未出生的人来说,在那里[苦]并不存在。
所以牟尼也说生是苦。
于极黑闇、难忍严寒之中,
于诸世间间隙,阿修罗众所受之苦——
不在那种有里,也不会有生。
既然有生,就也是苦。
犹如在粪尿地狱,亦如在母胎中;
众生久居彼处,经久方从外出。
离生,则此极可怖之苦亦无;
此生实即是苦。
“ 多说何用?此间无论何处何时,
凡有毫厘之苦生起,岂非皆是此苦?
离生则无苦,
是故大仙最初说此即生。”巴利
‘‘Jāyetha no ce narakesu satto; Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ; Labhetha dukkhaṃ na kuhiṃ patiṭṭhaṃ; Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ. ‘‘Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda- Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ; Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ; Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā. ‘‘Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā- Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ; Yasmā ajātassa na tattha atthi; Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha. ‘‘Tibbandhakāre ca asayha sīte; Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ; Na taṃ bhave tattha na cassa jāti; Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā. ‘‘Yañcāpi gūthanarake viya mātu gabbhe; Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca; Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi; Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā. ‘‘Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci; Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci; Nevatthi jātivirahena yato mahesi; Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jāti’’nti. (visuddhi. 2.541; vibha. aṭṭha. 191; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);
关于“老也是苦”:这里的老有两种,一种是有为相,另一种是在同一生命相续中,被认可为“衰败”等的、属于一生所摄诸蕴的陈旧状态。这里指的是后者。而此老,因为属于行苦,又是苦的所依,所以是苦。因为肢节松弛、诸根变异、容貌丑陋、青春毁坏、精力衰退、念与慧远离、受人轻蔑等种种原因,身心的苦生起,老就是它的所依。因此古德们说:巴利
Jarāpidukkhāti ettha pana duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakkhandhapurāṇabhāvo ca, sā idha adhippetā. Sā panesā jarā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca dukkhā. Yañhi aṅgapaccaṅgasithilabhāvaindriyavikāravirūpatāyobbanavināsavīriyāvisādasatimativippavāsaparaparibhavādianekapaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati, jarā tassa vatthu. Tenāhu porāṇā –
因为肢体变得松弛,感官功能也发生衰变;
青春消逝,体力衰败。
“ 凡人无论体验到何种苦,身的或心的,
这一切都以老为因,所以老就是苦。”巴利
‘‘Aṅgānaṃ sithilībhāvā, indriyānaṃ vikārato; Yobbanassa vināsena, balassa upaghātato. ‘‘Vippavāsā satādīnaṃ, puttadārehi attano; Appasādanīyato ceva, bhiyyo bālattapattiyā. ‘‘Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco, kāyikaṃ mānasaṃ tathā; Sabbametaṃ jarāhetu, yasmā tasmā jarā dukhā’’ti. (visuddhi. 2.542; vibha. aṭṭha. 192; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);
“病也是苦”这一句,在《分别论》解说苦谛的经文里并没有出现,所以《清净道论》在解说苦谛时也没有引用它,只有在《转法轮经》的经文中才能找到。因此,应该探究为什么它在这里被说到、而在别处却没有被说到。巴利
Byādhipi dukkhoti idaṃ padaṃ vibhaṅge dukkhasaccaniddesapāḷiyaṃ na āgataṃ, teneva visuddhimaggepi dukkhasaccaniddese taṃ na uddhaṭaṃ, dhammacakkapavattanasuttantapāḷiyaṃyeva pana upalabbhati, tasmā tatthevimassa vacane aññattha ca avacane kāraṇaṃ vīmaṃsitabbaṃ.
死也是苦。这里说的死同样有两种:一种是有为相,另一种是在一生当中命根相续的断绝。前者是针对“老死由二蕴所摄”这句话说的;后者是针对“常因死而有怖”这句话说的,这里指的就是后者。生缘死、横死、自然死、寿尽死、福尽死,这些也都是它的名称。应当知道,因为它是苦的所依,所以说为苦。因此古德们说:巴利
Maraṇampi dukkhanti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ saṅkhatalakkhaṇañca. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71). Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niccaṃ maraṇato bhaya’’nti (su. ni. 581; jā. 1.11.88), taṃ idha adhippetaṃ. Jātipaccayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ. Tayidaṃ dukkhassa vatthubhāvato dukkhanti veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā –
正在观察恶业等相的恶人,
与所爱之人分离,是善人难以忍受的。
临终者所受的苦,主要是心苦,无有分别;
一切众生亦复如是,凡骨节筋腱断截等苦。
身体受伤的人,就会产生身体上的苦受。
“ 因为这苦确实让人无法承受,也没有办法对治;
因为死亡是它的依据,所以这才被说成是苦。”巴利
‘‘Pāpassa pāpakammādi-nimittamanupassato; Bhaddassāpasahantassa, viyogaṃ piyavatthukaṃ; Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ, mānasaṃ avisesato. ‘‘Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ; Vitujjamānamammānaṃ, hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ. ‘‘Asayhamappaṭikāraṃ, dukkhassetassidaṃ yato; Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ, dukkhamicceva bhāsita’’nti. (visuddhi. 2.543; vibha. aṭṭha. 193; mahāni. aṭṭha. 5; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.32-33);
而在这里,在《分别论》解说苦谛的地方,虽然提到了“愁、悲、苦、忧、恼也是苦”,但这里却没有它,那里的理由也应该去探究。巴利
Imasmiñca ṭhāne ‘‘sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā’’ti vibhaṅge dukkhasaccaniddese āgataṃ, idha pana taṃ natthi, tatthāpi kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ.
“与不喜欢的人相遇是苦”,这里说的“与不喜欢的人相遇”,就是和不可意的众生以及种种造作聚合在一起。这种聚合本身,从苦的根基来说就是苦。所以古德们说:巴利
Appiyehi sampayogo dukkhoti ettha appiyasampayogo nāma amanāpehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ. Sopi dukkhavatthuto dukkho. Tenāhu porāṇā –
“ 从所依上看也是两种苦,是故大牟尼说之为苦,
与不可爱者相会,当如是了知。”巴利
‘‘Disvāva appiye dukkhaṃ, paṭhamaṃ hoti cetasi; Tadupakkamasambhūta-matha kāye yato idha. ‘‘Tato dukkhadvayassāpi, vatthuto so mahesinā; Dukkho vuttoti viññeyyo, appiyehi samāgamo’’ti.
“与喜爱的人分离是苦。”在这里,所谓“与喜爱的人分离”,就是和那些可意的行相分开。它本身也是愁苦的依处,所以是苦。所以古人们说:巴利
Piyehi vippayogo dukkhoti ettha pana piyavippayogo nāma manāpehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo. Sopi sokadukkhassa vatthuto dukkho. Tenāhu porāṇā –
“ 与亲人、财富等分离,
被愁箭射中,他们备受折磨;
愚者由是,
与所爱者别离,是名为苦。”巴利
‘‘Ñātidhanādiviyogā; Sokasarasamappitā vitujjanti; Bālā yato tatoyaṃ; Dukkhoti mato piyavippayogo’’ti.
对于“想要却得不到”这一句:在这里,像“啊,但愿我们不是有生的法”这类话里,对得不到的事物生起的欲求,就被说成“想要却得不到,那也是苦”,而这种欲求本身也因为它是苦的依处,所以是苦。因此古德们说:巴利
Yampicchaṃ na labhatīti ettha ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāmā’’tiādīsu alabbhaneyyavatthūsu icchāva ‘‘yampicchaṃ na labhati, tampi dukkha’’nti vuttā, sāpi dukkhavatthuto dukkhā. Tenāhu porāṇā –
那些渴望这个那个的人,因为得不到所想要的东西;
众生在这里生起的,那种由忧恼组成的苦。
“ 对得不到的东西生起渴求,就是那苦的成因。
因此,胜者说:求不得就是苦。”巴利
‘‘Taṃ taṃ patthayamānānaṃ, tassa tassa alābhato; Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ, sattānaṃ idha jāyati. ‘‘Alabbhaneyyavatthūnaṃ, patthanā tassa kāraṇaṃ; Yasmā tasmā jino dukkhaṃ, icchitālābhamabravī’’ti.
简单说,五取蕴就是苦。在这里,就像火依柴薪而燃,箭依靶而射,虻蚊之类依牛而咬,收割者依田而割,屠村者依村而毁一样,生等种种苦正是以种种方式恼害这五取蕴,并在五取蕴中生起——就像杂草等长在大地上,花果嫩叶等长在树上。五取蕴最初的苦是生,中间的苦是老,最后的苦是死;对于心愿受挫的人,求不得就是愿望受挫的苦。这样从种种方面去审察时,只有五取蕴是苦。如果要一个一个地展示来说明,即使经过许多劫也说不完。所以,世尊把这一切苦都收摄在五取蕴里来显示,就像把整个大海的水味收摄在一滴水里一样,因此说“简单说,五取蕴就是苦”。因此古德们说:巴利
Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhāti ettha pana yasmā indhanamiva pāvako, lakkhamiva paharaṇāni, gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo, khettamiva lāyakā, gāmaṃ viya gāmaghātakā, upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ, pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti, upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti, majjhedukkhaṃ jarā, pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ, manorathavighātappattānañca icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā anavasesato vattuṃ, tasmā taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcupādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti bhagavā avoca. Tenāhu porāṇā –
从出生开始就有的苦,正如那位世尊在此处所说的那样;
凡是没有说到的,离开这些也都不存在。
“ 是故,略说此诸取蕴:
被称为‘苦’,乃由宣说苦边际之大牟尼所说。”巴利
‘‘Jātippabhutikaṃ dukkhaṃ, yaṃ vuttamidha tādinā; Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ, vinā ete na vijjati. ‘‘Yasmā tasmā upādāna-kkhandhā saṅkhepato ime; Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā’’ti.
像这样,从自相的角度显示了苦谛之后,现在为了显示集谛,而说了“诸比丘,这就是苦集”等话。其中,“saṃ”这个音,在“samāgamo、sameta”等词里表示结合;“u”这个音,在“uppannaṃ、udita”等词里表示生起;而“aya”这个音则表示原因。这第二谛,就是在其余诸缘和合时,成为苦生起的原因。因为它是苦的结合与生起之因,所以称为“苦集”。所谓“此渴爱”,就是指这一渴爱。所谓“导致再有”:令再有生起就是“再有”,这是省略了后分词;“以再有为习性”的,就是“导致再有”。“与喜贪俱行”:就是与欢喜和贪染相伴而行。这里说的是:以在任何状态下都不舍弃喜悦与染着的喜贪方式,与之俱行。“于处处欣喜”:无论在哪里结生,就在那里感到欣喜。巴利
Evaṃ sarūpato dukkhasaccaṃ dassetvā idāni samudayasaccaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhasamudaya’’ntiādimāha. Tattha saṃ-iti ayaṃ saddo ‘‘samāgamo sameta’’ntiādīsu saṃyogaṃ dīpeti, u-iti ayaṃ ‘‘uppannaṃ udita’’ntiādīsu uppattiṃ. Aya-saddo pana kāraṇaṃ dīpeti. Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇanti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā ‘‘dukkhasamudaya’’nti vuccati. Yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlametissāti ponobbhavikā. Nandīrāgena sahagatāti nandīrāgasahagatā. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘nandanato rajjanato ca nandīrāgabhāvaṃ sabbāsu avatthāsu appaccakkhāya vuttiyā nandīrāgasahagatā’’ti. Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo nibbattati, tatratatrābhinandinī.
“即所谓”是一个不变词,它的意思是“那是哪一种呢?”按照色渴爱等的区别,渴爱共有六种;如果按它生起的行相来区分,则说为欲爱、有爱、无有爱三种。也就是说:当色渴爱以欲乐的方式生起,品尝着出现在眼前的色所缘时,这时就叫欲爱。当色渴爱与认为“那同一所缘是常、是恒”而转起的常见一起生起时,这时就叫有爱。与常见相应的贪,就称为“有爱”。当色渴爱与认为“那同一所缘断灭、毁坏”而转起的断见一起生起时,这时就叫无有爱。与断见相应的贪,就称为“无有爱”。对声渴爱等,这个道理也同样适用。巴利
Seyyathidanti nipāto, tassa sā katamāti ceti ayamattho. Rūpataṇhādibhedena chabbidhāyeva taṇhā pavattiākārabhedato kāmataṇhādivasena tividhā vuttā. Rūpataṇhāyeva hi yadā cakkhussa āpāthamāgataṃ rūpārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayamānā pavattati, tadā kāmataṇhā nāma hoti. Yadā tadevārammaṇaṃ dhuvaṃ sassatanti pavattāya sassatadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā bhavataṇhā nāma hoti. Sassatadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘bhavataṇhā’’ti vuccati. Yadā pana tadevārammaṇaṃ ucchijjati vinassatīti pavattāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ pavattati, tadā vibhavataṇhā nāma hoti. Ucchedadiṭṭhisahagato hi rāgo ‘‘vibhavataṇhā’’ti vuccati. Esa nayo saddataṇhādīsupi.
那么,为什么这里只把渴爱说成集谛呢?因为它是苦最关键的成因。无明会遮蔽诸有的过患,而见取等执取又在各处紧紧抓住不放,于是让渴爱不断增长;嗔恚等法虽然也是造业的成因,但渴爱却希求各种不同的有、生趣、识住、有情居、众生类别、家族、财富、主权等种种差别,它作为种种业最有力的依止缘,又是业的伙伴,由此决定了后有等的种种差异。所以,虽然经藏和对阿毗达摩中也说到无明、取、业等其他烦恼和不善根等苦因,但由于渴爱是苦最关键的成因,因此唯独说渴爱是“集谛”。应当这样理解。巴利
Kasmā panettha taṇhāva samudayasaccaṃ vuttāti? Visesahetubhāvato. Avijjā hi bhavesu ādīnavaṃ paṭicchādentī diṭṭhiādiupādānañca tattha tattha abhinivisamānaṃ taṇhaṃ abhivaḍḍheti, dosādayopi kammassa kāraṇaṃ honti, taṇhā pana taṃtaṃbhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāāvāsasattanikāyakulabhogissariyādivicittataṃ abhipatthentī kammavicittatāya upanissayataṃ kammassa ca sahāyabhāvaṃ upagacchantī bhavādivicittataṃ niyameti, tasmā dukkhassa visesahetubhāvato aññesupi avijjāupādānakammādīsu sutte abhidhamme ca avasesakilesākusalamūlādīsu vuttesu dukkhahetūsu vijjamānesu taṇhāva ‘‘samudayasacca’’nti vuttāti veditabbaṃ.
现在为了开示苦灭圣谛,世尊说了“诸比丘,此是苦灭”等话。在这里,因为“ni”这个词表示不存在,“rodha”这个词表示牢狱,所以此处称为“苦灭”:因为在一切趣中,被称为轮回牢狱的苦之牢狱完全不存在;或者因为当它被证得时,被称为轮回牢狱的苦之牢狱就不存在了,因为它是其对立面。又或者因为苦的不生与灭尽以此为缘,所以是苦灭。在这里,开示苦灭的人以“即彼渴爱”等方式说了集之灭,为什么这样说呢?因为由集灭而有苦灭。就像病因止息则病止息一样,由因灭故果灭,所以只有由集灭而苦灭,不是由其他方式。因此说:巴利
Idāni dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodha’’ntiādimāha. Tattha yasmā ni-saddo abhāvaṃ, rodha-saddo ca cārakaṃ dīpeti, tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā, samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti tappaṭipakkhattātipi ‘‘dukkhanirodha’’nti vuccati. Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhaṃ. Dukkhanirodhaṃ dassentena cettha ‘‘yo tassāyeva taṇhāyā’’tiādinā nayena samudayanirodho vutto, so kasmā vuttoti ce? Samudayanirodhena dukkhanirodho. Byādhinimittavūpasamena byādhivūpasamo viya hi hetunirodhena phalanirodho, tasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, na aññathā. Tenāha –
“ 就像树根没有受损、还很坚固时,
即使树被砍断,它还是会重新长出来;
同样地,当渴爱的随眠还没有被断除时,
这个苦一次又一次地生起。”巴利
‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe; Chinnopi rukkho punareva rūhati; Evampi taṇhānusaye anūhate; Nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti. (dha. pa. 338);
正因为只有集灭,苦才灭,所以世尊开示苦灭时,是依集灭来教导的。如来确实有和狮子一样的作风。他们在灭苦和开示苦灭时,都从因上下手,而不是从果上下手。就像狮子,当箭射向自己时,它就在那里展示自己的力量,而不是对着箭使劲;同样,诸佛的修行着力处在因,不在果。而外道则像狗一样。他们在灭苦和说苦灭时,通过自我折磨等教说,从果上下手,而不是从因上下手。就像狗被人扔土块时,一边吠叫一边去咬那土块,却不去扑向扔土块的人;同样,其他外道想灭苦,却一味让身体疲惫,而不是灭尽烦恼。这样,就应当知道,世尊以集灭来讲说苦灭,其用意就在这里。巴利
Iti yasmā samudayanirodheneva dukkhaṃ nirujjhati, tasmā bhagavā dukkhanirodhaṃ dassento samudayanirodhena desesi. Sīhasamānavuttino hi tathāgatā. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā hetumhi paṭipajjanti, na phale. Yathā hi sīho yenattani saro khitto, tattheva attano balaṃ dasseti, na sare, tathā buddhānaṃ kāraṇe paṭipatti, na phale. Titthiyā pana suvānavuttino. Te dukkhaṃ nirodhentā dukkhanirodhañca desentā attakilamathānuyogadesanādīhi phale paṭipajjanti, na hetumhi. Yathā hi sunakhā kenaci leḍḍuppahāre dinne bhussantā leḍḍuṃ khādanti, na pahāradāyake uṭṭhahanti, evaṃ aññatitthiyā dukkhaṃ nirodhetukāmā kāyakhedamanuyujjanti, na kilesanirodhanaṃ, evaṃ tāva dukkhanirodhassa samudayanirodhavasena desanāya payojanaṃ veditabbaṃ.
这里的意思是:“即那渴爱”——说的是前面称为“导致再有”的渴爱,也就是按欲爱等分类而说的渴爱。“离贪”指道,因为经中说“由离贪而解脱”。由离贪而灭,就是离贪灭;由于彻底根除随眠而无余的离贪灭,就是无余离贪灭。或者,“离贪”指断除,因此,从随眠的根除来说,无余的离贪、无余的灭——这里的搭配应当这样理解。但从义理上说,所有这些其实都是涅槃的同义词。因为从究竟意义上说,苦灭圣谛就称为涅槃。然而,由于依靠它,渴爱既离染又灭尽,所以称为“离贪”和“灭”。又因为依靠它,才有对渴爱的舍等,而且在这里对欲乐等没有任何执著,所以称为舍、遣离、解脱、无执著。巴利
Ayaṃ panettha attho. Tassāyeva taṇhāyāti tassā ‘‘ponobbhavikā’’ti vatvā kāmataṇhādivasena vibhattataṇhāya. Virāgo vuccati maggo. ‘‘Virāgā vimuccatī’’ti (ma. ni. 1.245; saṃ. ni. 3.12, 59) hi vuttaṃ. Virāgena nirodho virāganirodho, anusayasamugghātato aseso virāganirodho asesavirāganirodho. Atha vā virāgoti pahānaṃ vuccati, tasmā anusayasamugghātato aseso virāgo aseso nirodhoti evampettha yojanā daṭṭhabbā, atthato pana sabbāneva etāni nibbānassa vevacanāni. Paramatthato hi dukkhanirodho ariyasaccanti nibbānaṃ vuccati. Yasmā pana taṃ āgamma taṇhā virajjati ceva nirujjhati ca, tasmā ‘‘virāgo’’ti ca ‘‘nirodho’’ti ca vuccati. Yasmā ca tadeva āgamma tassā cāgādayo honti, kāmaguṇālayādīsu cettha ekopi ālayo natthi, tasmā cāgo paṭinissaggo mutti anālayoti vuccati.
现在,为了开示导至苦灭之道圣谛,世尊说了“诸比丘,此是导至苦灭之道”等话。因为这条圣谛以所缘之力朝向苦灭、面向苦灭,又是达到苦灭的修行之道,所以称为“导至苦灭之道”。这里剩下的内容跟前面所说的一样。那么,这些苦等的谛相是什么呢?当用智慧之眼仔细考察时,它们并不像幻术那样颠倒,不像阳焰那样欺骗人,也不像外道所说的“我”那样根本没有可得的自性;相反,它们以逼迫、生起、寂静、出离的方式,真实而不颠倒地成为圣智的境界。应当知道,这种真实而不颠倒的状态就是谛相,就像火的特性、世间法性一样。这里,火的特性就是暖热。无论柴火等所依之物怎样变化,暖热从来不会欺骗、颠倒或虚假。应当知道,“有生法、有老法、有死法”这样所说的生等,就是世间法性。有人说:“某些畜生横向生长,人类等纵向生长,达到生长极限后就不再增长,诸如此类也是世间法性。”巴利
Idāni dukkhanirodhagāminipaṭipadāariyasaccaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī’’tiādimāha. Yasmā panetaṃ ariyasaccaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasaena tadabhimukhabhūtattā, paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā, tasmā ‘‘dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti vuccati. Sesamettha vuttanayameva. Ko pana nesaṃ dukkhādīnaṃ saccaṭṭhoti? Yo paññācakkhunā upaparikkhiyamānānaṃ māyāva viparīto, marīciva visaṃvādako, titthiyānaṃ attā viya anupalabbhasabhāvo ca na hoti, atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva, esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo. Ettha ca aggilakkhaṇaṃ nāma uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ viparītaṃ abhūtaṃ vā kadācipi na hoti, ‘‘jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 5.57) evaṃ vuttajātiādikā lokapakatīti veditabbā. ‘‘Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhappattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatī’’ti vadanti.
因为凡是苦,就没有不逼迫人的;而除了苦之外,再没有别的什么能逼迫人。
以能逼迫的决定法则来看,由此认定这才是真理。
苦离彼则不从他处生,彼亦非由彼而来;
依苦因之定律,是故缠缚即谛。
涅槃之外无寂静,彼涅槃亦非无寂;
依寂静性之定则,是故此义名为真。
除道之外别无出离,此道亦非无出离;
以具真实出离性故,彼即共许为真谛。
如是,于四者中皆为真实、不颠倒、如实之性;
以苦等无差别故,智者说此为谛义。巴利
Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ, dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ; Bādhakattaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ, na hoti na ca taṃ tato; Dukkhahetuniyāmena, iti saccaṃ visattikā. Nāññā nibbānato santi, santaṃ na ca na taṃ yato; Santabhāvaniyāmena, tato saccamidaṃ mataṃ. Maggā aññaṃ na niyyānaṃ, aniyyāno na cāpi so; Tacchaniyyānabhāvattā, iti so saccasammato. Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsupi; Dukkhādīsvavisesena, saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti. (vibha. aṭṭha. 189);
15 “先前未曾听过”是指:在这之前,对“这是苦”等四谛之法没有听过、以前从未听过。“眼”等只是智的不同叫法。这里,智以现前亲见的含义称为“眼”,以了知的含义称为“智”,以辨别了知的含义称为“慧”,以通达的含义称为“明”,以破除遮蔽四谛的愚痴黑暗、带来光明的含义称为“光”。应当知道,这是就四谛而言,把世间与出世间混合在一起说的。巴利
15.Pubbe ananussutesūti ito pubbe ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā na anussutesu assutapubbesu catusaccadhammesu. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇameva hettha paccakkhato dassanaṭṭhena cakkhu viyāti cakkhu, ñāṇaṭṭhena ñāṇaṃ, pakārato jānanaṭṭhena paññā, paṭivijjhanaṭṭhena vijjā, saccappaṭicchādakassa mohandhakārassa vidhamanato obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃ. Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.
16 “Yāvakīvañca”的意思是“直至,即多少时间”。“三转”是指由谛智、应作智、已作智这三种转所构成的三转。因为依谛智等而有三种转,所以智见被称为三转。其中,对四圣谛——“这是苦圣谛,这是苦集圣谛”——如实了知的智慧,叫谛智。对它们——“应遍知、应断、应证、应修”——了知应做之事的智慧,叫应作智。了知“已遍知、已断、已证、已修”这一已做之事的智慧,叫已作智。“十二行相”是指每一谛各有三种行相,共十二行相。“智见”是指依这三转、十二行相而生起的智所构成的见。巴利
16.Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ. Saccañāṇādivasena hi tayo parivaṭṭā etassāti tiparivaṭṭanti vuccati ñāṇadassanaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ.
“无上正等菩提”是指没有比它更高的、最殊胜的、正确且自己觉悟的菩提。或者也可以说,是值得称赞的、美好的菩提。这里的“菩提”,指的是世尊的阿拉汉道。那么,声闻的阿拉汉道能不能叫无上菩提呢?不能。为什么?因为它不能带来一切功德。对某些声闻来说,阿拉汉道只带来阿拉汉果;对某些来说,带来三明;对某些来说,带来六神通;对某些来说,带来四无碍解;对某些来说,带来声闻波罗蜜智。独觉佛的菩提也只带来独觉菩提智。但诸佛的菩提则能带来一切功德,如同灌顶令国王获得全世间自在地位。因此,对任何其他人都不是无上菩提。再者,“我已正觉”,是指我宣称:“我已正觉,已证得、已通达而住。”如此宣称。“而且我生起了智与见”,是指能如实照见所证功德的省察智在我中生起。“我的解脱不动摇”,是指我这阿拉汉果解脱是不动摇的,不被敌对法所动摇,如此之智生起。其中,应以两种方式了知不动摇性:从作为道的原因以及从所缘两方面。它确实以四种道断除烦恼后不再退转,因此从原因方面说是不动摇的;又以不动摇法涅槃为所缘而转起,因此从所缘方面说是不动摇的,因为不存在以不动摇为所缘的世间等至。最后是指最后的。现在不再有后有,即现在再也没有别的有。巴利
Anuttaraṃ sammāsambodhinti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ. Atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti ca bhagavato arahattamaggo idhādhippeto. Sāvakānaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. Abhisambuddhoti paccaññāsinti abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhitoti evaṃ paṭijāniṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇānaṃ yāthāvato dassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca pana me udapādi. Akuppā me vimuttīti ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā paṭipakkhehi na kopetabbāti evaṃ ñāṇaṃ udapādi. Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca. Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā, akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā anākuppārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ tadabhāvato. Antimāti pacchimā. Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti.
“在这个解说里”就是指在这部没有偈颂的经里。因为无偈颂的经包含提问和回答,所以称为“解说”。所谓“正在诵说时”,就是正在念诵、正在宣说的时候。“离尘”是指远离了会导向恶趣的贪欲等尘垢,所以叫离尘。“离垢”是指彻底去除了见和疑的垢染,所以叫离垢。或者说,因为脱离了初道所断的烦恼尘,所以叫离尘;因为去除了五种恶戒的垢,所以叫离垢。“法眼”:在《梵摩经》里说的是下面三道,在《小罗睺罗教诫经》里说的是漏尽,而这里指的是入流道。在称为四圣谛的诸法中,以“见”这些法的意义为眼,所以叫法眼;或者在下面三道的法中,以入流道这一道为眼,所以叫法眼;又因为是由止观之法产生的,或者因为是戒等三类法蕴所成,所以是法所成的眼,也叫法眼。为了显示它生起的方式,所以说“凡是集起之法,那一切都灭尽”。难道道智不是以无为法为所缘,而是以有为法为所缘吗?确实如此,但因为它以涅槃为所缘,又通过作用门通达一切有为法,以不愚痴的通达方式而通达,所以这样说。巴利
Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthake sutte. Niggāthakañhi suttaṃ pucchāvissajjanasahitaṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuccati. Bhaññamāneti bhaṇiyamāne, desiyamāneti attho. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Vītamalanti anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ . Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ, pañcavidhadussīlyamalāpagamena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383 ādayo) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416 ādayo) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Catusaccasaṅkhātesu dhammesu tesaṃ dassanaṭṭhena cakkhūti dhammacakkhu, heṭṭhimesu vā tīsu maggadhammesu ekaṃ sotāpattimaggasaṅkhātaṃ cakkhūti dhammacakkhu, samathavipassanādhammanibbattatāya sīlāditividhadhammakkhandhabhūtatāya vā dhammamayaṃ cakkhūtipi dhammacakkhu, tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ, yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.
17 17. 所谓“法轮”,是指证悟之智和宣说之智,以“转动”的含义称为“轮”,所以叫法轮。因为,坐在菩提座上时对四圣谛生起的十二种形式的证悟之智,以及坐在仙人堕处时以十二种形式宣说圣谛而转起的宣说之智,这两者都叫法轮。这两者其实都是十力尊心中转起的智。世尊通过这次宣说开示这两者,就称为转了法轮。而这个法轮,直到具寿阿若憍陈如与十八亿梵天众一起立足于入流果为止,世尊还只是在“正在转”,因为转动的作用尚未完成。当它立足时,则称为“已转”,因为从迦叶正自觉者的教法隐没开始,直到佛陀出世,这么长的时间里未曾转起的法轮如今转起了。关于此,说“当世尊转法轮时,地居诸天神发出了声音……”等等。其中,“地居”指地居天神。“发出了声音”指他们立刻发出赞叹,说“这是世尊……”等等而宣告。光明,是由一切知智的威力所生起的心缘时节所生的光明。那时,它超越了诸天神的天威而照耀。阿若憍陈如确实了知了,尊者们,这感叹之声也传遍了一万世界,停留下来。因为,世尊在法轮转动结束时,如同在开始时一样,生起了极其殊胜的喜与悦。巴利
17.Dhammacakketi paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi, isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattakaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva. Tadubhayaṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti, tāva bhagavā pavatteti nāma pavattanakiccassa aniṭṭhitattā. Patiṭṭhite pavattitaṃ nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo, ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesu’’ntiādi vuttaṃ. Tattha bhummāti bhūmaṭṭhakadevatā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā ‘‘etaṃ bhagavatā’’tiādīni vadantā anussāvayiṃsu. Obhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno obhāso. So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha. Aññāsi vata bho koṇḍaññoti imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Bhagavato hi dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpanepi ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi.
18 18. 因为已经见到了圣谛之法,所以称为“见法者”。这个道理也适用于其余几个词。在这里,“见”除了智见之外还有其他含义,为了排除那种含义,所以说“得法者”。而“得”除了智的成就之外也还有其他情况,为了加以区分,所以说“了知法者”。然而这种了知法性也可能只是部分了知,为了显示无余了知,所以说“彻入法者”,以此表明他正是现观圣谛。因为道智以一次现观就完成遍知等作用,所以算是无余地、全面地彻入四圣谛之法。就像充满恐怖的旷野,十六事和八事所摄的疑惑已被他越过,所以是“度疑者”。在生起等情形中,“是这样呢,还是不是这样呢”这样的犹豫已经消失、已经断除,所以是“离犹豫者”。已得无畏:因为断除了令人怯懦的恶法,又善巧安住于其对立面的戒等功德中,所以已经获得、已经证得无畏和明敏。这无畏善安住的状态在哪里呢?所以说“于大师的教法中”。因为是自己现量证得的,所以不依从他人,不会因他人的信仰而在这里生起,没有他人可供他依从,所以是“不依他者”。巴利
18. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Ettha ca dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃnivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā ekadesatopi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhiṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti. Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Pavattiādīsu ‘‘evaṃ nukho na nukho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu ca sīlādīsu guṇesu suppatiṭṭhitattā visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto adhigato. Svāyaṃ vesārajjappattisuppatiṭṭhitabhāvo katthāti āha ‘‘satthusāsane’’ti. Attanā paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti, parassa saddhāya ettha nappavattati, na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo.
愿我能得到意思是愿我得到,这是乞求的话。来吧这句话,是为了表明对所乞求的出家与具足戒的同意,所以意思是:来吧,按照你所乞求的,接受出家与具足戒这一殊胜之事吧。iti这个词,表示他获得善来比丘具足戒的因缘之语到此结束,因为他的比丘身份正是以这句话为终点。所以这样说:以世尊说来吧,比丘这句话而成就,那位尊者就是这样获得善来比丘具足戒的。修习梵行吧,意思是证得称为上三道的梵行。为了什么目的?为了正确地终结苦。这里也应当把说了连接起来。依照九俱胝千等所说的种种分类,受持并践行数千条律仪防护,由此达到最上、最胜的成就,所以叫具足戒。巴利
Labheyyāhanti labheyyaṃ ahaṃ, āyācanavacanametaṃ. Ehīti āyācitānaṃ pabbajjūpasampadānaṃ anumatabhāvappakāsanavacanaṃ, tasmā ehi sampaṭicchāhi yathāyācitaṃ pabbajjūpasampadavisesanti attho. Iti-saddo tassa ehibhikkhūpasampadāpaṭilābhanimittavacanapariyosānadassano. Tadavasāno hi tassa bhikkhubhāvo. Tenevāha ‘‘ehi bhikkhūti bhagavato vacanena abhinipphannā sāva tassa āyasmato ehibhikkhūpasampadā ahosī’’ti. Cara brahmacariyanti uparimaggattayasaṅkhātaṃ brahmacariyaṃ samadhigaccha. Kimatthaṃ? Sammā dukkhassa antakiriyāya. Idhāpi ‘‘avocā’’ti sambandhitabbaṃ. ‘‘Nava koṭisahassānī’’tiādinā (visuddhi. 1.20; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti upasampadā.
19 19.“带回来的食物”是指带回的食物,意思是:从村里把饭食带出来之后,比丘们带回的食物。因为世尊像照顾幼童一样护持那些比丘,从初分日(初一)那天开始,即使是为了乞食也不进入村庄,只住在精舍内部。巴利
19.Nīhārabhattoti nīhaṭabhatto, gāmato bhikkhaṃ nīharitvā bhikkhūhi dinnabhattoti attho . Bhagavā hi daharakumārake viya te bhikkhū pariharanto pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṃ apavisitvā antovihāreyeva vasi.
《无我相经》义注巴利
Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā
20 “告知”是指:从阿沙荼月满月那天转法轮开始,次第地让以阿若憍陈如为首的五比丘众安住于入流果之后,心想“现在我要为他们宣说灭尽诸漏的法”,于是在半月第五日召集了他们。
“无我”,是从不自在、无主、空、遮破我这四个层面来说的。其中,所谓“愿已生起的色不要存续,已存续的不要衰老,已衰老的不要坏灭,不要被生灭所逼迫”——在这里,任何人都没有主宰力,这就是不自在的含义。没有作为所有者的任何人,就是无主的含义。因为没有居住者、造作者、感受者、支配者,所以是空,这就是空的含义。没有他人所构想出来的我的自性,就是遮破我的含义。
现在,为了阐明无我本身,而说了“诸比丘,此色……”等。其中,“如果是我”的意思是:如果是造作者、感受者、能自主的我。如果真是这样,那么色导致疾病就不合理了。这里虽然看起来是以“诸比丘,因为色是无我,所以色导致疾病”来显示由色的无我性而有的苦性,但实际上是以“因为色导致疾病,所以是无我”——通过致病性这一明显事实,显示了色没有我的坚实性,也正是由此显示了“于色中得不到‘愿我的色如此,愿我的色不如此’”,即于色中没有任何人的主宰力,以及它不自在的形态。受等其余诸蕴也应同样理解。巴利
20.Āmantesīti āsāḷhīpuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite aññāsikoṇḍaññappamukhe pañcavaggiye ‘‘idāni tesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī’’ti pañcamiyā pakkhassa āmantesi. Anattāti avasavattanaṭṭhena asāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenāti evaṃ catūhi kāraṇehi anattā. Tattha ‘‘uppannaṃ rūpaṃ ṭhitiṃ mā pāpuṇātu, ṭhānappattaṃ mā jīratu, jarappattaṃ mā bhijjatu, udayabbayehi mā kilamayatū’’ti na ettha kassaci vasībhāvo atthi, svāyamassa avasavattanaṭṭho. Sāmibhūtassa kassaci abhāvo asāmikaṭṭho. Nivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññatā suññataṭṭho. Paraparikappitaattasabhāvābhāvo eva attapaṭikkhepaṭṭho. Idāni anattataṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘rūpañca hidaṃ bhikkhave’’tiādimāha. Tattha attā abhavissāti kārako vedako sayaṃvasīti evaṃbhūto attā abhavissāti adhippāyo. Evañhi sati rūpassa ābādhāya saṃvattanaṃ ayujjamānakaṃ siyā. Kāmañcettha ‘‘yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattatī’’ti rūpassa anattatāya dukkhatā vibhāvitā viya dissati, tathāpi ‘‘yasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, tasmā anattā’’ti pākaṭāya sābādhatāya rūpassa attasārābhāvo vibhāvito, tato eva ca ‘‘na ca labbhati rūpe ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti’’ rūpe kassaci anissaratā tassa ca avasavattanākāro dassito. Vedanādīsupi eseva nayo.
21 “诸比丘,你们对此怎么想?”这句话是为什么而说的呢?应当知道:到这里为止,只讲了无我相,还没有讲无常相和苦相。现在,为了把这两者展示出来,再把三相合起来显示,所以才开始说这一段。
“尊者,是无常”——因为曾经存在之后便不再存在,所以是无常。因为先前并不存在,依靠各种条件聚合才生起,生起之后又走向坏灭而不再存在,所以不是恒常的,这就是无常,意思是不能持久。或者说,因为具有生灭性、只是暂时存在、终究会变坏、否定恒常——以这些理由,所以是无常。其中,因为一刹那又一刹那地生起和灭去,所以具有生灭性。因为是刹那性的,所以只是暂时存在。因为会变坏,所以终究会变坏。因为色法经历生起等变化而变坏,最终走向毁灭。没有恒常的自性,就是否定恒常。诸法确实是无常的,因此,就以它们自身的无常性,在意义上否定了恒常。巴利
21.Taṃ kiṃmaññatha bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccadukkhalakkhaṇāni, idāni tāni dassetvā samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Aniccaṃ bhanteti bhante yasmā hutvā na hoti, tasmā aniccaṃ. Yasmā pubbe asantaṃ paccayasamavāyena hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamanena na hoti, tasmā na niccanti aniccaṃ, addhuvanti adhippāyo. Atha vā uppādavayavantatāya tāvakālikatāya vipariṇāmakoṭiyā niccappaṭikkhepatoti imehipi kāraṇehi aniccaṃ. Ettha khaṇe khaṇe uppajjanavasena nirujjhanavasena ca pavattanato uppādavayavantatā. Taṅkhaṇikatāya tāvakālikatā. Vipariṇāmavantatāya vipariṇāmakoṭi. Rūpañhi uppādādivikārāpajjanena vipariṇāmantaṃ vināsaṃ pāpuṇāti. Niccasabhāvābhāvo eva niccapaṭikkhepo. Aniccā hi dhammā, teneva attano aniccabhāvena atthato niccataṃ paṭikkhipanti nāma.
尊者,所谓“苦”,是以逼迫的方式成为苦。因为色法以生、老、坏灭的方式不间断地逼迫着,所以它以逼迫的方式而具有苦性。或者,也可以从四个角度说它是苦:热恼之义、苦之义、苦所依之义、排斥乐之义。这里,“热恼”是指以苦苦等方式来煎逼、烧灼。正因如此,它难以忍受,所以有苦之义。因为它是三种苦和轮回苦的所依处,所以有苦所依之义。乐的自性根本不存在,这就是排斥乐。
“变坏法”,是指因老和死而具有变坏的性质。
“是否合理?”就是“是否恰当?”。“那”指的是这样无常、苦、变坏法的色。
“这是我的”,是渴爱的执取,来自“我所”的执著。“我是这个”,是慢的执取,来自“我”的执著。“这是我的自我”,是见的执取,来自对自身颠倒的执取。这里,渴爱执应依一百零八种渴爱行相来理解,慢执应依九种慢来理解,见执应依六十二种邪见来理解。正是依这三种渴爱、慢、见的执取,才说“那样观察是否合理?”巴利
Dukkhaṃ bhanteti bhante paṭipīḷanākārena dukkhaṃ. Uppādajarābhaṅgavasena hi rūpassa nirantaraṃ bādhati, paṭipīḷanākārenassa dukkhatā. Atha vā santāpaṭṭhena dukkhamaṭṭhena dukkhavatthukaṭṭhena sukhapaṭikkhepaṭṭhena cāti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ. Ettha ca santāpo nāma dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ. Tato evassa dussahatāya dukkhamatā. Tissannaṃ dukkhatānaṃ saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya dukkhavatthukatā. Sukhasabhāvābhāvo eva sukhapaṭikkhepo. Vipariṇāmadhammanti jarāya maraṇena ca vipariṇāmasabhāvaṃ. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Tanti evaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ rūpaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho mamaṅkārabhāvato. Esohamasmīti mānagāho ahaṅkārabhāvato. Eso me attāti diṭṭhigāho attabhāvavipallāsaggāhato. Taṇhāgāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, mānagāho navavidhamānavasena, diṭṭhigāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo. Imesaṃ tiṇṇaṃ taṇhāmānadiṭṭhigāhānaṃ vasena yuttaṃ nu taṃ samanupassitunti vuttaṃ hoti.
世尊就这样,通过无常和苦这两个角度,来显示无我相。世尊有时候从无常的角度来说明无我,有时候从苦的角度,有时候从这两个角度一起说明。比如在《六六经》里说:“如果有人说‘眼是我’,这是站不住的,因为眼的生起和灭去都能被看到。凡是生起和灭去都能被看到的东西,就会让人产生‘我的我在生起、在灭去’这样的想法,所以这是站不住的。如果有人说‘眼是我’,由此可知眼是无我的。”这就是从无常的角度来说明无我。在《无我相经》里说:“比丘们,如果这个色是我……愿我的色不要这样。”这就是从苦的角度来说明无我。在《阿拉汉经》里说:“比丘们,色是无常的,凡是无常的就是苦,凡是苦的就是无我,凡是无我的,就应该以正确的智慧如实观察:‘这不是我的,我不是这个,这不是我的我。’”这就是从两个角度一起说明无我。为什么呢?因为无常和苦是明显的,而无我并不明显。比如器皿之类的东西打碎了,人们会说“哎呀,无常”,却没有人会说“哎呀,无我”。身上长了疮或者被刺扎了,人们会说“哎呀,苦”,却没有人会说“哎呀,无我”。为什么呢?因为这个无我相是不明显的、很难看到的、很难讲清楚的。就连萨罗邦伽那些外道老师都没能看到,更别说讲清楚了。所以世尊才通过无常、苦或者两者一起来显示无我。在这三转法轮里,也是通过无常和苦来显示的。受蕴等其余诸蕴,也是同样的道理。巴利
Iti bhagavā aniccadukkhavasena anattalakkhaṇaṃyeva dassesi. Bhagavā hi katthaci aniccavasena anattataṃ dasseti, katthaci dukkhavasena, katthaci ubhayavasena. Tathā hi ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjati, cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, ‘attā me uppajjati ceva veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti, tasmā taṃ na upapajjati. ‘Cakkhu attā’ti yo vadeyya, iti cakkhu anattā’’ti imasmiñca chachakkasutte (ma. ni. 3.422) aniccavasena anattataṃ dassesi. ‘‘Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa…pe… evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti imasmiṃyeva anattalakkhaṇasutte dukkhavasena anattataṃ dassesi. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na me so attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabba’’nti imasmiṃ arahantasutte (saṃ. ni. 3.76-77) ubhayavasena anattataṃ dassesi. Kasmā? Aniccaṃ dukkhañca pākaṭaṃ, anattā apākaṭaṃ. Paribhogabhājanādīsu hi bhinnesu ‘‘aho anicca’’nti vadanti, ‘‘aho anattā’’ti pana vattā nāma natthi. Sarīre gaṇḍapiḷakāsu vā uṭṭhitāsu kaṇṭakena vā viddhā ‘‘aho dukkha’’nti vadanti, ‘‘aho anattā’’ti pana vattā nāma natthi. Kasmā? Idañhi anattalakkhaṇaṃ nāma avibhūtaṃ duddasaṃ duppaññāpanaṃ. Tathā hi sarabhaṅgādayopi satthāro nāddasaṃsu, kuto paññāpanā, tena naṃ bhagavā aniccavasena vā dukkhavasena vā ubhayavasena vā dassesi. Tayidaṃ imasmimpi teparivaṭṭe aniccadukkhavaseneva dassitaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo.
22 因此,“所以”这个词只是表达“因此”的意思。“ti”和“ha”这两个是语气词。因为色、受、想、行、识这五蕴是无常、苦、无我的,所以说“因此”。“无论什么”则是毫无遗漏地全部涵盖。其中“凡”是以笼统的方式表示不确定,“什么”则是从种类上区分之后表示不确定。这两者合起来,就把一切应当用中性词来表达的法全都包含进去了——无论是过去的、未来的、现在的,内在的、外在的,粗的、细的,低劣的、殊胜的,远的、近的,少的、多的,也不管是什么形态的。所以“无论什么”就是毫无遗漏地全部涵盖。既然如此,为了避免对其他也应当用中性词来表达的法产生过度的牵扯,也为了限定这里真正要说的意思,就特别指出了“色”。这样一来,通过这两个词,就对色作了毫无剩余的把握。接着,开始对色作过去等的分类,说“过去、未来、现在”等等。也就是说,任何色,有些是过去的,有些是未来的,等等。受等其他蕴也是同样的道理。巴利
22.Tasmātihāti tasmā icceva vuttaṃ. Ti-kāra ha-kārā nipātā, yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā, tasmāti attho. Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānametaṃ. Yanti hi sāmaññena aniyamadassanaṃ, kiñcīti pakārato bhedaṃ āmasitvā aniyamadassanaṃ. Ubhayenapi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā saṅgaṇhāti, tasmā anavasesapariyādānametaṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti. Evañca sati aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tattha adhippetatthaṃ adhicca pavattanato atippasaṅgassa niyamanatthaṃ ‘‘rūpa’’nti vuttaṃ. Evaṃ padadvayenapi rūpassa asesapariggaho kato hoti. Athassa atītādivibhāgaṃ ārabhati ‘‘atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā. Tañhi kiñci atītaṃ kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsupi.
在这里,色首先按时间段、相续、时节、刹那这四种方式,被称为过去、未来、现在。按时间段来说:某一个有情在某一期生命里,从结生之前是过去,从死亡之后是未来,两者之间是现在。按相续来说:同类的温度所生、食所生之色,按前后次第持续生起时是现在;在那之前,由不同类的温度、食所生的是过去;在那之后是未来。心所生之色:同一条心路、同一速行、同一定境所生的是现在;在那之前是过去;在那之后是未来。业所生之色,并没有单独按相续来分过去等的区别;不过应当依据温度生、食生、心生这些色对它的支持作用,来理解它的过去等状态。按时节来说:在某一须臾、上午、下午、夜晚、白天等时节中,按相续持续生起的、属于那个时节的那些色,叫做现在;在那之前是过去;在那之后是未来。按刹那来说:属于生、住、灭这三个刹那的是现在;在那之前是过去;在那之后是未来。这里只有按刹那说的这一种才是究竟的说法,其余那些都是方便的说法。巴利
Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti, tathā anāgatapaccuppannaṃ. Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhamanāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. Santativasena sabhāgekautusamuṭṭhānaekāhārasamauṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi. Tesaṃyeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃtaṃsamayavantaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ, idamevettha nippariyāyaṃ, sesā pariyāyakathā.
“内或外”:眼等五种色,因为是依自身相续而生起的,所以是内;其余的色,因为相对于自身相续是外在的,所以是外。此外还应知道:属于自己相续的,在这里也算内;属于他人相续的,也算外。“粗或细”:眼等九种色,以及除了水界以外的三界,这十二种色因为可以依碰触而被执取,所以是粗;其余的色因为与此相反,所以是细。“劣或胜”:这里,劣和胜可以从方便说和究竟说两方面来理解。其中,相对于阿迦尼吒天的色,善见天的色是劣;而同样的善见天的色,相对于善现天的色又是胜。这样一路比较下去,直到地狱众生的色,都应知道是方便说意义上的劣胜。若依究竟说,凡是作为所缘而使不善异熟识生起的色,因为不可爱,所以是劣;凡是作为所缘而使善异熟识生起的色,因为可爱,所以是胜。就像不善异熟本身是不可爱的,只会在不可爱的所缘上生起,不会在可爱的所缘上生起;同样,善异熟本身是可爱的,也只会在可爱的所缘上生起,不会在不可爱的所缘上生起。“远或近”:凡是细色,因为其自性难以通达,所以是远;其余的色因为其自性容易通达,所以是近。此外,这里也应依处所相对来理解远和近。“那一切”:就是指上面按过去等句分别说明的那一切色。“应以正慧观见”:就是应以与毗婆舍那俱行的道慧来观见。巴利
Ajjhattaṃvā bahiddhā vāti cakkhādipañcavidhaṃ rūpaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bahiddhā. Apica niyakajjhattampi idha ajjhattaṃ, parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vāti cakkhādīni nava, āpodhātuvajjā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. Hīnaṃ vā paṇītaṃ vāti ettha hīnapaṇītabhāvo pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ, tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yaṃ ārammaṇaṃ katvā akusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ aniṭṭhabhāvato. Yaṃ pana ārammaṇaṃ katvā kusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ paṇītaṃ iṭṭhabhāvato. Yathā hi akusalavipāko sayaṃ aniṭṭho aniṭṭhe eva uppajjati, na iṭṭhe, evaṃ kusalavipākopi sayaṃ iṭṭho iṭṭheyeva uppajjati, na aniṭṭhe. Yaṃ dūre santike vāti yaṃ sukhumaṃ, tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Apicettha okāsatopi upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā. Taṃ sabbanti taṃ atītādīhi padehi visuṃ niddiṭṭhaṃ sabbaṃ rūpaṃ. Sammappaññāya daṭṭhabbanti sahavipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ.
在“任何受”等句中,应当知道:依相续和依刹那,受有过去、未来、现在的状态。其中,依相续来说:属于同一心路、同一速行、同一等至,并与同一类所缘相应而生起的受——比如一个人即使一整天都在看佛像或听法,期间生起的与信等相应的心所伴随的受——是现在;在那之前的,是过去;在那之后的,是未来。依刹那来说:属于三个刹那的,是现在;在那之前的,是过去;在那之后的,是未来。内外的区分,应依自相续来了知。粗与细的区分,应依照《分别论》中所说的“不善受是粗,善受和无记受是细”等方式,从种类、自性、补特伽罗、世间与出世间这几个方面来了知。先就种类来说:不善受,因为从有罪的业因生起、以烦恼热恼为自性、且转起时不寂静,所以比善受粗;因为带有嗔害、带有勤策、带有异熟、以烦恼热恼为自性、且有过失,所以比异熟无记受粗;因为带有异熟、以烦恼热恼为自性、带有损害、且有过失,所以比唯作无记受粗。而善受和无记受,按相反的道理,比不善受细。善和不善两种受,因为带有嗔害、带有勤策、带有异熟,各各比两种无记受粗;两种无记受按相反的道理,比那两种受细。这样,先就种类来说,应当知道粗与细。巴利
Yākāci vedanātiādīsu pana santativasena ca khaṇavasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha (visuddhi. 2.497 ādayo) santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavidhavisayasamāyogappavattā ca divasampi buddharūpaṃ passantassa dhammaṃ suṇantassa pavattasaddhādisahitavedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇavasena khaṇattayapariyāpannā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 11) vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalavedanā sāvajjakiriyahetuto kilesasantāpasabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato saussāhato savipākato kilesasantāpasabhāvato sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato kilesasantāpasabhāvato sabyāpajjato sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā, kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato saussāhato savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
从自性来看,苦受因为没有可品味之处、带有逼迫性、令人厌恶、能压制其他感受,所以比另外两种受更粗;另外两种受则因为适意、寂静、殊胜、可意、中性,各自相应地比苦受更细。而苦受和乐受这两种,因为有逼迫性、能引起动荡、又明显,所以比不苦不乐受更粗;不苦不乐受则按相反的道理,比那两种受更细。这样,应当从自性的角度来理解粗和细。
从个人来看,未入定者的受,因为心散乱在种种所缘上,所以比入定者的受更粗;反过来,另一种受就更细。这样,应当从个人的角度来理解粗和细。
从世间和出世间的角度来看,有漏受是世间的。它因为是诸漏生起的原因、被暴流所摄、被轭所摄、被系缚所摄、被盖所摄、被取所摄、有杂染、与凡夫共通,所以比无漏受更粗;无漏受则按相反的道理,比有漏受更细。这样,应当从世间和出世间的角度来理解粗和细。巴利
Sabhāvavasena pana dukkhavedanā nirassādato savipphārato ubbejanīyato abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato santato paṇītato manāpato majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato khobhakaraṇato pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇavikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā. Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā. Sā āsavuppattihetuto oghaniyato yoganiyato ganthaniyato nīvaraṇiyato upādāniyato saṃkilesikato puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā, sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
在这里,要避免因为种类等角度而混在一起。与不善异熟身识相应的受,从种类上说,因为是无记,所以虽然是细的,但从自性等角度说,它又是粗的。确实有这样的说法:“无记受是细的,苦受是粗的。未得定的人的受是粗的,有漏受是粗的。”就像苦受一样,乐受等受从种类上说是粗的,从自性等角度说是细的。因此,应当像这样了解诸受的粗细:不要从种类等角度把它们混在一起。比如,无记受从种类上说,比善受和不善受细。在这里,不应该从“哪个是无记?哪个是苦?哪个是乐?哪个是得定的人的?哪个是未得定的人的?哪个是有漏的?哪个是无漏的?”这样从自性等角度去执取分别。这个道理适用于一切地方。巴利
Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā, dukkhā vedanā oḷārikā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā, sāsavā vedanā oḷārikā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhavedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā, sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Na tattha ‘‘katamā abyākatā, kiṃ dukkhā, kiṃ sukhā, kiṃ samāpannassa, kiṃ asamāpannassa, kiṃ sāsavā, kiṃ anāsavā’’ti evaṃ sabhāvādibhedo parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.
另外,按照“应当依着每一种受,来看待受是粗还是细”这种说法,在不善等受当中,与嗔相应的受就像火一样会烧掉自己的所依,所以是粗的;与贪相应的受则是细的。与嗔相应的受当中,决定的是粗的,不定的是细的。决定当中,住劫的是粗的,其余的是细的。住劫当中,无行的是粗的,其余的是细的。与贪相应的受当中,与见相应的是粗的,其余的是细的。那些当中,决定、住劫、无行的也是粗的,其余的是细的。总的来说,不善当中能感得多异熟的是粗的,感得少异熟的是细的;善当中感得少异熟的是粗的,感得多异熟的是细的。巴利
Apica ‘‘taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikā sukhumā daṭṭhabbā’’ti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatavedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā, avisesena akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.
另外,欲界的善法是粗的,色界的善法是细的,无色界的善法比色界更细,出世间的善法又比无色界更细。在欲界善法当中,布施所成的善法是粗的,持戒所成的善法是细的,比持戒更细的是修习所成的善法。在修习所成的善法当中,二因的善法是粗的,三因的善法是细的。在三因的善法当中,有行的善法是粗的,无行的善法是细的。在色界善法当中,初禅的善法是粗的……乃至第五禅的善法是细的。在无色界善法当中,与空无边处相应的善法是粗的……乃至与非想非非想处相应的善法是细的。在出世间善法当中,与入流道相应的善法是粗的……乃至与阿拉汉道相应的善法是细的。这个道理同样适用于各地各自的异熟与唯作之受,也适用于按苦受等、非等至等、有漏等分别所说的各种受。巴利
Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā, tato arūpāvacarā, tato lokuttarā. Kāmāvacarā ca dānamayā oḷārikā, sīlamayā sukhumā, tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumāva. Arūpāvacarā ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃtaṃbhūmivipākakiriyavedanāsu dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca.
从处所来看,地狱里的苦受是粗的,畜生道里的苦受是细的……乃至他化自在天的苦受也是细的。就像苦受一样,乐受也应当根据各处的情况相应地套用。从事物对象来看,凡是依于低劣对象的受就是粗的,依于殊胜对象的受就是细的。在粗与细、劣与胜的区分中,凡是粗的就是劣的,凡是细的就应当知道是殊胜的。至于“远”这一项,则是按“不善受与善受、无记受相隔远,不善受与不善受相近”这样的方式来分别的。因此,不善受因为类别不同、不相混杂、不相似,所以与善受和无记受相隔远;同样,善受和无记受与不善受也相隔远。这个道理适用于所有情况。而不善受因为类别相同、相混杂、相似,所以与不善受相近。与各种受相应的想等心所,也应当这样来理解。巴利
Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā, tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattī sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā. Hīnappaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti veditabbā. Dūrapadaṃ pana akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre, santikapadaṃ akusalā vedanā akusalāya vedanāya santiketiādinā nayena vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato asaṃsaṭṭhato asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato ca saṃsaṭṭhato ca sarikkhato ca akusalāya santiketi. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ.
23 多闻者:因为具备被称为“闻持”和“证得”的多闻,所以是多闻者。厌离:就是厌倦。在这里,厌离指的是导向出起的观智。厌离者离染:在这里,依离染而说了四道。由离染而解脱:就是以离染之道为因,依寂止解脱而解脱。以此说了四沙门果。于解脱中有“已解脱”之智:以此说了省察智。“生已尽”等是它的范围。因为圣弟子以那智省察时,了知“生已尽”等。那么,他的什么生已尽?又如何了知?并不是他过去的生已尽,因为过去早已尽;也不是未来的生,因为未来没有精勤;也不是现在的生。然而,由于道未修习时,会在有一、四、五蕴的生命中生起的、分为一、四、五蕴的那种生,由于道已修习,成为无生法而尽灭。他省察由修道所断的烦恼,了知在烦恼不存在时,即使有业,未来也不结生,如此而了知。巴利
23.Sutavāti āgamādhigamasaṅkhātena bāhusaccena samannāgatattā sutavā. Nibbindatīti ukkaṇṭhati. Ettha ca nibbidāti vuṭṭhānagāminīvipassanā adhippetā. Nibbindaṃ virajjatīti ettha virāgavasena cattāro maggā kathitā. Virāgā vimuccatīti virāgena maggeneva hetubhūtena paṭippassaddhivimuttivasena vimuccati. Iminā cattāri sāmaññaphalāni kathitāni. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā pana paccavekkhaṇañāṇaṃ kathitaṃ. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmi. Tena hi ñāṇena ariyasāvako paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādīni pajānāti. Katamā panassa jāti khīṇā, kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā, taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto pajānāti.
“已住”是指已经住过、完全住过,也就是已经做了、已经修了、已经完成的意思。“梵行”是指道的梵行。因为七有学以及凡夫善人都与道梵行共住,所以说他们“住于梵行”;而漏已尽的人则是已经住完了,所以圣弟子在回顾自己的梵行住时,知道“梵行已住”。
“应作已作”是指:在四谛上,通过四道,以遍知、断除、证悟、修习这四种方式,应当完成的十六种作用都已经完成了。因为凡夫善人等人还在做这些事,而漏已尽的人则是应作已作。“不受后有”是指了知“现在,为了如此状态、如此十六种事的状态,或为了烦恼的灭尽,我已无道修习之事”。“如此状态”是指像这样的状态,从此现前持续的五蕴相续,我不再有另一五蕴相续,而这些五蕴已遍知,如断根之树般住立。巴利
Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā maggabrahmacariyaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā ariyasāvako attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā ariyasāvako attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃsoḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvā imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya. Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti.
24 那些比丘满心欢喜,对世尊所说的话表示赞同。意思是:那些比丘自心欢喜、内心满足;或者说,他们因喜悦与愉悦而内心满足。世尊正以梵音说法,那声音像迦陵频伽鸟鸣一样悦耳,像甘露灌顶一样滋润智者心田;他们便以头顶受持的方式,对世尊所宣说的善说、妙语表示赞同和接受:“世尊,正是这样!善逝,正是这样!”这就是这段的意思。这里“abhinanda”这个词,在“abhinandati abhivadati”等用法中,也用来指渴爱;在“Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā”等用法中,则指欢迎。巴利
24.Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti te bhikkhū sakamanā tuṭṭhamanā, pītisomanassehi vā samattamanā hutvā karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavato vacanaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ ‘‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti matthakena sampaṭicchantā anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho. Ayañhi abhinanda-saddo ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5; 4.114, 118) taṇhāyapi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.
“ 一个离家很久的人,从远方平安归来,
亲戚、朋友和知己,都欢喜他回来了。”巴利
‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ; Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219; vi. va. 861) –
在“等等”里,也用于接受。在“欢喜、随喜”等等里,也用于随喜。这里它适用于随喜和接受,所以说“既随喜又接受”。“心无执取,从诸漏解脱”:不执取,不抓取任何法为“我”或“我的”,不取着,从那些以不再生起的方式而灭尽的诸漏中,心就这样解脱了。“六位阿拉汉”:就是与世尊一起成为阿拉汉的六个人。不过,因为其他天神和梵天神也有证得阿拉汉的可能,这里是专指人间的阿拉汉而说的,所以讲“六位人间阿拉汉”。巴利
Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ ‘‘anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti. Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti anuppādanirodhena nirujjhamānehi āsavehi anupādāya aggahetvā kañci dhammaṃ ‘‘ahaṃ mamā’’ti anādiyitvāva cittāni vimucciṃsu. Cha arahantoti bhagavatā saddhiṃ cha janā arahanto. Aññesaṃ pana devabrahmānampi arahattappattisambhavato idaṃ manussaarahanteyeva sandhāya vuttanti āha ‘‘cha manussā arahanto hontī’’ti.
1 2 3 4 5 6