十三集·9. 金色鹿王本生注释
13. 十三集义注 · 179 段
9. 金色鹿王本生注释巴利
[482] 9. Rurumigarājajātakavaṇṇanā
“我要把最好的村庄赐给他”——这是导师住在竹林精舍时,围绕提婆达多讲的一段话。据说,比丘们对提婆达多说:“贤友,导师对你帮助很大啊。你是依靠如来才得以出家,学了三藏,得到了利养和恭敬。”提婆达多听了却说:“贤友,导师对我连一根草尖那么大的帮助都没有。我是自己出家的,自己学了三藏,自己得到利养和恭敬。”比丘们在法堂里议论起来:“贤友,提婆达多是个不知感恩的人,不记得别人给他的恩惠。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”他们回答:“就是谈这件事。”导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才不知感恩,过去世他也一样不知感恩。过去我救过他的命,他对我哪怕一丁点恩德也认不得。”于是讲了过去世的事。巴利
Tassagāmavaraṃ dammīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. So kira bhikkhūhi ‘‘bahūpakāro te āvuso, devadattasatthā, tvaṃ tathāgataṃ nissāya pabbajjaṃ labhi, tīṇi piṭakāni uggaṇhi, lābhasakkāraṃ pāpuṇī’’ti vutto ‘‘āvuso, satthārā mama tiṇaggamattopi upakāro na kato, ahaṃ sayameva pabbajiṃ, sayaṃ tīṇi piṭakāni uggaṇhiṃ, sayaṃ lābhasakkāraṃ pāpuṇi’’nti kathesi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘akataññū āvuso, devadatto akatavedī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva akataññū, pubbepi akataññūyeva, pubbepesa mayā jīvite dinnepi mama guṇamattaṃ na jānātī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈统治的时候,有一位拥有八亿财产的长者,得了儿子后给他取名叫“大财”。他想:“我儿子学手艺会很辛苦。”所以什么手艺都没让他学。他除了唱歌跳舞、演奏音乐、吃吃喝喝之外,别的什么都不懂。等他到了该成家的年纪,父母给他娶了合适的妻子,后来父母就去世了。父母去世后,他被妓女、酒鬼之类的人包围,在各种败家的门道里借了债,却还不起。债主们来催逼他时,他想:“我活着还有什么意思?就我这一条命,活得跟另一个人似的,还不如死了好。”于是他对债主们说:“你们拿着借据来,恒河岸边埋着我家祖传的财产,我指给你们看。”他们就和他一起去了。他装作要指出藏宝的地方,说“财宝在这里”,心里却想着“我要跳进恒河死掉”,于是拔腿就跑,跳进了恒河。他被汹涌的水流冲走,发出凄惨的哭喊声。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko asītikoṭivibhavo seṭṭhi puttaṃ labhitvā ‘‘mahādhanako’’tissa, nāmaṃ katvā ‘‘sippaṃ uggaṇhanto mama putto kilamissatī’’ti na kiñci sippaṃ uggaṇhāpesi. So gītanaccavāditakhādanabhojanato uddhaṃ na kiñci aññāsi. Taṃ vayappattaṃ patirūpena dārena saṃyojetvā mātāpitaro kālamakaṃsu. So tesaṃ accayena itthidhuttasurādhuttādīhi parivuto nānābyasanamukhehi iṇaṃ ādāya taṃ dātuṃ asakkonto iṇāyikehi codiyamāno cintesi ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, ekenamhi attabhāvena añño viya jāto, mataṃ me seyyo’’ti. So iṇāyike āha – ‘‘tumhākaṃ iṇapaṇṇāni gahetvā āgacchatha, gaṅgātīre me nidahitaṃ kulasantakaṃ dhanaṃ atthi, taṃ vo dassāmī’’ti. Te tena saddhiṃ agamaṃsu. So ‘‘idha dhana’’nti nidhiṭṭhānaṃ ācikkhanto viya ‘‘gaṅgāyaṃ patitvā marissāmī’’ti palāyitvā gaṅgāyaṃ pati. So caṇḍasotena vuyhanto kāruññaravaṃ viravi.
那时,大士投生为鲁鲁鹿,离开鹿群,独自住在恒河转弯处一片宜人的芒果园里,林中夹杂着娑罗树,芒果花开得正盛,他就在那里持守布萨戒。他的身皮像打磨过的金箔,手脚像涂了虫胶一样光润,尾巴像拂尘的尾毛,鹿角像银链,眼睛像擦亮的宝珠,嘴脸像放好的红色毛球。他的相貌就是这样。半夜时分,他听到那人的哀叫声,心想:“这是人的声音。只要我还活着,就不能让他死,我要救他的命。”于是从睡觉的草丛中起身,走到河边,安慰他说:“喂,男子,别怕,我要救你的命。”说完便劈开水流游过去,把他驮在背上,送到岸边,带回自己住的地方,给他各种果实吃。过了两三天,他说:“喂,男子,我把你从这里带出森林,送到通往波罗奈的路上,你就能平安回去了。不过,你千万不要为了钱财,向国王或大臣报告说‘某某地方住着一只金鹿’。”那人答应道:“好的,主人。”巴利
Tadā mahāsatto rurumigayoniyaṃ nibbattitvā parivāraṃ chaḍḍetvā ekakova gaṅgānivattane ramaṇīye sālamissake supupphitaambavane vasati uposathaṃ upavutthāya. Tassa sarīracchavi sumajjitakañcanapaṭṭavaṇṇā ahosi, hatthapādā lākhārasaparikammakatā viya, naṅguṭṭhaṃ cāmarīnaṅguṭṭhaṃ viya, siṅgāni rajatadāmasadisāni, akkhīni sumajjitamaṇiguḷikā viya, mukhaṃ odahitvā ṭhapitarattakambalageṇḍukaṃ viya. Evarūpaṃ tassa rūpaṃ ahosi. So aḍḍharattasamaye tassa kāruññasaddaṃ sutvā ‘‘manussasaddo sūyati, mā mayi dharante maratu, jīvitamassa dassāmī’’ti cintetvā sayanagumbā uṭṭhāya nadītīraṃ gantvā ‘‘ambho purisa, mā bhāyi, jīvitaṃ te dassāmī’’ti assāsetvā sotaṃ chindanto gantvā taṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā tīraṃ pāpetvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā phalāphalāni datvā dvīhatīhaccayena ‘‘bho purisa, ahaṃ taṃ ito araññato nīharitvā bārāṇasimagge ṭhapessāmi, tvaṃ sotthinā gamissasi, apica kho pana tvaṃ ‘asukaṭṭhāne nāma kañcanamigo vasatī’ti dhanakāraṇā maṃ rañño ceva rājamahāmattassa ca mā ācikkhāhī’’ti āha. So ‘‘sādhu sāmī’’ti sampaṭicchi.
大士得到他的承诺后,把他驮到自己背上,送到通往波罗奈的路上,然后转身返回。就在他进入波罗奈那天,国王的正妃差摩在清晨时分梦见一只金色的鹿在对自己说法。她心想:“如果世上没有这样的鹿,我不可能在梦里见到它。它一定存在,我要禀告国王。”她来到国王面前,说:“大王,我想见到金色的鹿,想听金色的鹿说法。如果能得到,我就能活下去;如果得不到,我就活不成了。”国王安慰她说:“如果人间真有,你一定能得到。”说完召来婆罗门,问他们:“真有金色的鹿吗?”听到“陛下,确实有”之后,国王让人把装有千金的金盒放在装饰好的象背上,心想:谁能指出金色的鹿,我就把这头象连同装有千金的金盒一起赏给他,此外还要给更多奖赏。他又让人把偈颂刻在金板上,召来一位大臣,说:“来,爱卿,以我的名义,把这首偈颂念给城里的居民听。”这就是本生故事中的第一首偈颂——巴利
Mahāsatto tassa paṭiññaṃ gahetvā taṃ attano piṭṭhiyaṃ āropetvā bārāṇasimagge otāretvā nivatti. Tassa bārāṇasipavisanadivaseyeva khemā nāma rañño aggamahesī paccūsakāle supinante suvaṇṇavaṇṇaṃ migaṃ attano dhammaṃ desentaṃ disvā cintesi ‘‘sace evarūpo migo na bhaveyya, nāhaṃ supine passeyyaṃ, addhā bhavissati, rañño ārocessāmī’’ti. Sā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, ahaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ migaṃ passituṃ icchāmi, suvaṇṇavaṇṇamigassa dhammaṃ sotukāmāmhi, labhissāmi ce, jīveyyaṃ, no ce, natthi me jīvita’’nti āha. Rājā taṃ assāsetvā ‘‘sace manussaloke atthi, labhissasī’’ti vatvā brāhmaṇe pakkosāpetvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇā migā nāma hontī’’ti pucchitvā ‘‘āma, deva, hontī’’ti sutvā alaṅkatahatthikkhandhe suvaṇṇacaṅkoṭake sahassathavikaṃ ṭhapetvā yo suvaṇṇavaṇṇaṃ migaṃ ācikkhissati, tassa saddhiṃ sahassathavikasuvaṇṇacaṅkoṭakena tañca hatthiṃ tato ca uttari dātukāmo hutvā suvaṇṇapaṭṭe gāthaṃ likhāpetvā ekaṃ amaccaṃ pakkosāpetvā ‘‘ehi tāta, mama vacanena imaṃ gāthaṃ nagaravāsīnaṃ kathehī’’ti imasmiṃ jātake paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 我要赐给他一个最好的村庄,还有打扮得漂漂亮亮的女子;
谁告诉我那只鹿,鹿中最尊贵的鹿。”巴利
‘‘Tassa gāmavaraṃ dammi, nāriyo ca alaṅkatā; Yo me taṃ migamakkhāti, migānaṃ migamuttama’’nti.
大臣拿着金片,让人在全城到处宣告。这时,那位富家子弟正走进波罗奈,听到这个消息后,就来到大臣跟前,说:“我能替国王指出那样的鹿,请带我去见国王。”大臣从象背上下来,把他带到国王面前,禀报说:“陛下,据说这个人能指出那只鹿。”国王问:“朋友,这是真的吗?”他回答说:“是真的,大王,请把那份赏赐给我吧。”他一边这样说,一边说出第二首偈颂——巴利
Amacco suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā sakalanagare vācāpesi. Atha so seṭṭhiputto bārāṇasiṃ pavisantova taṃ kathaṃ sutvā amaccassa santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ rañño evarūpaṃ migaṃ ācikkhissāmi, maṃ rañño dassehī’’ti āha. Amacco hatthikkhandhato otaritvā taṃ rañño santikaṃ netvā ‘‘ayaṃ kira, deva, taṃ migaṃ ācikkhissatī’’ti dassesi. Rājā ‘‘saccaṃ ambho purisā’’ti pucchi. So ‘‘saccaṃ mahārāja, tvaṃ etaṃ yasaṃ mayhaṃ dehī’’ti vadanto dutiyaṃ gāthamāha –
“ 请把最好的村庄给我,还有打扮得漂漂亮亮的女人;
我会为你指出那只鹿,那只鹿群中最殊胜的鹿。”巴利
‘‘Mayhaṃ gāmavaraṃ dehi, nāriyo ca alaṅkatā; Ahaṃ te migamakkhissaṃ, migānaṃ migamuttama’’nti.
国王听了这话,对那个背叛朋友的人很满意,问道:“那只鹿住在哪里?”那人回答:“在某处,大王。”国王就让他带路,带着大批随从去了那个地方。然后那个背叛朋友的人说:“大王,请让军队停下来休息。”军队安顿好后,他伸手指着说:“大王,那只金鹿就住在这片林子里。”接着说出第三首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā tassa mittadubbhissa tussitvā ‘‘abbho kuhiṃ so migo vasatī’’ti pucchitvā ‘‘asukaṭṭhāne nāma devā’’ti vutte tameva maggadesakaṃ katvā mahantena parivārena taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Atha naṃ so mittadubbhī ‘‘senaṃ, deva, sannisīdāpehī’’ti vatvā sannisinnāya senāya eso, deva, suvaṇṇamigo etasmiṃ vane vasatī’’ti hatthaṃ pasāretvā ācikkhanto tatiyaṃ gāthamāha –
“ 在这片树林里,芒果树和娑罗树都开满了花;
遍地是红娘虫,那头鹿就站在这儿。”巴利
‘‘Etasmiṃ vanasaṇḍasmiṃ, ambā sālā ca pupphitā; Indagopakasañchannā, ettheso tiṭṭhate migo’’ti.
这里,“被赤虫草覆盖”是说:这片丛林的地面被各种草覆盖着,那草颜色像赤虫,红红的,碰上去很舒服,柔软得像兔子的肚子。他这是在说明:在这片宜人的丛林里,那只鹿就待在这里。巴利
Tattha indagopakasañchannāti etassa vanasaṇḍassa bhūmi indagopakavaṇṇāya rattāya sukhasamphassāya tiṇajātiyā sañchannā, sasakucchi viya mudukā, ettha etasmiṃ ramaṇīye vanasaṇḍe eso tiṭṭhatīti dasseti.
国王听了那人的话,就命令大臣们:“别让那头鹿有机会逃跑,赶快让手持武器的人一起去包围那片丛林。”他们照办之后,齐声呐喊起来。国王带着几个人站在一边,那个背叛者就站在离他不远的地方。大士听到那声音,心里想:“这是大队人马发出的喧闹声,必定是那个男人给我招来了危险。”他站起来,环视整个随行队伍,看见国王站的地方,就想:“国王站的地方对我来说才安全,我应该往那里去。”于是他就朝国王的方向奔去。国王见他跑过来,心里盘算:“这头鹿力气大得像象一样,简直像是要踏平一切地冲过来。我先把箭搭上,吓唬吓唬它;要是它逃跑,我就射伤它,等它虚弱了再抓住它。”于是国王拉开弓,对准了菩萨。导师为了说明这件事,说了下面这两首偈颂——巴利
Rājā tassa vacanaṃ sutvā amacce āṇāpesi ‘‘tassa migassa palāyituṃ adatvā khippaṃ āvudhahatthehi purisehi saddhiṃ vanasaṇḍaṃ parivārethā’’ti. Te tathā katvā unnadiṃsu. Rājā katipayehi janehi saddhiṃ ekamantaṃ aṭṭhāsi, sopissa avidūre aṭṭhāsi. Mahāsatto taṃ saddaṃ sutvā cintesi ‘‘mahanto balakāyasaddo, tamhā me purisā bhayena uppannena bhavitabba’’nti . So uṭṭhāya sakalaparisaṃ oloketvā rañño ṭhitaṭṭhānaṃ disvā ‘‘rañño ṭhitaṭṭhāneyeva me sotthi bhavissati, ettheva mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā rājābhimukho pāyāsi. Rājā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘nāgabalo migo avattharanto viya āgaccheyya, saraṃ sannayhitvā imaṃ migaṃ santāsetvā sace palāyati, vijjhitvā dubbalaṃ katvā gaṇhissāmī’’ti dhanuṃ āropetvā bodhisattābhimukho ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā imaṃ gāthādvayamāha –
把弓拉直,准备好箭,他走上前去。
鹿看见国王后,从远处对他说话。巴利
‘‘Dhanuṃ advejjhaṃ katvāna, usuṃ sannayhupāgami; Migo ca disvā rājānaṃ, dūrato ajjhabhāsatha.
“ 大王,请等一下,别射我,车中之王!
到底是谁告诉你的,这里站着一只鹿?”巴利
‘‘Āgamehi mahārāja, mā maṃ vijjhi rathesabha; Ko nu te idamakkhāsi, ettheso tiṭṭhate migo’’ti.
在这里,把两者合而为一,意思是把弓弦和箭合在一起。“sannayhā”就是装好箭。“Āgamehi”是说,他用甜美的人话说道:“站住,大王,别射我,活捉我就好。”巴利
Tattha advejjhaṃ katvānāti jiyāya ca sarena ca saddhiṃ ekameva katvā. Sannayhāti sannayhitvā. Āgamehīti ‘‘tiṭṭha, mahārāja, mā maṃ vijjhi, jīvaggāhameva gaṇhāhī’’ti madhurāya manussavācāya abhāsi.
国王被那番甜言蜜语打动,放下弓,恭敬地站着。大士也走到国王面前,亲切地问候之后,站在一旁。大众也都扔下所有武器,走过来围在国王身边。就在那一刻,大士像摇动金铃一样,用甜美的声音问国王:“是谁告诉你这里有鹿站着的?”就在那一刻,那个恶人稍微后退,站在刚好能听见声音的地方。国王说:“是这个人指给我看的。”于是说出第六首偈颂——巴利
Rājā tassa madhurakathāya bandhitvā dhanuṃ otāretvā gāravena aṭṭhāsi. Mahāsattopi rājānaṃ upasaṅkamitvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Mahājanopi sabbāvudhāni chaḍḍetvā āgantvā rājānaṃ parivāresi. Tasmiṃ khaṇe mahāsatto suvaṇṇakiṅkiṇikaṃ cālento viya madhurena sarena rājānaṃ pucchi ‘‘ko nu te idamakkhāsi, ettheso tiṭṭhate migo’’ti? Tasmiṃ khaṇe pāpapuriso thokaṃ paṭikkamitvā sotapatheva aṭṭhāsi. Rājā ‘‘iminā me dassito’’ti kathento chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“ 这个行为卑劣的人,倒是好好地站在远处。
正是此人告诉我这件事:那头鹿就待在这儿。”巴利
‘‘Esa pāpacaro poso, samma tiṭṭhati ārakā; Soyaṃ me idamakkhāsi, ettheso tiṭṭhate migo’’ti.
在那里,“pāpacaro”指的是行为放荡、不守规矩的人。巴利
Tattha pāpacaroti vissaṭṭhācāro.
听了这话,大士责备了那个背叛朋友的人,一边和国王交谈,一边说出第七首偈颂——巴利
Taṃ sutvā mahāsatto taṃ mittadubbhiṃ garahitvā raññā saddhiṃ sallapanto sattamaṃ gāthamāha –
“ 此间有些人确实说得对:
一根漂浮的木头,也胜过某一种人。”巴利
‘‘Saccaṃ kireva māhaṃsu, narā ekacciyā idha; Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo naro’’ti.
在这里,“漂起来”是指被捞上来。“某一种人”是说,还有一种背叛朋友、品行恶劣的人,就算他掉进水里被捞了上来,也根本算不上更好。因为木头能以各种方式带来利益,而背叛朋友的恶人只会带来毁灭。所以,古代的智者们说:跟那种人相比,木头反而更好。但我没有听从他们的话。巴利
Tattha niplavitanti uttāritaṃ. Ekacciyoti ekacco pana mittadubbhī pāpapuggalo udake patantopi uttārito na tveva seyyo. Kaṭṭhañhi nānappakārena upakārāya saṃvattati, mittadubbhī pana pāpapuggalo vināsāya, tasmā tato kaṭṭhameva varataranti porāṇakapaṇḍitā kathayiṃsu, mayā pana tesaṃ vacanaṃ na katanti.
国王听完这话,就对他说了另一首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā itaraṃ gāthamāha –
“ 鹿啊,你为何责怪走兽,为何责怪飞鸟,又为何责怪世人?
听见你口吐人言,一种非同寻常的恐惧便攫住了我。”巴利
‘‘Kiṃ nu ruru garahasi migānaṃ, kiṃ pakkhīnaṃ kiṃ pana mānusānaṃ; Bhayaṃ hi maṃ vindatinapparūpaṃ, sutvāna taṃ mānusiṃ bhāsamāna’’nti.
在这里,有人问:你是在责备某一只鹿,还是鸟,还是人?所谓“恐惧找到我”,就是恐惧降临到我身上,我对自己做不了主,好像完全被恐惧控制住了。“anapparūpaṃ”意思是极大。巴利
Tattha migānanti migānamaññataraṃ garahasi, udāhu pakkhīnaṃ, mānusānanti pucchi. Bhayañhi maṃ vindatīti bhayaṃ maṃ paṭilabhati, ahaṃ attani anissaro bhayasantako viya homi. Anapparūpanti mahantaṃ.
于是,大士为了开示“大王,我不责备鹿,也不责备鸟,我责备的是人”,说出第九首偈颂:巴利
Tato mahāsatto ‘‘mahārāja, na migaṃ, na pakkhiṃ garahāmi, manussaṃ pana garahāmī’’ti dassento navamaṃ gāthamāha –
“ 在大水中、在湍急水流里,被冲走的车上的人。
因为这件事,恐惧落到了我身上。大王啊,和恶人交往确实是苦。”巴利
‘‘Yamuddhariṃ vāhane vuyhamānaṃ, mahodake salile sīghasote; Tatonidānaṃ bhayamāgataṃ mama, dukkho have rāja asabbhi saṅgamo’’ti.
这里说的“运载者”,是指能承载沉溺之人的恒河水道。“在大水中”就是在大水域、大洪流里的意思。这两个说法都是在显示恒河水道水量巨大。“由此因缘”:大王,您指给我看的那个人,我见他半夜正顺着恒河漂流,发出哀怜的哭号声,就把他救了上来。正是因为这个缘故,我今天才遭遇了这样的恐怖。大王啊,与不善之人相遇,实在是苦事!巴利
Tattha vāhaneti patitapatite vahituṃ samatthe gaṅgāvahe. Mahodake salileti mahāudake mahāsalileti attho. Ubhayenāpi gaṅgāvahasseva bahuudakataṃ dasseti. Tatonidānanti mahārāja, yo mayhaṃ tayā dassito puriso, eso mayā gaṅgāya vuyhamāno aḍḍharattasamaye kāruññaravaṃ viravanto uddharito, tatonidānaṃ me idamajja bhayaṃ āgataṃ, asappurisehi samāgamo nāma dukkho, mahārājāti.
国王听了这话,对他生起怒气,心想:“这人竟然不知道感念这么大的恩德,我要射穿他,让他断送性命。”于是说出了第十首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā tassa kujjhitvā ‘‘evaṃ bahūpakārassa nāma guṇaṃ na jānāti, vijjhitvā naṃ jīvitakkhayaṃ pāpessāmī’’ti dasamaṃ gāthamāha –
“ 我放出这支四羽飞鸟,令它穿身直刺入心脏;
我诛杀那背弃朋友、专行不义之事的恶徒——他竟不识这般曾施恩于他的恩人。”巴利
‘‘Sohaṃ catuppattamimaṃ vihaṅgamaṃ, tanucchidaṃ hadaye ossajāmi; Hanāmi taṃ mittadubbhiṃ akiccakāriṃ, yo tādisaṃ kammakataṃ na jāne’’ti.
其中,“四翼”是指配有四支箭羽。“空行者”是指在空中飞行的。“能割裂身体”是指能切开身躯。“我将射出”是指我把它射进他的心脏。巴利
Tattha catuppattanti catūhi vājapattehi samannāgataṃ. Vihaṅgamanti ākāsagāmiṃ. Tanucchidanti sarīrachindanaṃ. Ossajāmīti etassa hadaye vissajjemi.
于是大士心想:“别让他因为我而毁掉。”接着说出第十一首偈颂:巴利
Tato mahāsatto ‘‘mā esa maṃ nissāya nassatū’’ti cintetvā ekādasamaṃ gāthamāha –
“ 大王啊,已寂静的善人们从来不称赞杀害智者或愚人。
随他这恶性之人回家去吧,他讨要的东西,就给他吧。
我也会成为随你心意行事的人。”巴利
‘‘Dhīrassa bālassa have janinda, santo vadhaṃ nappasaṃsanti jātu; Kāmaṃ gharaṃ gacchatu pāpadhammo, yañcassa bhaṭṭhaṃ tadetassa dehi; Ahañca te kāmakaro bhavāmī’’ti.
这里,“随欲”是指让他按自己的喜好回自己的家。“你曾许诺给他的东西,就给他”:你曾对他说“我要给你这个那个”,那就把那些给他。“随欲行者”就是随愿望而行的人,意思是:你想做什么就做什么,哪怕吃我的肉,或者把我当成供你玩乐的鹿,在任何事情上我都会顺着你。巴利
Tattha kāmanti kāmena yathāruciyā attano gharaṃ gacchatu. Yañcassa bhaṭṭhaṃ tadetassa dehīti yañca tassa ‘‘idaṃ nāma te dassāmī’’ti tayā kathitaṃ, taṃ tassa dehi. Kāmakaroti icchākaro, yaṃ icchasi, taṃ karohi, maṃsaṃ vā me khāda, kīḷāmigaṃ vā karohi, sabbattha te anukūlavattī bhavissāmīti attho.
国王听了这话,心里非常高兴,就赞叹这位大士,紧接着说了一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso mahāsattassa thutiṃ karonto anantaraṃ gāthamāha –
“ 鹿王啊,你确实是善人中的一位,被人伤害却不以伤害回报。
尽管让那个恶行之人回家去,他失去的东西,我把那个给他。
我也给你随心而行的自由。”巴利
‘‘Addhā rurū aññataro sataṃ so, yo dubbhato mānusassa na dubbhi; Kāmaṃ gharaṃ gacchatu pāpadhammo, yañcassa bhaṭṭhaṃ tadetassa dammi; Ahañca te kāmacāraṃ dadāmī’’ti.
在这里,“智者中的”意思是:你确实是智者当中的一位。“行止自在”:我听了你的说法,心生欢喜,所以给你行止自在的无畏。从今以后,你们没有恐惧,可以随自己的心意安住。国王就这样给了大士恩惠。巴利
Tattha sataṃ soti addhā tvaṃ sataṃ paṇḍitānaṃ aññataro. Kāmacāranti ahaṃ tava dhammakathāya pasīditvā tuyhaṃ kāmacāraṃ abhayaṃ dadāmi, ito paṭṭhāya tumhe nibbhayā yathāruciyā viharathāti mahāsattassa varaṃ adāsi.
这时,大士想探一探国王的底细,心想:“大王,人嘛,嘴上说的是一套,身上做的又是另一套。”于是说了两首偈颂:巴利
Atha naṃ mahāsatto ‘‘mahārāja, manussā nāma aññaṃ mukhena bhāsanti, aññaṃ kāyena karontī’’ti pariggaṇhanto dve gāthā abhāsi –
豺和鸟的叫声很容易辨认;
大王啊,人的声音比这些更难辨认。巴利
‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ; Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato.
130 第130段没有可翻译的巴利文内容。巴利
130.
“ 若有人想:‘这是亲族、朋友或同伴’,
而他先前欢喜,后来却变成仇敌。”巴利
‘‘Api ce maññatī poso, ñāti mitto sakhāti vā; Yo pubbe sumano hutvā, pacchā sampajjate diso’’ti.
国王听了这话,就说:“兽王啊,别这样看我。我就算舍弃王位,也不会背弃答应给你的恩惠,请相信我。”说完就赐给了他恩惠。菩萨在国王面前接受恩惠时,以自己为首,为一切众生求得了无畏施的恩惠。国王赐予这个恩惠后,把菩萨带回城里,让人把菩萨和城市都装饰起来,又请菩萨为王妃说法。菩萨以王妃为首,用甜美的人语为国王和王室眷属说法,又用十种王法教导国王,教诲了大众之后,就进入山林,在兽群围绕中住下。国王在城里击鼓宣告:“我给予一切众生无畏。”从那时起,再没有人敢对野兽和飞鸟伸手伤害。兽群吃人们的庄稼,也没有人能阻拦。大众便来到王宫庭院前抱怨。导师为了说明这件事,说了下面这首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘migarāja, mā maṃ evaṃ maññi, ahañhi rajjaṃ jahantopi na tuyhaṃ dinnavaraṃ jahissaṃ, saddahatha, mayha’’nti varaṃ adāsi. Mahāsatto tassa santike varaṃ gaṇhanto attānaṃ ādiṃ katvā sabbasattānaṃ abhayadānaṃ varaṃ gaṇhi. Rājāpi taṃ varaṃ datvā bodhisattaṃ nagaraṃ netvā mahāsattañca nagarañca alaṅkārāpetvā deviyā dhammaṃ desāpesi. Mahāsatto deviṃ ādiṃ katvā rañño ca rājaparisāya ca madhurāya manussabhāsāya dhammaṃ desetvā rājānaṃ dasahi rājadhammehi ovaditvā mahājanaṃ anusāsitvā araññaṃ pavisitvā migagaṇaparivuto vāsaṃ kappesi. Rājā ‘‘sabbesaṃ sattānaṃ abhayaṃ dammī’’ti nagare bheriṃ carāpesi. Tato paṭṭhāya migapakkhīnaṃ koci hatthaṃ pasāretuṃ samattho nāma nāhosi. Migagaṇo manussānaṃ sassāni khādati, koci vāretuṃ na sakkoti. Mahājano rājaṅgaṇaṃ gantvā upakkosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā imaṃ gāthamāha –
“ 乡民们聚集在一起,城里人也聚集在一起;
鹿在吃庄稼,愿天王制止它们。”巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Migā sassāni khādanti, taṃ devo paṭisedhatū’’ti.
在这里,所谓“愿大王”,意思就是“愿大王去阻止那群鹿”。巴利
Tattha taṃ devoti taṃ migagaṇaṃ devo paṭisedhatūti.
国王听了之后,说了两首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā gāthādvayamāha –
就算国土消失,国家也毁灭吧;
我绝不会伤害鹿鲁鲁,我已经施予了无畏的馈赠。巴利
‘‘Kāmaṃ janapado māsi, raṭṭhañcāpi vinassatu; Na tvevāhaṃ ruruṃ dubbhe, datvā abhayadakkhiṇaṃ.
“ 纵令我的国土丧失,举国覆亡,
既已许诺鹿王恩赐,我也绝不说半句妄言。”巴利
‘‘Mā me janapado āsi, raṭṭhañcāpi vinassatu; Na tvevāhaṃ migarājassa, varaṃ datvā musā bhaṇe’’ti.
在这里,“māsi”的意思是:就算我的国土没了也无所谓。至于“ruru”,则是说:我既然已经向那只金色鹿王赐予了无畏布施,就绝不会背弃他。巴利
Tattha māsīti kāmaṃ mayhaṃ janapado mā hotu. Rurunti na tveva ahaṃ suvaṇṇavaṇṇassa rurumigarājassa abhayadakkhiṇaṃ datvā dubbhissāmīti.
大众听了国王的话,不敢说什么,就都退下了。这件事传开了。菩萨听说后,把鹿群召集起来,告诫它们:“从今以后,不许再吃人们的庄稼。”又让人向众人宣布:“各人在自家田里系上树叶做的标记。”人们就照这样系了标记。靠着这个标记,鹿群从此以后再也不吃庄稼了。巴利
Mahājano rañño vacanaṃ sutvā kiñci vattuṃ avisahanto paṭikkami. Sā kathā vitthārikā ahosi. Taṃ sutvā mahāsatto migagaṇaṃ sannipātāpetvā ‘‘ito paṭṭhāya manussānaṃ sassāni mā khādathā’’ti ovaditvā ‘‘attano khettesu paṇṇasaññaṃ bandhantū’’ti manussānaṃ ghosāpesi. Te tathā bandhiṃsu, tāya saññāya migā yāvajjatanā sassāni na khādanti.
导师讲完这段法教后,说道:“比丘们,提婆达多忘恩负义,不只是现在才这样,过去也是这样。”然后他把本生故事联系起来说:“那时候的富商之子就是提婆达多,国王是阿难,而鲁鲁鹿王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto akataññūyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā seṭṭhiputto devadatto ahosi, rājā ānando, rurumigarājā pana ahameva ahosi’’nti.
10. 獐鹿本生注释巴利
[483] 10. Sarabhamigajātakavaṇṇanā
“人应当有所希求”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对法将(舍利弗)对导师自己简要提出的问题作了详细解答这件事而说的。那么,导师是在什么时候向这位长老简要提问的呢?是在从天界降下的时候。这里先简略说说事情的经过。王舍城有位富商,他有一只檀香木钵。宾头卢尊者用神通把那只钵拿走了,导师因此禁止比丘们显示神通变化。那时外道们心想:“沙门乔达摩禁止了显示神通变化,现在他自己也不会再显示了。”他们的弟子们因此羞愧沮丧,被人问“尊者,你们为什么不用神通去拿那只钵呢”,就回答说:“贤友,这对我们来说并不难,可谁会为了一个死人的木钵,把自己细微殊胜的功德展示给在家人看呢?所以我们才没去拿。那些释迦子沙门却因为贪心,炫耀神通把钵拿走了。你们别以为显示神通对我们是什么负担;别说沙门乔达摩的弟子了,只要我们愿意,我们自己也能和沙门乔达摩一起显示神通。如果沙门乔达摩显示一种神变,我们就显示两倍。”巴利
Āsīsetheva purisoti idaṃ satthā jetavane viharanto attanā saṃkhittena pucchitapañhassa dhammasenāpatino vitthārena byākaraṇaṃ ārabbha kathesi. Kadā pana satthā theraṃ saṃkhittena pañhaṃ pucchīti? Devorohane. Tatrāyaṃ saṅkhepato anupubbikathā. Rājagahaseṭṭhino hi santake candanapatte āyasmatā piṇḍolabhāradvājena iddhiyā gahite satthā bhikkhūnaṃ iddhipāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhipi. Tadā titthiyā ‘‘paṭikkhittaṃ samaṇena gotamena iddhipāṭihāriyakaraṇaṃ, idāni sayampi na karissatī’’ti cintetvā maṅkubhūtehi attano sāvakehi ‘‘kiṃ, bhante, iddhiyā pattaṃ na gaṇhathā’’ti vuccamānā ‘‘netaṃ āvuso, amhākaṃ dukkaraṃ, chavassa pana dārupattassatthāya attano saṇhasukhumaguṇaṃ ko gihīnaṃ pakāsessatīti na gaṇhimha, samaṇā pana sakyaputtiyā lolatāya iddhiṃ dassetvā gaṇhiṃsu. Mā ‘amhākaṃ iddhikaraṇaṃ bhāro’ti cintayittha, mayañhi tiṭṭhantu samaṇassa gotamassa sāvakā, ākaṅkhamānā pana samaṇena gotamena saddhiṃ iddhiṃ dassessāma, sace hi samaṇo gotamo ekaṃ pāṭihāriyaṃ karissati, mayaṃ dviguṇaṃ karissāmā’’ti kathayiṃsu.
比丘们听了以后,就去禀告世尊:“尊者,听说外道们要显现神通。”导师说:“比丘们,让他们显现吧,我也会显现。”频婆娑罗王听了以后,前来问世尊:“尊者,听说您要显现神通?”“是的,大王。”“尊者,您不是已经制定了学处吗?”“大王,那条学处是我为弟子们制定的,但诸佛并没有所谓的学处。大王,就好比您花园里的花果,禁止别人采摘,却不禁止您自己,这件事也应该这样理解。”“那么,尊者,您要在哪里显现神通?”“在舍卫城城门口那棵甘达芒果树下。”“我们在那里需要做什么吗?”“什么都不用做,大王。”第二天,世尊吃完饭后便出发游行。人们问:“尊者,世尊要去哪里?”比丘们告诉他们:“要去舍卫城城门口的甘达芒果树下,为了摧伏外道,显现双神变。”大众心想:“听说会有希有的神通出现,我们去看看吧。”于是抛下家门,全都跟着世尊一起去了。巴利
Taṃ sutvā bhikkhū bhagavato ārocesuṃ ‘‘bhante, titthiyā kira pāṭihāriyaṃ karissantī’’ti. Satthā ‘‘bhikkhave, karontu, ahampi karissāmī’’ti āha. Taṃ sutvā bimbisāro āgantvā bhagavantaṃ pucchi ‘‘bhante, pāṭihāriyaṃ kira karissathā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Nanu, bhante, sikkhāpadaṃ paññatta’’nti. ‘‘Mahārāja, taṃ mayā sāvakānaṃ paññattaṃ, buddhānaṃ pana sikkhāpadaṃ nāma natthi. ‘‘Yathā hi, mahārāja, tava uyyāne pupphaphalaṃ aññesaṃ vāritaṃ, na tava, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabba’’nti. ‘‘Kattha pana, bhante, pāṭihāriyaṃ karissathā’’ti? ‘‘Sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle’’ti. ‘‘Amhehi tattha kiṃ kattabba’’nti? ‘‘Natthi kiñci mahārājā’’ti. Punadivase satthā katabhattakicco cārikaṃ pakkāmi. Manussā ‘‘kuhiṃ, bhante, satthā gacchatī’’ti pucchanti. ‘‘Sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle titthiyamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ kātu’’nti tesaṃ bhikkhū kathayanti. Mahājano ‘‘acchariyarūpaṃ kira pāṭihāriyaṃ bhavissati, passissāma na’’nti gharadvārāni chaḍḍetvā satthārā saddhiṃyeva agamāsi.
其他外道也说:“我们也要在沙门乔达摩显现神通的地方显现神通。”于是带着他们的随从,一路跟着世尊。世尊次第游行,到了舍卫城。国王问:“尊者,听说您要显现神通?”世尊说:“我要显现。”国王又问:“尊者,什么时候?”世尊说:“从今天算起第七天,在阿沙荼月的满月日。”国王说:“尊者,我来搭一座宝帐吧?”世尊说:“不用了,大王。在我显现神通的地方,天王帝释会造一座十二由旬大的宝帐。”国王说:“尊者,我可以在城里宣告这件事吗?”世尊说:“宣告吧,大王。”国王就让传令官骑上装饰华丽的大象,从当天一直到第六天,每天宣告:“据说世尊从今天起第七天,要在舍卫城城门前的甘达芒果树下,显现神通摧伏外道。”外道们听说“要在甘达芒果树下显现”,就出钱给那些树主,让他们把舍卫城周围的芒果树都砍掉。传令官在满月日一大早就宣告:“今天,世尊要显现神通了。”由于天神的威力,整个赡部洲的人听起来,就好像宣告的人站在自己家门口说的一样。凡是心里生起“我要去”这个念头的人,都发现自己已经到了舍卫城。集会的大众绵延十二由旬。巴利
Aññatitthiyā ‘‘mayampi samaṇassa gotamassa pāṭihāriyakaraṇaṭṭhāne pāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti upaṭṭhākehi saddhiṃ satthārameva anubandhiṃsu. Satthā anupubbena sāvatthiṃ gantvā raññā ‘‘pāṭihāriyaṃ kira, bhante, karissathā’’ti pucchito ‘‘karissāmī’’ti vatvā ‘‘kadā, bhante’’ti vutte ‘‘ito sattame divase āsāḷhipuṇṇamāsiya’’nti āha. ‘‘Maṇḍapaṃ karomi bhante’’ti? ‘‘Alaṃ mahārāja, mama pāṭihāriyakaraṇaṭṭhāne sakko devarājā dvādasayojanikaṃ ratanamaṇḍapaṃ karissatī’’ti. ‘‘Etaṃ kāraṇaṃ nagare ugghosāpemi, bhante’’ti? ‘‘Ugghosāpehi mahārājā’’ti. Rājā dhammaghosakaṃ alaṅkatahatthipiṭṭhiṃ āropetvā ‘‘bhagavā kira sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle titthiyamaddanaṃ pāṭihāriyaṃ karissati ito sattame divase’’ti yāva chaṭṭhadivasā devasikaṃ ghosanaṃ kāresi. Titthiyā ‘‘kaṇḍambarukkhamūle kira karissatī’’ti sāmikānaṃ dhanaṃ datvā sāvatthisāmante ambarukkhe chindāpayiṃsu. Dhammaghosako puṇṇamīdivase pātova ‘‘ajja, bhagavato pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti ugghosesi. Devatānubhāvena sakalajambudīpe dvāre ṭhatvā ugghositaṃ viya ahosi. Ye ye gantuṃ cittaṃ uppādenti, te te sāvatthiṃ pattameva attānaṃ passiṃsu, dvādasayojanikā parisā ahosi.
清晨,导师一早便进入舍卫城乞食。有个名叫甘达的守园人,正拿着一个水罐那么大的熟芒果要去献给国王,在城门口看见导师,心想:“这个芒果正适合如来。”就献了上去。导师接过来,就地坐在一旁吃完,然后对阿难说:“阿难,把这个芒果核交给守园人,让他种在这个地方,以后这棵树就叫甘达芒果树。”阿难长老照办了。守园人挖开泥土,把核种下。就在那一刹那,果核裂开,根须向下扎入,冒出一株像犁头那么大的红色嫩芽。就在众人眼前,它长成了一棵芒果树:树干五十肘高,枝条向四面伸展五十肘,总高一百肘。就在那时,它同时开出花、结出果来。这棵树被蜂群围绕着,挂满了金色的果实,仿佛把天空都塞满了。风吹来的时候,熟透的甜芒果纷纷落下。后来赶到的比丘们,都是吃了这些芒果才过来的。巴利
Satthā pātova sāvatthiṃ piṇḍāya pavisituṃ nikkhami. Kaṇḍo nāma uyyānapālo piṇḍipakkameva kumbhapamāṇaṃ mahantaṃ ambapakkaṃ rañño haranto satthāraṃ nagaradvāre disvā ‘‘idaṃ tathāgatasseva anucchavika’’nti adāsi. Satthā paṭiggahetvā tattheva ekamantaṃ nisinno paribhuñjitvā ‘‘ānanda, imaṃ ambaṭṭhiṃ uyyānapālakassa imasmiṃ ṭhāne ropanatthāya dehi, esa kaṇḍambo nāma bhavissatī’’ti āha. Thero tathā akāsi. Uyyānapālo paṃsuṃ viyūhitvā ropesi. Taṅkhaṇaññeva aṭṭhiṃ bhinditvā mūlāni otariṃsu, naṅgalasīsapamāṇo rattaṅkuro uṭṭhahi, mahājanassa olokentasseva paṇṇāsahatthakkhandho paṇṇāsahatthasākho ubbedhato ca hatthasatiko ambarukkho sampajji, tāvadevassa pupphāni ca phalāni ca uṭṭhahiṃsu. So madhukaraparivuto suvaṇṇavaṇṇaphalabharito nabhaṃ pūretvā aṭṭhāsi, vātappaharaṇakāle madhurapakkāni patiṃsu. Pacchā āgacchantā bhikkhū paribhuñjitvāva āgamiṃsu.
傍晚时分,帝释天王心里思量,知道“为世尊建造宝帐棚是我们的责任”,就派毗首羯磨天子去,建了一座十二由旬大、覆盖着青莲花的七宝帐棚。就这样,一万个轮围世界的诸天神都聚集来了。世尊摧伏了外道,示现了弟子们无法做到的不共双神通,知道大众已经生起净信,就从空中下来,坐在佛座上说法。两亿有情喝到了不死甘露。接着,世尊思量:“过去的诸佛示现神通之后,都去了哪里?”知道是“三十三天界”,就从佛座起身,右脚踏在由犍陀罗山顶,左脚踏上须弥山顶,在巴利恰答咖树下的红毯石上入雨安居,在三个月里为诸天神讲说阿毗达摩藏。集会的大众不知道世尊去了哪里,心想“见到世尊后再走”,就在那里住了三个月。快到自恣的时候,大目犍连尊者前去禀告世尊。世尊就问他:“目犍连,舍利弗现在在哪里?”“世尊,他因为对那场神通生起净信,和随他出家的五百位比丘一起,住在僧伽舍城的城门口。”世尊说:“目犍连,我从今天起第七天,将降落在僧伽舍城的城门。凡是想要见如来的,都到僧伽舍城聚集在一起。”大目犍连尊者回答:“善哉。”回来告诉大众后,把整个集会大众从舍卫城一下子带到了三十由旬外的僧伽舍城。巴利
Sāyanhasamaye sakko devarājā āvajjento ‘‘satthu ratanamaṇḍapakaraṇaṃ amhākaṃ bhāro’’ti ñatvā vissakammadevaputtaṃ pesetvā dvādasayojanikaṃ nīluppalasañchannaṃ sattaratanamaṇḍapaṃ kāresi. Evaṃ dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatiṃsu. Satthā titthiyamaddanaṃ asādhāraṇaṃ sāvakehi yamakapāṭihāriyaṃ katvā bahujanassa pasannabhāvaṃ ñatvā oruyha buddhāsane nisinno dhammaṃ desesi. Vīsati pāṇakoṭiyo amatapānaṃ piviṃsu. Tato ‘‘purimabuddhā pana pāṭihāriyaṃ katvā kattha gacchantī’’ti āvajjento ‘‘tāvatiṃsabhavana’’nti ñatvā buddhāsanā uṭṭhāya dakkhiṇapādaṃ yugandharamuddhani ṭhapetvā vāmapādena sinerumatthakaṃ akkamitvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā antotemāsaṃ devānaṃ abhidhammapiṭakaṃ kathesi. Parisā satthu gataṭṭhānaṃ ajānantī ‘‘disvāva gamissāmā’’ti tattheva temāsaṃ vasi. Upakaṭṭhāya pavāraṇāya mahāmoggallānatthero gantvā bhagavato ārocesi. Atha naṃ satthā pucchi ‘‘kahaṃ pana etarahi sāriputto’’ti? ‘‘Eso, bhante, pāṭihāriye pasīditvā pabbajitehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ saṅkassanagaradvāre vasī’’ti. ‘‘Moggallāna, ahaṃ ito sattame divase saṅkassanagaradvāre otarissāmi, tathāgataṃ daṭṭhukāmā saṅkassanagare ekato sannipatantū’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā āgantvā parisāya ārocetvā sakalaparisaṃ sāvatthito tiṃsayojanaṃ saṅkassanagaraṃ ekamuhutteneva pāpesi.
雨安居结束后,导师自恣完毕,对帝释天神说:“大王,我要回人界去了。”帝释天神叫来毗首羯磨,吩咐道:“为十力者去人界,造三道阶梯。”毗首羯磨便以须弥山顶为阶梯顶端,以僧伽舍城门为阶梯底端,造了三道阶梯:中间一道是宝石所成,一边是银所成,一边是金所成,四周环绕着七宝栏杆。导师示现开显世间的神通后,从中间的宝石阶梯降下。帝释天神接过钵和衣,善夜摩天子拿着牦牛尾拂尘,娑婆主大梵天神撑着伞盖,一万个轮围世界的诸天神用天界的香、花鬘等作供养。导师在阶梯底端刚一站定,舍利弗长老便首先顶礼,随后其余大众才礼拜。在那次集会中,导师心想:“目犍连以‘具大神变’闻名,优波离以‘持律者’闻名,而舍利弗的大智慧功德却不为人知。除了我,没有别人能和他具有同等的智慧。我要让他的智慧功德彰显出来。”于是导师先就凡夫的境界提问,只有凡夫能回答;接着就入流者的境界提问,也只有入流者能回答,凡夫们并不知道。就这样,依次就一来者的境界、不来者的境界、漏尽者的境界、大弟子的境界提问,下位的人不知道,只有上位的人才能回答。就上首弟子的境界所问的问题,也只有上首弟子能回答,其他人不知道。然后导师就舍利弗长老的境界提问,只有那位长老能回答,其他人不知道。巴利
Satthā vutthavasso pavāretvā ‘‘mahārāja, manussalokaṃ gamissāmī’’ti sakkassa ārocesi. Sakko vissakammaṃ āmantetvā ‘‘dasabalassa manussalokagamanatthāya tīṇi sopānāni karohī’’ti āha. So sinerumatthake sopānasīsaṃ saṅkassanagaradvāre dhurasopānaṃ katvā majjhe maṇimayaṃ, ekasmiṃ passe rajatamayaṃ, ekasmiṃ passe suvaṇṇamayanti tīṇi sopānāni māpesi, sattaratanamayā vedikāparikkhepā. Satthā lokavivaraṇaṃ pāṭihāriyaṃ katvā majjhe maṇimayena sopānena otari. Sakko pattacīvaraṃ aggahesi, suyāmo vālabījaniṃ, sahampati mahābrahmā chattaṃ dhāresi, dasasahassacakkavāḷadevatā dibbagandhamālādīhi pūjayiṃsu. Satthāraṃ dhurasopāne patiṭṭhitaṃ paṭhamameva sāriputtatthero vandi, pacchā sesaparisā. Tasmiṃ samāgame satthā cintesi ‘‘moggallāno ‘‘iddhimā’ti pākaṭo, upāli ‘vinayadharo’ti. Sāriputtassa pana mahāpaññaguṇo apākaṭo, ṭhapetvā maṃ añño etena sadiso samapañño nāma natthi, paññāguṇamassa pākaṭaṃ karissāmī’’ti paṭhamaṃ tāva puthujjanānaṃ visaye pañhaṃ pucchi, taṃ puthujjanāva kathayiṃsu tato sotāpannānaṃ visaye pañhaṃ pucchi, tampi sotāpannāva kathayiṃsu, puthujjanā na jāniṃsu. Evaṃ sakadāgāmivisaye anāgāmivisaye khīṇāsavavisaye mahāsāvakavisaye ca pañhaṃ pucchi, tampi heṭṭhimā heṭṭhimā na jāniṃsu, uparimā uparimāva kathayiṃsu. Aggasāvakavisaye puṭṭhapañhampi aggasāvakāva kathayiṃsu, aññe na jāniṃsu. Tato sāriputtattherassa visaye pañhaṃ pucchi, taṃ therova kathesi, aññe na jāniṃsu.
人们问:“那位和导师交谈的长老到底是谁?”听说“是法将舍利弗长老”之后,都赞叹说:“啊,真是大智慧!”从那时起,这位长老的大智慧功德就在天和人当中传开了。于是导师——巴利
Manussā ‘‘ko nāma esa thero satthārā saddhiṃ kathesī’’ti pucchitvā ‘‘dhammasenāpati sāriputtatthero nāmā’’ti sutvā ‘‘aho mahāpañño’’ti vadiṃsu. Tato paṭṭhāya devamanussānaṃ antare therassa mahāpaññaguṇo pākaṭo jāto. Atha naṃ satthā –
“ 那些已了知诸法者,以及此间众多的有学,”
智者啊,请为我解说这些人的行仪,我已向您提问,请您回答,亲爱的先生。巴利
‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha; Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti. (su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchā 63; netti. 14) –
世尊先问了一个关于佛陀境界的问题,然后说:“舍利弗,对于我简略说过的这段话,应当怎样从详细的意义上去理解呢?”长老看了看这个问题,对问题本身没有疑惑:“导师是在问我关于有学和阿拉汉比丘们的来行道。”但他对导师的意趣仍有犹豫:“所谓来行道,可以从蕴等许多方面来讲说。我在讲说的时候,能把握住导师的意趣吗?”世尊心想:“舍利弗对问题没有疑惑,但对我的意趣有疑惑。如果我不给他一个方法,他就讲不出来。我要给他一个方法。”于是世尊给他方法,说:“舍利弗,应当对此如实观察。”据说世尊当时是这样想的:“舍利弗领会我的意趣之后,会从蕴的方面来讲说。”就在导师给出方法的同时,那个问题以成百上千种方法呈现在长老面前。于是长老依循导师所给的方法,解答了关于佛陀境界的问题。巴利
Buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā ‘‘imassa nu kho sāriputta, saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti āha. Thero pañhaṃ oloketvā ‘‘satthā maṃ sekhāsekhānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanapaṭipadaṃ pucchatī’’ti pañhe nikkaṅkho hutvā ‘‘āgamanapaṭipadā nāma khandhādivasena bahūhi mukhehi sakkā kathetuṃ, kataṃ nu kho kathento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmī’’ti ajjhāsaye kaṅkhi. Satthā ‘‘sāriputto pañhe nikkaṅkho, ajjhāsaye pana me kaṅkhati, mayā naye adinne kathetuṃ na sakkhissati, nayamassa dassāmī’’ti nayaṃ dadanto ‘‘bhūtamidaṃ sāriputta samanupassā’’ti āha. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘sāriputto mama ajjhāsayaṃ gahetvā kathento khandhavasena kathessatī’’ti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena upaṭṭhāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā buddhavisaye pañhaṃ kathesi.
导师为聚集了十二由旬范围的听众说法,三亿有情众生尝到了不死之味。导师把听众遣散后,一路游化,逐渐到了舍卫城。第二天,他在舍卫城托钵乞食,乞食回来之后,比丘们已经做好了该做的事,他便进了香室。傍晚时分,比丘们坐在法堂里,赞叹长老的功德:“贤友们,舍利弗是大智慧、广博的智慧、敏捷的智慧、锐利的智慧、能穿透决断的智慧,十力者简要提出的问题,他详细地解说了。”导师回来,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”比丘们说:“就是在谈这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去他也一样能把简要说的法义详细地讲清楚。”说完,导师讲起了过去的事。巴利
Satthā dvādasayojanikāya parisāya dhammaṃ desesi. Tiṃsa pāṇakoṭiyo amatapānaṃ piviṃsu. Satthā parisaṃ uyyojetvā cārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ gantvā punadivase sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhūhi vatte dassite gandhakuṭiṃ pāvisi. Sāyanhasamaye bhikkhū therassa guṇakathaṃ kathentā dhammasabhāyaṃ nisīdiṃsu ‘‘mahāpañño, āvuso, sāriputto puthupañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño dasabalena saṃkhittena pucchitapañhaṃ vitthārena kathesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi esa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ kathesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨投生为獐鹿,住在森林里。国王是个猎手,身强力壮,根本不把别人放在眼里。有一天,他去打猎,对大臣们说:“鹿从谁那边逃走,那人就要受罚。”大臣们心想:“有时候射中的是站着的鹿,有时候是跳起来的,有时候是正在逃跑的。但今天,不管用什么办法,我们都要把鹿引到国王站的位置去。”他们商量好后,定下计策,让国王守住要道。众人包围了一大片丛林,用木槌等东西敲打地面。那只獐鹿第一个跳出来,绕着丛林跑了三圈,寻找逃走的空隙。它看到其他方向都有人手挽着手、弓挨着弓,站得密不透风,只有国王站的地方露出一个空隙。于是它像扬沙迷眼一样,径直朝国王冲去。国王见它飞快地冲过来,举起箭就射。獐鹿天生擅长躲箭:箭从正面来,它就放慢速度停下;箭从后面来,它就加速往前冲;箭从上方来,它就压低脊背;箭从侧面来,它就稍微闪开;箭瞄准肚子来,它就翻身倒地;箭一飞过去,它就像被风吹断的云一样飞速逃走。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sarabhamigayoniyaṃ nibbattitvā araññe vasati. Rājā migavittako ahosi thāmasampanno, aññaṃ manussaṃ ‘‘manusso’’tipi na gaṇeti. So ekadivasaṃ migavaṃ gantvā amacce āha – ‘‘yassa passena migo palāyati, tena so daṇḍo dātabbo’’ti. Te cintayiṃsu ‘‘kadāci vemajjhe ṭhitamigaṃ vijjhanti, kadāci uṭṭhitaṃ, kadāci palāyantampi, ajja pana yena kenaci upāyena rañño ṭhitaṭṭhānaññeva āropessāmā’’ti. Cintetvā ca pana katikaṃ katvā rañño dhuramaggaṃ adaṃsu. Te mahantaṃ gumbaṃ parikkhipitvā muggarādīhi bhūmiṃ pothayiṃsu. Paṭhamameva sarabhamigo uṭṭhāya tikkhattuṃ gubbhaṃ anuparigantvā palāyanokāsaṃ olokento sesadisāsu manusse bāhāya bāhaṃ dhanunā dhanuṃ āhacca nirantare ṭhite disvā rañño ṭhitaṭṭhāneyeva okāsaṃ addasa. So ummīlitesu akkhīsu vālukaṃ khipamāno viya rājānaṃ abhimukho agamāsi. Rājā taṃ lahusampattaṃ disvā saraṃ ukkhipitvā vijjhi. Sarabhamigā nāma saraṃ vañcetuṃ chekā honti, sare abhimukhaṃ āgacchante vegaṃ hāpetvā tiṭṭhanti, pacchato āgacchante vegena purato javanti, uparibhāgenāgacchante piṭṭhiṃ nāmenti, passenāgacchante thokaṃ apagacchanti, kucchiṃ sandhāyāgacchante parivattitvā patanti, sare atikkante vātacchinnavalāhakavegena palāyanti.
国王也在它转身倒地时,喊道:“我的獐鹿被射中了!”獐鹿起身,以风一般的速度逃走了。军队阵形散开,站在两边的大臣们看见獐鹿正在逃跑,便聚到一起问道:“鹿跑向了谁把守的位置?” “国王把守的位置。” “国王说‘它被我射中了’,到底是被谁射中的?哎呀,我们的国王根本没射中,是地面射中了吧。”他们就这样用各种方式嘲弄国王。国王心想:“这些人在嘲笑我,他们不知道我的本事。”于是他紧紧束好衣服,光着脚,只拿着一把剑,喊道“我要抓住那只獐鹿”,便飞速冲了过去。然后他看见獐鹿,追了三由旬。獐鹿跑进森林,国王也追了进去。在那里,獐鹿行走的道路上有一个六十肘深的大粪坑地狱,里面灌满了三十肘深的水,上面被草覆盖着。獐鹿一闻到水的气味,就知道那是个坑,稍微退绕了一下就过去了。国王却笔直地跑过去,掉进了那个坑里。巴利
Sopi rājā tasmiṃ parivattitvā patite ‘‘sarabhamigo me viddho’’ti nādaṃ muñci. Sarabho uṭṭhāya vātavegena palāyi. Balamaṇḍalaṃ bhijjitvā ubhosu passesu ṭhitaamaccā sarabhaṃ palāyamānaṃ disvā ekato hutvā pucchiṃsu ‘‘migo kassa ṭhitaṭṭhānaṃ abhiruhī’’ti? ‘‘Rañño ṭhitaṭṭhāna’’nti . ‘‘Rājā ‘viddho me’ti vadati, konena viddho, nibbirajjho bho amhākaṃ rājā, bhūminena viddhā’’ti te nānappakārena raññā saddhiṃ keḷiṃ kariṃsu. Rājā cintesi ‘‘ime maṃ parihasanti, na mama pamāṇaṃ jānantī’’ti gāḷhaṃ nivāsetvā pattikova khaggaṃ ādāya ‘‘sarabhaṃ gaṇhissāmī’’ti vegena pakkhandi. Atha naṃ disvā tīṇi yojanāni anubandhi. Sarabho araññaṃ pāvisi, rājāpi pāvisi. Tattha sarabhamigassa gamanamagge saṭṭhihatthamatto mahāpūtipādanarakāvāṭo atthi, so tiṃsahatthamattaṃ udakena puṇṇo tiṇehi ca paṭicchanno. Sarabho udakagandhaṃ ghāyitvāva āvāṭabhāvaṃ ñatvā thokaṃ osakkitvā gato. Rājā pana ujukameva gacchanto tasmiṃ pati.
萨罗婆没听见他的脚步声,就转身回去,却看不到他,心想:“他一定是掉进地狱般的坑里了。”于是走过来查看,看见国王在深水里站不住脚,正挣扎得筋疲力尽。它没有把国王对它犯的过错放在心上,生起了悲悯,心想:“别让国王在我眼前丧命,我要把他从这苦难中救出来。”它站在坑边,说:“大王,别怕,我要把你从大苦难中救出来。”就像要救出自己心爱的儿子一样,它为了救他,先在石头上准备好合适的着力之处,然后把那个抱着“我要射它”的念头追来的国王从六十肘深的地狱坑里救出来,安慰他,把他背在背上,驮出森林,在军队附近把他放下来,给他教导,让他安立在五戒上。国王离不开大士,说道:“主人,萨罗婆鹿王,跟我一起去波罗奈吧,我把方圆十二由旬的波罗奈王位给你,你来治理。”大士回答:“大王,我们是畜生,王位对我没用。如果你对我有爱敬,就守护我给你的戒,也让国中居民守护戒。”这样教导他之后,就独自走进森林里去了。巴利
Sarabho tassa padasaddaṃ asuṇanto nivattitvā taṃ apassanto ‘‘narakāvāṭe patito bhavissatī’’ti ñatvā āgantvā olokento taṃ gambhīraudake apatiṭṭhaṃ kilamantaṃ disvā tena kataṃ aparādhaṃ hadaye akatvā sañjātakāruñño ‘‘mā mayi passanteva rājā nassatu, imamhā dukkhā naṃ mocessāmī’’ti āvāṭatīre ṭhito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, mahantā dukkhā taṃ mocessāmī’’ti vatvā attano piyaputtaṃ uddharituṃ ussāhaṃ karonto viya tassuddharaṇatthāya silāya yoggaṃ katvāva ‘‘vijjhissāmī’’ti āgataṃ rājānaṃ saṭṭhihatthā narakā uddharitvā assāsetvā piṭṭhiṃ āropetvā araññā nīharitvā senāya avidūre otāretvā ovādamassa datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā mahāsattaṃ vinā vasituṃ asakkonto āha ‘‘sāmi sarabhamigarāja, mayā saddhiṃ bārāṇasiṃ ehi, dvādasayojanikāya te bārāṇasiyaṃ rajjaṃ dammi, taṃ kārehī’’ti. ‘‘Mahārāja, mayaṃ tiracchānagatā, na me rajjenattho, sace te mayi sineho atthi, mayā dinnāni sīlāni rakkhanto raṭṭhavāsinopi sīlaṃ rakkhāpehī’’ti taṃ ovaditvā araññameva pāvisi.
他泪流满面,一边忆念着它的恩德,一边回到军中,在军队的簇拥下进了城,让人敲响法鼓宣告:“从今以后,全城居民都要守护五戒。”而大士对自己所施的恩德,没有对任何人提起。傍晚,他吃了各种美味佳肴,躺在装饰华丽的床上睡下。清晨醒来,忆念大士的功德,起身在床上盘腿而坐,满心欢喜,以六首偈颂发出感叹:巴利
So assupuṇṇehi nettehi tassa guṇaṃ sarantova senaṃ pāpuṇitvā senaṅgaparivuto nagaraṃ gantvā ‘‘ito paṭṭhāya sakalanagaravāsino pañca sīlāni rakkhantū’’ti dhammabheriṃ carāpesi. Mahāsattena pana attano kataguṇaṃ kassaci akathetvā sāyanhe nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatasayane sayitvā paccūsakāle mahāsattassa guṇaṃ saritvā uṭṭhāya sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisīditvā pītipuṇṇena hadayena chahi gāthāhi udānesi –
人还是应该抱有期望,有智慧的人不该心生厌倦;
我看见了自己,就像我希望的那样,它成了。巴利
‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.
人本来就该有所期盼,有智慧的人不该因此就厌倦。
我看见自己从水里被拉上了岸。巴利
‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.
人当精勤不懈,智者不应心生厌怠。
我看见了自己,正如我所愿的那样。巴利
‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu.
人当精勤不懈,智者不应心生厌怠。
我看见自己从水里被拉上了岸。巴利
‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito; Passāmi vohaṃ attānaṃ, udakā thalamubbhataṃ.
就算被痛苦逼到绝境,有智慧的人也不该放弃对安乐到来的期盼;
很多种触,有不利的也有有利的,它们在被思择之前,就会在死亡与出家时现起。巴利
‘‘Dukkhūpanītopi naro sapañño, āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya; Bahū hi phassā ahitā hitā ca, avitakkitā maccumupabbajanti.
“ 没想过的事也会发生,想过的事却会消失。
财富并不是靠空想就能得到的,不管是女人还是男人。”巴利
‘‘Acintitampi bhavati, cintitampi vinassati; Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vā’’ti.
在这里,“人应当一直怀着希望”的意思是:不要做让自己断掉希望的业,对自己的业要保持希望,不要厌烦退缩。所谓“如其所愿”,是在说明:我一心希望从六十肘深的地狱坑里爬出来,结果就真的这样发生了,我就是从那里爬出来的。“无益和有益”,指的是苦触和乐触,也可以理解为“死触和活触”。对众生来说,死触是无益的,活触是有益的。这里要显示的是:那没有被想到、没有被考虑过的死触,也会自己到来。所谓“没想过的也会发生”,是说:我并没有想过“我会掉进坑里”,当时想的是“我要杀死獐鹿”;可现在我想的事落空了,没想的事反倒发生了。“财富”是指名声和随从眷属。这些不是单靠思虑就能成的,所以有智慧的人就应该努力精进。因为对精进的人来说,即使原本没想过的事,也照样会实现。巴利
Tattha āsīsetheva purisoti āsacchedakakammaṃ akatvā attano kammesu āsaṃ karotheva na ukkaṇṭheyya. Yathā icchinti ahañhi saṭṭhihatthā narakā uṭṭhānaṃ icchiṃ, somhi tatheva jāto, tato uṭṭhitoyevāti dīpeti. Ahitā hitā cāti dukkhaphassā ca sukhaphassā ca, ‘‘maraṇaphassā jīvitaphassā cā’’tipi attho, sattānañhi maraṇaphasso ahito jīvitaphasso hito, tesaṃ avitakkito acintitopi maraṇaphasso āgacchatīti dasseti. Acinti tampīti mayā ‘‘āvāṭe patissāmī’’ti na cintitaṃ, ‘‘sarabhaṃ māressāmī’’ti cintitaṃ, idāni pana me cintitaṃ naṭṭhaṃ, acintitameva jātaṃ. Bhogāti yasaparivārā. Ete cintāmayā na honti, tasmā ñāṇavatā vīriyameva kātabbaṃ. Vīriyavato hi acintitampi hotiyeva.
他这样感叹的时候,天亮了。国师一大早就来向国王问安,站在宫门外,听到国王感叹的吟唱声,心里想:“国王昨天去打猎,大概是在那里没射中那只獐鹿,被大臣们嘲笑,出于刹帝利的骄傲,想着‘我要杀死它并把它带回来’,就追了上去,结果掉进了六十肘深的地狱。那位有慈悲心的獐鹿王不计较国王的过错,把国王从地狱里救了出来。我想国王就是因为这件事才发出这样的感叹吧。”这位婆罗门听了国王词句圆满的感叹,就像在擦得锃亮的镜子里看自己的脸一样,国王和獐鹿之间发生的事都清清楚楚地显现出来。他用指甲尖敲了敲门。国王问:“是谁?”他回答:“陛下,是我,国师。”国王便打开门,说:“老师,请进。”国师进去,向国王致敬后站在一旁,说道:“大王,我知道您在林子里做了什么。您追那只獐鹿,掉进了地狱;然后那只獐鹿以岩石为踏脚,把您从地狱里救了出来。您正是忆念这份恩德,才发出感叹。”说完,他诵出两首偈颂:巴利
Tassevaṃ udānaṃ udānentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Purohito ca pātova sukhaseyyapucchanatthaṃ āgantvā rājadvāre ṭhito tassa udānagītasaddaṃ sutvā cintesi ‘‘rājā hiyyo migavaṃ agamāsi, tattha sarabhamigaṃ viraddho bhavissati, tato amaccehi avahasiyamāno ‘māretvā naṃ āharissāmī’ti khattiyamānena taṃ anubandhanto saṭṭhihatthe narake patito bhavissati, dayālunā sarabharājena rañño dosaṃ acintetvā rājā uddharito bhavissati, tena maññe udānaṃ udānetī’’ti. Evaṃ brāhmaṇassa rañño paripuṇṇabyañjanaṃ udānaṃ sutvā sumajjite ādāse mukhaṃ olokentassa chāyā viya raññā ca sarabhena ca katakāraṇaṃ pākaṭaṃ ahosi. So nakhaggena dvāraṃ ākoṭesi. Rājā ‘‘ko eso’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ deva purohito’’ti. Athassa dvāraṃ vivaritvā ‘‘ito ehācariyā’’ti āha. So pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, mahārāja, tayā araññe katakāraṇaṃ jānāmi, tvaṃ ekaṃ sarabhamigaṃ anubandhanto narake patito, atha naṃ so sarabho silāya yoggaṃ katvā narakato uddhari, so tvaṃ tassa guṇaṃ anussaritvā udānaṃ udānesī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
你以前在险峻难行的山崖间追赶的那只萨罗婆鹿;
你依赖那心不怯弱者的勇猛而得以存活。巴利
‘‘Sarabhaṃ giriduggasmiṃ, yaṃ tvaṃ anusarī pure; Alīnacittassa tuvaṃ, vikkantamanujīvasi.
“ 萨罗婆鹿垫石为阶,将你从险恶难出之地狱救出;
将陷于痛苦、临死魔口之你解救,你称它为心不怯弱之鹿。”巴利
‘‘Yo taṃ viduggā narakā samuddhari, silāya yoggaṃ sarabho karitvā; Dukkhūpanītaṃ maccumukhā pamocayi, alīnacittaṃ ta migaṃ vadesī’’ti.
在这里,“追随”就是紧跟不舍。“勇猛”是指为了把他救出来而付出的努力。“靠他活命”就是你依赖他而活,意思是托他的威德,你才保住了性命。“救了出来”就是拉了上来。“称赞那头鹿”是说:你现在坐在这张吉祥座上,夸赞那头金色的鹿。巴利
Tattha anusarīti anubandhi. Vikkantanti uddharaṇatthāya kataparakkamaṃ. Anujīvasīti upajīvasi, tassānubhāvena tayā jīvitaṃ laddhanti attho. Samuddharīti uddhari. Ta migaṃ vadesīti taṃ suvaṇṇasarabhamigaṃ idha sirisayane nisinno vaṇṇesi.
国王听了这话,心想:“这个人没跟我一起去猎鹿,却知道事情的全部经过。他到底是怎么知道的?我得问问他。”这样想完,就说出第九首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ na migavaṃ gato, sabbaṃ pavattiṃ jānāti, kathaṃ nu kho jānāti, pucchissāmi na’’nti cintetvā navamaṃ gāthamāha –
“ 你当时真的就在那里吗?还是有什么人告诉了你这件事?
你已经揭开了覆盖,成为普见一切的人吗?婆罗门,你的智慧是令人畏惧的吗?”巴利
‘‘Kiṃ tvaṃ nu tattheva tadā ahosi, udāhu te koci naṃ etadakkhā; Vivaṭacchaddo nusi sabbadassī, ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpa’’nti.
在这里,“令人怖畏之相”是说:你的智慧是不是天生就具有大威力,你凭这个才知道这件事?巴利
Tattha bhiṃsarūpanti kiṃ nu te ñāṇaṃ balavajātikaṃ, tenetaṃ jānāsīti.
婆罗门为了说明“我并不是一切知佛,不过你诵出的偈颂文句没有错,而其中的含义确实在我心中显现”,说出了第十首偈颂:巴利
Brāhmaṇo ‘‘nāhaṃ sabbaññubuddho, byañjanaṃ amakkhetvā tayā kathitagāthānaṃ pana mayhaṃ attho upaṭṭhātī’’ti dīpento dasamaṃ gāthamāha –
“ 那时我实不在彼处,亦无人向我道及此事;
人主啊,智者于其时乃能阐发善说偈颂与偈句之义。”巴利
‘‘Na cevahaṃ tattha tadā ahosiṃ, na cāpi me koci naṃ etadakkhā; Gāthāpadānañca subhāsitānaṃ, atthaṃ tadānenti janinda dhīrā’’ti.
其中,善说的意思是:不歪曲言辞,而好好地宣说。能带来那些偈颂的意义,就是说,他们能领会并把握那些偈颂的含义。巴利
Tattha subhāsitānanti byañjanaṃ amakkhetvā suṭṭhu bhāsitānaṃ. Atthaṃ tadānentīti yo tesaṃ attho, taṃ ānenti upadhārentīti.
国王对他很满意,给了他一大笔财物。从那时起,国王就喜欢上了布施等种种善行,人们也乐于行善,死后都投生到天界,把天界都住满了。后来有一天,国王说“我要射中靶心”,就带着国师去了园林。那时,天王帝释看到许多新生的天人和天女,便想:“这是什么缘故呢?”他观察到,是那只獐子把国王从地狱中救了出来,又知道国王已安住在戒行中,于是想:“因为国王的威势,大众都在做善事,因此天界充满。现在国王去园林射靶,我要去考验他,让他发出狮子吼,说出那只獐子的功德,也让他知道我就是帝释天神,然后站在空中说法,讲说慈心和五戒的功德,之后再回去。”这样想完,帝释就去了园林。国王那边也想“我要射中靶心”,便拉开弓、搭上箭。就在那一刻,帝释用自己的神通力,在国王和靶子之间变出了一只獐子。国王看见它,就没有放箭。于是帝释进入国师的身体,说出这首偈颂:巴利
Rājā tassa tussitvā bahuṃ dhanaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya dānādipuññābhirato ahosi, manussāpi puññābhiratā hutvā matamatā saggameva pūrayiṃsu. Athekadivasaṃ rājā ‘‘lakkhaṃ vijjhissāmī’’ti purohitamādāya uyyānaṃ gato. Tadā sakko devarājā bahū nave deve ca devakaññāyo ca disvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjento sarabhamigena narakā uddharitvā rañño sīlesu patiṭṭhāpitabhāvaṃ ñatvā ‘‘rañño ānubhāvena mahājano puññāni karoti, tena devaloko paripūrati, idāni kho pana rājā lakkhaṃ vijjhituṃ uyyānaṃ gato, taṃ vīmaṃsitvā sīhanādaṃ nadāpetvā sarabhamigassa guṇaṃ kathāpetvā attano ca sakkabhāvaṃ jānāpetvā ākāse ṭhito dhammaṃ desetvā mettāya ceva pañcannaṃ sīlānañca guṇaṃ kathetvā āgamissāmī’’ti cintetvā uyyānaṃ agamāsi. Rājāpi ‘‘lakkhaṃ vijjhissāmī’’ti dhanuṃ āropetvā saraṃ sannayhi. Tasmiṃ khaṇe sakko rañño ca lakkhassa ca antare attano ānubhāvena sarabhaṃ dassesi. Rājā taṃ disvā saraṃ na muñci. Atha naṃ sakko purohitassa sarīre adhimuccitvā gāthaṃ abhāsi –
“ 你已经拿起了能摧毁敌人精进的带羽之箭,箭就在弓上,你还在犹豫什么?
射出去的箭要赶快杀掉这只萨罗婆鹿,因为这是属于智慧超群的国王的。”巴利
‘‘Ādāya pattiṃ paraviriyaghātiṃ, cāpe saraṃ kiṃ vicikicchase tuvaṃ; Nunno saro sarabhaṃ hantu khippaṃ, annañhi etaṃ varapañña rañño’’ti.
在这里,“有羽之箭”是指具备箭羽的箭。“摧毁他人之力”是指能摧毁他人的精进力。“弓上的箭”:把这支带羽的箭取来搭在弓上,你现在还犹豫什么?“杀”:你射出的这支箭,要迅速杀死这只獐子。“因为这是王食”:具足妙慧的人啊,大王,所谓獐子,就是国王的食物、国王的吃食。巴利
Tattha pattinti vājapattehi samannāgataṃ. Paraviriyaghātinti paresaṃ vīriyaghātakaṃ. Cāpe saranti etaṃ pattasahitaṃ saraṃ cāpe ādāya sannayhitvā idāni tvaṃ kiṃ vicikicchasi. Hantūti tayā vissaṭṭho hutvā esa saro khippaṃ imaṃ sarabhaṃ hanatu. Annañhi etanti varapañña, mahārāja, sarabho nāma rañño āhāro bhakkhoti attho.
于是国王说了一首偈颂:巴利
Tato rājā gāthamāha –
“ 婆罗门啊,我确实也知道此事:鹿是刹帝利所食。
因敬奉过去所做之恩,故我不杀这萨罗婆鹿。”巴利
‘‘Addhā pajānāmi ahampi etaṃ, annaṃ migo brāhmaṇa khattiyassa; Pubbe katañca apacāyamāno, tasmā migaṃ sarabhaṃ no hanāmī’’ti.
在那里,所谓“过去曾做的”,婆罗门啊,我完全知道:鹿本来就是刹帝利的食物;但我现在是在恭敬它过去对我有过的恩德,所以我不杀它。巴利
Tattha pubbe katañcāti brāhmaṇa, ahametaṃ ekaṃsena jānāmi yathā migo khattiyassa annaṃ, pubbe pana iminā mayhaṃ kataguṇaṃ pūjemi, tasmā taṃ na hanāmīti.
于是,帝释天神说了两首偈颂:巴利
Tato sakko gāthādvayamāha –
大王,此非鹿,此是阿修罗,方主;
杀之,人中之主,汝当为不死之主。巴利
‘‘Neso migo mahārāja, asureso disampati; Etaṃ hantvā manussinda, bhavassu amarādhipo.
“ 大王,如果你对杀死这头叫萨罗婆的鹿、这个同伴还犹豫不决,
拥有妻子儿女的最杰出男子啊,你将去到阎魔的渡河。”巴利
‘‘Sace ca rājā vicikicchase tuvaṃ, hantuṃ migaṃ sarabhaṃ sahāyakaṃ; Saputtadāro naravīraseṭṭha, gantā tuvaṃ vetaraṇiṃ yamassā’’ti.
在这里,“阿修罗”的意思是:这个人就是阿修罗,而且是阿修罗中的首领,也就是帝释天神——他是带着这样的意图在说。“不死天王”则是说:你杀掉这个帝释天神,自己就当帝释天神,做天王。至于“阎魔的灰河”,他是这样吓唬他:“如果你想着‘他是我的朋友’而不杀他,你就会带着妻子儿女一起堕入阎魔的灰河地狱。”巴利
Tattha asuresoti asuro eso, asurajeṭṭhako sakko esoti adhippāyena vadati. Amarādhipoti tvaṃ etaṃ sakkaṃ māretvā sayaṃ sakko devarājā hohīti vadati. Vetaraṇiṃ yamassāti ‘‘sace etaṃ ‘sahāyo me’ti cintetvā na māressasi, saputtadāro yamassa vetaraṇinirayaṃ gato bhavissasī’’ti naṃ tāsesi.
于是国王说了两首偈颂:巴利
Tato rājā dve gāthā abhāsi –
纵使我与所有乡人、儿女妻室并诸友伴,
同赴阎魔的婆提罗尼河;我也终究不害那赐我生命之人。巴利
‘‘Kāmaṃ ahaṃ jānapadā ca sabbe, puttā ca dārā ca sahāyasaṅghā; Gacchemu taṃ vetaraṇiṃ yamassa, na tveva hañño mama pāṇado yo.
“ 昔我困厄陷荒野,此鹿独为救护者;
念其先前所行恩,大梵天神,既知此恩,岂忍加害?”巴利
‘‘Ayaṃ migo kicchagatassa mayhaṃ, ekassa kattā vivanasmi ghore; Taṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ saranto, jānaṃ mahābrahme kathaṃ haneyya’’nti.
在这里,“我的生命施与者”是说:婆罗门啊,凡是施与我生命的人,把对我来说可爱的生命给了我,即使我正走进地狱,我也绝不会杀他,也不该杀他,他是不可杀害的——他这样说。“在恐怖的荒野中,一人之施救者”:当我独自一人、没有同伴,进入那凶险的森林时,他就是我的施救者、生命的赐予者。而我忆念着他往昔所做的这般恩德,正知他的这种功德,又怎么会杀他呢?巴利
Tattha mama pāṇado yoti brāhmaṇa, yo mama pāṇadado yena me piyaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, narakaṃ pavisantena mayā so na tveva hañño na hanitabbo, avajjho esoti vadati. Ekassa kattā vivanasmi ghoreti dāruṇe araññe paviṭṭhassa sato ekassa asahāyakassa mama kattā kārako jīvitassa dāyako, svāhaṃ taṃ iminā kataṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ sarantoyeva taṃ guṇaṃ jānantoyeva kathaṃ haneyyaṃ.
这时,帝释天神从国师的身体里出来,化现出帝释天神的身形,站在空中,宣扬国王的功德,说了两首偈颂:巴利
Atha sakko purohitassa sarīrato apagantvā sakkattabhāvaṃ māpetvā ākāse ṭhatvā rañño guṇaṃ pakāsento gāthādvayamāha –
令友欢喜者,愿汝长寿久住,以法之德善治此国;
众女侍绕,于国欢娱,如天帝释居三十三天。巴利
‘‘Mittābhirādhī cirameva jīva, rajjaṃ imaṃ dhammaguṇe pasāsa; Nārīgaṇehi paricāriyanto, modassu raṭṭhe tidiveva vāsavo.
“ 不瞋恒持清净心,凡来乞者皆满愿;
量力施已亦自享,无过无咎生天处。”巴利
‘‘Akkodhano niccapasannacitto, sabbātithī yācayogo bhavitvā; Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ, anindito saggamupehi ṭhāna’’nti.
在这里,“令朋友欢喜”是指让朋友满意、使他们高兴,不对他们心怀不轨。“一切客”是指把一切如法的沙门、婆罗门都当作宾客来款待,成为值得别人请求的人。“不受谴责”是指因为做布施等善行而心生欢喜,被天界赞叹,然后前往天界。巴利
Tattha mittābhirādhīti mitte ārādhento tosento tesu adubbhamāno. Sabbātithīti sabbe dhammikasamaṇabrāhmaṇe atithī pāhunakeyeva katvā pariharanto yācitabbayuttako hutvā. Aninditoti dānādīni puññāni karaṇena pamudito devalokena abhinandito hutvā saggaṭṭhānaṃ upehīti.
帝释天神说完这番话,又教导他说:“大王,我来是为了考验你,你却没有让自己接受考验。你要保持不放逸。”这样教导之后,他就回到了自己的住处。巴利
Evaṃ vatvā sakko ‘‘ahaṃ mahārājaṃ taṃ pariggaṇhituṃ āgato, tvaṃ attānaṃ pariggaṇhituṃ nādāsi, appamatto hohī’’ti taṃ ovaditvā sakaṭṭhānameva gato.
导师讲完这段法义后,说道:“比丘们,舍利弗不只在现在,在过去也能详细了知简要所说之义。”说完之后,就点明本生故事:“那时的国王是阿难,国师是舍利弗,而那只獐鹿正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi sāriputto saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ jānātiyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, purohito sāriputto, sarabhamigo pana ahameva ahosi’’nti.
芒果、颤动、速行、那罗陀、使者、羯陵伽;
阿吉提、达迦利亚、噜噜、萨罗跋,十和十三。巴利
Amba phandana javana, nārada dūta kaliṅgā; Akitti takkāriyaṃ ruru, sarabhaṃ dasa terase.
1 2 3 4