十三集·小那罗陀本生注释第四
13. 十三集义注 · 187 段
小那罗陀本生注释第四
[477] 4. Cūḷanāradajātakavaṇṇanā
“柴未被劈开”这个故事的起因,是导师住在祇园精舍时,为了一个粗壮少女引诱比丘的事而说的。据说舍卫城有一户人家,女儿大约十五六岁,已经到了婚配的年纪,长得非常漂亮,却没有人来提亲。她的母亲心想:“我女儿已经成年了,却没人来提亲。我要像用鱼饵引鱼一样,引诱一位释迦族的比丘,让他还俗,然后靠他过日子。”那时舍卫城有一位良家子弟,对佛法生起信心出了家,但从受具足戒开始,就放弃了修学的意愿,变得懒惰,一心只顾打扮身体。那位大近事女在家里准备好粥、嚼食和正餐,站在门口,看着街上走过的比丘们,想找一个容易被味欲缠住、可以下手的人。她看到那些持三藏者、论师、持律者,被大批随众簇拥着走过,里面没有能下手的人;又看到后面走来那些善于说法的、像不断堆积的云一样的常乞食比丘,里面也没有合适的人。最后她看见一位比丘走来:眼药涂到眼外角,头发梳得油亮,下身穿着细软的布衣,上身披着折叠平整的袈裟,拿着像宝石一样光亮的钵,撑着一把好看的伞,诸根放逸,身体壮实。她一看就觉得“这个人可以拿下”,便走上前去行礼,接过钵说:“来吧,尊者。”把他请进家里坐下,用粥等食物供养他。等他吃完饭,她对那位比丘说:“尊者,从今以后就请一直来我这里吧。”那位比丘从那时起就常去她家,后来变得十分亲密。
Nate kaṭṭhāni bhinnānīti idaṃ satthā jetavane viharanto thullakumārikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsino kirekassa kulassa pannarasasoḷasavassuddesikā dhītā ahosi sobhaggappattā, na ca naṃ koci vāresi. Athassā mātā cintesi ‘‘mama dhītā vayappattā, na ca naṃ koci vāreti, āmisena macchaṃ viya etāya ekaṃ sākiyabhikkhuṃ palobhetvā uppabbājetvā taṃ nissāya jīvissāmī’’ti. Tadā ca sāvatthivāsī eko kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajitvā upasampannakālato paṭṭhāya sikkhākāmataṃ pahāya ālasiyo sarīramaṇḍanamanuyutto vihāsi. Mahāupāsikā gehe yāgukhādanīyabhojanīyāni sampādetvā dvāre ṭhatvā antaravīthiyā gacchantesu bhikkhūsu ekaṃ bhikkhuṃ rasataṇhāya bandhitvā gahetuṃ sakkuṇeyyarūpaṃ upadhārentī tepiṭakaābhidhammikavinayadharānaṃ mahantena parivārena gacchantānaṃ antare kañci gayhupagaṃ adisvā tesaṃ pacchato gacchantānaṃ madhuradhammakathikānaṃ acchinnavalāhakasadisānaṃ piṇḍapātikānampi antare kañci adisvāva ekaṃ yāva bahi apaṅgā akkhīni añjetvā kese osaṇhetvā dukūlantaravāsakaṃ nivāsetvā ghaṭitamaṭṭhaṃ cīvaraṃ pārupitvā maṇivaṇṇapattaṃ ādāya manoramaṃ chattaṃ dhārayamānaṃ vissaṭṭhindriyaṃ kāyadaḷhibahulaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘imaṃ sakkā gaṇhitu’’nti gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā ‘‘etha , bhante’’ti gharaṃ ānetvā nisīdāpetvā yāguādīhi parivisitvā katabhattakiccaṃ taṃ bhikkhuṃ ‘‘bhante, ito paṭṭhāya idhevāgaccheyyāthā’’ti āha. Sopi tato paṭṭhāya tattheva gantvā aparabhāge vissāsiko ahosi.
有一天,那位大近事女站在他能听见的地方,说:这个家里有的是吃用享受的东西,可是却没有像那样的儿子或女婿能来料理家业。他听了她的话,心想:她说这话到底是什么意思?心里像被轻轻刺了一下。她就对女儿说:你去引诱他,让他听你摆布。那少女从那时起就打扮得漂漂亮亮,用女人的姿态和媚态去引诱他。所谓粗重少女,不能理解为身体粗壮,不管她是胖是瘦,都是因为对五欲的贪染粗重,才叫粗重少女。那年轻人被烦恼控制,心想:我现在没法在佛陀的教法里安住了。于是他说:我回精舍把钵和衣交还,然后到某个地方去,你们把我的衣服送到那里。他回到精舍,交还了钵和衣,对亲教师和戒师说:我起厌离了。他们带他到世尊那里,禀报说:这位比丘起厌离了。世尊问:比丘,听说你起厌离了,是真的吗?他回答:是真的,世尊。又问:因为什么起厌离?答:因为粗重少女,世尊。世尊说:比丘,从前你住在森林里的时候,这个女人就障碍你的梵行,给你造成了很大的祸害。现在你又因为她起厌离吗?在比丘们的请求下,世尊讲了过去的事。
Athekadivasaṃ mahāupāsikā tassa savanapathe ṭhatvā ‘‘imasmiṃ gehe upabhogaparibhogamattā atthi, tathārūpo pana me putto vā jāmātā vā gehaṃ vicārituṃ samattho natthī’’ti āha. So tassā vacanaṃ sutvā ‘‘kimatthaṃ nu kho kathetī’’ti thokaṃ hadaye viddho viya ahosi. Sā dhītaraṃ āha ‘‘imaṃ palobhetvā tava vase vattāpehī’’ti. Sā tato paṭṭhāya maṇḍitapasādhitā itthikuttavilāsehi taṃ palobhesi. Thullakumārikāti na ca thūlasarīrā daṭṭhabbā, thūlā vā hotu kisā vā, pañcakāmaguṇikarāgena pana thūlatāya ‘‘thullakumārikā’’ti vuccati. So daharo kilesavasiko hutvā ‘‘na dānāhaṃ buddhasāsane patiṭṭhātuṃ sakkhissāmī’’ti cintetvā ‘‘vihāraṃ gantvā pattacīvaraṃ niyyādetvā asukaṭṭhānaṃ nāma gamissāmi, tatra me vatthāni pesethā’’ti vatvā vihāraṃ gantvā pattacīvaraṃ niyyādetvā ‘‘ukkaṇṭhitosmī’’ti ācariyupajjhāye āha. Te taṃ ādāya satthu santikaṃ netvā ‘‘ayaṃ bhikkhu ukkaṇṭhito’’ti ārocesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vatvā ‘‘thullakumārikāya, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu pubbepesā tava araññe vasantassa brahmacariyantarāyaṃ katvā mahantaṃ anatthamakāsi, puna tvaṃ etameva nissāya kasmā ukkaṇṭhitosī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈治理国家时,菩萨出生在迦尸国一个非常富有的婆罗门家庭。他学好了技艺,就成家立业。后来,他的妻子生下一个儿子后就去世了。他心想:“我心爱的妻子既然会死,死亡也一样会降临到我身上。在家生活对我还有什么意义?我要出家。”于是他放下欲乐,带着儿子进入雪山,和儿子一起出家修行。他修成了禅定和神通,靠林中的根果为食,住在森林里。那时,有一群住在边境的盗贼闯进一个地区,洗劫村庄,抓走村民,让他们扛着抢来的财物,又回到了边境。被抓的人中有一个容貌美丽的少女,很有心计。她想:“这些人抓了我们,会把我们当奴婢使唤。我得想个办法逃走。”她就对盗贼说:“主人,我要去方便一下,请稍微退后等一下。”她这样骗过盗贼,逃进森林。当菩萨的儿子留在草庵、菩萨外出采集果实的时候,她在上午来到那座草庵。她用爱欲之乐诱惑那个苦行少年,坏了他的戒行,让他听自己摆布,然后说:“你住在森林里有什么用?来吧,我们到村里去生活,那里很容易得到色等种种欲乐。”少年说:“好。”又说:“我父亲到森林里采果实去了,等他回来见上一面,我们再一起走。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe mahābhoge brāhmaṇakule nibbattitvā uggahitasippo kuṭumbaṃ saṇṭhapesi, athassa bhariyā ekaṃ puttaṃ vijāyitvā kālamakāsi. So ‘‘yatheva me piyabhariyāya, evaṃ mayipi maraṇaṃ āgamissati, kiṃ me gharāvāsena, pabbajissāmī’’ti cintetvā kāme pahāya puttaṃ ādāya himavantaṃ pavisitvā tena saddhiṃ isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro araññe vihāsi. Tadā paccantavāsino corā janapadaṃ pavisitvā gāmaṃ paharitvā karamare gahetvā bhaṇḍikaṃ ukkhipāpetvā puna paccantaṃ pāpayiṃsu. Tesaṃ antare ekā abhirūpā kumārikā kerāṭikapaññāya samannāgatā cintesi ‘‘ime amhe gahetvā dāsibhogena paribhuñjissanti, ekena upāyena palāyituṃ vaṭṭatī’’ti. Sā ‘‘sāmi, sarīrakiccaṃ kātukāmāmhi, thokaṃ paṭikkamitvā tiṭṭhathā’’ti vatvā core vañcetvā palāyitvā araññaṃ pavisantī bodhisattassa puttaṃ assame ṭhapetvā phalāphalatthāya gatakāle pubbaṇhasamaye taṃ assamaṃ pāpuṇitvā taṃ tāpasakumāraṃ kāmaratiyā palobhetvā sīlamassa bhinditvā attano vase vattetvā ‘‘kiṃ te araññavāsena, ehi gāmaṃ gantvā vasissāma, tatra hi rūpādayo kāmaguṇā sulabhā’’ti āha. Sopi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘pitā tāva me araññato phalāphalaṃ āharituṃ gato, taṃ disvā ubhopi ekatova gamissāmā’’ti āha.
她心里盘算:这个少年年纪小,什么都不懂。可他父亲是晚年才出家的,等父亲回来,一定会问我“你在这里干什么”,然后打我、抓住我的脚把我拖出去扔进森林。我得趁他还没回来就逃走。于是她对少年说:我先走,你随后沿着我告诉你的路跟上来。说完就离开了。自从她走后,少年就陷入了忧愁,不再像以前那样做任何该做的事,只是连头蒙起来,躺在草屋里闷闷不乐。大士带着果实回来,看见她的足迹,心想:这是女人的足迹,我儿子的戒肯定会破。于是他走进草屋,放下果实,问儿子,说出了第一首偈颂:
Sā cintesi – ‘‘ayaṃ taruṇadārako na kiñci jānāti, pitarā panassa mahallakakāle pabbajitena bhavitabbaṃ, so āgantvā ‘idha kiṃ karosī’ti maṃ pothetvā pāde gahetvā kaḍḍhetvā araññe khipissati, tasmiṃ anāgateyeva palāyissāmī’’ti. Atha naṃ ‘‘ahaṃ purato gacchāmi, tvaṃ pacchā āgaccheyyāsī’’ti vatvā maggasaññaṃ ācikkhitvā pakkāmi. So tassā gatakālato paṭṭhāya uppannadomanasso yathā pure kiñci vattaṃ akatvā sasīsaṃ pārupitvā antopaṇṇasālāya pajjhāyanto nipajji. Mahāsatto phalāphalaṃ ādāya āgantvā tassā padavalañjaṃ disvā ‘‘ayaṃ mātugāmassa padavalañjo, ‘‘puttassa mama sīlaṃ bhinnaṃ bhavissatī’’ti cintento paṇṇasālaṃ pavisitvā phalāphalaṃ otāretvā puttaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“你的柴没劈,水也没打来;
你的火也没点起来,你怎么像个傻子一样禅修呢?”
‘‘Na te kaṭṭhāni bhinnāni, na te udakamābhataṃ; Aggīpi te na hāpito, kiṃ nu mandova jhāyasī’’ti.
在那里,“你的火也没有被熄灭”意思是你的火没有被点燃。“像个愚人”是指像无智慧、盲目愚痴的人一样。
Tattha aggīpi te na hāpitoti aggipi te na jālito. Mandovāti nippañño andhabālo viya.
他听了父亲的话,就起身向父亲行礼,然后带着恭敬,用两首偈颂表明自己对住在林野没有兴趣:
So pitu kathaṃ sutvā uṭṭhāya pitaraṃ vanditvā gāraveneva araññavāse anussāhaṃ pavedento gāthādvayamāha –
迦叶,我告诉你,我实在没办法住在树林里了。
住在森林里太苦了,我想去城里。
‘‘Na ussahe vane vatthuṃ, kassapāmantayāmi taṃ; Dukkho vāso araññamhi, raṭṭhaṃ icchāmi gantave.
“就像我从这里离开后,无论住在哪个地方,
梵天神啊,我应当学习行为规范,请您把那个法教导给我。”
‘‘Yathā ahaṃ ito gantvā, yasmiṃ janapade vasaṃ; Ācāraṃ brahme sikkheyyaṃ, taṃ dhammaṃ anusāsa ma’’nti.
在这里,“迦叶,我告诉你”意思是:迦叶,我告诉你。“去”就是前往。“行”的意思是:不管我住在哪个地方,住在那里时,我应当学习并了解当地的风俗和习惯。他说:“请您教导我、指导我那个法。”
Tattha kassapāmantayāmi tanti kassapa āmantayāmi taṃ. Gantaveti gantuṃ. Ācāranti yasmiṃ janapade vasāmi, tattha vasanto yathā ācāraṃ janapadacārittaṃ sikkheyyaṃ jāneyyaṃ, taṃ dhammaṃ anusāsa ovadāhīti vadati.
大士说:“好啊,孩子,我来给你讲讲地方上的风俗。”接着说了两首偈颂——
Mahāsatto ‘‘sādhu, tāta, desacārittaṃ te kathessāmī’’ti vatvā gāthādvayamāha –
如果你舍弃森林,还有林中的树根和果实;
你若是乐意住在国中,就请听我说法。
‘‘Sace araññaṃ hitvāna, vanamūlaphalāni ca; Raṭṭhe rocayase vāsaṃ, taṃ dhammaṃ nisāmehi me.
“别去碰毒物,要避开悬崖;
别陷进泥坑里,在毒蛇旁边要小心行事。”
‘‘Visaṃ mā paṭisevittho, papātaṃ parivajjaya; Paṅke ca mā visīdittho, yatto cāsīvise care’’ti.
这里说的“法”:如果你愿意住在那个国家,那你就应该效仿当地的风俗习惯。“在毒蛇旁边要小心”:意思是在毒蛇附近,你要谨慎、警觉地行动,应当避开毒蛇。
Tattha dhammanti sace raṭṭhavāsaṃ rocesi, tena hi tvaṃ janapadacārittaṃ dhammaṃ nisāmehi. Yatto cāsīviseti āsīvisassa santike yatto paṭiyatto careyyāsi, sakkonto āsīvisaṃ parivajjeyyāsīti attho.
苦行者童子不明白这简要开示的含义,就问道:
Tāpasakumāro saṃkhittena bhāsitassa atthaṃ ajānanto pucchi –
“对梵行者来说,什么是毒,什么是悬崖,什么是泥沼?
你所说的毒蛇是什么?我问你,请告诉我。”
‘‘Kiṃ nu visaṃ papāto vā, paṅko vā brahmacārinaṃ; Kaṃ tvaṃ āsīvisaṃ brūsi, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
另一位也对他作了解说——
Itaropissa byākāsi –
儿啊,世间之漏,其名曰酒;
悦意芬芳可爱,甘甜如蜜。
圣者们说,那对梵行来说就是毒啊,那罗陀。
‘‘Āsavo tāta lokasmiṃ, surā nāma pavuccati; Manuñño surabhī vaggu, sādu khuddarasūpamo; Visaṃ tadāhu ariyā se, brahmacariyassa nārada.
孩子啊,世间女人会让放逸的人迷乱;
她们夺走年轻人的心,就像风吹散棉花一样。
那罗陀,这已被宣说为梵行的悬崖。
‘‘Itthiyo tāta lokasmiṃ, pamattaṃ pamathenti tā; Haranti yuvino cittaṃ, tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto; Papāto eso akkhāto, brahmacariyassa nārada.
得到、名声、恭敬,以及在别人家里受到的供养;
那罗陀,这被称为梵行的泥沼。
‘‘Lābho siloko sakkāro, pūjā parakulesu ca; Paṅko eso ca akkhāto, brahmacariyassa nārada.
孩子啊,那些带着刀兵的国王们住在这片大地上;
亲爱的孩子那罗陀,他们就是那样的人中王,那些伟大的国王。
‘‘Sasatthā tāta rājāno, āvasanti mahiṃ imaṃ; Te tādise manussinde, mahante tāta nārada.
不要跟在那些自在者和统领者的脚边行走。
那罗陀啊,在梵行这件事上,这被称为毒蛇。
‘‘Issarānaṃ adhipatīnaṃ, na tesaṃ pādato care; Āsīvisoti akkhāto, brahmacariyassa nārada.
为食之故,在吃饭的时候,如果走近哪一户人家,
在这里,如果知道什么是适当的,就应该在那里寻求食物而行。
‘‘Bhattattho bhattakāle ca, yaṃ gehamupasaṅkame; Yadettha kusalaṃ jaññā, tattha ghāsesanaṃ care.
进入别人的家,是为了喝水或吃饭;
适量地吃,适量地享用,不要对诸色起心动念。
‘‘Pavisitvā parakulaṃ, pānatthaṃ bhojanāya vā; Mitaṃ khāde mitaṃ bhuñje, na ca rūpe manaṃ kare.
“牛栏、酒肆与赌徒,集会堂及垃圾堆;
远远避开这一切,如车躲开崎岖之路。”
‘‘Goṭṭhaṃ majjaṃ kirāṭañca, sabhā nikiraṇāni ca; Ārakā parivajjehi, yānīva visamaṃ patha’’nti.
在这里,“āsava(漏)”指的是花酒之类的酒。所谓“visaṃ tadāhu”,意思是:那种被称为“漏”的酒,圣者们说它是梵行的毒。“pamatta(放逸)”指失念的人。“tūlaṃ bhaṭṭhaṃvā”就像从树上脱落飘散下来的棉花一样。“akkhāta(宣说)”是由佛陀等圣者所说的。“siloka(名声)”指名望和赞誉。“sakkāra(恭敬)”指合掌等礼敬行为。“pūjā(供养)”指用香、花等供养。“paṅko(泥沼)”是泥沼,因能令人沉陷而得名。“mahanta(伟大)”指达到伟大境地。“na tesaṃ pādato care”意思是不亲近他们,不应成为亲近王族之人。因为国王们犹如毒蛇,顷刻间发怒便会令人遭殃。此外,这里还应以进入后宫等所说的过患来理解其义。
Tattha āsavoti pupphāsavādi. Visaṃ tadāhūti taṃ āsavasaṅkhātaṃ suraṃ ariyā ‘‘brahmacariyassa visa’’nti vadanti. Pamattanti muṭṭhassatiṃ. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃvāti rukkhā bhassitvā patitatūlaṃ viya. Akkhātoti buddhādīhi kathito. Silokoti kittivaṇṇo. Sakkāroti añjalikammādi. Pūjāti gandhamālādīhi pūjā. Paṅkoti esa osīdāpanaṭṭhena ‘‘paṅko’’ti akkhāto. Mahanteti mahantabhāvappatte. Na tesaṃ pādato careti tesaṃ santike na care, rājakulūpako na bhaveyyāsīti attho. Rājāno hi āsīvisā viya muhutteneva kujjhitvā anayabyasanaṃ pāpenti. Apica antepurappavesane vuttādīnavavasenapettha attho veditabbo.
为了食物而前往,就是有了食物的需求才去。这里说的“什么是善”,意思是:在那些应当去的人家里,如果你知道什么是善、没有过失、远离五种不合适的去处,就应该到那样的地方去乞食。所谓“不对女色起心”,是说在别人家里,即使你以知量之心吃饭,也不该对那里的女色起心动念,不该睁大眼睛去执取女色的相状。“Goṭṭhaṃ majjaṃ kirāṭaṃ”是一些抄本的读法,注释书则读作“goṭṭhaṃ majjaṃ kirāsañca”,并说:“goṭṭha”指牛站立之处。“majja”指酒肆。“kirāsa”指赌徒、无赖之众。“Sabhā nikiraṇāni ca”指聚会场所与挥霍金银之处。“Ārakā”指应当远远避开这一切。“Yānīvā”指如同乘油车而行时遇到崎岖道路一样。
Bhattatthoti bhattena atthiko hutvā. Yadettha kusalanti yaṃ tesu upasaṅkamitabbesu gehesu kusalaṃ anavajjaṃ pañcaagocararahitaṃ jāneyyāsi, tattha ghāsesanaṃ careyyāsīti attho. Na ca rūpe manaṃ kareti parakule mattaññū hutvā bhojanaṃ bhuñjantopi tattha itthirūpe manaṃ mā kareyyāsi, mā cakkhuṃ ummīletvā itthirūpe nimittaṃ gaṇheyyāsīti vadati. Goṭṭhaṃ majjaṃ kirāṭanti ayaṃ potthakesu pāṭho, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘goṭṭhaṃ majjaṃ kirāsañcā’’ti vatvā ‘‘goṭṭhanti gunnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ. Majjanti pānāgāraṃ. Kirāsanti dhuttakerāṭikajana’’nti vuttaṃ. Sabhā nikiraṇāni cāti sabhāyo ca hiraññasuvaṇṇānaṃ nikiraṇaṭṭhānāni ca. Ārakāti etāni sabbāni dūrato parivajjeyyāsi. Yānīvāti sappitelayānena gacchanto visamaṃ maggaṃ viya.
年轻人在父亲说话时恢复了正念,说道:“父亲,我不需要走人间这条路了。”于是父亲就教他修习慈心等禅修法门。他遵照父亲的教导去做,不久就修成了禅那和神通。父子两人都在禅那没有退失的情况下命终,投生到了梵天界。
Māṇavo pitu kathentasseva satiṃ paṭilabhitvā ‘‘tāta, alaṃ me manussapathenā’’ti āha. Athassa pitā mettādibhāvanaṃ ācikkhi. So tassovāde ṭhatvā na cirasseva jhānābhiññā nibbattesi. Ubhopi pitāputtā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā brahmaloke nibbattiṃsu.
导师讲完这个法教后,把本生故事联系起来说:“那时候的那位少女,就是现在的这位少女;那位苦行青年,就是这位心生厌倦的比丘;而那位父亲,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sā kumārikā ayaṃ kumārikā ahosi, tāpasakumāro ukkaṇṭhitabhikkhu, pitā pana ahameva ahosi’’nti.
5. 信使本生注释
[478] 5. Dūtajātakavaṇṇanā
“你派了信使,婆罗门”这句话,是导师住在祇园时,为了称赞自己的智慧而说的。比丘们在法堂里议论起来:“各位贤友,你们看十力者的善巧方便!他给释迦族子难陀示现天女群,让他证得阿拉汉果;给周利槃陀伽一块布,让他连同无碍解一起证得阿拉汉果;让金匠子观想莲花,证得阿拉汉果。他就这样用种种不同的方法调伏众生。”导师来了以后问:“比丘们,你们现在坐在这里谈什么?”他们回答:“就是在谈这件事。”导师说:“比丘们,如来不是今天才善巧于‘由此得此’,过去世也一样善巧方便。”于是讲了过去世的故事。
Dūte te brahme pāhesinti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññāpasaṃsanaṃ ārabbha kathesi. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘passatha, āvuso, dasabalassa upāyakosallaṃ, nandassa sakyaputtassa accharāgaṇaṃ dassetvā arahattaṃ adāsi, cūḷapanthakassa pilotikaṃ datvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ adāsi, kammāraputtassa padumaṃ dassetvā arahattaṃ adāsi, evaṃ nānāupāyehi satte vinetī’’ti . Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva ‘iminā idaṃ hotī’ti upāyakusalo, pubbepi upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,那个地方没有钱财。因为他压榨百姓,只顾搜刮钱财。那时,菩萨出生在迦尸国一个村庄的婆罗门家庭,成年后去了塔迦尸喇求学。他说:“以后我要如法乞讨,把老师的酬金送来。”学成技艺并通过考核后,他向老师告辞说:“老师,我去为您取酬金。”于是他走遍各地,以如法、公平的方式找到了七个金币,心想“我要拿去给老师”,便上路了。途中要渡恒河时,他上了船。就在那里,船翻了,那些金币掉进了水里。他心想:“钱财难得,如果再到各地去为老师筹钱,会拖很久。不如我就在恒河岸边绝食而坐,时间久了,国王自然会知道我坐在这里,然后会派大臣来。我不跟那些大臣说话,国王就会亲自来。用这个办法,我就能从国王那里得到老师的酬金。”于是他在恒河岸边披上上衣,把祭祀用的线放在外面,在像银板一样颜色的沙滩上,像一尊黄金雕像那样坐了下来。众人看见他绝食而坐,就问他:“你为什么坐在这里?”他对谁都不说。第二天,渡口附近村里的人听说他坐在那里,就来问他,他也不回答。他们见他疲惫不堪,叹息着离开了。第三天,城里的人来了;第四天,城里的权贵来了;第五天,国王的差役来了。第六天,国王派了大臣来,他和大臣们也不说话。第七天,国王心生恐惧,亲自来到他面前,问他,说了第一首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente janapado ahirañño ahosi. So hi janapadaṃ pīḷetvā dhanameva saṃkaḍḍhi. Tadā bodhisatto kāsigāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilaṃ gantvā ‘‘pacchā dhammena bhikkhaṃ caritvā ācariyadhanaṃ āharissāmī’’ti vatvā sippaṃ paṭṭhapetvā niṭṭhitasippo anuyogaṃ datvā ‘‘ācariya, tumhākaṃ dhanaṃ āharissāmī’’ti āpucchitvā nikkhamma janapade caranto dhammena samena pariyesitvā satta nikkhe labhitvā ‘‘ācariyassa dassāmī’’ti gacchanto antarāmagge gaṅgaṃ otarituṃ nāvaṃ abhiruhi. Tassa tattha nāvāya viparivattamānāya taṃ suvaṇṇaṃ udake pati. So cintesi ‘‘dullabhaṃ hiraññaṃ, janapade puna ācariyadhane pariyesiyamāne papañco bhavissati, yaṃnūnāhaṃ gaṅgātīreyeva nirāhāro nisīdeyyaṃ, tassa me nisinnabhāvaṃ anupubbena rājā jānissati, tato amacce pesessati, ahaṃ tehi saddhiṃ na mantessāmi, tato rājā sayaṃ āgamissati, iminā upāyena tassa santike ācariyadhanaṃ labhissāmī’’ti. So gaṅgātīre uttarisāṭakaṃ pārupitvā yaññasuttaṃ bahi ṭhapetvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālukatale suvaṇṇapaṭimā viya nisīdi. Taṃ nirāhāraṃ nisinnaṃ disvā mahājano ‘‘kasmā nisinnosī’’ti pucchi, kassaci na kathesi. Punadivase dvāragāmavāsino tassa tattha nisinnabhāvaṃ sutvā āgantvā pucchiṃsu, tesampi na kathesi. Te tassa kilamathaṃ disvā paridevantā pakkamiṃsu. Tatiyadivase nagaravāsino āgamiṃsu, catutthadivase nagarato issarajanā, pañcamadivase rājapurisā. Chaṭṭhadivase rājā amacce pesesi, tehipi saddhiṃ na kathesi. Sattamadivase rājā bhayaṭṭito hutvā tassa santikaṃ gantvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“婆罗门啊,我派了使者到你那里——在恒河岸边禅修的你;
他们问你,你却不回答:莫非你的苦是隐秘不宣的吗?”
‘‘Dūte te brahme pāhesiṃ, gaṅgātīrasmi jhāyato; Tesaṃ puṭṭho na byākāsi, dukkhaṃ guyhamataṃ nu te’’ti.
在这里,“莫非你的苦是个秘密”的意思是:婆罗门,你心里生起的苦,你是不是认为只能藏在心里,不能告诉别人?
Tattha dukkhaṃ guyhamataṃ nu teti kiṃ nu kho, brāhmaṇa, yaṃ tava dukkhaṃ uppannaṃ, taṃ te guyhameva mataṃ, na aññassa ācikkhitabbanti.
大士听了这话,说道:“大王,苦只应该告诉有能力消除它的人,不该告诉别人。”说完,便说了七首偈颂:
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘mahārāja, dukkhaṃ nāma harituṃ samatthasseva ācikkhitabbaṃ, na aññassā’’ti vatvā satta gāthā abhāsi –
迦尸国的繁荣者啊,如果你心里生起了苦,
别把这事告诉那个不能让你脱离苦的人。
‘‘Sace te dukkhamuppajje, kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana; Mā kho naṃ tassa akkhāhi, yo taṃ dukkhā na mocaye.
若有人能如法使彼已生之苦,纵仅一分一毫而得解脱;
务须为彼宣说。
‘‘Yo tassa dukkhajātassa, ekaṅgamapi bhāgaso; Vippamoceyya dhammena, kāmaṃ tassa pavedaya.
豺狼和鸟类的叫声很容易辨认,
大王,人的声音比那更难分辨。
‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ; Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato.
即便有人自忖:“此为亲族、朋友或伙伴。”
有人先前心怀善意,后来却变成了仇敌。
‘‘Api ce maññatī poso, ñāti mitto sakhāti vā; Yo pubbe sumano hutvā, pacchā sampajjate diso.
如果有人没被问起,就在不合适的时候向别人诉说自己的痛苦,
他的朋友们会快乐,关心他利益的人则会痛苦。
‘‘Yo attano dukkhamanānupuṭṭho, pavedaye jantu akālarūpe; Ānandino tassa bhavanti mittā, hitesino tassa dukhī bhavanti.
知道时机已到,也了解那位智者心意专一。
智者不该向他人诉说尖锐之语,而应说出柔和又有意义的话。
‘‘Kālañca ñatvāna tathāvidhassa, medhāvinaṃ ekamanaṃ viditvā; Akkheyya tibbāni parassa dhīro, saṇhaṃ giraṃ atthavatiṃ pamuñce.
“如果他知道那是自己承受不了的,这些确实不是为了让我得到快乐。
有智慧的人应该独自承受那些剧烈的痛苦,心里始终看重真实和惭愧。”
‘‘Sace ca jaññā avisayhamattano, na te hi mayhaṃ sukhāgamāya; Ekova tibbāni saheyya dhīro, saccaṃ hirottappamapekkhamāno’’ti.
在这里,“生起”是指:如果你那边生起了的话。“不要说”就是不要讲出来。“比……更难了知”:比起畜生道所依的叫声,这个更难了知。因此,未能如实了知而无力承受者,自己的痛苦就绝对不该说出来。“再者”这个偈颂的意思和前面说的一样。“未被一再追问”是指没有被反复问。“他说出来”就是讲出来。“不是时候的样子”就是指时机不对。“时候”是指说出自己秘密的合适时机。“对那样的人”:先知道对方是智者、和自己心意相通,然后才对那样的人说。“剧烈的”就是种种痛苦。
Tattha uppajjeti sace tava uppajjeyya. Mā akkhāhīti mā kathehi. Dubbijānataraṃ tatoti tato tiracchānagatavassitatopi dubbijānataraṃ, tasmā tathato ajānitvā harituṃ asamatthassa attano dukkhaṃ na kathetabbamevāti. Api ceti gāthā vuttatthāva. Anānupuṭṭhoti punappunaṃ puṭṭho. Pavedayeti katheti. Akālarūpeti akāle. Kālanti attano guyhassa kathanakālaṃ. Tathāvidhassāti paṇḍitapurisaṃ attanā saddhiṃ ekamanaṃ viditvā tathāvidhassa ācikkheyya. Tibbānīti dukkhāni.
“如果”是说,假如他知道自己的痛苦无法忍受,靠自己或别人的力量都已无法治愈。“那些”指的就是世间常法,也就是八种世间法。这是它的意思。这里说的是:这世间常法并不是只为了给我带来快乐才出现的,没有人能摆脱八种世间法。既然如此,一个只求快乐的人却把痛苦推给别人,那是不合理的,具足惭愧的人不会这样做。而我确实有惭和愧,我如实观照自身本有的惭与愧,并珍视它们。因此,不告诉别人,智者就应独自承受那剧烈的痛苦。
Saceti yadi attano dukkhaṃ avisayhaṃ attano vā paresaṃ vā purisakārena atekicchaṃ jāneyya. Te hīti te eva lokapaveṇikā, aṭṭhalokadhammāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – atha ayaṃ lokapaveṇī na mayhaṃ eva sukhāgamāya uppannā, aṭṭhahi lokadhammehi parimutto nāma natthi, evaṃ sante sukhameva patthentena parassa dukkhāropanaṃ nāma na yuttaṃ, netaṃ hirottappasampannena kattabbaṃ, atthi ca me hirī ottappanti saccaṃ saṃvijjamānaṃ attani hirottappaṃ apekkhamānova aññassa anārocetvā ekova tibbāni saheyya dhīroti.
大士用七首偈颂为国王说法之后,为了表明自己还在寻找老师的酬金,又说了四首偈颂:
Evaṃ mahāsatto sattahi gāthāhi rañño dhammaṃ desetvā attano ācariyadhanassa pariyesitabhāvaṃ dassento catasso gāthā abhāsi –
我游走在国土中,穿过市镇和王都;
大王,我乞食是为了给老师求取财物。
‘‘Ahaṃ raṭṭhe vicaranto, nigame rājadhāniyo; Bhikkhamāno mahārāja, ācariyassa dhanatthiko.
居士、王臣,还有大婆罗门,
大王啊,我得到了七枚金币。
大王啊,我的那些东西都没了,所以我非常悲伤。
‘‘Gahapatī rājapurise, mahāsāle ca brāhmaṇe; Alatthaṃ satta nikkhāni, suvaṇṇassa janādhipa; Te me naṭṭhā mahārāja, tasmā socāmahaṃ bhusaṃ.
大王,那些男人是你心中反复思量过的;
他们无力使人从苦中解脱,是故我未曾对他们言说。
‘‘Purisā te mahārāja, manasānuvicintitā; Nālaṃ dukkhā pamocetuṃ, tasmā tesaṃ na byāhariṃ.
“大王,我确实以心反复思量过您;
您足以从苦中解脱,因此我向您宣说。”
‘‘Tvañca kho me mahārāja, manasānuvicintito; Alaṃ dukkhā pamocetuṃ, tasmā tuyhaṃ pavedayi’’nti.
这里,“乞求”是指这些居士等人前来求取。“那些是我的”,是说我在渡恒河时,那七枚金币丢失了,落进了恒河里。“你的那些人”,大王,是指你的使者。“已仔细思量过”,是指我明白了“这些人没法把我从苦里救出来”。所以,由于这个原因,我没有对他们讲自己的苦。“我宣说了”,就是我说了出来。
Tattha bhikkhamānoti ete gahapatiādayo yācamāno. Te meti te satta nikkhā mama gaṅgaṃ tarantassa naṭṭhā, gaṅgāyaṃ patitā. Purisā teti mahārāja, tava dūtapurisā. Anuvicintitāti ‘‘nālaṃ ime maṃ dukkhā mocetu’’nti mayā ñātā. Tasmāti tena kāraṇena tesaṃ attano dukkhaṃ nācikkhiṃ. Pavedayinti kathesiṃ.
国王听完他说法后,说:“婆罗门,别担心,我会给你老师的酬金。”于是给了他双倍的钱财。导师为了说明这件事的含义,说了最后的偈颂——
Rājā tassa dhammakathaṃ sutvā ‘‘mā cintayi, brāhmaṇa, ahaṃ te ācariyadhanaṃ dassāmī’’ti dviguṇadhanamadāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā osānagāthamāha –
“那位让迦尸国繁荣兴盛的国王,心地清净、满怀信心,就把东西布施给了他。
十四枚纯金打造的金币。”
‘‘Tassādāsi pasannatto, kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Jātarūpamaye nikkhe, suvaṇṇassa catuddasā’’ti.
在这里,“由黄金制成的”意思是:他布施的那十四枚金币,确实是由黄金做成的,而不是随便什么别的黄金。这就是这句话的含义。
Tattha jātarūpamayeti te suvaṇṇassa catuddasa nikkhe jātarūpamayeyeva adāsi, na yassa vā tassa vā suvaṇṇassāti attho.
大士给了国王一番教导,又把财物送给老师,做了布施等种种功德;国王也安住在他的教导中,如法地治理国家。最后,两人都随各自的业而去。
Mahāsatto rañño ovādaṃ datvā ācariyassa dhanaṃ datvā dānādīni puññāni katvā rājāpi tassovāde ṭhito dhammena rajjaṃ kāretvā ubhopi yathākammaṃ gatā.
导师讲完这段法义后,说道:“诸比丘,如来善巧运用方法,不只是现在,过去也是如此。”然后总结本生故事说:“那时的国王是阿难,老师是舍利弗,而那位婆罗门青年就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato upāyakusaloyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, ācariyo sāriputto, brāhmaṇamāṇavo pana ahameva ahosi’’nti.
羯陵伽菩提本生注释第六
[479] 6. Kāliṅgabodhijātakavaṇṇanā
“羯陵伽王是转轮王”这句话,是导师住在祇园时,围绕阿难尊者所作的大菩提树供养而说的。
因为如来为了摄受应受度化的人外出游化时,舍卫城的居民拿着香花等物来到祇园,却找不到别的可供养的地方,就把供品放在香室门口然后离开,他们因此得不到极大的欢喜。给孤独长者知道了这个情况,在如来回到祇园的时候,来到阿难尊者面前说:“尊者,如来外出游化时,这座精舍就没有依靠了,人们没有可以用香花等物供养的地方。尊者,请您把这件事禀告如来,问清楚能不能建一个可供养的地方。”阿难尊者答应说“好”,然后问如来:“尊者,塔庙有几种?”如来回答:“阿难,有三种。”“尊者,是哪三种?”“舍利塔、受用物塔、指示塔。”“尊者,在您还住世的时候,可以建塔庙吗?”“阿难,舍利塔不能建。因为那是诸佛般涅槃时才有的。指示塔没有实物作基础,只是一种‘这是我的’的认定而已。而诸佛用过的大菩提树,即使诸佛还住世,它本身就是塔庙了。”“尊者,您外出时,祇园精舍就没有依靠了,大众找不到可供养的地方。我要从大菩提树取种子,种在祇园门口,尊者。”“好,阿难,种吧。这样的话,祇园就好像是我常住的地方了。”
Rājā kāliṅgo cakkavattīti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandattherena kataṃ mahābodhipūjaṃ ārabbha kathesi. Veneyyasaṅgahatthāya hi tathāgate janapadacārikaṃ pakkante sāvatthivāsino gandhamālādihatthā jetavanaṃ gantvā aññaṃ pūjanīyaṭṭhānaṃ alabhitvā gandhakuṭidvāre pātetvā gacchanti, te uḷārapāmojjā na honti. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā anāthapiṇḍiko tathāgatassa jetavanaṃ āgatakāle ānandattherassa santikaṃ gantvā ‘‘bhante, ayaṃ vihāro tathāgate cārikaṃ pakkante nipaccayo hoti, manussānaṃ gandhamālādīhi pūjanīyaṭṭhānaṃ na hoti, sādhu, bhante, tathāgatassa imamatthaṃ ārocetvā ekassa pūjanīyaṭṭhānassa sakkuṇeyyabhāvaṃ jānāthā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathāgataṃ pucchi ‘‘kati nu kho, bhante, cetiyānī’’ti? ‘‘Tīṇi ānandā’’ti. ‘‘Katamāni, bhante, tīṇī’’ti? ‘‘Sārīrikaṃ pāribhogikaṃ uddissaka’’nti. ‘‘Sakkā pana, bhante, tumhesu dharantesuyeva cetiyaṃ kātu’’nti. ‘‘Ānanda, sārīrikaṃ na sakkā kātuṃ. Tañhi buddhānaṃ parinibbānakāle hoti, uddissakaṃ avatthukaṃ mamāyanamattameva hoti, buddhehi paribhutto mahābodhirukkho buddhesu dharantesupi cetiyamevā’’ti. ‘‘Bhante, tumhesu pakkantesu jetavanavihāro appaṭisaraṇo hoti, mahājano pūjanīyaṭṭhānaṃ na labhati, mahābodhito bījaṃ āharitvā jetavanadvāre ropessāmi, bhante’’ti. ‘‘Sādhu, ānanda, ropehi, evaṃ sante jetavane mama nibaddhavāso viya bhavissatī’’ti.
长老先去告诉憍萨罗国王、给孤独长者和毗舍佉等人,然后在祇园门口准备种菩提树的地方,叫人挖了一个坑。他对大目犍连长老说:“尊者,我要在祇园门口种菩提树,请您从大菩提树那里给我取一株菩提树成熟果实来。”目犍连长老答应说“善哉”,就腾空飞到金刚座,在树果从果柄脱落、还没落到地上时,用衣服接住,拿回来交给阿难长老。阿难长老告诉大家:“今天我要种下菩提树了。”憍萨罗国王等人听了,傍晚时分,国王带着大批随从,备齐各种用具来了;给孤独长者、毗舍佉,还有其他有信心的民众也一样来了。长老在种大菩提树的地方放了一个大金盆,在盆底打了个洞,填满香泥,然后把菩提树成熟果实交给国王,说:“大王,请种下这株菩提树成熟果实。”国王心想:“王位并不是永远握在我们手里的,这件事应该让给孤独长者来种才对。”于是他把菩提树成熟果实放到大长者手里。给孤独长者拨开香泥,把菩提树成熟果实种了下去。菩提树成熟果实刚一从他手中落下,在场所有人都看见:一株犁头那么粗的菩提树干猛地长起来,高到五十肘,又向四方和上方伸出五根大枝,每根也有五十肘长。就这样,它当下就成了林中树王。国王用十八个金瓶银瓶装满香水,用蓝莲花束等装饰,围绕大菩提树摆好,又把满瓶依次放好;他造了七宝栏杆,撒上混有金砂的沙,筑起围墙,造了七宝门楼,场面极为隆重。
Thero kosalanarindassa anāthapiṇḍikassa visākhādīnañca ārocetvā jetavanadvāre bodhiropanaṭṭhāne āvāṭaṃ khaṇāpetvā mahāmoggallānattheraṃ āha – ‘‘bhante, ahaṃ jetavanadvāre bodhiṃ ropessāmi, mahābodhito me bodhipakkaṃ āharathā’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ākāsena bodhimaṇḍaṃ gantvā vaṇṭā parigalantaṃ pakkaṃ bhūmiṃ asampattameva cīvarena sampaṭicchitvā gahetvā ānandattherassa adāsi. Ānandatthero ‘‘ajja bodhiṃ ropessāmī’’ti kosalarājādīnaṃ ārocesi. Rājā sāyanhasamaye mahantena parivārena sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā āgami, tathā anāthapiṇḍiko visākhā ca añño ca saddho jano. Thero mahābodhiropanaṭṭhāne mahantaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ ṭhapetvā heṭṭhā chiddaṃ kāretvā gandhakalalassa pūretvā ‘‘idaṃ bodhipakkaṃ ropehi, mahārājā’’ti rañño adāsi. So cintesi ‘‘rajjaṃ nāma na sabbakālaṃ amhākaṃ hatthe tiṭṭhati, idaṃ mayā anāthapiṇḍikena ropāpetuṃ vaṭṭatī’’ti . So taṃ bodhipakkaṃ mahāseṭṭhissa hatthe ṭhapesi. Anāthapiṇḍiko gandhakalalaṃ viyūhitvā tattha pātesi. Tasmiṃ tassa hatthato muttamatteyeva sabbesaṃ passantānaññeva naṅgalasīsappamāṇo bodhikhandho paṇṇāsahatthubbedho uṭṭhahi, catūsu disāsu uddhañcāti pañca mahāsākhā paṇṇāsahatthāva nikkhamiṃsu. Iti so taṅkhaṇaññeva vanappatijeṭṭhako hutvā aṭṭhāsi. Rājā aṭṭhārasamatte suvaṇṇarajataghaṭe gandhodakena pūretvā nīluppalahatthakādipaṭimaṇḍite mahābodhiṃ parikkhipitvā puṇṇaghaṭe paṭipāṭiyā ṭhapesi, sattaratanamayaṃ vedikaṃ kāresi, suvaṇṇamissakaṃ vālukaṃ okiri, pākāraparikkhepaṃ kāresi, sattaratanamayaṃ dvārakoṭṭhakaṃ kāresi, sakkāro mahā ahosi.
长老走到如来跟前,说:“尊者,您当年在大菩提树下入的那种定,请您也到我今天种下的这棵菩提树下坐一坐,为了大众的利益而入定吧。”如来回答:“阿难,你在说什么?我在大菩提树下入定而坐的那个地方,别的地方是承受不住的。”长老又说:“尊者,为了大众的利益,请您以入定的快乐,把这棵菩提树下当作永久固定的住处来受用吧。”导师便以入定的快乐受用了一整夜。长老又告诉了憍萨罗王等人,举办了名为“菩提树节”的法会。而这棵菩提树,因为是阿难长老种下的,就被称为“阿难菩提树”。那时,比丘们在法堂里议论起来:“诸位贤友,阿难长老在如来还住世的时候,就种下了这棵菩提树,还办了盛大的供养,这位长老真是有大功德啊!”导师走过来问:“比丘们,你们现在聚在一起,在议论什么?”他们回答说是在说这件事。导师便说:“比丘们,不只是现在,过去阿难也曾经带着四大洲各地的人和他们的随从,备办了大量的香花等物,在大菩提树的金刚座处举办过菩提树节。”接着,导师讲起了过去的故事。
Thero tathāgataṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, tumhehi mahābodhimūle samāpannasamāpattiṃ mayā ropitabodhimūle nisīditvā mahājanassa hitatthāya samāpajjathā’’ti āha. ‘‘Ānanda, kiṃ kathesi, mayi mahābodhimūle samāpannasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinne añño padeso dhāretuṃ na sakkotī’’ti. ‘‘Bhante, mahājanassa hitatthāya imassa bhūmippadesassa dhuvaniyāmena samāpattisukhena taṃ bodhimūlaṃ paribhuñjathā’’ti. Satthā ekarattiṃ samāpattisukhena paribhuñji. Thero kosalarājādīnaṃ kathetvā bodhimahaṃ nāma kāresi. Sopi kho bodhirukkho ānandattherena ropitattā ānandabodhiyevāti paññāyittha. Tadā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso āyasmā ānando dharanteyeva tathāgate bodhiṃ ropetvā mahāpūjaṃ kāresi , aho mahāguṇo thero’’ti . Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānando saparivāresu catūsu mahādīpesu manusse gahetvā bahugandhamālādīni āharitvā mahābodhimaṇḍe bodhimahaṃ kāresiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在羯陵伽国的牙城,有一位名叫羯陵伽的国王统治着国家。他有两个儿子,一个叫大羯陵伽,一个叫小羯陵伽。占相师们预言说:“长子会在父王去世后继承王位;次子则会出家修行仙道,靠乞食过活,但他的儿子会成为转轮王。”后来,父王去世后,长子成了国王,次子则做了副王。副王心想:“据说我的儿子会成为转轮王。”于是他就仗着儿子而起了傲慢。国王受不了,就命令一个亲信:“去把小羯陵伽抓起来。”那人去了之后说:“王子,国王想抓你,你还是保住自己的性命吧。”小羯陵伽便把自己的印章戒指、细软毛毯和佩剑这三样东西拿给这位亲信大臣看,说道:“凭这个信物,将来你们要把王位交给我的儿子。”说完,他就进入森林,找了一处风景优美的地方搭了草庵,出家修行仙道,在河边住了下来。
Atīte kaliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kāliṅgo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa mahākāliṅgo, cūḷakāliṅgoti dve puttā ahesuṃ. Nemittakā ‘‘jeṭṭhaputto pitu accayena rajjaṃ kāressati, kaniṭṭho pana isipabbajjaṃ pabbajitvā bhikkhāya carissati, putto panassa cakkavattī bhavissatī’’ti byākariṃsu. Aparabhāge jeṭṭhaputto pitu accayena rājā ahosi, kaniṭṭho pana uparājā. So ‘‘putto kira me cakkavattī bhavissatī’’ti puttaṃ nissāya mānaṃ akāsi. Rājā asahanto ‘‘cūḷakāliṅgaṃ gaṇhā’’ti ekaṃ atthacarakaṃ āṇāpesi. So gantvā ‘‘kumāra, rājā taṃ gaṇhāpetukāmo, tava jīvitaṃ rakkhāhī’’ti āha. So attano lañjanamuddikañca sukhumakambalañca khaggañcāti imāni tīṇi atthacarakāmaccassa dassetvā ‘‘imāya saññāya mama puttassa rajjaṃ dadeyyāthā’’ti vatvā araññaṃ pavisitvā ramaṇīye bhūmibhāge assamaṃ katvā isipabbajjaṃ pabbajitvā nadītīre vāsaṃ kappesi.
在末地国的沙嘎喇城里,摩陀王的王后生了一个女儿。占相师们预言说:“她会靠乞讨过活,但她的儿子会成为转轮王。”整个赡部洲的国王们听到这个消息,就一起赶来围攻沙嘎喇城。摩陀王心想:“如果我把她嫁给其中一个人,其他国王一定会发怒。我要保护女儿。”于是他带着女儿和妻子,乔装成陌生人逃走,进入森林,在小羯陵伽王子的草庵上方另建了一座草庵,出家后靠捡拾落穗维持生活,就住在那里。父母为了“保护女儿”,把她留在草庵里,自己出去采集果实。趁他们外出的时候,她采了各种花,做成花环。河边有一棵开满花的芒果树,枝干层层叠叠像阶梯一样。她爬上树玩耍,把花环扔进水里。有一天,小羯陵伽王子在河里沐浴时,那花环缠到了他头上。他看了看,心想:“这是女人做的,但不是老妇,是年轻少女的手艺。我得先查一查。”在烦恼驱使下,他逆流而上,听到她坐在芒果树上用甜美的声音唱歌,便走到树下,看见她后问道:“贤女,你叫什么名字?”她说:“主人,我是人女。”“那就下来吧。”“主人,不行,我是刹帝利。”“贤女,我也是刹帝利,下来吧。”“主人,光凭嘴上说说不能算刹帝利;如果你真是刹帝利,就说刹帝利的话。”于是两人互相说了刹帝利的话。王女便下来了。
Maddaraṭṭhepi sāgalanagare maddarañño aggamahesī dhītaraṃ vijāyi. Taṃ nemittakā ‘‘ayaṃ bhikkhaṃ caritvā jīvikaṃ kappessati, putto panassā cakkavattī bhavissatī’’ti byākariṃsu. Sakalajambudīpe rājāno taṃ pavattiṃ sutvā ekappahāreneva āgantvā sāgalanagaraṃ rundhiṃsu. Maddarājā cintesi ‘‘sacāhaṃ imaṃ ekassa dassāmi, sesarājāno kujjhissanti, mama dhītaraṃ rakkhissāmī’’ti dhītarañca bhariyañca gahetvā aññātakavesena palāyitvā araññaṃ pavisitvā cūḷakāliṅgakumārassa assamapadato uparibhāge assamaṃ katvā pabbajitvā uñchācariyāya jīvikaṃ kappento tattha paṭivasati. Mātāpitaro ‘‘dhītaraṃ rakkhissāmā’’ti taṃ assamapade katvā phalāphalatthāya gacchanti. Sā tesaṃ gatakāle nānāpupphāni gahetvā pupphacumbaṭakaṃ katvā gaṅgātīre ṭhapitasopānapanti viya jāto eko supupphito ambarukkho atthi, taṃ abhiruhitvā kīḷitvā pupphacumbaṭakaṃ udake khipi. Taṃ ekadivasaṃ gaṅgāyaṃ nhāyantassa cūḷakāliṅgakumārassa sīse laggi. So taṃ oloketvā ‘‘idaṃ ekāya itthiyā kataṃ, no ca kho mahallikāya, taruṇakumārikāya katakammaṃ, vīmaṃsissāmi tāva na’’nti kilesavasena uparigaṅgaṃ gantvā tassā ambarukkhe nisīditvā madhurena sarena gāyantiyā saddaṃ sutvā rukkhamūlaṃ gantvā taṃ disvā ‘‘bhadde, kā nāma tva’’nti āha. ‘‘Manussitthīhamasmi sāmī’’ti . ‘‘Tena hi otarāhī’’ti. ‘‘Na sakkā sāmi, ahaṃ khattiyā’’ti. ‘‘Bhadde, ahampi khattiyoyeva, otarāhī’’ti. Sāmi, na vacanamatteneva khattiyo hoti, yadisi khattiyo, khattiyamāyaṃ kathehī’’ti. Te ubhopi aññamaññaṃ khattiyamāyaṃ kathayiṃsu. Rājadhītā otari.
他们两人互相做了男女之事。母亲等父母回来后,就把他是羯陵伽王之子以及他进入森林的原因,详细地讲给他们听。他们说了声“善哉”,便把她嫁给了他。他们夫妻恩爱地住在一起,王女怀了孕,满十个月后生下一个具足稻谷与福德吉祥之相的儿子,给他取名叫“羯陵伽”。他长大后,在父亲和外祖父身边学成了一切技艺。后来,他父亲通过星宿的会合,得知自己的哥哥已经去世,就对他说:“孩子,你别再住在森林里了。你的伯父大羯陵伽已经过世,你去牙城,继承属于家族的全部王位吧。”说完,把自己带来的一枚戒指、一条毯子和一把剑交给他,又嘱咐说:“孩子,牙城某条街上,有我们一位办事的大臣。你到他家,落到他的卧榻上,把这三件宝物拿给他看,告诉他你是我的儿子。他会帮你登上王位。”于是,他礼拜了父母和外祖父母,凭借福德的威力,从空中飞去,直接落在那位大臣的卧榻上。大臣问“你是谁”,他回答“我是小羯陵伽的儿子”,并拿出那三件宝物给他看。大臣把这件事禀告了朝臣们。朝臣们让人把城装饰起来,为他举起了白伞。
Te aññamaññaṃ ajjhācāraṃ cariṃsu. Sā mātāpitūsu āgatesu tassa kāliṅgarājaputtabhāvañceva araññaṃ paviṭṭhakāraṇañca vitthārena tesaṃ kathesi. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ tassa adaṃsu. Tesaṃ piyasaṃvāsena vasantānaṃ rājadhītā gabbhaṃ labhitvā dasamāsaccayena dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyi, ‘‘kāliṅgo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto pitu ceva ayyakassa ca santike sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇi. Athassa pitā nakkhattayogavasena bhātu matabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, mā tvaṃ araññe vasa, petteyyo te mahākāliṅgo kālakato, tvaṃ dantapuranagaraṃ gantvā kulasantakaṃ sakalarajjaṃ gaṇhāhī’’ti vatvā attanā ānītaṃ muddikañca kambalañca khaggañca datvā ‘‘tāta, dantapuranagare asukavīthiyaṃ amhākaṃ atthacarako amacco atthi, tassa gehe sayanamajjhe otaritvā imāni tīṇi ratanāni tassa dassetvā mama puttabhāvaṃ ācikkha, so taṃ rajje patiṭṭhāpessatī’’ti uyyojesi. So mātāpitaro ca ayyakāyyike ca vanditvā puññamahiddhiyā ākāsena gantvā amaccassa sayanapiṭṭheyeva otaritvā ‘‘kosi tva’’nti puṭṭho ‘‘cūḷakāliṅgassa puttomhī’’ti ācikkhitvā tāni ratanāni dassesi. Amacco rājaparisāya ārocesi. Amaccā nagaraṃ alaṅkārāpetvā tassa setacchattaṃ ussāpayiṃsu.
那时,他的国师名叫羯陵伽婆罗堕阇,为他讲述了转轮王的十种应行之仪。他圆满践行了这些仪法。后来在十五布萨日那天,轮宝从轮藏处出现,象宝从布萨族出现,马宝从云马族出现,珠宝从广博山出现,女宝、居士宝、将领宝也都随之显现。他统辖了整个轮围界内的疆土。有一天,他被绵延三十六由旬的随从簇拥着,骑上一头通体纯白、宛如盖拉舍山巅的白象,以盛大的威仪前往父母所在之处。当这头象行至一切诸佛的胜利结跏趺座、成为大地之脐的大菩提座上方时,却无法再前进。国王再三驱策,象仍然不能前行。为了阐明此中义理,世尊说了这第一首偈颂——
Athassa kāliṅgabhāradvājo nāma purohito tassa dasa cakkavattivattāni ācikkhi. So taṃ vattaṃ pūresi. Athassa pannarasauposathadivase cakkadahato cakkaratanaṃ, uposathakulato hatthiratanaṃ, valāhakakulato assaratanaṃ, vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgami, itthiratanagahapatiratanapariṇāyakaratanāni pātubhavanti. So sakalacakkavāḷagabbhe rajjaṃ gaṇhitvā ekadivasañca chattiṃsayojanāya parisāya parivuto sabbasetaṃ kelāsakūṭapaṭibhāgaṃ hatthiṃ āruyha mahantena sirivilāsena mātāpitūnaṃ santikaṃ pāyāsi. Athassa sabbabuddhānaṃ jayapallaṅkassa pathavīnābhibhūtassa mahābodhimaṇḍassa uparibhāge nāgo gantuṃ nāsakkhi. Rājā punappunaṃ codesi, so nāsakkhiyeva. Tamatthaṃ pakāsento satthā paṭhamaṃ gāthamāha –
“羯陵伽王是转轮王,如法治理大地人民;
他乘着那头具大神力的那伽,来到了菩提道场附近。”
‘‘Rājā kāliṅgo cakkavatti, dhammena pathavimanusāsaṃ; Agamā bodhisamīpaṃ, nāgena mahānubhāvenā’’ti.
这时,国王的国师跟着国王一起走,心里想:“虚空中根本没有什么障碍,为什么国王连大象都派不出去?我来试探一下。”于是他从空中降下来,看见了诸佛的胜利金刚座,也就是大地之脐所在的那片地面。据说当时在那个地方,方圆有八王量卡利萨那么大的范围内,连一根毛发那么细的草都没有,地上散布着银板颜色的细沙;四周的草、藤蔓和树木都向右绕菩提座旋转,全都朝向菩提座站立。婆罗门看着那片地面,心想:“这里正是诸佛摧毁一切烦恼的地方,它的上方连帝释天神他们也到不了。”于是他走到羯陵伽王跟前,讲述了菩提座的殊胜,对国王说:“请下来吧。”为了说明这件事,导师说了下面这些偈颂——
Atha rañño purohito raññā saddhiṃ gacchanto ‘‘ākāse āvaraṇaṃ nāma natthi, kiṃ nu kho rājā hatthiṃ pesetuṃ na sakkoti , vīmaṃsissāmī’’ti ākāsato oruyha sabbabuddhānaṃyeva jayapallaṅkaṃ pathavīnābhimaṇḍalabhūtaṃ bhūmibhāgaṃ passi. Tadā kira tattha aṭṭharājakarīsamatte ṭhāne kesamassumattampi tiṇaṃ nāma natthi, rajatapaṭṭavaṇṇavālukā vippakiṇṇā honti, samantā tiṇalatāvanappatiyo bodhimaṇḍaṃ padakkhiṇaṃ katvā āvaṭṭetvā bodhimaṇḍābhimukhāva aṭṭhaṃsu. Brāhmaṇo taṃ bhūmibhāgaṃ oloketvā ‘‘idañhi sabbabuddhānaṃ sabbakilesaviddhaṃsanaṭṭhānaṃ, imassa uparibhāge sakkādīhipi na sakkā gantu’’nti cintetvā kāliṅgarañño santikaṃ gantvā bodhimaṇḍassa vaṇṇaṃ kathetvā rājānaṃ ‘‘otarā’’ti āha. Tamatthaṃ pakāsento satthā imā gāthā āha –
羯陵伽之婆罗堕阇,
握持转轮,合掌对羯陵伽王沙门果勒尼亚如是说。
‘‘Kāliṅgo bhāradvājo ca, rājānaṃ kāliṅgaṃ samaṇakolaññaṃ; Cakkaṃ vattayato pariggahetvā, pañjalī idamavoca.
大王,请下来吧,这片地面平坦如掌;
无上无比诸佛,于此现成正觉,光明显耀。
‘‘Paccoroha mahārāja, bhūmibhāgo yathā samaṇuggato; Idha anadhivarā buddhā, abhisambuddhā virocanti.
此地草木藤蔓,尽皆右旋环绕;
大地脐心之处,正为精粹所聚。大王,我等如是闻于圣典。
‘‘Padakkhiṇato āvaṭṭā, tiṇalatā asmiṃ bhūmibhāgasmiṃ; Pathaviyā nābhiyaṃ maṇḍo, iti no sutaṃ mante mahārāja.
以大海为边界、承载一切众生的大地;
这是大地的精华,你下来礼敬吧。
‘‘Sāgarapariyantāya, mediniyā sabbabhūtadharaṇiyā; Pathaviyā ayaṃ maṇḍo, orohitvā namo karohi.
凡有诸龙象,及出身高贵之雄象;
如是诸象亦不近彼处。
‘‘Ye te bhavanti nāgā ca, abhijātā ca kuñjarā; Ettāvatā padesaṃ te, nāgā neva mupayanti.
良种象王若有意,可遣长牙之象前行;
乘象所能至者,唯止于此。
‘‘Abhijāto nāgo kāmaṃ, pesehi kuñjaraṃ dantiṃ; Ettāvatā padeso, sakkā nāgena mupagantuṃ.
羯陵伽王闻其言,了达相者话中意,
遣彼象去:我等当知此人语究竟何如。
‘‘Taṃ sutvā rājā kāliṅgo, veyyañjanikavaco nisāmetvā; Sampesesi nāgaṃ ñassāma, mayaṃ yathimassidaṃ vacanaṃ.
“那头被国王派来的大象,发出像鹤一样的鸣叫后,
他退到一边坐下,就像承受不住沉重的负担一样。”
‘‘Sampesito ca raññā, nāgo koñcova abhinaditvāna; Paṭisakkitvā nisīdi, garuṃva bhāraṃ asahamāno’’ti.
在这里,“沙门果勒尼亚”指的是苦行者的儿子。“转轮”是指正在转动轮子,也就是转轮王。“考察后”是指考察了那片土地之后。“沙门所称赞”是指被一切佛陀称赞。“无等比”是指无可比拟、不可测量。“照耀”是指摧毁了一切烦恼的黑暗,就像初升的太阳一样,坐在这里照耀着。“草蔓”是指草和藤蔓。“精髓”是指大地的精髓、核心,厚度为四万由旬再加上二十万由旬,如同大地的脐,是不动之处;在劫形成时,它最先形成;在劫毁灭时,它最后毁灭。“我闻如是”是指我们依相咒而如此听闻。“下已”是指从空中降下后,对一切佛陀摧毁烦恼之处行礼致敬,作供养与尊敬。
Tattha samaṇakolaññanti tāpasānaṃ puttaṃ. Cakkaṃ vattayatoti cakkaṃ vattayamānaṃ, cakkavattinti attho. Pariggahetvāti bhūmibhāgaṃ vīmaṃsitvā. Samaṇuggatoti sabbabuddhehi vaṇṇito. Anadhivarāti atulyā appameyyā. Virocantīti vihatasabbakilesandhakārā taruṇasūriyā viya idha nisinnā virocanti. Tiṇalatāti tiṇāni ca latāyo ca. Maṇḍoti catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalāya pathaviyā maṇḍo sāro nābhibhūto acalaṭṭhānaṃ, kappe saṇṭhahante paṭhamaṃ saṇṭhahati, vinassante pacchā vinassati. Iti no sutanti evaṃ amhehi lakkhaṇamantavasena sutaṃ. Orohitvāti ākāsato otaritvā imassa sabbabuddhānaṃ kilesaviddhaṃsanaṭṭhānassa namo karohi, pūjāsakkāraṃ karohi.
所谓“那些”,是指转轮王象宝中那些出生在布萨家族的象。到这里为止的意思是:所有这些象连这一小段地方都不会靠近,即使被驱赶也不会走近。出身优越,是指它超越了行境等八种象族,出生在布萨家族。象,是指最上等的象。到这里为止的意思是:这一段地方这头象还能走到,再往前就不行了;如果还想让它继续走,就得用金刚钩给它信号把它赶过去。听了相师的话之后,意思是:诸比丘,那位国王听了相师——也就是解相者羯陵伽婆罗堕阇的话,记住并领会之后,为了验证这话到底是真是假,便把那头象赶了过去。如苍鹭鸣叫后,意思是:诸比丘,那头象被国王用金刚钩催促驱赶后,像苍鹭一样叫了一声,随即退缩,举起鼻子,仰起脖子,好像再也背不动重物一样,就停在了半空中。
Ye teti ye cakkavattirañño hatthiratanasaṅkhātā uposathakule nibbattanāgā. Ettāvatāti sabbepi te ettakaṃ padesaṃ neva upayanti, koṭṭiyamānāpi na upagacchantiyeva. Abhijātoti gocariyādīni aṭṭha hatthikulāni abhibhavitvā atikkamitvā uposathakule jāto. Kuñjaranti uttamaṃ. Ettāvatāti ettako padeso sakkā etena nāgena upagantuṃ, ito uttari na sakkā, abhikaṅkhanto vajiraṅkusena saññaṃ datvā pesehīti. Veyyañjanikavaco nisāmetvāti bhikkhave, so rājā tassa lakkhaṇapāṭhakassa veyyañjanikassa kāliṅgabhāradvājassa vaco nisāmetvā upadhāretvā ‘‘ñassāma mayaṃ yathā imassa vacanaṃ yadi vā saccaṃ yadi vā alika’’nti vīmaṃsanto nāgaṃ pesesīti attho. Koñcova abhinaditvānāti bhikkhave, so nāgo tena raññā vajiraṅkusena codetvā pesito koñcasakuṇo viya naditvā paṭisakkitvā soṇḍaṃ ukkhipitvā gīvaṃ unnāmetvā garuṃ bhāraṃ vahituṃ asakkonto viya ākāseyeva nisīdi.
它被那一下又一下地刺戳,终于受不了那种痛,就死了。国王却不知道它已经死了,还照样坐在象背上。羯陵伽婆罗堕阇说:“大王,您的象已经死了,换骑另一头象吧。”导师为了说明这件事,说出了第十首偈颂——
So tena punappunaṃ vijjhiyamāno vedanaṃ sahituṃ asakkonto kālamakāsi. Rājā panassa matabhāvaṃ ajānanto piṭṭhe nisinnova ahosi. Kāliṅgabhāradvājo ‘‘mahārāja, tava nāgo niruddho, aññaṃ hatthiṃ saṅkamā’’ti āha. Tamatthaṃ pakāsento satthā dasamaṃ gāthamāha –
“羯陵伽婆罗堕阇知道这头象寿命将尽,
他急忙对羯陵伽王说:
大王,请换乘另一头象,这头象已经寿命尽了。”
‘‘Kāliṅgabhāradvājo , nāgaṃ khīṇāyukaṃ viditvāna; Rājānaṃ kāliṅgaṃ, taramāno ajjhabhāsittha; Aññaṃ saṅkama nāgaṃ, nāgo khīṇāyuko mahārājā’’ti.
在这里,所谓“象寿命已尽”,意思是:你的象已经到了寿命的尽头,不管做什么,都不可能坐在它背上抵达菩提道场之顶。所谓“换乘另一头象”,意思是:靠着国王的福德威力,另一头象从布萨族来到这里,把背凑了过来。
Tattha nāgo khīṇāyukoti nāgo te jīvitakkhayaṃ patto, yaṃ kiñci karontena na sakkā piṭṭhe nisinnena bodhimaṇḍamatthakena gantuṃ. Aññaṃ nāgaṃ saṅkamāti rañño puññiddhibalena añño nāgo uposathakulato āgantvā piṭṭhiṃ upanāmesi.
国王坐到了那头象的背上。就在那一刻,那头死象倒在地上。导师为了说明这件事,又说了另一首偈颂——
Rājā tassa piṭṭhiyaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe matahatthī bhūmiyaṃ pati. Tamatthaṃ pakāsento satthā itaraṃ gāthamāha –
“羯陵伽王听了这话,急忙朝那头象走去。
国王刚一走过去,那头象就当场倒在地上。
正如占相师所预言的那样,那头象果然如此。”
‘‘Taṃ sutvā kāliṅgo, taramāno saṅkamī nāgaṃ; Saṅkanteva raññe nāgo, tattheva pati bhumyā; Veyyañjanikavaco, yathā tathā ahu nāgo’’ti.
这时,国王从空中降下,看着菩提道场,见到神通变化后,就向婆罗堕阇赞叹说:
Atha rājā ākāsato oruyha bodhimaṇḍaṃ oloketvā pāṭihāriyaṃ disvā bhāradvājassa thutiṃ karonto āha –
“羯陵伽王对羯陵伽婆罗门这样说道:
你才是真正彻底觉悟的人,是一切知者,是一切见者。”
‘‘Kāliṅgo rājā kāliṅgaṃ, brāhmaṇaṃ etadavoca; Tvameva asi sambuddho, sabbaññū sabbadassāvī’’ti.
那位婆罗门不肯接受这番称赞,把自己放在低下的位置,反而把诸佛高高举起,加以赞叹。导师为了说明这件事,诵出了下面这些偈颂:
Brāhmaṇo taṃ anadhivāsento attānaṃ nīcaṭṭhāne ṭhapetvā buddheyeva ukkhipitvā vaṇṇesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā imā gāthā abhāsi –
羯陵伽王,婆罗门不堪忍此,乃作是言:
大王,我等实是占相者,诸佛乃是遍知。
‘‘Taṃ anadhivāsento kāliṅga, brāhmaṇo idamavoca; Veyyañjanikā hi mayaṃ, buddhā sabbaññuno mahārāja.
“一切知者、一切明者的佛陀,并不是靠相来了知的;
我们靠的是传承的力量,而佛陀们则了知一切。”
‘‘Sabbaññū sabbavidū ca, buddhā na lakkhaṇena jānanti; Āgamabalasā hi mayaṃ, buddhā sabbaṃ pajānantī’’ti.
大王,其中所谓“占相师”,就是我们这些看到体相就能作出解释、被称为多闻智者的人;而佛陀则是一切知者、一切见者。因为诸佛了知并看见包括过去等各类在内的一切,他们是以一切知智了知一切,而不是靠相。我们则是依靠传承的力量,靠自己的技艺能力来了知,而且只知道其中一部分;诸佛却是了知一切。
Tattha veyyañjanikāti mahārāja, mayaṃ byañjanaṃ disvā byākaraṇasamatthā sutabuddhā nāma, buddhā pana sabbaññū sabbavidū. Buddhā hi atītādibhedaṃ sabbaṃ jānanti ceva passanti ca, sabbaññutaññāṇena te sabbaṃ jānanti, na lakkhaṇena. Mayaṃ pana āgamabalasā attano sippabaleneva jānāma, tañca ekadesameva, buddhā pana sabbaṃ pajānantīti.
国王听说了佛陀的功德,生起欢喜,就让整个轮围世界的居民送来大量香料和花鬘,自己在大菩提道场住了七天,举行了盛大的大菩提供养。导师为了说明这件事,说了下面两首偈颂:
Rājā buddhaguṇe sutvā somanassappatto hutvā sakalacakkavāḷavāsikehi bahugandhamālaṃ āharāpetvā mahābodhimaṇḍe sattāhaṃ vasitvā mahābodhipūjaṃ kāresi. Tamatthaṃ pakāsento satthā imaṃ gāthādvayamāha –
以种种乐器奏乐,供养正觉(菩提);
献上花鬘与涂香后,国王便来到我跟前。
‘‘Mahayitvā sambodhiṃ, nānāturiyehi vajjamānehi; Mālāvilepanaṃ abhiharitvā, atha rājā manupāyāsi.
“他收集了六万车鲜花;
羯陵伽国王供养了无上的菩提道场。”
‘‘Saṭṭhi vāhasahassāni, pupphānaṃ sannipātayi; Pūjesi rājā kāliṅgo, bodhimaṇḍamanuttara’’nti.
在这里,“他去见父母”是指他去了父母那里。他在大菩提道场竖立了一根十八肘高的金柱,为它建造了七宝装饰的围栏,让人撒下混合宝石的沙子,又让人用围墙围起来,还建了七宝装饰的门楼。他每天收集六万车的花,这样供养菩提道场。不过在巴利圣典里,只提到“六万车的花”这个数量而已。
Tattha manupāyāsīti mātāpitūnaṃ santikaṃ agamāsi. So mahābodhimaṇḍe aṭṭhārasahatthaṃ suvaṇṇatthambhaṃ ussāpesi. Tassa sattaratanamayā vedikā kāresi, ratanamissakaṃ vālukaṃ okirāpetvā pākāraparikkhittaṃ kāresi, sattaratanamayaṃ dvārakoṭṭhakaṃ kāresi, devasikaṃ pupphānaṃ saṭṭhivāhasahassāni sannipātayi, evaṃ bodhimaṇḍaṃ pūjesi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘saṭṭhi vāhasahassāni pupphāna’’nti ettakameva āgataṃ.
他这样完成了对大菩提道场的供养后,带着父母和祖父母带到牙城,做了布施等种种善业,随后投生到了三十三天。
Evaṃ mahābodhipūjaṃ katvā mātāpitaro ayyakāyyike ca ādāya dantapurameva ānetvā dānādīni puññāni katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti.
导师讲完这段法之后,说:“比丘们,阿难不只是现在才做菩提供养,过去世也做过。”然后他把本生故事连起来说:“那时的青年羯陵伽就是阿难,而羯陵伽·婆罗堕阇就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānando bodhipūjaṃ kāresiyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā māṇavakakāliṅgo ānando ahosi, kāliṅgabhāradvājo pana ahameva ahosi’’nti.