大品·梵天劝请故事的义注
1. 大篇复注 · 60 段
梵天劝请故事的义注巴利
Brahmayācanakathāvaṇṇanā
7 “已习行、已正习行”的意思是:已经实行过,而且被实行者们正确地实行过。这里要说明的是:这种思惟确实在一切诸佛初成正觉时生起,这就是此处的法性。甚深的法,通过破除对立面就能变得很清楚;但破除对立面要依靠正确的修行,正确的修行又依赖于听闻正法,而听闻正法则取决于对师和法的净信。这种净信,尤其以对世间值得尊敬、值得重视者的希求为因。这样辗转相续,为了引导众生依法修行,梵天神的劝请就成了一个因缘。为了显示这一点,所以说“因梵天劝请而想说法”等话。巴利
7.Āciṇṇasamāciṇṇoti ācarito ceva ācarantehi ca sammadeva ācaritoti attho. Etena ayaṃ parivitakko sabbabuddhānaṃ paṭhamābhisambodhiyaṃ uppajjatevāti ayamettha dhammatāti dasseti. Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammasavanādhīnā, taṃ satthari dhamme ca pasādāyattaṃ. So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti paramparāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmuno yācanānimittanti taṃ dassento ‘‘brahmunā yācite desetukāmatāyā’’tiādimāha.
“已证得”是指已经通达,以自觉智如实了知“这是苦”等,这就是它的意思。“法”是指四谛法,因为除了四谛之外,并没有另外需要通达的法。“甚深”是指像大海一样,除了那些已经积累并成熟了智慧资粮的人以外,其他人的智慧无法在其中找到立足处,就像用蚊子的嘴尖去测量大海一样。正因为甚深,所以难见,必须经过艰难才能见到,不可能轻轻松松就见到。凡是无法找到立足处者,因为无法深入,所以从自相和共相上都难以被见到,只有经过艰难才偶尔能见到。正因为难见,所以难觉,必须经过艰难才能觉悟,不可能轻轻松松就觉悟。连见都见不到,更不用说深入之后去觉悟了,因为觉悟本身就是很难的事。在这里应当引用经文:“比丘们,你们怎么想?什么更难行、更难成就?”巴利
Adhigatoti paṭividdho, sayambhūñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā yathābhūtaṃ avabuddhoti attho. Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho. Gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Yo hi alabbhaneyyapatiṭṭho, so ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato ca visesato ca sukhena passituṃ na sakkā, atha kho kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Yañhi daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anubujjhane kathā eva natthi avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ.
被称为“寂静”,是因为烦恼和诸行这些躁动不安的本质不存在,一切热恼都已止息,所以是寂静、涅槃;或者是因为以寂静为所缘,所以是寂静。在这里,灭谛是寂静的,又是所缘,所以是“寂静所缘”;道谛既是寂静,又是以寂静为所缘,所以也是“寂静所缘”。已达到殊胜的状态,所以是“微妙”。或者说“微妙”,就像美味的食物一样,因为不会让人感到厌足,所以是无厌足。在这里,正因为寂静和微妙,就应当理解其不混杂和无厌足。这两者只是针对出世间法而说的。“非思量所行境”,因为它是至上智慧的对象,所以不能靠思量去行、去深入,只能靠智慧去行。正因如此,它以极其精妙的智慧为行境,又具有微细的本质,所以是“微细”“微妙”。“唯智者所觉”,因为不是愚者的境界,只有真正修行正道的智者才能觉知。巴利
Santoti anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato vūpasantasabbapariḷāhatāya santo nibbuto, santārammaṇatāya vā santo. Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ, maggasaccaṃ santaṃ santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ. Padhānabhāvaṃ nītoti paṇīto. Atha vā paṇītoti atittikaraṇaṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya. Santapaṇītabhāveneva cettha asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā. Idañhi dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacaroti uttamañāṇavisayattā takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Tato eva nipuṇañāṇagocaratāya saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo saṇho. Paṇḍitavedanīyoti bālānaṃ avisayattā sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi eva veditabbo.
众生执著于五种欲乐,因为它们是令人欢喜、应当亲近的对象,所以称为“执著处”,也就是五种欲乐。因此说:“众生执著于五种欲乐,所以它们被称为执著处。”这里,“执著于五种欲乐”就是亲近五种欲乐的意思。“这些”指的就是五种欲乐。“欢喜”就是获得快乐、嬉戏、玩耍。“执著”就是以欢喜的方式去亲近,所以叫“执著处”,也就是一百零八种渴爱的活动。欢喜于这些执著处,所以叫“欢喜执著处”——这里应当这样理解。因为这些众生,就像对欲乐一样,对贪爱也品味、欢喜。就像国王走进一座布置精美、花果繁茂的园林,对种种美好享受感到快乐,满心欢喜、兴高采烈,不觉得厌倦,到了傍晚也不想离开;同样,这些众生欢喜于欲执著和爱执著,在轮回中欢喜地住着,不觉得厌倦。因此,世尊把这两种执著比作园林来显示,说“欢喜执著处”等话。“欢喜”就是深深耽著。“极其欢喜”就是因为不厌倦而极度欢喜。巴利
Allīyanti abhiramitabbaṭṭhena seviyantīti ālayā, pañca kāmaguṇāti āha ‘‘sattā pañcakāmaguṇe allīyanti, tasmā te ālayāti vuccantī’’ti. Tattha pañcakāmaguṇe allīyantīti pañcakāmaguṇe sevantīti attho. Teti pañca kāmaguṇā. Ramantīti ratiṃ vindanti kīḷanti laḷanti. Ālīyanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā, aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni, tehi ālayehi ramantīti ālayarāmāti evampettha attho daṭṭhabbo. Ime hi sattā yathā kāmaguṇe, evaṃ rāgampi assādenti abhinandantiyeva. Yatheva hi susajjitapupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, sammudito āmoditapamodito hoti, na ukkaṇṭhati, sāyampi nikkhamituṃ na icchati, evamimehi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṃsāravaṭṭe sammoditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento ‘‘ālayarāmā’’tiādimāha. Ratāti niratā. Suṭṭhu muditāti ativiya muditā anukkaṇṭhanato.
说到“处”这个词,是指“处”这个说法本身。但从义理上说,这里“处”所指的其实就是缘起。“果在这里安住,因为它依存于此而运作”,所以叫“处”,也就是作为诸行等之缘的无明等。“这些诸行等的缘”,就是“以此为缘”,指的正是无明等。“以此为缘”本身就是“以此为缘性”,就像“天人”本身就是“天神”一样。或者说,“以此为缘性”是指无明等这些“以此为缘”的法,依于自身的果而具有缘的性质,也就是具有令果生起的能力。这样一来,缘起就被显示为“具有有效缘用”这一特征。“果依此而生起”,所以叫“缘起”。通过这两个词,诸法的缘之义就被阐明了。“以此为缘性”和“缘起”,都是对作为诸行之缘的无明等的称呼。“一切行的止息”等,从义理上说,指的就是涅槃。因为依靠它、缘于它,对于圣道来说它成为所缘缘,所以一切行的动乱都止息、平息下来,因此称为“一切行的止息”。在远离一切有为法的涅槃中,与行的平息同义,这是合乎道理的。这里对它的词义解释是:一切行在这里止息,所以叫“一切行的止息”。巴利
Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhānasaddaṃ sandhāya. Atthato pana ṭhānanti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto . Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā, avijjādayova. Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatā. Idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo uppādanasamatthatā idappaccayatā. Tena samatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo. Padadvayenapi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Saṅkhārādipaccayānañhi avijjādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ atthato nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayabhāvahetu sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Sabbasaṅkhatavisaṃyutte hi nibbāne saṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgatoyevāti. Idaṃ panettha nibbacanaṃ – sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamathoti.
因为依靠它,一切执取都通过彻底断除的方式被舍弃、被抛弃,一百零八种表现形式的全部渴爱都灭尽,一切烦恼贪染都离染,老死等所摄的一切轮回之苦都止息,所以称为“一切执取的舍离、渴爱的灭尽、离染、止息”。而那个渴爱,因为在每一种生存中以对另一种生存的渴望状态而编织、缝合,或者说业与果报一起编织、缝合,所以称为“编织”。从那个编织中出离,就是涅槃。“疲劳”是指身体的疲劳。“苦恼”也只是身体的苦恼。但在佛陀心中,这两者都不存在,因为在菩提树下就已经彻底断除了。在这里应当知道,由于久坐、久说法等,以背部酸痛、上颚干燥等方式产生的身体疲劳和身体苦恼,这只是针对不了解说法意义的人和不修行的人而言。对于了解意义的人和修行的人来说,说法时导师的身体劳累也根本不算劳累,所以世尊说:“法的因缘不会让我苦恼。”正因为如此才说:“所谓对不了解者的说法,那才是我的疲劳。”巴利
Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā samucchedavasena pariccattā honti, aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, tasmā ‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho’’ti vuccati, yā panesā taṇhā tena tena bhavena bhavantaraṃ bhavanikantibhāvena vinati saṃsibbati, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ. Kilamathoti kāyakilamatho. Vihesāpi kāyavihesāyeva, citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi bodhimūleyeva samucchinnattā. Ettha ca ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā, sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānañca appaṭipajjantānañca vasena. Jānantānaṃ pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova, tenāha bhagavā ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesetī’’ti. Teneva vuttaṃ ‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’ti.
“Apissu”这个词是表示总括的不变词。它说明:不只是生起了这个念头,这些偈颂也同时浮现在他心中。“Bhagavantanti”因为与“paṭi”这个词结合,表示所属关系,所以用宾格,因此说成“bhagavato”。已经达到增长成就的,既可以称为稀有,也可以称为不稀有。因为“a”这个字母也有增长的含义,比如“asekkhā dhammā”(无学之法)。应当知道:在四无数劫又十万劫中,为了与有天神的世界分享正法而圆满诸波罗蜜、如今已证得法王的他,在这里所显示的不过是微不足道的事,因此这首偈颂的含义并不稀有;他的增长成就也应如此理解。从含义方面来说,这些偈颂并不稀有。“成为行境”就是现前、呈现;现前就是应当思惟,所以说“达到了应当思惟的状态”。巴利
Apissūti sampiṇḍanatthe nipāto. So na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsūti dīpeti. Bhagavantanti paṭisaddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘bhagavato’’ti. Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā. Vuddhiatthopi hi a-kāro hoti yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti. Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarajjassa tattha appossukkatāpattidīpanattā gāthātthassa anuacchariyatā tassa vuddhippatti ca veditabbā. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. Gocarā ahesunti upaṭṭhahaṃsu, upaṭṭhānañca vitakkayitabbatāti āha ‘‘parivitakkayitabbabhāvaṃ pāpuṇiṃsū’’ti.
“艰难”不是指苦行道。诸佛的四道其实都是乐行道。不过,这是就圆满波罗蜜的时期来说的:那时菩萨还有贪嗔痴,对络绎不绝前来乞求的人,他割下装饰庄严的头,引出喉中鲜血,剜出涂过油的眼睛,把像家族明灯一样的儿子和举止可爱的妻子等施舍出去,又在像忍辱仙人等那些生中遭受割截等苦。这是就他一路走来的修行之道而说的。“Ha”是表示“确实”“明了”义的不变词。有人说是“决定”义。“Ha byattaṃ”或者“ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ”,意思是:如此艰难才证得的法,宣说也没有用,这样连接。“Halaṃ”或“alaṃ”,与此同义,就像“halanti vadāmi”等中那样。也有人读作“pakāsitaṃ”,意思是“已说”。因此,如此艰难证得的法,已经宣说、已经周遍宣说、已经开示,再说还有什么用?这就是所说的意思。“Rāgadosaparetehi”指被贪与嗔所触、所胜伏,就像被毒触到的蛇一样;或者说,指随贪嗔而行,被贪与嗔所追随。这是它的含义。巴利
Kicchenāti na dukkhappaṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhappaṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ha-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto. Ekaṃsattheti keci. Ha byattaṃ ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigataṃ dhammaṃ desetunti yojanā. Halanti vā alanti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu viya. ‘‘Pakāsita’’ntipi paṭhanti, desitanti attho. Evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desitaṃ pariyattaṃ desitaṃ, ko attho desitenāti vuttaṃ hoti. Rāgadosaparetehīti rāgadosaphuṭṭhehi, phuṭṭhavisena viya sappena rāgena dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehīti attho. Atha vā rāgadosaparetehīti rāgadosānugatehi, rāgena ca dosena ca anubandhehīti attho.
“逆流而行”是指:对执著恒常等想法逆流而上,也就是朝着无常、苦、无我、不净的方向趣入、运转,这就是四圣谛之法,意思是这样。“为贪所染”是指被欲贪、有贪和见贪所染污。“他们将不能见”是指他们不能以无常、苦、无我、不净这样的真实本质去看见;对那些看不见的人,谁能让他们以“无常”等本质如实地了知法呢?这就是这段话的意旨。由于他们还被贪和嗔所控制,处在愚痴的状态,所以说“被黑暗之蕴所覆盖”,意思是被无明之蕴彻底笼罩。巴利
Paṭisotagāminti (dī. ni. aṭṭha. 2.65; ma. ni. aṭṭha. 1.281; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.172) niccagāhādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti evaṃ gataṃ pavattaṃ catusaccadhammanti attho. Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā. Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti, te apassante ko sakkhissati aniccantiādinā sabhāvena yāthāvato dhammaṃ jānāpetunti adhippāyo. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammuḷhabhāvenevāti āha ‘‘tamokhandhena āvuṭā’’ti, avijjārāsinā ajjhotthaṭāti attho.
他的心倾向于少事无为,为什么他会这样倾向呢?难道不是因为他曾这样想:我已经解脱,我要让别人也解脱;我已经渡过,我要让别人也渡过,巴利
Appossukkatāya cittaṃ namatīti kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami, nanu esa ‘‘muttohaṃ mocessāmi, tiṇṇohaṃ tāressāmi,
以隐名证得法,于我复有何用?
待圆成一切知智,普度诸天世间。巴利
Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha; Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tārayissaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2.55) –
他修了愿行,圆满了诸波罗蜜,才证得一切知智,难道不是这样吗?确实如此。不过,正是因为他审察的力量,他的心才这样倾向。因为他证得一切知智之后,审察众生的烦恼深重和法的甚深时,众生的烦恼深重和法的甚深就完全清楚地显现出来了。于是他想:“这些众生就像装满酸粥的葫芦、装满酪浆的罐子、浸透油膏的破布、涂满眼膏的手一样,充满了烦恼,极度染污,被贪染污,被嗔败坏,被痴迷惑,他们到底能通达什么呢?”即使因为审察烦恼深重的力量,他的心也这样倾向了。巴利
Patthanaṃ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti? Saccameva, tadeva paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami. Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa ‘‘ime sattā kañjiyapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasātelapītapilotikā viya añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamuḷhā, te kiṃ nāma paṭivijjhissantī’’ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenapi evaṃ cittaṃ nami.
这个法就像支撑大地的水界一样深,像被山遮住的芥子一样难见,像劈成一百份的马尾尖一样细微。我为了证悟这个法而努力时,确实没有未施过的布施,没有未守护的戒,没有哪一项波罗蜜未圆满。可是,即使我像是毫不费力地摧破魔军,大地也没有震动;在初夜分回忆宿世时,也没有震动;在中夜分净化天眼时,也没有震动;只有在后夜分证悟缘起的那一刻,我这十千世界才震动了。像这样,连我这样锐利智慧的人,都是费尽艰辛才证悟这个法,世间的凡夫大众又怎么能证悟呢?应当知道,正是由于审察法之甚深的威力,他的心也这样倾向了。巴利
‘‘Ayaṃ dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro, pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭi viya aṇu. Mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi, tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassapi pathavī na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassapi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassapi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha. Iti mādisenapi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho, taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī’’ti dhammagambhīratāya paccavekkhaṇānubhāvenapi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ.
不过,当梵天请求时,因为想要说法,他的心也这样倾向了。因为世尊确实知道:“当我的心倾向于少事时,大梵天神会来请求说法。而这些众生敬重梵天神,他们会想:‘听说导师本来不想说法,后来大梵天请求他,他才说法。这法确实是善妙、殊胜的。’这样想了之后,他们就会愿意来听。”应当知道,也正是因为这个原因,他的心倾向于少事,而不是因为不想说法。巴利
Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami. Jānāti hi bhagavā ‘‘mama appossukkatāya citte namamāne mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te ‘satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi, atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpeti, santo vata bho dhammo paṇīto’ti maññamānā sussūsissantī’’ti. Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṃ.
8 关于“娑婆主”:据说,在迦叶世尊的教法中,有一位名叫娑诃迦的长老,他修成初禅后,投生到初禅地,成为寿命长达一劫的梵天神。在那里,人们称他为娑婆主梵天神。针对他,经文说“梵天娑婆主的”。“哎,要毁灭了”:据说他发出这样的声音,使得一万个世界的梵天神听到后全都聚集过来。“眼中少尘垢性”:在慧所成的眼中,这些人的贪、嗔、痴尘垢很少、很微薄,具有这样的性质,所以叫眼中少尘垢性。或者说,那些贪等尘垢很少的人,其本性就是眼中少尘垢性。这里的含义应当这样理解。“由于不闻”:就像“自己证知”等说法一样,这里是主格形式用于具格意义,意思是“由于不闻”。“将会有”:他指出,那些在过去诸佛那里通过十种福行事积累了善根的人,就像已经成熟、只等阳光照射的莲花,一心期盼着说法。他们不是一两个,而是数十万、数百千人,将在四句偈结束时证入圣者之境,成为法的证悟者。巴利
8.Sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto, tatra naṃ sahampati brahmāti sañjānanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘brahmuno sahampatissā’’ti. Nassati vatāti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāreti, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te sabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Assavanatāti ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu viya karaṇatthe paccattavacanaṃ, assavanatāyāti attho. Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatapadumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.
“出现了”,就是显现了。“被污秽者所思惟”,是被富兰那·迦叶等六位污秽的导师所思惟。因为他们更早出世,在整个阎浮提洲,像在铺开荆棘、像在喷洒毒液一样,宣说污秽的邪见之法。据说,他们因为听到佛陀出世的传闻而生起好奇,欺骗世人,安住在诈伪中,自称是一切知者,把任何非法都宣说成法。“请开启”,就是打开它。“不死之门”,就是作为不死涅槃之门的圣道。这里说的是:从迦叶世尊的教法隐没以来,这扇通往涅槃大城的宏伟之门——圣道——就被关闭了。请用宣说正法之手打开它、推开它、敞开它。“愿他们听闻由无垢者所证悟之法”:愿这些众生听闻由无垢的正自觉者所证悟的四圣谛法,因为远离了贪等垢秽,所以是无垢。他这样向世尊请求。巴利
Pāturahosīti pātubhavi. Samalehi cintitoti samalehi pūraṇakassapādīhi chahi satthārehi cintito. Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya visaṃ siñcamānā viya ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu. Te kira buddhakolāhalānussavena sañjātakutūhalā lokaṃ vañcetvā kohaññe ṭhatvā sabbaññutaṃ paṭijānantā yaṃ kiñci adhammaṃyeva dhammoti dīpesuṃ. Apāpuretanti vivara etaṃ. Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – etaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānanagarassa mahādvāraṃ ariyamaggaṃ saddhammadesanāhatthena apāpura vivara ugghāṭehīti. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati.
石山又高又坚固,不是土山,也不是混合土石的山,所以说“像站在石山顶上”。这句话的意思是:就像站在一座纯石构成、整块坚固的山顶上一样。因为站在那里的人,不需要抬头、伸脖子之类的动作,就能把一切看得清清楚楚。“如是譬喻”,就是与那石山相似的比喻。法殿,说的是出世间法。因为它能带来完全的清净信心,又因为超越一切法而高耸,所以像殿堂一样;或者,这里的“法”是智慧的别名。因为智慧以高耸之义,在阿毗达摩中被说为殿堂。正如所说:巴利
Selapabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato missakapabbato vāti āha ‘‘sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti. Tassattho ‘‘selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova. Na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthī’’ti. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Dhammamayaṃ pāsādanti lokuttaradhammamāha. So hi sabbaso pasādāvaho sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca, paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo. Paññā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme niddiṭṭhā. Tathā cāha –
“ 登上智慧的高台,无忧的人俯视着被忧愁缠住的众生;
就像站在山上的人俯视站在地面上的人,智者也是这样看待愚者。”巴利
‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ; Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28);
这里的简要含义是:就像有个眼睛好的人,站在石山顶上,能四面看到人群;同样,善慧者啊,你具足美妙的智慧,以一切知智而成为遍眼者——世尊,登上法所成、慧所成的殿堂后,自己已经远离忧悲,请你俯视、观察、审查那些沉溺于忧悲、被生老所制伏的众生。
这里的意思是:譬如在山脚下四面开出一大片田地,在田埂上搭起小屋,夜里点起火来,又有具足四支的黑暗;这时,有个眼睛好的人站在那座山顶上往下看大地,因为田地、田埂、小屋和躺在那里的人都不发光,所以都看不见,只能看见小屋里火焰的光,因为它明亮耀眼。同样,登上法殿俯视众生界的如来,对那些没有造作善业的众生,即使他们坐在同一个住处里、就在右膝旁边,也不会进入佛眼的视野,因为他们的智慧之火没有燃烧,不发光,也不殊胜,就像夜里射出的箭一样。而那些已经造作善业、堪受教化的个人,即使站在很远的地方,也会进入他的视野,因为他们成熟的智慧之火正在燃烧,光明而相续殊胜,就像火焰,又像雪山一样。正如所说的:巴利
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani yathāṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tathā tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassu upadhāraya upaparikkhāti. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ, caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ anujjalabhāvato, kuṭikāsu pana aggijālāmattameva paññāyeyya ujjalabhāvato, evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti ñāṇagginā anujjalabhāvato anuḷārabhāvato ca, rattiṃ khittā sarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthamāgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato uḷārasantānatāya ca, so aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –
“ 善人从远处显现,犹如雪山一般;
不善者于此不显现,犹如夜间射出的箭。”巴利
‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato; Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304);
起来吧!这是有人在恳求世尊为了说法而四处游化时说的话。或者说,起来吧的意思是:从因为说法而生的、被称为少事性的退缩和疲惫状态中奋起。
在勇者等词中:世尊因为具足四种正勤精进且超胜殊妙,所以是勇者;因为战胜了天子、死魔、烦恼和诸行,所以是战胜者;因为能把应受教化的众生从生死的旷野等处运渡出来,有能力将他们送到名为涅槃的安稳之地,所以是商队主;因为不存在欲贪之债,所以应知为无债。
好比有人借了别人的债来挥霍,即使被债主们逼着说还债,被粗话辱骂、被轻蔑、甚至被打,也无法还手反抗,一切都只能忍受。那笔债务就是他忍受的原因。同样地,如果有人对某样东西生起欲贪,以渴爱执取那件事物,即使因此被粗话辱骂、被轻蔑、甚至被打,也无法还手反抗,一切都只能忍受。那欲贪就是他忍受的原因,就像被丈夫们欺辱的妇女们一样。为什么?因为欲贪和债务是相似的。巴利
Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. Uṭṭhehīti vā dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha. Vīrātiādīsu bhagavā sātisayacatubbidhasammappadhānavīriyavantatāya vīro, devaputtamaccukilesābhisaṅkhārānaṃ vijitattā vijitasaṅgāmo, jātikantārādito veneyyasatthaṃ vāhanasamatthatāya nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya satthavāho, kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi ‘‘iṇaṃ dehī’’ti tajjamānopi pharusaṃ vuccamānopi vambhamānopi vadhiyamānopi kiñci paṭippaharituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa taṃ iṇaṃ hoti, evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāgahaṇena taṃ vatthuṃ gaṇhāti, so tena pharusaṃ vuccamānopi vambhamānopi vadhiyamānopi kiñci paṭippaharituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi viheṭhiyamānānaṃ itthīnaṃ viya. Kasmā? Iṇasadisattā kāmacchandassa.
9 “劝请”是指亲近值得恭敬的人之后,为了更崇高的目标而发起的希求,它本质上就是乞求。“以佛眼”是指以根上下智和意乐随眠智。因为这两种智就叫佛眼,而一切知智叫普眼。下三道的智叫法眼。在“尘垢少”等说法中,按照前面所说的方式,那些在智慧眼中贪等尘垢微薄的人,就是尘垢少者;那些尘垢厚重的人,就是尘垢多者;那些信等诸根锐利的人,就是利根者;那些诸根软弱的人,就是钝根者;那些信等行相美好的人,就是善行相者;那些能领会所说之义、容易教导的人,就是易教导者;那些把来世和过失看作可怕的人,就叫作见来世与过失可怖者。巴利
9.Ajjhesananti garuṭṭhānīyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, sāpi atthato yācanā eva. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti . Heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.
这里生长着青莲花,所以叫青莲池。它既可以指陆地,也可以指水域,但这里指的是水域,因此应当理解为“青莲池”,也就是“青莲林”的意思。后面几个词也应当这样理解。“内沉而生者”是指那些完全沉在水里生长、开放的花。“超出水面而住者”是指已经升出水面而挺立的花。其中,那些已经升出水面而挺立、正等着阳光照射的,是今天会开的花;那些与水面齐平而立的,是明天会开的花;那些还没有升出水面、在水里生长的,是第三天会开的花。另外,还有一些没有升出水面的花,比如“病青莲”等,它们根本不会开放,只会成为鱼和乌龟的食物。这些花虽然没有出现在经文里,但注释书指出应当把它们也提出来说明。正如花有这四种,人也有四种:略说即悟者、广说即悟者、应被引导者、以文句为最者。巴利
Uppalāni ettha santīti uppalinī, gacchopi jalāsayopi, idha pana jalāsayo adhippeto, tasmā uppaliniyanti uppalavaneti evamattho gahetabbo. Ito paresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pussanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīni. Udakaṃ accuggamma tiṭṭhantīti udakaṃ atikkamitvā tiṭṭhanti. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni, tāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nāruḷhāni, āharitvā pana dīpetabbānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni. Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā.
在这里,如果某人在法刚刚被宣说的当下就证悟了法,那么当“四念处”等纲目被略说时,此人便能顺着说法的引导运用智慧,从而证得阿拉汉果,这种人称为“略说即悟者”。如果某人在略说之义被详细分别时证悟了法,这种人称为“广说即悟者”。如果某人通过听受、请问、如理作意,亲近、交往、承事善知识,逐渐证悟了法,这种人称为“应被引导者”。如果某人虽然多听、多说、多受持、多诵读,却在这一生中不能证悟法,以这个身体不能生起道或果,甚至不能生起禅那或毗婆舍那,这种人称为“以文句为最者”。在这里,世尊观察一万个世界时,看见略说即悟者就像今日将开的花,广说即悟者就像明日将开的花,应被引导者就像第三日将开的花,以文句为最者就像被鱼和龟吃掉的花。观察时,他这样从一切方面看见:“有这么多是少尘垢者,有这么多是多尘垢者,其中又有这么多是略说即悟者。”巴利
Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṅkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ugghaṭitaññūti vuccati. Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyye, macchakacchapabhakkhapupphāni viya padaparame ca addasa, passanto ca ‘‘ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū’’ti evaṃ sabbākāratova addasa.
在这里,世尊对三类人说法,能在他们这一生中就带来利益;而对那些以文句为最上的人,则成为未来世的习气种子。然后,世尊知道为这四类人说法能带来利益,生起想要说法的意愿,又把三界中一切众生按堪能或不堪能分成两类。关于这一点曾这样说:“那些众生具足业障、具足果报障、具足烦恼障,无信、无欲、智慧低劣,不能进入善法中的正性决定,这些众生是不堪能的。哪些众生是堪能的呢?那些众生不具足业障……这些众生是堪能的。”在这里,世尊舍弃一切不堪能的众生,只以智慧把握堪能的众生,又把他们分成六类:“这么多是贪行者,这么多是嗔行者、痴行者、寻行者、信行者、慧行者。”这样分好之后,世尊心想:“我要为他们说法。”应当知道,当世尊以少尘垢者、堪能者等角度作意时,那些众生是成群成堆地出现在他心中,而不是一个一个地出现。巴利
Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiññeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti. Padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti. Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā. Katame te sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena…pe… ime te sattā bhabbā’’ti (vibha. 826-827). Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā ‘‘ettakā rāgacaritā, ettakā dosa, moha, vitakka, saddhā, buddhicaritā’’ti cha koṭṭhāse akāsi, evaṃ katvā dhammaṃ desessāmīti cintesi. Ettha ca apparajakkhādibhabbādivasena āvajjentassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekāti daṭṭhabbaṃ.
回应就是回话。已开启就是打开。不死之门就是圣道。因为圣道确实是通向被称为不死的涅槃的门,世尊表明:我以大悲为依靠,以自觉智证得此门,将它开启并安立。有些人读作已为他们开启不死之门。放出信心就是让所有人都放出、舍出、宣示自己的信心,意思是:对我所说的法以及对我,生起自己信受的方式。最后两句的意思是:我先前顾虑身体和言语的疲劳,没有宣说、也不打算宣说这熟练、善巧的殊胜无上法;如今愿所有人都把信心的容器带来,我要满足他们的心愿。隐没就是:梵天神以香花等供养大师后便隐没,意思是回到了自己的住处。因为前来亲近大师的诸天神与梵天神,在大师面前隐没,就是回到自己的住处。巴利
Paccabhāsīti patiabhāsi. Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ, so mayā vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhūñāṇena adhigatattāti dasseti. ‘‘Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāra’’nti keci paṭhanti. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ muñcantu vissajjentu pavedentu, mayā desite dhamme mayi ca attano saddahanākāraṃ uṭṭhāpentūti attho. Pacchimapadadvaye ayamattho – ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ, na bhāsissāmīti cintesiṃ, idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti. Antaradhāyīti satthāraṃ gandhamālādīhi pūjetvā antarahito, sakaṭṭhānameva gatoti attho. Satthusantikañhi upagatānaṃ devānaṃ brahmānañca tassa purato antaradhānaṃ nāma sakaṭṭhānagamanameva.
五群比丘的故事义注巴利
Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā
10 “他生起了这样的念头”意思是:他生起了这样一个与说法有关的寻思——“我应当先为谁说法呢?”这就是其含义。“Āḷāra”是他的名字。据说他身材高挑、眼睛黄褐。因为他身材高耸,所以叫“高”;因为眼睛黄褐,所以叫“黄褐”;因此他的名字就叫“Āḷāra”。“Kālāma”是族姓。“智者”指具有智慧,也就是具备由证得禅定所成就的、被称为证得与多闻的智者素质,这是其含义。“明达”指具备明达,也就是具备由获得禅定之缘所成就的、称为“运持慧”意义上的明达素质,这是其义。“有慧”指具足适时生起之慧。“有慧”指具足称为“三因结生慧”以及能成办各各自应作之事的智慧,此处当如此理解其义。“少尘垢者”指因禅定镇伏烦恼而无垢、清净的众生。巴利
10.Etadahosīti etaṃ ahosi, ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti ayaṃ dhammadesanāpaṭisaṃyutto vitakko udapādīti attho. Āḷāroti tassa nāmaṃ. Dīghapiṅgalo kiresa. So hi tuṅgasarīratāya dīgho, piṅgalacakkhutāya piṅgalo, tenassa ‘‘āḷāro’’ti nāmaṃ ahosi. Kālāmoti gottaṃ. Paṇḍitoti (ma. ni. aṭṭha. 1.284) paṇḍiccena samannāgato, samāpattipaṭilābhasaṃsiddhena adhigamabāhusaccasaṅkhātena paṇḍitabhāvena samannāgatoti attho. Byattoti veyyattiyena samannāgato, samāpattipaṭilābhapaccayena pārihārikapaññāsaṅkhātena byattabhāvena samannāgatoti attho. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato. Atha vā medhāvīti tihetukapaṭisandhipaññāsaṅkhātāya taṃtaṃitikattabbatāpaññāsaṅkhātāya ca medhāya samannāgatoti evamettha attho daṭṭhabbo. Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto. Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati.
世尊的智也生起了,意思是:世尊的一切知智也生起了。据说,世尊并没有只凭天神所说就下结论,而是自己以一切知智观察,看到此人将在第七天结束时命终,投生到无所有处。就是针对这件事才说“世尊的智也生起了”。“大损失者”:因为在七天之内就从本可证得的道果上退失了,所以有巨大的损失、退失,因此叫“大损失者”。投生在非时处:在这里,他连前来闻法的机会都没有;就算我去那里,到了之后,他也没有能听闻所说之法的耳根净色。这样就表明他成了大损失者。那么,难道世尊不能靠自己的佛陀威神力让他了知法吗?是的,不能。因为如果没有他人的音声,声闻弟子就不可能证悟法;否则,即使不具足其他条件,也应该能证悟法,但事实并非如此。正如所说:“比丘们,有两种缘能生起正见:他人的音声和内在的如理作意。”巴利
Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti bhagavatopi sabbaññutaññāṇaṃ uppajji. Bhagavā kira devatāya kathiteneva niṭṭhaṃ agantvā sayampi sabbaññutaññāṇena olokento ito sattamadivasamatthake kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane nibbattoti addasa. Taṃ sandhāyāha ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti. Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni parihāni assāti mahājāniyo. Akkhaṇe nibbattatthā idha dhammadesanaṭṭhānaṃ āgamanapādāpi natthi, athāhaṃ tattha gaccheyyaṃ, gantvā desiyamānaṃ dhammampissa sotuṃ sotapasādopi natthi, evaṃ mahājāniyo jātoti dasseti. Kiṃ pana bhagavatā taṃ attano buddhānubhāvena dhammaṃ ñāpetuṃ na sakkāti? Āma na sakkā, na hi paratoghosamantarena sāvakānaṃ dhammābhisamayo sambhavati, aññathā itarapaccayarahitassapi dhammābhisamayena bhavitabbaṃ, na ca taṃ atthi. Vuttañhetaṃ – ‘‘dveme, bhikkhave, paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya parato ca ghoso ajjhattañca yonisomanasikāro’’ti (a. ni. 2.127).
优陀迦是他的名字;因为他是罗摩的儿子,所以叫罗摩子。Abhidosakālakatoti 意思是半夜命终。所谓“世尊的智也生起了”,这里据说世尊也没有因为天神所说的话就下结论,而是以一切知智观察,见到“优陀迦·罗摩子昨天半夜命终,投生到非想非非想处”,因此这样说。其余部分和前面一样。巴利
Udakoti tassa nāmaṃ, rāmassa pana puttatāya rāmaputto. Abhidosakālakatoti aḍḍharatte kālakato. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti idhāpi kira bhagavā devatāya kathitavacanena sanniṭṭhānaṃ akatvā sabbaññutaññāṇena olokento ‘‘hiyyo aḍḍharatte kālaṃ katvā udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatane nibbatto’’ti addasa, tasmā evaṃ vuttaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.
“帮助很大”就是利益很多。所谓“他们以已投入精勤的心来侍奉”,意思是:为了精勤修行,他们以被派去服务的心态,住在住处,通过打扫精舍庭院、拿取衣钵并跟随在后、提供洗脸水和齿木等方式来侍奉。那么,这被称为五群比丘的到底是哪些人呢?就是那些——巴利
Bahūpakārāti bahuupakārā. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ vasanaṭṭhāne pariveṇasammajjanena pattacīvaraṃ gahetvā anubandhanena mukhodakadantakaṭṭhadānādinā ca upaṭṭhahiṃsu. Ke panete pañcavaggiyā nāma? Ye te –
罗摩、幢幡、勒迦那与曼帝;
憍陈如、婆阇、须耶摩和须达多;
那时,这八位婆罗门
具足六支,解说了真言。巴利
Rāmo dhajo lakkhaṇo cāpi mantī; Koṇḍañño ca bhojo suyāmo sudatto; Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā; Chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsūti. (ma. ni. aṭṭha. 1.284; jā. aṭṭha. 1.nidānakathā; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā);
菩萨出生的时候,有八位婆罗门,既是解梦的人,也是看相的人。其中三位做了两种解释:“具足这些相的人,如果在家,就会成为转轮王;如果出家,就会成佛。”五位婆罗门则做了确定的判断:“具足这些相的人不会留在家里,一定会成佛。”这三位是按真言的原话来解的。他们没法根据“看相的真言所说的吠陀语句,只有两种去向,没有别的”这个规定来下结论,所以就照着原话来说,并没有预期这位大士会成佛。而憍陈如等五位则已经确定“他一定会成佛”,所以超越了真言的原话。他们把自己得到的丰厚供养送给亲属,心里认定“这位大士不会留在家里,一定会成佛”,毫无疑惑,为了菩萨而出家修行;也有人说他们是那些婆罗门的儿子,但注释书里已经否定了这个说法。据说他们年纪很小的时候就通晓许多真言,所以婆罗门们把他们放在老师的位置上。他们想:“以后我们要是被妻儿缠住,就没办法出家了。”于是年纪轻轻就出了家,四处游历,住在舒适的地方。他们时不时会问:“朋友,大士出家了吗?”人们说:“你们到哪里能见到大士?他就像天神一样,在三座宫殿里,在种种歌舞中享受荣华。”他们听了之后,心想“大士的智慧还没成熟”,于是就安安静静地待着。巴利
Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapaṭiggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā. Tesu tayo dvedhā byākariṃsu ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasamāno rājā hohiti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti. Pañca brāhmaṇā ekaṃsabyākaraṇā ahesuṃ ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāre na tiṭṭhati, buddhova hotī’’ti. Tesu purimā tayo yathāmantapadaṃ gatā. Ete hi lakkhaṇamantasaṅkhātavedavacanānurūpaṃ paṭipannā dve gatiyo bhavanti anaññāti vuttaniyāmena nicchinituṃ asakkontā vuttameva paṭipajjiṃsu, na mahāpurisassa buddhabhāvappattiṃ paccāsīsiṃsu. Ime pana koṇḍaññādayo pañca ‘‘ekaṃsato buddho bhavissatī’’ti jātanicchayattā mantapadaṃ atikkantā. Te attanā laddhaṃ tuṭṭhidānaṃ ñātakānaṃ vissajjetvā ‘‘ayaṃ mahāpuriso agāre na ajjhāvasissati, ekantena buddho bhavissatī’’ti nibbematikā bodhisattaṃ uddissa samaṇapabbajjaṃ pabbajitā, tesaṃ puttātipi vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Ete kira daharakāleva bahū mante jāniṃsu, tasmā ne brāhmaṇā ācariyaṭṭhāne ṭhapayiṃsu. Te ‘‘pacchā amhehi puttadārajaṭaṃ chinditvā na sakkā bhavissati pabbajitu’’nti daharakāleyeva pabbajitvā ramaṇīyāni senāsanāni paribhuñjantā vicariṃsu. Kālena kālaṃ pana ‘‘kiṃ bho mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto’’ti pucchanti. Manussā ‘‘kuhiṃ tumhe mahāpurisaṃ passissatha, tīsu pāsādesu vividhanāṭakamajjhe devo viya sampattiṃ anubhotī’’ti vadanti. Te sutvā ‘‘na tāva mahāpurisassa ñāṇaṃ paripākaṃ gacchatī’’ti appossukkā vihariṃsuyeva.
为什么世尊在这里说“五群比丘对我帮助很大”呢?难道他只对有帮助的人说法,对没有帮助的人就不说法吗?不是不说法。他其实是出于熟悉亲近的关系,才先去看阿罗罗·迦罗摩和优陀迦·罗摩子。但在这个佛陀的教法领域里,除了阿若·憍陈如之外,没有别人能第一个证悟法。为什么呢?因为他具有那样的亲依止缘。据说过去在积福行善的时候,有兄弟两人,他们一起种庄稼。其中哥哥心想:“在一块田的庄稼里,我要做九次最上等的布施。”他在播种时布施了种子中最上等的;在结穗时和弟弟商量:“结穗的时候我要破开穗子来布施。”弟弟说:“你是想毁掉嫩庄稼啊。”哥哥知道弟弟不肯听从,就把田分开,从自己那份里破开穗子取出乳汁,配上酥油和糖蜜来布施;在嫩苗时,做成嫩苗来布施;在收割时布施收割中最上等的;在捆束时布施捆束中最上等的;把束按一个人能挑的量捆好后,在成捆时布施成捆中最上等的;在打谷场上堆放捆的那天,布施场上最上等的;在捣谷堆成谷堆那天,布施场上物品中最上等的;在谷仓里存放谷物的那天,布施谷仓中最上等的。就这样,在一块田的庄稼里做了九次最上等的布施。弟弟则是在从打谷场取出谷物、拿回家的那天才布施。他们两人当中,哥哥后来成为阿若·憍陈如长老,弟弟成为须跋陀游行者。正因为在一块田的庄稼里做了九次最上等布施,所以除了这位长老之外,没有别人能第一个证悟法。“因为做了九次最上等布施”这句话,是就他成为知旧者中第一的、与所发之愿相应的、在声闻波罗蜜圆满之际所生起的情况而说的。因为三位菩萨各自的波罗蜜达到顶点时所生起的善业或不善业,果报都极为重大;而如果不首先证悟法,又怎么能成就知旧者中第一的地位呢?至于“五群比丘对我帮助很大”这句话,仅仅是出于忆念恩德而说的。巴利
Kasmā panettha bhagavā ‘‘bahukārā kho me pañcavaggiyā’’ti āha. Kiṃ upakārakānaṃyeva esa dhammaṃ deseti, anupakārakānaṃ na desetīti? No na deseti. Paricayavasena hesa āḷārañceva kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ olokesi. Etasmiṃ pana buddhakkhette ṭhapetvā aññāsikoṇḍaññaṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. Kasmā? Tathāvidhaupanissayattā. Pubbe kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ. Te ca ekato sassaṃ akaṃsu. Tattha jeṭṭhassa ‘‘ekasmiṃ sasse nava vāre aggasassadānaṃ mayā dātabba’’nti ahosi. So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ mantesi ‘‘gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmī’’ti. Kaniṭṭho ‘‘taruṇasassaṃ nāsetukāmosī’’ti āha. Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappiphāṇitena yojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsi , lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, veṇiyo purisabhāravasena bandhitvā kalāpakaraṇe kalāpaggaṃ, khale kalāpānaṃ ṭhapanadivase khalaggaṃ, madditvā vīhīnaṃ rāsikaraṇadivase khalabhaṇḍaggaṃ, koṭṭhāgāre dhaññassa pakkhipanadivase koṭṭhagganti evaṃ ekasmiṃ sasse nava vāre aggadānaṃ adāsi. Kaniṭṭho pana khalato dhaññaṃ uddharitvā gahaṇadivase adāsi. Tesu jeṭṭho aññāsikoṇḍaññatthero jāto, kaniṭṭho subhaddaparibbājako. Iti ekasmiṃ sasse navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā ṭhapetvā theraṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. ‘‘Navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā’’ti idañca tassa rattaññūnaṃ aggabhāvatthāya katābhinīhārānurūpaṃ pavattitasāvakapāramiyā ciṇṇante pavattitattā vuttaṃ. Tiṇṇampi hi bodhisattānaṃ taṃtaṃpāramiyā sikhāppattakāle pavattitaṃ puññaṃ apuññaṃ vā garutaravipākameva hoti, dhammassa ca sabbapaṭhamaṃ sacchikiriyāya vinā kathaṃ rattaññūnaṃ aggabhāvasiddhīti? ‘‘Bahukārā kho me pañcavaggiyā’’ti idaṃ pana upakārānussaraṇamattakeneva vuttaṃ.
在仙人堕处鹿野苑:据说,在佛陀还没出世的时候,那个地方有独觉佛在香山以灭尽定度过七天,从灭尽定出来以后,嚼了龙蔓齿木,在阿耨达池洗了脸,拿起衣钵,从空中飞来降落在这里。他们在这里披上袈裟,进城乞食,吃完饭要离开的时候,也是从那里腾空而去。就这样,仙人们在这里降落、腾空,所以那个地方就得名“仙人堕处”;又因为那里是为了让鹿群无所畏惧而施设的,所以叫“鹿野苑”。因此说“在仙人堕处鹿野苑”。其他佛陀初次去说法时,是从空中飞去,就在那里降落;但我们的世尊观察到优波迦邪命外道的亲依止缘,知道:“优波迦正走在这条路上,他见到我、跟我交谈之后就会离开,后来心生厌离,回来证得阿拉汉果。”于是世尊步行走了十八由旬的路。所以说“向波罗奈方向游行而去”。巴利
Isipatane migadāyeti tasmiṃ kira padese anuppanne buddhe paccekasambuddhā gandhamādanapabbate sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya ākāsena āgantvā nipatanti. Tattha cīvaraṃ pārupitvā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakiccā gamanakālepi tatoyeva uppatitvā gacchanti. Iti isayo ettha nipatanti uppatanti cāti taṃ ṭhānaṃ ‘‘isipatana’’nti saṅkhaṃ gataṃ, migānaṃ pana abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘isipatane migadāye’’ti. Aññe buddhā paṭhamaṃ dhammadesanatthāya gacchantā ākāsena gantvā tattheva otaranti, amhākaṃ pana bhagavā upakassa ājīvakassa upanissayaṃ disvā ‘‘upako imaṃ addhānaṃ paṭipanno, so maṃ disvā sallapitvā gamissati, atha puna nibbinno āgamma arahattaṃ sacchikarissatī’’ti ñatvā aṭṭhārasayojanaṃ maggaṃ padasāva agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘yena bārāṇasī, tena cārikaṃ pakkāmī’’ti.
11 从伽耶到菩提道场之间,也就是伽耶和菩提道场中间相隔三伽浮的地方。从菩提道场到伽耶是三伽浮,到波罗奈是十八由旬。优波迦在菩提道场和伽耶之间见到了世尊。因为与“antarā”这个词搭配,所以用了业格。在这类场合,文法家们只用一个“antarā”,例如“antarā gāmañca nadiñca yāti”;但它必须与第二个词也相连。一旦不相连,就构不成业格,而会落入属格——因为“antarā”一旦构成搭配,所要求的正是业格。而此处,正是把两者连接之后才这样说的。“addhānamagga”即被称为“addhāna”的道路,意思是长途。在“addhānagamana”的分析中,从“addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabbaṃ”等语来看,半由旬也是“addhānamagga”。从菩提道场到伽耶是三伽浮。“vippasannāni”即非常清净。“indriyāni”即以意为第六的诸根。“parisuddho”即无过失。“pariyodāto”是它的同义词。因为完全无杂染,这才被称为“pariyodāto”,并非因为白色。正是看到这种清净,才了知诸根的清净;据说那位邪命外道具有把握方法之智。巴利
11.Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti gayāya ca bodhissa ca vivare tigāvutantare ṭhāne. Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni, bārāṇasī aṭṭhārasa yojanāni. Upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarā-saddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanassa pasaṅge antarā-saddayogena upayogavacanassa icchitattā. Idha pana yojetvā eva vutto. Addhānamagganti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, dīghamagganti attho. Addhānagamanasamayassa vibhaṅge ‘‘addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) addhayojanampi addhānamaggo hoti. Bodhimaṇḍato pana gayā tigāvutaṃ. Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Parisuddhoti niddoso. Pariyodātoti tasseva vevacanaṃ. Nirupakkilesatāyeva hi esa ‘‘pariyodāto’’ti vutto, na setabhāvena. Etassa pariyodātataṃ disvāva indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi, nayaggāhīpaññā kiresā tassa ājīvakassa.
征服了一切:他征服了一切三界之法而安住。了知了一切:他了知、遍知了一切四界之法,因为一切所知障都已断除。于一切法无染着:对于一切三界之法,他不被贪染、瞋害、愚痴等烦恼垢秽所染。舍离了一切:他舍离了一切三界之法而安住。即使是本不该舍的善法和无记法,由于与之相应的烦恼已断除,也就成了已舍,所以说为已舍。于渴爱灭尽得解脱:他在渴爱灭尽的涅槃中,以涅槃为所缘而解脱。自证知:他自己了知了一切四界之法。还能指认谁:还能指认其他什么人作“这是我师”呢?巴利
Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sabbavidūti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ sabbaso ñeyyāvaraṇassa pahīnattā. Sabbesu dhammesu anūpalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu rajjanadussanamuyhanādinā kilesalepena alitto. Sabbañjahoti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito. Appahātabbampi hi kusalābyākataṃ tappaṭibaddhakilesappahānena pahīnattā na hotīti jahitameva hoti. Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇakaraṇavasena vimutto. Sayaṃ abhiññāyāti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.
在出世间法上,我没有老师,所以说“我没有老师”。虽然对于世间法,世间导师也有某种程度的证得,但不存在那样[高深]的证得是由他人教导而来的;而在出世间法上,他连一点点别人的教导都没有。没有能和我相比的人,就是说,没有一个人在戒等功德上能和我相提并论。正自觉者,是说通过因和理,自己觉悟了四谛。清凉,是说通过熄灭一切烦恼之火而变得清凉,也就是因为烦恼本身已经止息,所以是寂灭。巴利
Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi. Kiñcāpi hi lokiyadhammānampi yādiso lokanāthassa adhigamo, na tādiso adhigamo parūpadeso atthi, lokuttaradhamme panassa lesopi natthi. Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ sīlādīhi guṇehi paṭinidhibhūto puggalo nāma natthi. Sammāsambuddhoti hetunā nayena cattāri saccāni sayaṃ buddho . Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto, kilesānaṃ yeva nibbutattā nibbuto.
卡西那城,就是卡西国里的城市。“我将击打”,意思是“我要敲响”。“不死鼓”,是说为了让应当受教化的人证得不死,世尊先作宣告等,然后说法,这说法就被称为“不死鼓”;意思是,为了获得法轮,我要敲响那面不死之鼓而前去。巴利
Kāsinaṃpuranti kāsiraṭṭhe nagaraṃ. Āhañchanti āhanissāmi. Amatadundubhinti veneyyānaṃ amatādhigamāya ugghosanādiṃ katvā satthu dhammadesanā ‘‘amatadundubhī’’ti vuttā, dhammacakkapaṭilābhāya taṃ amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmīti vuttaṃ hoti.
你堪当成为无边胜者。意思是:你也有资格成为无边胜者。具足无尽智慧、已战胜烦恼的人,就是无边胜者。贤友,也可以成为这样的人。意思是:对于如此殊胜的色身之宝,应当以这样的智慧来成就。这正是他出家的因缘。他确实已经积累了资粮。因此,世尊为了与他相会,亲自踏上了那条路。他出发了:他前往名为弯颈的地区。巴利
Arahasi anantajinoti anantajinopi bhavituṃ yuttoti attho. Anantañāṇo jitakilesoti anantajino. Hupeyyapāvusoti āvuso evampi nāma bhaveyya, evaṃvidhe nāma rūparatane īdisena ñāṇena bhavitabbanti adhippāyo. Ayañhissa pabbajjāya paccayo jāto. Katādhikāro hesa. Tathā hi bhagavā tena samāgamanatthaṃ padasāva taṃ maggaṃ paṭipajji. Pakkāmīti vaṅkahārajanapadaṃ nāma agamāsi.
在那里,他靠着一个猎人小村住下来,一个年长的猎人照料他。那个地方有很多凶猛的苍蝇,于是大家就让他住进一口大缸里。猎人要去远处打猎,临走前吩咐女儿恰巴说:“别怠慢了我们这位阿拉汉。”然后就带着儿子和兄弟们走了。他的女儿长得漂亮,身材匀称。第二天,优波迦回到家里,看见那个少女做好一切侍奉,准备上前来,心里被贪欲压倒,连饭都吃不下,便用容器装了饭,带回住处,把饭放在一边,心想:“我要是能得到恰巴,就能活下去;要是得不到,还不如死了。”于是不吃不喝地躺着。到了第七天,猎人打猎回来,问女儿优波迦的情况。她说:“他只来过那一天,后来就再也没来过了。”巴利
Tatthekaṃ migaluddakagāmakaṃ nissāya vāsaṃ kappesi, jeṭṭhakaluddako taṃ upaṭṭhāsi. Tasmiñca janapade caṇḍā makkhikā honti. Atha naṃ ekāya cāṭiyā vasāpesuṃ. Migaluddako dūraṃ migavaṃ gacchanto ‘‘amhākaṃ arahante mā pamajjī’’ti cāpaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā. Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā parivisituṃ upagataṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamantaṃ nikkhipitvā ‘‘sace cāpaṃ labhāmi, jīvāmi. No ce, marāmī’’ti nirāhāro sayi. Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi. Sā ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha.
猎人心里想:“我一回来就直接去找他,问个清楚。”于是他立刻赶过去,一边摸着他的脚一边问:“尊者,您哪里不舒服吗?”优波迦只是呻吟着,翻来覆去。猎人说:“尊者,您说吧,只要我能做到的,我一定全都去做。”优波迦说:“如果我能得到遮波,我就能活下去;要是得不到,我还不如死了好。”猎人问:“尊者,您会什么手艺吗?”优波迦说:“不会。”猎人说:“尊者,一个人什么手艺都不会,是没办法成家过日子的。”优波迦说:“我什么手艺都不会,不过我可以给你们当搬肉的人,帮你们卖肉。”猎人说:“这也正合我们的心意。”于是给了他一件上衣,把他带回家,把女儿嫁给了他。两人一起生活后,生了一个儿子,给他取名叫“善贤”。遮波在孩子哭的时候,唱着哄孩子的歌来嘲笑优波迦:“搬肉人的儿子,猎人的儿子,别哭,别哭……”优波迦说:“贤女,你以为我没有依靠吗?我有一位叫‘无量胜者’的朋友,我要去投奔他。”遮波明白“他是觉得丢脸了”,于是一次又一次地说这些话来嘲弄他。终于有一天,优波迦没有告诉任何人,就朝着中部地区出发了。巴利
Māgaviko āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmīti taṅkhaṇaṃyeva gantvā ‘‘kiṃ, bhante, aphāsuka’’nti pāde parāmasanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vada bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, sabbaṃ karissāmī’’ti āha. Upako ‘‘sace cāpaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, mayhameva maraṇaṃ seyyo’’ti āha. Jānāsi kira, bhante, kiñci sippanti? Na jānāmīti. Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātunti. So āha ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkiṇissāmī’’ti. Māgaviko ‘‘amhākampi etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi. Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto vijāyi, ‘‘subhaddo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Cāpā tassa rodanakāle ‘‘maṃsahārakassa putta migaluddakassa putta mā rodi mā rodī’’tiādīni vadamānā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. ‘‘Bhadde tvaṃ maṃ anāthoti maññasi, atthi me anantajino nāma sahāyo, tassāhaṃ santikaṃ gamissāmī’’ti āha. Cāpā ‘‘evamayaṃ aṭṭīyatī’’ti ñatvā punappunaṃ kathesi. So ekadivasaṃ anārocetvāva majjhimadesābhimukho pakkāmi.
那时,世尊正住在舍卫城的祇园精舍。当时,世尊事先就吩咐比丘们:“比丘们,如果有人来问‘无边胜者’在哪里,你们就带他来见我。”优波迦也一路打听“无边胜者住在哪里”,逐渐来到舍卫城,站在寺院中央问道:“无边胜者在哪里?”比丘们就把他带到世尊面前。他见到世尊后说:“世尊,您认得我吗?”世尊说:“是的,优波迦,我认得你。不过,你之前住在哪里?”优波迦答:“世尊,我住在弯颈地区。”世尊说:“优波迦,你已经老了,还能出家吗?”优波迦说:“世尊,我能出家。”世尊就让他出家,并给了他修行的方法。他依照方法精勤修行,证得不来果,命终之后投生到无烦天,在投生的那一刹那就证得了阿拉汉果。因为在无烦天投生的众生中,有七个人刚一投生就证得阿拉汉果,他就是其中之一。正如所说的那样——巴利
Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavane, atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi ‘‘yo, bhikkhave, anantajinoti pucchamāno āgacchati, tassa maṃ dasseyyāthā’’ti. Upakopi kho ‘‘kuhiṃ anantajino vasatī’’ti pucchanto anupubbena sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘kuhiṃ anantajino’’ti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. So ca bhagavantaṃ disvā ‘‘sañjānātha maṃ bhagavā’’ti āha. Āma upaka sañjānāmi, kuhiṃ pana tvaṃ vasitthāti. Vaṅkahārajanapade, bhanteti. Upaka mahallakosi jāto, pabbajituṃ sakkhissasīti. Pabbajissāmi, bhanteti. Bhagavā pabbājetvā tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. So kammaṭṭhāne kammaṃ karonto anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu nibbatto, nibbattikkhaṇeyeva ca arahattaṃ pāpuṇi. Avihe nibbattamattā hi satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tesaṃ so aññataro. Vuttañhetaṃ –
投生到无烦天的七位比丘,已经解脱了;
贪与嗔已经彻底断尽,他们已越过世间的执著。
“ 优波迦、帕罗犍陀和弗迦娑提,这三位;
跋提、康陀提婆、巴胡拉吉和僧祇耶;
他们舍弃了人身,超越了天界的相应。”巴利
‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ. ‘‘Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo; Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca saṅgiyo; Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.50, 105);
12 他们定下约定说“不应礼敬”等等,就这样达成了协议。多事者,是指为了袈裟等众多资具而行事的人。从精进中退堕者,是指从精进、从先前未曾修过的难行中退失、堕落、退减的人。转向多事,是指为了袈裟等众多资具而转向。再者,他们说“然而座位应当设置”,意思是说,对于投生在高贵家族的他,至少应当设一个座位。不能确立,是指被佛陀的威神力、佛陀的威力所制伏,无法坚持自己定下的约定。以名字和朋友之语相称,是指他们称他“乔达摩”,称他“贤友”,并且说:“贤友乔达摩,从前我们在优楼频螺精进修习时,曾为你拿衣钵、给你漱口水、给你齿木、打扫你住过的精舍。后来是谁照顾你的起居?我们离开后,你可曾想念我们?”他们说了这样的话,这就是其含义。巴利
12.Saṇṭhapesunti ‘‘neva abhivādetabbo’’tiādinā katikaṃ akaṃsu. Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno. Padhānavibbhantoti padhānato pubbe anuṭṭhitadukkaracaraṇato vibbhanto bhaṭṭho parihīno. Āvatto bāhullāyāti cīvarādibahubhāvatthāya āvatto. Apica kho āsanaṃ ṭhapetabbanti apica kho panassa uccakule nibbattassa āsanamattaṃ ṭhapetabbanti vadiṃsu. Asaṇṭhahantāti buddhānubhāvena buddhatejena abhibhūtā attano katikāya ṭhātuṃ asakkontā. Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti ‘‘gotamā’’ti ca ‘‘āvuso’’ti ca vadanti, ‘‘āvuso gotama, mayaṃ uruvelāyaṃ padhānakāle tuyhaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vicarimha, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ adamha, vutthapariveṇaṃ sammajjimha, pacchā te ko vattapaṭipattiṃ akāsi, kacci amhesu pakkantesu na cintayitthā’’ti evarūpaṃ kathaṃ kathentīti attho.
“不久”就是没过多久。“善男子”有两种:出身好的善男子和品行好的善男子,而这两种人都算善男子。“从家”就是从居家生活出来。“在家”是指对家有益的事,说的是种田、养牛这类养家糊口的事。这里没有在家的事,所以叫“无家”,这是出家的别名。“出家”就是趣向、靠近。“那无上的”就是那无与伦比的。“梵行圆满”是指修行梵行的终点,也就是阿拉汉果。善男子正是为了这个才出家的。“就在现世”就是指在现在这个生命里。“自己以证智作证后”就是自己以智慧亲证之后,成为不依他人者。“具足而住”就是证得、成就之后而住。巴利
Na cirassevāti acireneva. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca, ete pana ubhayathāpi kulaputtāyeva. Agārasmāti gharā. Agārāya hitaṃ agāriyaṃ, kasigorakkhādi kuṭumbaposanakammaṃ vuccati. Natthi ettha agāriyanti anagāriyaṃ. Pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti vuttaṃ hoti. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanoyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja viharissathāti pāpuṇitvā sampādetvā viharissatha.
“以威仪”是指以难行的威仪。“以行道”是指以难行的行道。“以难行作”是指通过食用少量豆羹等食物来行难行。“上人法”是指超越常人之法。“足以成为圣”是指堪为圣者,意思是说有能力成就圣位。智见本身就是智见的殊胜,而堪为圣者又具有这种智见殊胜,所以称为“堪为圣的智见殊胜”。所谓“智见”,可以指天眼通、观智、道、果、省察智,也可以指一切知智。比如“不放逸者成就智见”这句里,天眼通称为智见;“引导心、令心倾向智见”这句里,指的是观智;“他们不可能为智见、为无上正觉”这句里,指的是道;“我证得这另一种上人法、堪为圣的智见殊胜、安乐住”这句里,指的是果;“我心中生起智与见:我的解脱不动摇,这是最后一生,从此不再有后有”这句里,指的是省察智;“我心中生起智与见:阿罗罗·迦罗摩在七天后命终”这句里,指的是一切知智。而在这里,指的是以一切知智为近因的圣道,或者就是指一切知智本身。巴利
Iriyāyāti dukkarairiyāya. Paṭipadāyāti dukkarapaṭipattiyā. Dukkarakārikāyāti pasatapasatamuggayūsādiāharaṇādinā dukkarakaraṇena. Uttari manussadhammāti manussadhammato upari. Alaṃ ariyaṃ kātunti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti, ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. Ñāṇadassananti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.235) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340; mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhāno ariyamaggo sabbaññutaññāṇameva vā adhippetaṃ.
“你们是否忆念我”就是问“你们是否认得我”。“我曾说过这样那样的话”在这里的意思是:有没有说过这类不同的话。也就是说,我在优楼频螺修苦行时,为了摄受你们、为了让你们不厌倦,夜里或白天来到你们那里,有没有说过这样的话:“贤友们,你们不要想着‘我们要去哪里’,我的光明或业处之相显现了。”他们只听这一句就获得了正念,生起恭敬,确信“这个人一定已经成佛了”,于是说“没有,尊者,没有这回事”。世尊未能使五比丘信服,就是世尊未能使五比丘知道“我是佛”。他们令心倾向于正智,就是他们为了证得正智、达到阿拉汉果,而令心倾向于、导向正智。巴利
Abhijānātha me noti abhijānātha nu me. Evarūpaṃ pabhāvitametanti ettha evarūpaṃ vākyabhedanti attho, api nu ahaṃ uruvelāyaṃ padhāne tumhākaṃ saṅgaṇhanatthaṃ anukkaṇṭhanatthaṃ rattiṃ vā divā vā āgantvā ‘‘āvuso, mayaṃ yattha katthaci gamissāmāti mā vitakkayittha, mayhaṃ obhāso vā kammaṭṭhānanimittaṃ vā paññāyatī’’ti evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsinti adhippāyo. Te ekapadeneva satiṃ labhitvā uppannagāravā ‘‘addhā esa buddho jāto’’ti saddahitvā ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āhaṃsu. Asakkhi kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti bhagavā pañcavaggiye bhikkhū ‘‘buddho aha’’nti jānāpetuṃ asakkhi. Aññā cittaṃ upaṭṭhāpesunti aññāya arahattappattiyā cittaṃ upaṭṭhapesuṃ abhinīhariṃsu.
1 2 3 4 5 6