2. 佉罗子品·粗食童子本生注释
6. 六集义注 · 388 段
2. 佉罗子品
2. Kharaputtavaggo
粗食童子本生注释
[386] 1. Kharaputtajātakavaṇṇanā
“确实如此,他们这样说”这句话,是导师住在祇园时,因一位比丘被前妻诱惑而讲的。导师问那位比丘:“比丘,听说你真的心生厌倦了,是吗?”比丘回答:“是的,尊者。”导师又问:“是什么让你心生厌倦的?”比丘答:“是因为前妻。”导师便说:“比丘,这个女人只会害你。过去你也曾为了她跳进火里,快被烧死的时候,是靠一位智者才保住了性命。”说完,导师就讲起了过去的事。
Saccaṃkirevamāhaṃsūti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vatvā ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti vutte ‘‘bhikkhu ayaṃ te itthī anatthakārikā, pubbepi tvaṃ imaṃ nissāya aggiṃ pavisitvā maranto paṇḍite nissāya jīvitaṃ labhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,有一位名叫塞那迦的国王治理国家时,菩萨担任帝释天神。那时,塞那迦王和一位龙王成了朋友。据说,那位龙王从龙宫出来,到陆地上觅食。村里的孩子们看见后,喊道:“这是蛇!”就用土块、棍棒打他。国王正好要去园林游玩,看到后问:“这些孩子在干什么?”听说“他们在打一条蛇”,国王就说:“别打,把他们赶走。”于是孩子们被赶走了。龙王捡回一条命,回到龙宫,取来许多珍宝,半夜进入国王的卧室,献上珍宝说:“大王,我是依靠您才活下来的。”就这样和国王成了好友,并一次又一次地去拜见国王。龙王把自己那些年轻龙女中的一个对欲望不满足的年轻龙女,为了守护她而安置在国王身边,并交给她一个咒语,说:“如果你看不见她时,就念这个咒语。”
Atīte bārāṇasiyaṃ senake nāma raññe rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi. Tadā senakassa rañño ekena nāgarājena saddhiṃ mittabhāvo hoti. So kira nāgarājā nāgabhavanā nikkhamitvā thale gocaraṃ gaṇhanto carati. Atha naṃ gāmadārakā disvā ‘‘sappo aya’’nti leḍḍudaṇḍādīhi pahariṃsu. Atha rājā uyyānaṃ kīḷituṃ gacchanto disvā ‘‘kiṃ ete dārakā karontī’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ sappaṃ paharantī’’ti sutvā ‘‘paharituṃ mā detha, palāpetha ne’’ti palāpesi. Nāgarājā jīvitaṃ labhitvā nāgabhavanaṃ gantvā bahūni ratanāni ādāya aḍḍharattasamaye rañño sayanagharaṃ pavisitvā tāni ratanāni datvā ‘‘mahārāja, mayā tumhe nissāya jīvitaṃ laddha’’nti raññā saddhiṃ mittabhāvaṃ katvā punappunaṃ gantvā rājānaṃ passati. So attano nāgamāṇavikāsu ekaṃ kāmesu atittaṃ nāgamāṇavikaṃ rakkhaṇatthāya rañño santike ṭhapetvā ‘‘yadā etaṃ na passasi, tadā imaṃ mantaṃ parivatteyyāsī’’ti tassa ekaṃ mantaṃ adāsi.
有一天,他去了园林,和一位年轻龙女在池塘里玩水嬉戏。年轻龙女看见一条水蛇,就舍弃了自己的身体,和那条蛇做了不正经的事。国王找不到她,心想:“她到底去哪儿了?”于是念起咒语,看见她正在做不正经的事,就用竹条打她。她生气了,回到龙宫,被问“你为什么回来了”,她说:“你们的朋友,就因为我不听他的话,他就打我的背。”还把伤痕给他们看。龙王没弄清楚真相,就叫来四个年轻龙子,命令道:“你们去,进入塞那迦王的卧室,用你们的鼻息把他像谷壳一样吹散。”他们去了,趁国王躺在御床上的时候进了卧室。就在他们进去的那一刻,国王对王后说:“贤妻,你知道那位年轻龙女去哪儿了吗?”王后说:“我不知道,陛下。”国王说:“今天在我们的池塘里嬉戏时,她舍弃了自己的身体,和一条水蛇做了不正经的事。那时我为了教她‘别这样做’,就用竹条打了她。我担心她去了龙宫,对我的朋友乱说一通,破坏我们的友谊。”年轻龙子们听了这话,立刻从那里折返,回到龙宫,把这件事禀报给龙王。龙王一听,心生悚惧,立刻来到国王的卧室,说明原委,请求原谅,说“这是我的惩罚”,并传授了一个叫“能知一切音声”的咒语,说道:“大王,这个咒语是无价的。如果你把这个咒语教给别人,一教完,你就得跳进火里死掉。”国王说:“好。”就接受了。从那时起,他连蚂蚁的声音都能听懂。
So ekadivasaṃ uyyānaṃ gantvā nāgamāṇavikāya saddhiṃ pokkharaṇiyaṃ udakakīḷaṃ kīḷi. Nāgamāṇavikā ekaṃ udakasappaṃ disvā attabhāvaṃ vijahitvā tena saddhiṃ asaddhammaṃ paṭisevi. Rājā taṃ apassanto ‘‘kahaṃ nu kho gatā’’ti mantaṃ parivattetvā anācāraṃ karontiṃ disvā veḷupesikāya pahari. Sā kujjhitvā tato nāgabhavanaṃ gantvā ‘‘kasmā āgatāsī’’ti puṭṭhā ‘‘tumhākaṃ sahāyo maṃ attano vacanaṃ agaṇhantiṃ piṭṭhiyaṃ paharī’’ti pahāraṃ dassesi. Nāgarājā tathato ajānitvāva cattāro nāgamāṇavake āmantetvā ‘‘gacchatha, senakassa sayanagharaṃ pavisitvā nāsavātena taṃ bhusaṃ viya viddhaṃsethā’’ti pesesi. Te gantvā rañño sirisayane nipannakāle gabbhaṃ pavisiṃsu. Tesaṃ pavisanavelāyameva rājā deviṃ āha – ‘‘jānāsi nu kho bhadde, nāgamāṇavikāya gataṭṭhāna’’nti? ‘‘Na jānāmi, devā’’ti. ‘‘Ajja sā amhākaṃ pokkharaṇiyaṃ kīḷanakāle attabhāvaṃ vijahitvā ekena udakasappena saddhiṃ anācāraṃ akāsi, atha naṃ ahaṃ ‘evaṃ mā karī’ti sikkhāpanatthāya veḷupesikāya pahariṃ, sā ‘nāgabhavanaṃ gantvā sahāyassa me aññaṃ kiñci kathetvā mettiṃ bhindeyyā’ti me bhayaṃ uppajjatī’’ti. Taṃ sutvā nāgamāṇavakā tatova nivattitvā nāgabhavanaṃ gantvā nāgarājassa tamatthaṃ ārocesuṃ. So saṃvegappatto hutvā taṅkhaṇaññeva rañño sayanagharaṃ āgantvā tamatthaṃ ācikkhitvā khamāpetvā ‘‘idaṃ me daṇḍakamma’’nti sabbarutajānanaṃ nāma mantaṃ datvā ‘‘ayaṃ, mahārāja, anaggho manto, sace imaṃ mantaṃ aññassa dadeyyāsi, datvāva aggiṃ pavisitvā mareyyāsī’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. So tato paṭṭhāya kipillikānampi saddaṃ jānāti.
有一天,他坐在大殿的平台上,正吃着蜜糖和糖浆做的嚼食,一滴蜜、一滴糖浆和一块糕饼掉到了地上。一只蚂蚁看见后,一边爬一边喊:“国王大殿平台上的蜜罐破了,糖浆车和糕饼车翻了,大家来吃蜜糖、糖浆和糕饼啊!”国王听到蚂蚁的叫声,笑了。站在国王身边的王后心想:“国王到底看见了什么才笑的呢?”国王吃完嚼食、沐浴后,在盘腿座上坐下时,一只雄蝇对雌蝇说:“来吧,亲爱的,我们来享受欲乐吧。”雌蝇说:“你先等等,夫君。现在人们会给国王送来涂香,国王涂抹时,香粉会掉在他脚边。我在那里打个滚,沾上一身香气,然后爬到国王背上,我们再享受快乐。”国王听到这番话,又笑了。王后心想:“他到底看见了什么才笑的呢?”后来国王吃晚饭时,一粒米饭掉到了地上。蚂蚁又喊道:“王宫里的饭车坏了,大家来吃饭啊!”国王听到后,又一次笑了。王后拿着金汤匙在旁侍奉,心里琢磨:“国王是不是看见我才笑的?”
Tassekadivasaṃ mahātale nisīditvā madhuphāṇitehi khādanīyaṃ khādantassa ekaṃ madhubindu ca phāṇitabindu ca pūvakhaṇḍañca bhūmiyaṃ pati. Ekā kipillikā taṃ disvā ‘‘rañño mahātale madhucāṭi bhinnā, phāṇitasakaṭaṃ pūvasakaṭaṃ nikkujjitaṃ, madhuphāṇitañca pūvañca khādathā’’ti viravantī vicarati. Atha rājā tassā ravaṃ sutvā hasi. Rañño samīpe ṭhitā devī ‘‘kiṃ nu kho disvā rājā hasī’’ti cintesi. Tasmiṃ khādanīyaṃ khāditvā nhatvā pallaṅke nisinne ekaṃ makkhikaṃ sāmiko ‘‘ehi bhadde, kilesaratiyā ramissāmā’’ti āha. Atha naṃ sā ‘‘adhivāsehi tāva sāmi, idāni rañño gandhe āharissanti, tassa vilimpantassa pādamūle gandhacuṇṇaṃ patissati, ahaṃ tattha vaṭṭetvā sugandhā bhavissāmi, tato rañño piṭṭhiyaṃ nipajjitvā ramissāmā’’ti āha. Rājā tampi saddaṃ sutvā hasi. Devīpi ‘‘kiṃ nu kho disvā hasī’’ti puna cintesi. Puna rañño sāyamāsaṃ bhuñjantassa ekaṃ bhattasitthaṃ bhūmiyaṃ pati. Kipillikā ‘‘rājakule bhattasakaṭaṃ bhaggaṃ, bhattaṃ bhuñjathā’’ti viravi. Taṃ sutvā rājā punapi hasi. Devī suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā rājānaṃ parivisantī ‘‘maṃ nu kho disvā rājā hasatī’’ti vitakkesi.
她和国王一起上床躺下的时候,问国王:“大王,您为什么笑?”国王说:“你何必知道我笑的原因呢?”但她再三追问,国王只好说了。于是她又说:“请您把您知道的那个咒语传给我。”国王说:“不能传。”虽然被拒绝了,她还是反复纠缠。国王说:“如果我把这个咒语告诉你,我就会死。”她说:“就算您会死,也请您传给我,大王。”国王被女人制住了,就答应说:“好吧。”他心里想:“把咒语教给她之后,我就跳进火里。”于是乘着车,向园林出发了。
Sā raññā saddhiṃ sayanaṃ āruyha nipajjanakāle ‘‘kiṃkāraṇā deva, hasī’’ti pucchi. So ‘‘kiṃ te mama hasitakāraṇenā’’ti vatvā punappunaṃ nibaddho kathesi. Atha naṃ sā ‘‘tumhākaṃ jānanamantaṃ mayhaṃ dethā’’ti vatvā ‘‘na sakkā dātu’’nti paṭikkhittāpi punappunaṃ nibandhi . Rājā ‘‘sacāhaṃ imaṃ mantaṃ tuyhaṃ dassāmi, marissāmī’’ti āha. ‘‘Marantopi mayhaṃ dehi, devā’’ti. Rājā mātugāmavasiko hutvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘imissā mantaṃ datvā aggiṃ pavisissāmī’’ti rathena uyyānaṃ pāyāsi.
那时,帝释天神正在观察世间,看到这件事后,心想:“这个愚痴的国王,为了一个女人,竟然要去跳火坑。我要救他一命。”于是他带着天女苏阇——也就是阿修罗女——来到波罗奈,把她变成一只母山羊,自己变成一只公山羊,并决意道:“别让大众看见。”结果只有国王和拉车的骏马能看见他,其他任何人都看不见。为了引出话题,这只公山羊站在车前,和母山羊一起,做出好像正在行淫的样子。拉车的一匹骏马看见了,说道:“喂,山羊王,我们以前听说过‘山羊愚蠢、无惭无愧’,却从来没亲眼见过。可你如今却把本该在隐蔽之处做的事,在我们这么多双眼睛底下公然做出来,一点也不觉得羞耻。我们以前听到的说法,和今天亲眼所见完全对得上。”说完,骏马说出了第一首偈颂:
Tasmiṃ khaṇe sakko lokaṃ olokento imaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ bālarājā mātugāmaṃ nissāya ‘aggiṃ pavisissāmī’ti gacchati, jīvitamassa dassāmī’’ti sujaṃ asurakaññaṃ ādāya bārāṇasiṃ āgantvā taṃ ajikaṃ katvā attanā ajo hutvā ‘‘mahājano mā passatū’’ti adhiṭṭhāya rañño rathassa purato ahosi. Taṃ rājā ceva rathe yuttasindhavā ca passanti, añño koci na passati. Ajo kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ rathapurato ajikāya saddhiṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto viya ahosi. Tameko rathe yuttasindhavo disvā ‘‘samma ajarāja, mayaṃ pubbe ‘ajā kira bālā ahirikā’ti assumha, na ca taṃ passimha, tvaṃ pana raho paṭicchannaṭṭhāne kattabbaṃ anācāraṃ amhākaṃ ettakānaṃ passantānaññeva karosi, na lajjasi, taṃ no pubbe sutaṃ iminā diṭṭhena sametī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“智者们确实说过:山羊是愚人。
看啊,愚人把隐秘的事公然做出来,自己却根本不明白。”
‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, vastaṃ bāloti paṇḍitā; Passa bālo rahokammaṃ, āvikubbaṃ na bujjhatī’’ti.
这里,“羊”指的就是山羊。有智慧的人说它是愚痴的,这话说得确实没错。“看”是呼唤语,意思就是“你们看”。它不觉知,就是根本不知道这样做是不应该的。
Tattha vastanti ajaṃ. Paṇḍitāti ñāṇasampannā taṃ bāloti vadanti, saccaṃ kira vadanti. Passāti ālapanaṃ, passathāhi attho. Na bujjhatīti evaṃ kātuṃ ayuttanti na jānāti.
听了这话,山羊说了两首偈颂——
Taṃ sutvā ajo dve gāthā abhāsi –
朋友,你也是愚人,驴崽子,你要明白!
确实,被绳子围住的,是一只卷唇、脸朝下的(猴子)。
‘‘Tvaṃ khopi samma bālosi, kharaputta vijānahi; Rajjuyā hi parikkhitto, vaṅkoṭṭho ohitomukho.
“朋友,你被放开了却不逃跑,这也是你的愚痴;
而那个更愚痴的,朋友,是你所拉的塞那迦。”
‘‘Aparampi samma te bālyaṃ, yo mutto na palāyasi; So ca bālataro samma, yaṃ tvaṃ vahati senaka’’nti.
在这里,你确实比我更愚痴,朋友信度马。所谓“驴子”,据说他是驴投生的,所以这样叫他。“你该知道”:你该这样知道——我才是愚痴的那个。“被套住”:脖子和轭绑在一起。“歪嘴”:嘴巴是歪的。“嘴被堵住”:被口套堵住了嘴。“你被放开却不逃”:你从车上被解开、获得自由的时候,本该逃进森林却没有逃,你不逃就是又一层愚痴;而“他更愚痴”是说,你所拉的那位塞那迦,他比你还要愚痴。
Tattha tvaṃ khopi sammāti samma sindhava mayāpi kho tvaṃ bālataro. Kharaputtāti so kira gadrabhassa jātako, tena taṃ evamāha. Vijānahīti ahameva bāloti evaṃ jānāhi. Parikkhittoti yugena saddhiṃ gīvāya parikkhitto. Vaṅkoṭṭhoti vaṅkaoṭṭho. Ohitomukhoti mukhabandhanena pihitamukho. Yo mutto na palāyasīti yo tvaṃ rathato mutto samāno muttakāle palāyitvā araññaṃ na pavisasi, taṃ te apalāyanaṃ aparampi bālyaṃ , so ca bālataroti yaṃ tvaṃ senakaṃ vahasi, so senako tayāpi bālataro.
国王懂得他们俩的谈话,所以他一边听着,一边慢慢把车往前赶。那匹信度马听了他的话之后,又说了第四首偈颂——
Rājā tesaṃ ubhinnampi kathaṃ jānāti, tasmā taṃ suṇanto saṇikaṃ rathaṃ pesesi. Sindhavopi tassa kathaṃ sutvā puna catutthaṃ gāthamāha –
“朋友,请你确实了解:我真是个愚人,羊王啊。
那么,这位塞那迦是因为什么而愚痴呢?我问你,请你告诉我。”
‘‘Yaṃ nu samma ahaṃ bālo, ajarāja vijānahi; Atha kena senako bālo, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
这里,“yaṃ”是表示具格意义的主格词,“nu”是表示传闻语气的虚词。这段话的意思是:贤友啊,羊王,我因为堕入畜生道这个原因才成了愚人,这个原因你应该知道,你是能够了解它的。因为我确实就是因为堕入畜生道才成了愚人,所以你叫我“驴子”等等,说得完全对。可是这位塞那迦王又是因为什么原因才成了愚人呢?我问你这个问题,请你告诉我。
Tattha yanti karaṇatthe paccattavacanaṃ. Nūti anussavatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma ajarāja, yena tāva tiracchānagatattena kāraṇena ahaṃ bālo, taṃ tvaṃ kāraṇaṃ jānāhi, sakkā etaṃ tayā ñātuṃ, ahañhi tiracchānagatattāva bālo, tasmā maṃ kharaputtātiādīni vadanto suṭṭhu vadasi, ayaṃ pana senako rājā kena kāraṇena bālo, taṃ me kāraṇaṃ pucchito akkhāhīti.
山羊听了这话,就回答说第五首偈颂:
Taṃ sutvā ajo ācikkhanto pañcamaṃ gāthamāha –
“有人证得无上利益之后,却把它透露给妻子;
因此,他将毁掉自己,而那个女人也不会再属于他。”
‘‘Uttamatthaṃ labhitvāna, bhariyāya yo padassati; Tena jahissatattānaṃ, sā cevassa na hessatī’’ti.
这里,“最上义”指的是能了知一切声音的咒语。“由此”是说,因为把咒语授予别人这个原因,他把咒语交出去之后走进火里,就会毁掉自己,而他的妻子也不再是他的了。所以,那个得到了名声却守不住的人,比你还要愚痴。
Tattha uttamatthanti sabbarutajānanamantaṃ. Tenāti tassā mantappadānasaṅkhātena kāraṇena taṃ datvā aggiṃ pavisanto attānañca jahissati, sā cassa bhariyā na bhavissati, tasmā esa tayāpi bālataro, yo laddhaṃ yasaṃ rakkhituṃ na sakkotīti.
国王听了他的话,说道:“羊王,能为我们带来平安的也一定是你。请先告诉我们,什么是应当做的事。”于是羊王对他说:“大王,对这些众生来说,没有谁比自己更可爱。为了一个心爱之物而毁掉自己、舍弃已经得到的名声,是不应该的。”说完,便说出第六首偈颂——
Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ajarāja, amhākaṃ sotthiṃ karontopi tvaññeva karissasi, kathehi tāva no kattabbayuttaka’’nti āha. Atha naṃ ajarājā ‘‘mahārāja, imesaṃ sattānaṃ attanā añño piyataro nāma natthi, ekaṃ piyabhaṇḍaṃ nissāya attānaṃ nāsetuṃ laddhayasaṃ pahātuṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“大王啊,像您这样的人,绝不会舍弃自己而去追逐那些可爱的东西。
自己才是更好的,至高才是更好的;所爱之物,日后靠积累也能得到。”
‘‘Na ve piyammeti janinda tādiso, attaṃ niraṃkatvā piyāni sevati; Attāva seyyo paramā ca seyyo, labbhā piyā ocitatthena pacchā’’ti.
这里,“亲爱之物”就是指“我所爱的”,这也是这一句的读法。这段话的意思是:大王啊,像您这样处在名声与伟大地位中的人,不会依靠一件心爱之物,想着“这是我的所爱”,就舍弃自己、抛弃自己,而不享受那些可爱之物。为什么呢?因为自己才是更好的,也是最高的、更好的。也就是说,自己比那些心爱之物好上百倍、千倍,是最优胜、最崇高、最无上的;而“最高的”是指比其他任何心爱之物都更殊胜、更无上,这就是它的意思。这里“ca”这个字应当理解为表示“也/甚至”的意思。那些可爱之物,后来还是可以由具足增长、具足名声的人得到;所以不应该为了它而毁掉自己。
Tattha piyammeti piyaṃ me, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – janinda, tādiso tumhādiso yasamahatte ṭhito puggalo ekaṃ piyabhaṇḍaṃ nissāya ‘‘idaṃ piyaṃ me’’ti attaṃ niraṃkatvā attānaṃ chaḍḍetvā tāni piyāni na sevateva. Kiṃkāraṇā? Attāva seyyo paramā ca seyyoti, yasmā sataguṇena sahassaguṇena attāva seyyo varo uttamo, paramā ca seyyo, paramā uttamāpi aññasmā piyabhaṇḍāti attho. Ettha hi ca-kāro pi-kāratthe nipātoti daṭṭhabbo. Labbhā piyā ocitatthena pacchāti ocitatthena vaḍḍhitatthena yasasampannena purisena pacchā piyā nāma sakkā laddhuṃ, na tassā kāraṇā attā nāsetabboti.
大士这样教导了国王。国王很高兴,问道:“羊王,你从哪里来?”帝释回答说:“大王,我是帝释天神,因为怜悯你,为了救你免于一死才来的。”国王说:“天王,我曾对她说‘我会把咒语教给你’,现在该怎么办呢?”帝释说:“大王,没必要让你们两个都毁掉。你就说‘这是技艺的效验’,然后让人打她几下。用这个办法,她就不会再要了。”国王说:“好。”便答应了。大士给国王教完办法,就回到了自己的住处。国王去了园林,叫人把王后喊来,问道:“贤妻,你还想学咒语吗?”她说:“是的,陛下。”国王说:“那我就来做个效验。”她问:“什么效验?”国王说:“背上挨一百下鞭打的时候,不能发出声音。”她因为贪求咒语,就答应说:“好。”国王叫来刽子手,让他们拿起鞭子,在她两边抽打。她忍了两三鞭,之后就大叫:“我不要咒语了!”于是国王说:“你是想杀了我,好把咒语拿走。”便让人把她背上的皮都打烂,然后把她赶走了。从那时起,她就再也不能说这件事了。
Evaṃ mahāsatto rañño ovādaṃ adāsi. Rājā tussitvā ‘‘ajarāja, kuto āgatosī’’ti pucchi. Sakko ahaṃ, mahārāja, tava anukampāya taṃ maraṇā mocetuṃ āgatomhīti. Devarāja, ahaṃ etissā ‘‘mantaṃ dassāmī’’ti avacaṃ, idāni ‘‘kiṃ karomī’’ti? ‘‘Mahārāja, tumhākaṃ ubhinnampi vināsena kiccaṃ natthi, ‘sippassa upacāro’ti vatvā etaṃ katipaye pahāre paharāpehi, iminā upāyena na gaṇhissatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsatto rañño ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato. Rājā uyyānaṃ gantvā deviṃ pakkosāpetvā āha ‘‘gaṇhissasi bhadde, manta’’nti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi upacāraṃ karomī’’ti. ‘‘Ko upacāro’’ti? ‘‘Piṭṭhiyaṃ pahārasate pavattamāne saddaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti. Sā mantalobhena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Rājā coraghātake pakkosāpetvā kasā gāhāpetvā ubhosu passesu paharāpesi. Sā dve tayo pahāre adhivāsetvā tato paraṃ ‘‘na me mantena attho’’ti ravi. Atha naṃ rājā ‘‘tvaṃ maṃ māretvā mantaṃ gaṇhitukāmāsī’’ti piṭṭhiyaṃ niccammaṃ kāretvā vissajjāpesi. Sā tato paṭṭhāya puna kathetuṃ nāsakkhi.
导师引出这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。诸谛结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时的国王,就是这位心生厌离的比丘;王后是他前世的妻子;马是舍利弗;而那位帝释天神,就是我自己。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rājā ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, devī purāṇadutiyikā, asso sāriputto, sakko pana ahameva ahosinti.
第387段 2.针本生注释
[387] 2. Sūcijātakavaṇṇanā
“不粗不涩”这句话,是导师住在祇园精舍时,以慧波罗蜜为因缘而说的。这件事的经过,会在《大隧道本生》里详细出现。那时,导师把比丘们叫来,说:“诸比丘,不只是现在,过去如来也是有慧、善于运用方法的人。”说完之后,就讲起了过去世的事。
Akakkasaṃapharusanti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahāumaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvi bhavissati. Tadā pana satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在迦尸国一个铁匠家里,长大成人后,手艺非常精湛。不过他的父母很穷。离他们村子不远,另有一个千户铁匠聚居的村子。那里有位铁匠头领,是国王跟前的红人,有钱有势,家财万贯。他有一个女儿,长得极其美貌,就像天女一样,具备地方佳丽的一切特征。周围村子里的人,为了打造刀、斧、犁头、赶牛棒等器具,常常去那个村子,大多都见过那位少女。他们回到自己村里,坐在各处闲聊时,就夸赞她的美貌。菩萨听多了,心里生起爱慕,被这传闻缠住了心,心想:“我要让她做我的侍从。”于是他取来上等的好铁,打了一根非常细密坚硬的针,在针上锉出孔来,又放到水里淬火。接着又照样给那根针做了一个针鞘,也锉出孔来。按这个方法,他一共给那根针做了七层针鞘。至于他是怎么做到的,就不必多说了,因为菩萨智慧广大,做这种事自然能成功。他把针装进筒里,盖好盖子,前往那个村子,打听铁匠头领住的那条街,到了那里,站在门口,称赞着那根针说:“有谁想从我手里买这样一根针?”他就这样站在铁匠头领家门口附近,说出了第一首偈颂——
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe kammārakule nibbattitvā vayappatto pariyodātasippo ahosi. Mātāpitaro panassa daliddā, tesaṃ gāmato avidūre añño sahassakuṭiko kammāragāmo. Tattha kammārasahassajeṭṭhako kammāro rājavallabho aḍḍho mahaddhano, tassekā dhītā ahosi uttamarūpadharā devaccharāpaṭibhāgā janapadakalyāṇilakkhaṇehi samannāgatā. Sāmantagāmesu manussā vāsipharasuphālapācanādikārāpanatthāya taṃ gāmaṃ gantvā yebhuyyena taṃ kumārikaṃ passanti, te attano attano gāmaṃ gantvā nisinnaṭṭhānādīsu tassā rūpaṃ vaṇṇenti. Bodhisatto taṃ sutvā savanasaṃsaggena bajjhitvā ‘‘pādaparicārikaṃ naṃ karissāmī’’ti uttamajātikaṃ ayaṃ gahetvā ekaṃ sukhumaṃ ghanaṃ sūciṃ katvā pāse vijjhitvā udake uppilāpetvā aparampi tathārūpameva tassā kosakaṃ katvā pāse vijjhi. Iminā niyāmena tassā satta kosake akāsi, ‘‘kathaṃ akāsī’’ti na vattabbaṃ. Bodhisattānañhi ñāṇamahantatāya karaṇaṃ samijjhatiyeva. So taṃ sūciṃ nāḷikāya pakkhipitvā ovaṭṭikāya katvā taṃ gāmaṃ gantvā kammārajeṭṭhakassa vasanavīthiṃ pucchitvā tattha gantvā dvāre ṭhatvā ‘‘ko mama hatthato evarūpaṃ nāma sūciṃ mūlena kiṇituṃ icchatī’’ti sūciṃ vaṇṇento jeṭṭhakakammārassa gharadvārasamīpe ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“不粗糙,不刺手,用磨石磨过,非常好用;
细滑又尖利的针,有谁愿意买呢?”
‘‘Akakkasaṃ apharusaṃ, kharadhotaṃ supāsiyaṃ; Sukhumaṃ tikhiṇaggañca, ko sūciṃ ketumicchatī’’ti.
这句话的意思是:我的针没有薄膜、污点或烧结层,所以不粗糙;因为打磨得极其光滑,所以不涩;因为用粗砺的石头磨过,所以是硬磨的;因为锉孔美观又穿透得好,所以是好锉孔的;因为做工精细,所以细;因为针尖非常锋利,所以是尖锋的。这样的针,有谁愿意从我手里买下呢?
Tassattho – mama paṭalassa vā tilakassa vā odhino vā abhāvena akakkasaṃ, sumaṭṭhatāya apharusaṃ, kharena pāsāṇena dhotattā kharadhotaṃ, sundarena suviddhena pāsena samannāgatattā supāsiyaṃ, saṇhatāya sukhumaṃ, aggassa tikhiṇatāya tikhiṇaggaṃ sūciṃ mama hatthato mūlaṃ datvā ko kiṇituṃ icchatīti.
说完这些话以后,他又为了赞叹那根针,说出了第二首偈颂:
Evañca pana vatvā punapi taṃ vaṇṇento dutiyaṃ gāthamāha –
“磨得光滑,孔也钻得好,依次修整得很整齐;
能刺穿坚密之物的、极其坚硬的针,有谁想要买呢?”
‘‘Sumajjañca supāsañca, anupubbaṃ suvaṭṭitaṃ; Ghanaghātimaṃ paṭithaddhaṃ, ko sūciṃ ketumicchatī’’ti.
其中,sumajjañca 是指用红宝石粉擦得很光亮。supāsañca 是指用细小的穿孔针钻出来的,所以针孔很精致。ghanaghātima 是说:被敲打时能刺进砧板,这种就叫作“能刺破坚密”,意思就是那样的东西。paṭithaddha 是指坚硬、不柔软。
Tattha sumajjañcāti kuruvindakacuṇṇena suṭṭhu majjitaṃ. Supāsañcāti saṇhena pāsavedhakena viddhattā sundarapāsaṃ. Ghanaghātimanti yā ghātiyamānā adhikaraṇiṃ anupavisati, ayaṃ ‘‘ghanaghātimā’’ti vuccati, tādisinti attho. Paṭithaddhanti thaddhaṃ amudukaṃ.
那时,那位少女为了缓解父亲的疲劳,正用棕榈扇给吃过早饭、躺在小床上的父亲扇风。她听到菩萨那甘甜的声音,就像被一团生肉砸中心口,又像被一千罐水浇灭了所有疲惫,心想:“这是谁啊?声音这么甘甜,却在铁匠住的村子里卖针?他是为了什么事来到这里的呢?我得去弄清楚。”于是她放下棕榈扇,走出屋子,站在外面的门廊边,和他交谈起来。菩萨的愿望确实总会实现,他正是为了她才来到这个村子的。她和他说话时讲道:“年轻人,全国的人都到这个村子来买针之类的东西,你却傻乎乎地想在铁匠村卖针。就算你花一整天夸这根针有多好,也不会有人从你手里买走。你要是想收回本钱,就去别的村子吧。”说完,她说了两首偈颂。
Tasmiṃ khaṇe sā kumārikā bhuttapātarāsaṃ pitaraṃ darathapaṭippassambhanatthaṃ cūḷasayane nipannaṃ tālavaṇṭena bījayamānā bodhisattassa madhurasaddaṃ sutvā allamaṃsapiṇḍena hadaye pahaṭā viya ghaṭasahassena nibbāpitadarathā viya hutvā ‘‘ko nu kho esa atimadhurena saddena kammārānaṃ vasanagāme sūciṃ vikkiṇāti, kena nu kho kammena āgato, jānissāmi na’’nti tālavaṇṭaṃ ṭhapetvā gehā nikkhamma bahiāḷindake ṭhatvā tena saddhiṃ kathesi. Bodhisattānañhi patthitaṃ nāma samijjhati, so hi tassāyevatthāya taṃ gāmaṃ āgato. Sā ca tena saddhiṃ kathentī ‘‘māṇava, sakalaraṭṭhavāsino sūciādīnaṃ atthāya imaṃ gāmaṃ āgacchanti, tvaṃ bālatāya kammāragāme sūciṃ vikkiṇituṃ icchasi, sacepi divasaṃ sūciyā vaṇṇaṃ bhāsissasi, na te koci hatthato sūciṃ gaṇhissati, sace tvaṃ mūlaṃ laddhuṃ icchasi, aññaṃ gāmaṃ yāhī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
‘‘Itodāni patāyanti, sūciyo baḷisāni ca; Koyaṃ kammāragāmasmiṃ, sūciṃ vikketumicchati.
“各种武器从这里流出,还有种种不同的众多行业。
在这铁匠村里,谁想卖针呢?”
‘‘Ito satthāni gacchanti, kammantā vividhā puthū; Koyaṃ kammāragāmasmiṃ, sūciṃ vikketumicchatī’’ti.
在这里,“如今从这里”是指:现在在这个国家里,针、鱼钩和其他工具都从这个铁匠村散布出去、流通出去,向四面八方扩散开来。“还有谁”是说:既然如此,在这个铁匠村里,还有谁想卖针呢?“工具”是指运往波罗奈的各种工具,正是从这里出去的。“种种众多”是指各种各样的大量工艺,也都靠着全国居民从这里取得的工具才得以进行。
Tattha itodānīti imasmiṃ raṭṭhe idāni sūciyo ca baḷisāni ca aññāni ca upakaraṇāni imamhā kammāragāmā patāyanti nikkhamanti, taṃ taṃ disaṃ pattharantā niggacchanti. Koyanti evaṃ sante ko ayaṃ imasmiṃ kammāragāme sūciṃ vikkiṇituṃ icchati. Satthānīti bārāṇasiṃ gacchantāni nānappakārāni satthāni itova gacchanti. Vividhā puthūti nānappakārā bahū kammantāpi sakalaraṭṭhavāsīnaṃ ito gahitaupakaraṇeheva pavattanti.
菩萨听了她的话,说道:“贤女,你不知而因无知才这样说。”说完,诵出两首偈颂:
Bodhisatto tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, tvaṃ ajānantī aññāṇena evaṃ vadesī’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
识者于铁匠村中,将针出售;
业之善作与恶作,唯如阿阇梨者能知。
‘‘Sūciṃ kammāragāmasmiṃ, vikketabbā pajānatā; Ācariyāva jānanti, kammaṃ sukatadukkaṭaṃ.
“贤女,倘若你父知此针乃我所制,
他必以你并家中余财,招我入门。”
‘‘Imañce te pitā bhadde, sūciṃ jaññā mayā kataṃ; Tayā ca maṃ nimanteyya, yañcatthaññaṃ ghare dhana’’nti.
这里对“针”(sūciṃ)作了格位变化。这段话的意思是:所谓“针”,一个懂得分辨的聪明人,应该在铁匠村里出售它。为什么呢?因为只有师父才懂——只有各行手艺的师父,才了解那一行手艺做得好还是不好。如果我去到那些不懂打铁手艺的居士村里,我怎么能让人知道我做的针是好是坏呢?但在这个村子里,我就能让人知道我的本事。菩萨就这样用这首偈颂夸赞了自己的本领。
Tattha sūcinti vibhattivipallāso kato. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūci nāma pajānatā paṇḍitena purisena kammāragāmasmiṃyeva vikketabbā. Kiṃkāraṇā? Ācariyāva jānanti, kammaṃ sukatadukkaṭanti, tassa tassa sippassa ācariyāva tasmiṃ tasmiṃ sippe sukatadukkaṭakammaṃ jānanti, svāhaṃ kammārakammaṃ ajānantānaṃ gahapatikānaṃ gāmaṃ gantvā mama sūciyā sukatadukkaṭabhāvaṃ kathaṃ jānāpessāmi, imasmiṃ pana gāme mama balaṃ jānāpessāmīti. Evaṃ bodhisatto imāya gāthāya attano balaṃ vaṇṇesi.
善女子,如果这样:你的父亲认出这枚针是我做的,心想“这针是这般模样,是这样制成的”,然后说“我把女儿交给你,给你做侍奉足下的侍女,你接受她吧”——这样,你的父亲就会以你来邀请我。至于“连同家中其他财物”,意思是:家中还有别的财物,不管是有生命的还是无生命的,都用那些来邀请我。也有读作“yañcassaññaṃ”的,意思是:以及他家中若还有其他什么财物。
Tayā ca maṃ nimanteyyāti bhadde sace tava pitā imaṃ mayā kataṃ sūciṃ ‘‘īdisā vā esā, evaṃ vā katā’’ti jāneyya, ‘‘imaṃ me dhītaraṃ tava pādaparicārikaṃ dammi, gaṇhāhi na’’nti evaṃ tayā ca maṃ nimanteyya. Yañcatthaññaṃ ghare dhananti yañca aññaṃ saviññāṇakaṃ vā aviññāṇakaṃ vā ghare dhanaṃ atthi, tena maṃ nimanteyya. ‘‘Yañcassañña’’ntipi pāṭho, yañca assa ghare aññaṃ dhanaṃ atthīti attho.
铁匠头领听完他们全部的对话,把女儿叫过来问:“你在跟谁说话?”女儿说:“父亲,有个卖针的人,我在跟他说话。”铁匠头领说:“那就把他叫进来。”女儿过去把他叫了来。菩萨进了屋,向铁匠头领行礼,然后站在一边。铁匠头领问他:“你是哪个村的人?”菩萨说:“我是某某村的,是某某铁匠的儿子。”铁匠头领问:“你为什么来这里?”菩萨说:“来卖针。”铁匠头领说:“拿来,让我们看看你的针。”菩萨想当着所有人的面展示自己的本事,就说:“只给一个人看,哪比得上当众展示更好呢?”铁匠头领说:“好啊,孩子。”于是把所有铁匠都召集来,在众人围绕中说道:“来吧,孩子,我们来看看你的针。”菩萨说:“师父,请让人拿一个铁砧和一个装满水的铜盆来。”铁匠头领就让人拿来了。菩萨从腰带里抽出针筒,递了过去。铁匠头领从里面抽出一根针,问:“孩子,这是针吗?”菩萨说:“这不是针,这是针筒。”铁匠头领仔细端详,既看不到末端,也看不到针尖。菩萨接过来,用指甲把针筒剥开,对大家展示说:“这是针,这是针筒。”然后把针放到师父手里,把针筒放在他脚边。铁匠头领又说:“我猜这就是针了吧?”菩萨说:“这也是针筒。”一边用指甲敲开,一边依次把六个针筒都剥下来,放在铁匠头领脚边,然后把针放到他手里,说:“这才是针。”上千名铁匠弹指赞叹,扬起衣角欢呼。
Kammārajeṭṭhako sabbaṃ tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ammā’’ti dhītaraṃ pakkositvā ‘‘kena saddhiṃ sallapasī’’ti pucchi. Tāta, eko puriso sūciṃ vikkiṇāti, tena saddhiṃ sallapemīti. ‘‘Tena hi pakkosāhi na’’nti. Sā gantvā pakkosi. Bodhisatto gehaṃ pavisitvā kammārajeṭṭhakaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ so ‘‘kataragāmavāsikosī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ asukagāmavāsikomhi asukakammārassa putto’’ti. ‘‘Kasmā idhāgatosī’’ti. ‘‘Sūcivikkayatthāyā’’ti . ‘‘Āhara, sūciṃ te passāmā’’ti . Bodhisatto attano guṇaṃ sabbesaṃ majjhe pakāsetukāmo ‘‘nanu ekakānaṃ olokitato sabbesaṃ majjhe oloketuṃ varatara’’nti āha. So ‘‘sādhu, tātā’’ti sabbe kammāre sannipātāpetvā tehi parivuto ‘‘āhara, tāta, mayaṃ passāma te sūci’’nti āha. ‘‘Ācariya, ekaṃ adhikaraṇiñca udakapūrañca kaṃsathālaṃ āharāpethā’’ti. So āharāpesi. Bodhisatto ovaṭṭikato sūcināḷikaṃ nīharitvā adāsi. Kammārajeṭṭhako tato sūciṃ nīharitvā ‘‘tāta, ayaṃ sūcī’’ti pucchi. ‘‘Nāyaṃ sūci, kosako eso’’ti. So upadhārento neva antaṃ, na koṭiṃ addasa. Bodhisatto āharāpetvā nakhena kosakaṃ apanetvā ‘‘ayaṃ sūci, ayaṃ kosako’’ti mahājanassa dassetvā sūciṃ ācariyassa hatthe, kosakaṃ pādamūle ṭhapesi. Puna tena ‘‘ayaṃ maññe sūcī’’ti vutto ‘‘ayampi sūcikosakoyevā’’ti vatvā nakhena paharanto paṭipāṭiyā cha sūcikosake kammārajeṭṭhakassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘ayaṃ sūcī’’ti tassa hatthe ṭhapesi. Kammārasahassāni aṅguliyo phoṭesuṃ, celukkhepā pavattiṃsu.
这时,铁匠头儿问他:“孩子,这针有什么本事?”他说:“师父,叫一个有力气的人把铁砧抬起来,在铁砧下面放一盆水,然后拿这针往铁砧正中间打。”铁匠头儿就让人照办,然后拿针尖往铁砧正中间一打。那针直接穿透了铁砧,停在水面上,连一根头发尖那么点儿的上下晃动都没有,就横在那里。所有铁匠都弹着手指说:“我们干了这么久铁匠,连听都没听说过‘铁匠还能这样’!”于是上千次地挥衣欢呼。铁匠头儿把女儿叫来,就在众人中间说:“这姑娘跟你正相配。”便倒水作证,把女儿许给了他。后来铁匠头儿去世后,他就在那个村子里当了铁匠头儿。
Atha naṃ kammārajeṭṭhako ‘‘tāta, imāya sūciyā kiṃ bala’’nti pucchi. ‘‘Ācariya balavatā purisena adhikaraṇiṃ ukkhipāpetvā adhikaraṇiyā heṭṭhā udakapātiṃ ṭhapāpetvā adhikaraṇiyā majjhe imaṃ sūciṃ paharathā’’ti. So tathā kāretvā adhikaraṇiyā majjhe sūciṃ aggena pahari. Sā adhikaraṇiṃ vinivijjhitvā udakapiṭṭhe kesaggamattampi uddhaṃ vā adho vā ahutvā tiriyaṃ patiṭṭhāsi. Sabbe kammārā ‘‘amhehi ettakaṃ kālaṃ ‘kammārā nāma edisā hontī’ti sutivasenapi na sutapubba’’nti aṅguliyo phoṭetvā celukkhepasahassaṃ pavattayiṃsu . Kammārajeṭṭhako dhītaraṃ pakkositvā tasmiññeva parisamajjhe ‘‘ayaṃ kumārikā tuyhameva anucchavikā’’ti udakaṃ pātetvā adāsi. So aparabhāge kammārajeṭṭhakassa accayena tasmiṃ gāme kammārajeṭṭhako ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事连接起来说:“那时候铁匠长老的女儿,就是罗睺罗的母亲;而那位聪明的铁匠之子,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kammārajeṭṭhakassa dhītā rāhulamātā ahosi, paṇḍitakammāraputto pana ahameva ahosi’’nti.
敦迪拉本生注释
[388] 3. Tuṇḍilajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,为了某位怕死的比丘而说了这段“新覆盖的”开示。据说,那位比丘是舍卫城一个良家子弟,在佛陀的教法里出家后,却变得怕死。哪怕只是树枝摇动、木棍掉落,或者鸟兽的声音,或别的类似声响,他听到后都会被死亡的恐惧吓住,像腹部中箭的野兔一样,颤抖地徘徊游荡。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,听说某位比丘怕死,听到一点点声音就颤抖逃跑。可是对众生来说,死亡是必然的,生命是不确定的,难道不该对这件事如理作意吗?”世尊走来,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答之后,世尊叫人把那位比丘唤来,问:“比丘,听说你怕死,是真的吗?”那位比丘承认:“是的,尊者。”世尊说:“比丘们,不只是现在,他过去世也是个怕死的人。”于是世尊讲起了过去的事。
Navachannaketi idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ maraṇabhīrukaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī kulaputto buddhasāsane pabbajitvā maraṇabhīruko ahosi, appamattakampi sākhācalanaṃ daṇḍakapatanaṃ sakuṇacatuppadasaddaṃ vā aññaṃ vā tathārūpaṃ sutvā maraṇabhayatajjito hutvā kucchiyaṃ viddhasaso viya kampanto vicari. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu maraṇabhīruko appamattakampi saddaṃ sutvā vikampamāno palāyati, imesañca sattānaṃ maraṇameva dhuvaṃ, jīvitaṃ addhuvaṃ, nanu tadeva yoniso manasi kātabba’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu maraṇabhīruko’’ti vatvā ‘‘āma, bhante’’ti tena paṭiññāto ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa maraṇabhīrukoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨投生到一头母猪的胎里。母猪怀孕足月后生下了两头小猪。有一天,母猪带着它们躺在一个坑里。这时,有个住在波罗奈门边村子里的老妇人,从棉田里拿了一满篮棉花,拄着棍子敲着地走过来。母猪听到那声音,害怕被杀,丢下小猪就逃跑了。老妇人看见小猪,生起了把它们当作自己孩子的心,就把它们放进篮子带回家,给大的取名叫大敦迪拉,给小的取名叫小敦迪拉,像养儿子一样养着它们。后来它们长大了,身体变得又肥又壮。有人对老妇人说:“把猪卖给我们,我们给钱。”她总是说:“它们是我的儿子。”不肯给任何人。有一天过节,一群酒徒喝酒吃肉,肉吃完了,就琢磨:“我们上哪儿弄肉去呢?”他们打听到老妇人家里有猪,就拿着钱过去,说:“大妈,收下钱,给我们一头猪吧。”老妇人拒绝说:“不行啊,孩子们,这些是我的儿子。哪有人收了钱把儿子卖给别人吃肉的?”酒徒们说:“大妈,人的猪不是儿子,给我们吧。”他们再三央求也得不到,就把老妇人灌醉,趁她醉的时候,把金币塞到她手里,说:“大妈,你留着猪有什么用?收下钱去花吧。”
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sūkariyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sūkarī pariṇatagabbhā dve putte vijāyi. Sā ekadivasaṃ te gahetvā ekasmiṃ āvāṭe nipajji. Athekā bārāṇasidvāragāmavāsinī mahallikā kappāsakhettato pacchipuṇṇaṃ kappāsaṃ ādāya yaṭṭhiyā bhūmiṃ ākoṭentī āgacchi. Sūkarī taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayena puttake chaḍḍetvā palāyi. Mahallikā sūkarapotake disvā puttasaññaṃ paṭilabhitvā pacchiyaṃ pakkhipitvā gharaṃ netvā jeṭṭhakassa mahātuṇḍilo, kaniṭṭhassa cūḷatuṇḍiloti nāmaṃ karitvā te puttake viya posesi. Te aparabhāge vaḍḍhitvā thūlasarīrā ahesuṃ. Mahallikā ‘‘ime no mūlena dehī’’ti vuccamānāpi ‘‘puttā me’’ti vatvā kassaci na deti. Athekasmiṃ chaṇakāle dhuttā suraṃ pivantā maṃse khīṇe ‘‘kuto nu kho maṃsaṃ labhissāmā’’ti vīmaṃsantā mahallikāya gehe sūkarānaṃ atthibhāvaṃ ñatvā mūlaṃ gahetvā tattha gantvā ‘‘amma, mūlaṃ gahetvā ekaṃ no sūkaraṃ dehī’’ti āhaṃsu. Sā ‘‘alaṃ, tātā, puttā me ete, puttaṃ nāma maṃsaṃ khādanatthāya kiṇantānaṃ dadantā nāma natthī’’ti paṭikkhipi. Dhuttā ‘‘amma, manussānaṃ sūkarā nāma puttā na honti, dehi no’’ti punappunaṃ yācantāpi alabhitvā mahallikaṃ suraṃ pāyetvā mattakāle ‘‘amma, sūkarehi kiṃ karissasi, mūlaṃ gahetvā paribbayaṃ karohī’’ti tassā hatthe kahāpaṇe ṭhapayiṃsu.
老妇人接过钱,说:“孩子们,大敦迪拉我不能给你们,小敦迪拉你们带走吧。” 〔酒徒问〕“他在哪儿?” 〔老妇答〕“就在那边的灌木丛里,你们叫他一声。” 〔酒徒说〕“连吃的都没看见。” 酒徒们便花钱让人端来一钵饭。老妇人接过那钵饭,把放在门口的猪槽装满,然后站在槽旁边。大约三十个酒徒手里拿着套索,就站在那里。老妇人喊道:“孩子,小敦迪拉,过来。” 大敦迪拉听到后,心想:“这么长时间以来,母亲从来没有先叫过小敦迪拉,总是先叫我。今天我们家肯定要出事了。” 于是他〔大敦迪拉〕对弟弟说:“弟弟,妈妈在叫你,你先去看看。” 小敦迪拉走出去,看见那些人站在饭槽旁边,心想:“今天我是要死了。” 他〔小敦迪拉〕被死亡的恐惧吓住,转身跑回哥哥身边,浑身发抖,站都站不住,抖着到处乱转。大敦迪拉看见他〔小敦迪拉〕这样,就问:“弟弟,你今天怎么发抖、乱转,还盯着能躲进去的地方看,你这是怎么了?” 小敦迪拉就把自己看到的情形说了出来,先诵出第一首偈颂:
Sā kahāpaṇe gahetvā ‘‘tātā, mahātuṇḍilaṃ dātuṃ na sakkomi. Cūḷatuṇḍilaṃ pana gaṇhathā’’ti āha. ‘‘Kahaṃ so’’ti? ‘‘Ayaṃ etasmiṃ gaccheti, saddamassa dehī’’ti. ‘‘Āhāraṃ na passāmī’’ti. Dhuttā mūlena ekaṃ bhattapātiṃ āharāpesuṃ. Mahallikā taṃ gahetvā dvāre ṭhapitaṃ sūkaradoṇiṃ pūretvā doṇisamīpe aṭṭhāsi. Tiṃsamattāpi dhuttā pāsahatthā tattheva aṭṭhaṃsu. Mahallikā ‘‘tāta, cūḷatuṇḍila, ehī’’ti tassa saddamakāsi. Taṃ sutvā mahātuṇḍilo ‘‘ettakaṃ kālaṃ mama mātarā cūḷatuṇḍilassa saddo na dinnapubbo, maṃyeva paṭhamaṃ saddāyati, avassaṃ ajja amhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ bhavissatī’’ti aññāsi. So kaniṭṭhaṃ āmantesi ‘‘tāta, mama mātā taṃ pakkosati, gaccha tāva jānāhī’’ti. So gacchā nikkhamitvā bhattadoṇisamīpe tesaṃ ṭhitabhāvaṃ disvā ‘‘ajja me maraṇaṃ uppanna’’nti maraṇabhayatajjito nivattitvā kampamāno bhātu santikaṃ āgantvā thambhituṃ nāsakkhi, kampamāno paribbhami. Mahātuṇḍilo taṃ disvā ‘‘tāta, tvaṃ ajja pana pavedhasi paribbhamasi, pavisanaṭṭhānaṃ olokesi, kiṃ nāmetaṃ karosī’’ti pucchi. So attanā diṭṭhakāraṇaṃ kathento paṭhamaṃ gāthamāha –
“新棚之下今朝施食,女主人立满盈槽旁;
众人手执套索林立,我实无心进啖斯餐。”
‘‘Navachannakedāni diyyati, puṇṇāyaṃ doṇi suvāminī ṭhitā; Bahuke jane pāsapāṇike, no ca kho me paṭibhāti bhuñjitu’’nti.
在那里,所谓“新覆盖的食物被给予”,贤弟,从前给我们的是米糠粥或者焦饭,今天却布施新做的、新样式的食物。“这槽装满了”,我们这个饭槽装满了纯净的饭。“女主人站着”,我们的女主人也站在她旁边。“许多人”,不只是女主人,还有许多拿着套索的人也站在那里。“我并不想吃”,看到他们这样站着,我连吃这饭的念头都生不起来,就是不乐意的意思。
Tattha navachannakedāni diyyatīti bhātika, pubbe amhākaṃ kuṇḍakayāgu vā jhāmabhattaṃ vā diyyati, ajja pana navachannakaṃ navākāraṃ dānaṃ diyyati. Puṇṇāyaṃ doṇīti ayaṃ amhākaṃ bhattadoṇi suddhabhattassa puṇṇā. Suvāminī ṭhitāti ayyāpi no tassā santike ṭhitā. Bahuke janeti na kevalañca ayyāva, aññopi bahuko jano pāsapāṇiko ṭhito. No ca kho me paṭibhātīti ayaṃ evaṃ etesaṃ ṭhitabhāvopi idaṃ bhattaṃ bhuñjitumpi mayhaṃ na paṭibhāti, na ruccatīti attho.
大士听到这话,就对他说:“亲爱的孩子小敦迪拉,据说我的母亲在这里养这些猪,她养猪本来就是为了一个目的;今天这个目的已经圆满了,你不用忧心。”说完,便用柔和的声音,以佛陀般的威仪宣说法义,说出两首偈颂:
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘tāta cūḷatuṇḍila, mama kira mātā ettheva sūkare posentī nāma yadatthaṃ poseti, svāssā attho ajja matthakaṃ patto, tvaṃ mā cintayī’’ti vatvā madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ desento dve gāthā abhāsi –
你害怕,你发抖,你想找个藏身之处,你无依无靠,能去哪里呢?
从容享用吧,敦迪拉,我们确实就是为了肉才被养着的。
‘‘Tasasi bhamasi leṇamicchasi, attāṇosi kuhiṃ gamissasi; Appossukko bhuñja tuṇḍila, maṃsatthāya hi positāmhase.
“跳进没有淤泥的池塘,把一切汗垢都冲洗掉;
拿新的涂香来涂吧,它的香气永远不会断。”
‘‘Ogaha rahadaṃ akaddamaṃ, sabbaṃ sedamalaṃ pavāhaya; Gaṇhāhi navaṃ vilepanaṃ, yassa gandho na kadāci chijjatī’’ti.
在这里,“你惊恐、你游荡”:因畏惧死亡而惊恐,正因为如此,疲惫地游荡。“你寻求庇护”是指你四处寻找依靠。“你无依无靠”是说:亲爱的,过去我们的母亲曾是我们的皈依处,如今她却毫无牵挂地抛弃了我们,你现在要往哪里去?“沉入”就是沉入,也可以这样读。“冲走”就是冲走,意思是带走。“不中断”就是不消散。这里说的是:亲爱的,如果你害怕死亡,就跳进没有淤泥的池塘,冲掉身上所有的汗垢,再涂上芬芳的涂香。
Tattha tasasi bhamasīti maraṇabhayena uttasasi, teneva kilamanto bhamasi. Leṇamicchasīti patiṭṭhaṃ olokesi. Attāṇosīti tāta, pubbe amhākaṃ mātā paṭisaraṇaṃ ahosi, sā ajja pana nirapekkhā amhe chaḍḍesi, idāni kuhiṃ gamissasi. Ogahāti ogāha, ayameva vā pāṭho. Pavāhayāti pavāhehi, hārehīti attho. Na chijjatīti na nassati. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, sace maraṇato tasasi, akaddamaṃ pokkharaṇiṃ otaritvā tava sarīre sabbaṃ sedañca malañca pavāhetvā surabhigandhavilepanaṃ vilimpāti.
他先思惟十种波罗蜜,以慈爱波罗蜜为前导,刚说出第一句话,声音就传遍了整个十二由旬大的波罗奈城。就在听到声音的那一刻,以国王、副王等人为首的波罗奈居民都赶来了。还没到场的人,站在自己家里也听到了。国王的侍从们把路清理出来,把地面整平,铺上细沙。赌徒们的酒醉被打断了。他们扔下骰子,站在那里听法。年长妇女的酒醉也被打断了。大士在大众中间开始对小敦提拉说法。小敦提拉听了之后,心想:“我兄弟这样说,可是我们家族里从来没有过下池塘沐浴、洗净身上的汗垢、去掉旧涂香再换上新涂香这样的事。兄弟到底是针对什么才这样说我呢?”于是他问道,说出了第四首偈颂:
Tassa dasa pāramiyo āvajjetvā mettāpāramiṃ purecārikaṃ katvā paṭhamaṃ padaṃ udāharantasseva saddo sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasiṃ ajjhottharitvā gato. Sutasutakkhaṇeyeva rājauparājādayo ādiṃ katvā bārāṇasivāsino āgamaṃsu. Anāgatāpi gehe ṭhitāva suṇiṃsu. Rājapurisā gacche chinditvā bhūmiṃ samaṃ katvā vālukaṃ okiriṃsu. Dhuttānaṃ surāmado chijji. Pāse chaḍḍetvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhaṃsu. Mahallikāyapi surāmado chijji. Mahāsatto mahājanamajjhe cūḷatuṇḍilassa dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sutvā cūḷatuṇḍilo ‘‘mayhaṃ bhātā evaṃ vadeti, amhākañca vaṃse pokkharaṇiṃ otaritvā nahānaṃ, sarīrato sedamalapavāhanaṃ, purāṇavilepanaṃ hāretvā navavilepanagahaṇañca kismiñci kāle natthi, kiṃ nu kho sandhāya bhātā maṃ eva māhā’’ti pucchanto catutthaṃ gāthamāha –
“什么样的湖没有污泥?什么被称为汗垢?
什么是新的涂香,它的香气从来不会消失?”
‘‘Katamo rahado akaddamo, kiṃsu sedamalanti vuccati; Katamañca navaṃ vilepanaṃ, yassa gandho na kadāci chijjatī’’ti.
大士听了这话,说:“弟弟,既然如此,你就竖起耳朵好好听。”接着,他以佛陀的风范说法,诵出下面这些偈颂:
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘tena hi kaniṭṭha ohitasoto suṇāhī’’ti buddhalīḷāya dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
法就像一汪没有污泥的湖水,而恶行才被称为汗垢。
戒就像新涂的香粉,它的香气永远不会断绝。
‘‘Dhammo rahado akaddamo, pāpaṃ sedamalanti vuccati; Sīlañca navaṃ vilepanaṃ, tassa gandho na kadāci chijjati.
“断坏身体者欢喜,而执持身体者不欢喜;
在布萨满月日,他们正欢娱时便舍弃了生命。”
‘‘Nandanti sarīraghātino, na ca nandanti sarīradhārino; Puṇṇāya ca puṇṇamāsiyā, ramamānāva jahanti jīvita’’nti.
在这里,“法”是指五戒、八戒、十戒、三妙行、三十七菩提分法,以及不死的大涅槃——这一切都叫作“法”。“无泥”:因为远离了贪、嗔、痴、慢、见等烦恼污泥,所以叫无泥。这是排除其余诸法,专门显示涅槃。正如经中所说:“诸比丘,无论是有为法还是无为法,离欲在一切法中被称为最上,也就是:摧伏骄慢、止息渴爱、根除执著、切断轮回、灭尽渴爱、离欲、灭尽、涅槃。”亲爱的秋拉吞迪拉,正是为了显示这个道理,我才把涅槃之湖称为“湖”。因为在那里没有生、老、病、死等。如果想从死亡中解脱,就应当走上通往涅槃的道路。据说,菩萨是依亲依止缘的力量而这样说的。
Tattha dhammoti pañcasīlaaṭṭhasīladasasīlāni tīṇi sucaritāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā amatamahānibbānanti sabbopesa dhammo nāma. Akaddamoti rāgadosamohamānadiṭṭhikilesakaddamānaṃ abhāvena akaddamo. Iminā sesadhammato vinivattetvā nibbānameva dasseti. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti (a. ni. 4.34; itivu. 90) hi vuttaṃ, tadeva dassento, tāta cūḷatuṇḍila, ahaṃ nibbānataḷākaṃ ‘‘rahado’’ti kathemi. Jātijarābyādhimaraṇādīni hi tattha natthi, sace maraṇato muñcitukāmo, nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ gaṇhāti. Upanissayapaccayavasena kira bodhisatto evaṃ kathesi.
“恶是汗垢”——亲爱的秋拉吞迪拉,因为恶和汗垢相似,古代的智者们就把它叫做“汗垢”。这个恶,按一种分类来说,就是心里的嗔恨;按两种分类来说,就是恶戒和恶见;按三种分类来说,就是三种恶行;按四种分类来说,就是四种邪行;按五种分类来说,就是五种心荒芜;按六种分类来说,就是六种不恭敬;按七种分类来说,就是七种非正法;按八种分类来说,就是八种邪性;按九种分类来说,就是九种愤恨事;按十种分类来说,就是十种不善业道;按多种分类来说,就是贪、嗔、痴等,按一法、二法、三法等方式分类的一切不善法。总之,这一切恶,智者们说它就像依附在身体上的汗垢一样。
Pāpaṃsedamalanti tāta cūḷatuṇḍila, pāpaṃ sedamalasadisattā ‘‘sedamala’’nti porāṇakapaṇḍitehi kathitaṃ. Taṃ panetaṃ ekavidhena pāpaṃ yadidaṃ manopadoso, duvidhena pāpaṃ pāpakañca sīlaṃ, pāpikā ca diṭṭhi, tividhena pāpaṃ tīṇi duccaritāni, catubbidhena pāpaṃ cattāri agatigamanāni, pañcavidhena pāpaṃ pañca cetokhilā, chabbidhena pāpaṃ cha agāravā, sattavidhena pāpaṃ satta asaddhammā, aṭṭhavidhena pāpaṃ aṭṭha micchattā, navavidhena pāpaṃ nava āghātavatthūni, dasavidhena pāpaṃ dasa akusalakammapathā, bahuvidhena pāpaṃ rāgo doso mohoti ekakadukatikādivasena vibhattā akusalā dhammā, iti sabbampetaṃ pāpaṃ ‘‘sarīranissitasedamalasadisa’’nti paṇḍitehi kathitaṃ.
戒是指五戒、十戒、四遍净戒。他说:“孩子,这戒就像由四种香料做成的涂香。”这戒的香气,在少年、中年、老年三个阶段任何时候都不会断,会遍满整个世界飘散开来。
Sīlanti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ catupārisuddhisīlaṃ. ‘‘Idaṃ, tāta, sīlaṃ catujjātigandhavilepanasadisa’’nti vadati. Tassāti tassa silassa gandho tīsu vayesu kadāci na chijjati, sakalalokaṃ pattharitvā gacchati.
花香不能逆风飘送,旃檀香、多揭罗香、末利花香也一样;
善士的香气能逆风飘送,善士的芬芳遍满一切方向。
旃檀香、多伽罗香,还有青莲花和夏生花,
在这些香品之中,戒香最为无上。
“这香是微弱的,即此多伽罗香与栴檀香。
而持戒者的这种香,却能飘到诸天神之中,是最殊胜的。”
‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā; Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati. ‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī; Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro. ‘‘Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ; Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo’’ti. (dha. pa. 54-56);
残害众生的人却感到欢喜——孩子啊,秋拉吞迪拉,这些无知的人想着“我们要吃美味的肉,也要让妻子儿女吃”,于是动手杀生,一边杀一边欢喜、满足。杀生如果反复去做、不断练习、大量积累,就会导致堕入地狱,导致堕入畜生道……乃至堕入饿鬼界;而杀生最轻的果报,就是即使生而为人,也会短命。他们不知道杀生有这样的过患。正因为不知道,他们才——
Nandanti sarīraghātinoti tāta cūḷatuṇḍila, ime aññāṇamanussā ‘‘madhuramaṃsaṃ khādissāma, puttadārampi khādāpessāmā’’ti pāṇātipātaṃ karontā nandanti tussanti, pāṇātipāto āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hoti, tiracchānayoni…pe… pettivisayasaṃvattaniko hoti, yo sabbalahuko pāṇātipātassa vipāko, so manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hotīti imaṃ pāṇātipāte ādīnavaṃ na jānanti. Ajānantā –
“愚人认为恶业像蜂蜜一样甜,直到恶业被感受为止。
当恶业成熟时,愚者就会尝到苦果。”
‘‘Madhuvā maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccati; Yadā ca paccati pāpaṃ, bālo dukkhaṃ nigacchatī’’ti. (dha. pa. 69) –
生起了“这是甜的”这种想之后,
Madhurasaññino hutvā –
“愚者和无慧的人到处游荡,把自己当成敌人一样。
他们造下恶业,那果报是苦的。”
‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā; Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphala’’nti. (dha. pa. 66) –
连这一点他们都不知道。
Ettakampi na jānanti.
“做了之后会后悔的业,不是好业。
他流着泪哭泣,承受那业的果报。”
‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati; Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. (dha. pa. 67);
亲爱的秋拉吞迪拉,持身的众生也不会欢喜。凡是那些持有身体的众生,当自己的死亡到来时,除了狮兽王、良象、良马和漏尽者之外,其余从菩萨算起,没有不害怕的。
Na ca nandanti sarīradhārinoti tāta cūḷatuṇḍila, ye panete sarīradhārino sattā, te attano maraṇe āgacchante ṭhapetvā sīhamigarājahatthājānīyaassājānīyakhīṇāsave avasesā bodhisattaṃ ādiṃ katvā abhāyantā nāma natthi.
“一切众生都害怕刑罚,一切众生都畏惧死亡;
把自己当作例子,就不该杀生,也不该让别人去杀。”
‘‘Sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno; Attānaṃ upamaṃ katvā, na haneyya na ghātaye’’ti. (dha. pa. 129);
Puṇṇā 是指功德圆满。Puṇṇamāsī 是指与满月相应,或者指月份圆满之后所安立的。据说那时正是满月的布萨日。亲爱的孩子究拉通达罗,他们欢喜地舍弃生命,不要忧愁,不要悲叹。那些内心没有戒等功德的人,才会害怕死亡。而我们戒行圆满、具足福德,所以像我们这样的众生,确实是欢喜地舍弃生命的。
Puṇṇāyāti guṇapuṇṇāya. Puṇṇamāsiyāti puṇṇacandayuttāya, māsaṃ vā pūretvā ṭhitāya. Tadā kira puṇṇamāsī uposathadivaso hoti. Ramamānāva jahanti jīvitanti tāta cūḷatuṇḍila, mā soci mā paridevi, maraṇassa nāma te bhāyanti, yesaṃ abbhantare sīlādiguṇā natthi. Mayaṃ pana sīlācārasampannā puññavanto, tasmā amhādisā sattā ramamānāva jahanti jīvitanti.
大菩萨就这样用悦耳的声音、以佛陀般的威仪开示佛法。大众拍手弹指,还挥动衣布,天空中满是赞叹之声。波罗奈国王把王位献给菩萨,又给那位老妇人尊荣,让他们两人都用香水沐浴,用香料等涂抹身体,在脖子上戴上宝珠首饰,带回宫中,安置在儿子的位置上,用大批随从照料服侍。菩萨给国王传授了五戒。波罗奈和迦尸国的所有居民都遵守五戒。大菩萨每逢半月日为他们说法,也坐在裁决座上,审理诉讼。他在世的时候,没有出现过枉法裁判的人。后来国王去世了。大菩萨为他料理了遗体后事,让人把判例写成文书,交代说:“你们看着这份文书来审理诉讼。”然后他为大众说法,以不放逸来教诫他们,就在众人哭泣哀叹的时候,和究拉通达罗一起进入了森林。那时,菩萨的这番教诫流传了六万年。
Evaṃ mahāsatto madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ desesi. Mahājanakāyā aṅguliyo phoṭesuṃ, celukkhepā ca pavattiṃsu, sādhukārasaddapuṇṇaṃ antalikkhaṃ ahosi. Bārāṇasirājā bodhisattaṃ rajjena pūjetvā mahallikāya yasaṃ datvā ubhopi te gandhodakena nhāpetvā gandhādīhi vilimpāpetvā gīvāsu maṇiratanāni piḷandhāpetvā gharaṃ netvā puttaṭṭhāne ṭhapetvā mahantena parivārena paṭijaggi. Bodhisatto rañño pañca sīlāni adāsi. Sabbe bārāṇasivāsino ca kāsiraṭṭhavāsino ca pañca sīlāni rakkhiṃsu. Mahāsatto nesaṃ pakkhadivasesu dhammaṃ desesi, vinicchaye nisīditvā aḍḍe tīresi. Tasmiṃ dharamāne kūṭaḍḍakārakā nāma nāhesuṃ. Aparabhāge rājā kālamakāsi. Mahāsatto tassa sarīraparihāraṃ kāretvā vinicchaye potthake likhāpetvā ‘‘imaṃ potthakaṃ oloketvā aḍḍaṃ tīreyyāthā’’ti vatvā mahājanassa dhammaṃ desetvā appamādena ovādaṃ datvā sabbesaṃ rodantānaṃ paridevantānaññeva saddhiṃ cūḷatuṇḍilena araññaṃ pāvisi. Tadā bodhisattassa ovādo saṭṭhi vassasahassāni pavatti.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。就在谛理讲说完毕时,那位怕死的比丘证得了入流果。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so maraṇabhīruko bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时,国王是阿难,小敦狄罗是那个怕死的比丘,大众是佛陀的僧团,而大敦狄罗就是我。
Tadā rājā ānando ahosi, cūḷatuṇḍilo maraṇabhīruko bhikkhu, parisā buddhaparisā, mahātuṇḍilo pana ahameva ahosinti.
4. 金螃蟹本生注释
[389] 4. Suvaṇṇakakkaṭakajātakavaṇṇanā
金鹿——这是导师住在竹林精舍时,因为阿难长老为导师自己舍弃生命这件事而说的。这件事的经过,从弓箭手的作用开始,在《破米家本生》里讲到,释放财护则在《小天鹅本生》和《大天鹅本生》里讲述。那时,比丘们在法堂里议论说:“贤友们,法藏师阿难长老证得有学无碍解后,当财护到来时,为了正自觉者而舍弃了生命。”导师来了以后问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答“是在谈这个”之后,导师说:“比丘们,不只是现在,过去阿难也曾为我舍弃生命。”于是便引出了过去的故事。
Siṅgīmigoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ānandattherassa attano atthāya jīvitapariccāgaṃ ārabbha kathesi. Vatthu yāva dhanuggahapayojanā khaṇḍahālajātake (jā. 2.22.982 ādayo) dhanapālavissajjanaṃ cūḷahaṃsamahāhaṃsajātake (jā. 1.15.133 ādayo) kathitaṃ. Tadā hi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, dhammabhaṇḍāgārikaānandatthero sekkhapaṭisambhidāppatto hutvā dhanapālake āgacchante sammāsambuddhassa jīvitaṃ pariccajī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānando mayhaṃ jīvitaṃ pariccajiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去世时,在王舍城东边,有一个叫萨林迪亚的婆罗门村。那时,菩萨出生在这个村里一个农夫婆罗门家里,长大成人后成了家,在村子的东北方,让人在一块田里耕了大约一千迦哩沙的田。有一天,他和人们一起到田里去,吩咐干活的人说“耕吧”,然后为了洗脸,走到田边的一个大坑旁。那个坑里住着一只金色的螃蟹,长得很好看,让人看了就喜欢。菩萨嚼了齿木,下到那个坑里。他洗脸的时候,螃蟹来到他身边。于是他把螃蟹拿起来,放在自己上衣的内襟里,带着它做完田里的活,走的时候又把它放回那个坑里,然后回家。从那以后,每次到田里来,他都先去那个坑,把螃蟹拿起来放进上衣内襟里,然后再去处理农活。就这样,他们彼此之间有了很深的信任。
Atīte rājagahassa pubbapasse sālindiyo nāma brāhmaṇagāmo hoti. Tadā bodhisatto tasmiṃ gāme kassakabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā tassa gāmassa pubbuttarāya disāya ekasmiṃ gāmakhette karīsasahassamattaṃ kasiṃ kāresi. So ekadivasaṃ manussehi saddhiṃ khettaṃ gantvā kammakāre ‘‘kasathā’’ti āṇāpetvā mukhadhovanatthāya khettakoṭiyaṃ mahantaṃ sobbhaṃ upasaṅkami. Tasmiṃ kho pana sobbhe eko suvaṇṇavaṇṇo kakkaṭako paṭivasati abhirūpo pāsādiko. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khāditvā taṃ sobbhaṃ otari. Tassa mukhadhovanakāle kakkaṭako santikaṃ āgamāsi. Atha naṃ so ukkhipitvā attano uttarisāṭakantare nipajjāpetvā gahetvā khette kattabbakiccaṃ katvā gacchanto tattheva naṃ sobbhe pakkhipitvā gehaṃ agamāsi. Tato paṭṭhāya khettaṃ āgacchanto paṭhamaṃ taṃ sobbhaṃ gantvā kakkaṭakaṃ ukkhipitvā uttarisāṭakantare nipajjāpetvā pacchā kammantaṃ vicāresi. Iti tesaṃ aññamaññaṃ vissāso daḷho ahosi.
菩萨常常会到田里来。他的眼睛有五种清净的根,三个圆轮相变得清净,清晰可见。有一次,在田角的一棵棕榈树上,乌鸦窝里的一只雌乌鸦看见了他的眼睛,就想吃,于是对雄乌鸦说:“夫君,我生起了一个渴望。” 〔雄乌鸦问〕“什么渴望?” 〔雌乌鸦答〕“我想吃那个婆罗门的眼睛。” 〔雄乌鸦说〕“你生起的这个渴望很难实现,谁能把它弄来呢?” 〔雌乌鸦说〕“我知道你也办不到。不过这棵棕榈树不远处有个蚁垤,那里住着一条黑蛇。你去侍奉它,它〔黑蛇〕会咬死他〔婆罗门〕,然后你就能挖出他的眼睛带回来了。” 雄乌鸦答应说:“好。”从那以后,它就去侍奉那条黑蛇。到了菩萨播种的庄稼抽穗的时候,螃蟹也已经长得很大了。有一天,蛇对乌鸦说:“朋友,你一直不断地来侍奉我,我能为你做什么?” 〔雄乌鸦答〕“主人,您的婢女对这块田主人的眼睛生起了渴望,我仰仗您的威德,希望能得到他的眼睛,所以才这样侍奉您。” 蛇安慰它说:“行,这不算什么难事,你会得到的。”第二天,蛇在婆罗门来的路上,靠着田埂,用草把自己遮住,盯着他〔婆罗门〕来的方向,卧在那里。
Bodhisatto nibaddhaṃ khettaṃ āgacchati, akkhīsu ca panassa pañca pasādā tīṇi maṇḍalāni visuddhāni hutvā paññāyanti. Athassa khettakoṭiyaṃ ekasmiṃ tāle kākakulāvake kākī akkhīni disvā khāditukāmā hutvā kākaṃ āha – ‘‘sāmi, dohaḷo me uppanno’’ti. ‘‘Kiṃ dohaḷo nāmā’’ti? ‘‘Etassa brāhmaṇassa akkhīni khāditukāmāmhī’’ti. ‘‘Duddohaḷo te uppanno, ko etāni āharituṃ sakkhissatī’’ti. ‘‘Tvaṃ na sakkosī’’ti ahampetaṃ jānāmi, yo panesa tālassa avidūre vammiko, ettha kaṇhasappo vasati. ‘‘Taṃ upaṭṭhaha, so etaṃ ḍaṃsitvā māressati, athassa akkhīni uppāṭetvā tvaṃ āharissasī’’ti . So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya kaṇhasappaṃ upaṭṭhahi. Bodhisattenapi vāpitasassānaṃ gabbhaggahaṇakāle kakkaṭako mahā ahosi. Athekadivasaṃ sappo kākamāha ‘‘samma, tvaṃ nibaddhaṃ maṃ upaṭṭhahasi, kiṃ te karomī’’ti. ‘‘Sāmi, tumhākaṃ dāsiyā etassa khettasāmikassa akkhīsu dohaḷo uppajji, svāhaṃ tumhākaṃ ānubhāvena tassa akkhīni labhissāmīti tumhe upaṭṭhahāmī’’ti. Sappo ‘‘hotu, nayidaṃ garukaṃ, labhissasī’’ti taṃ assāsetvā puna divase brāhmaṇassa āgamanamagge kedāramariyādaṃ nissāya tiṇehi paṭicchanno hutvā tassāgamanaṃ olokento nipajji.
菩萨走来时,先下到水坑里洗了脸,生起慈爱之心,把金蟹抱起来,放进上衣的夹层里让它躺着,然后走进田里。蛇一看到他走来,就猛冲过去,咬住他的腿肚肉,当场把他扑倒,随即逃向蚁垤。菩萨倒地、螃蟹从上衣夹层里跳出来、乌鸦飞来落在菩萨胸口——这三件事几乎同时发生。乌鸦落下后,用嘴啄他的眼睛。螃蟹心想:“就是因为这只乌鸦,我的朋友才遭了难;要是抓住它,蛇就会过来。”于是它像用钳子一样,用螯紧紧夹住乌鸦的脖子,把它折腾了一阵,又稍微松了松。乌鸦叫道:“朋友,你为什么丢下我跑了?趁我还没死,这只螃蟹越来越狠地折磨我,你快来啊!”它就这样呼唤着蛇,说出了第一首偈颂:
Bodhisatto āgacchanto paṭhamaṃ sobbhaṃ otaritvā mukhaṃ dhovitvā sinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā suvaṇṇakakkaṭakaṃ āliṅgetvā uttarisāṭakantare nipajjāpetvā khettaṃ pāvisi. Sappo taṃ āgacchantaṃ disvāva vegena pakkhanditvā piṇḍikamaṃse ḍaṃsitvā tattheva pātetvā vammikaṃ sandhāya palāyi. Bodhisattassa patanañca kakkaṭakassa sāṭakantarato laṅghanañca kākassa āgantvā bodhisattassa ure nilīyanañca apacchāapurimaṃ ahosi. Kāko nilīyitvā akkhīni tuṇḍena pahari. Kakkaṭako ‘‘imaṃ kākaṃ nissāya mama sahāyassa bhayaṃ uppannaṃ, etasmiṃ gahite sappo āgacchissatī’’ti saṇḍāsena gaṇhanto viya kākaṃ gīvāyaṃ aḷena daḷhaṃ gahetvā kilametvā thokaṃ sithilamakāsi. Kāko ‘‘kissa maṃ samma, chaḍḍetvā palāyasi, esa maṃ kakkaṭako bhiyyo viheṭheti, yāva na marāmi, tāva ehī’’ti sappaṃ pakkosanto paṭhamaṃ gāthamāha –
金色的鹿,眼睛修长,瘦得皮包骨,住在水里,身上没有毛。
被它压倒,我悲惨地哭喊:“朋友啊,你到底为什么抛弃我?”
‘‘Siṅgīmigo āyatacakkhunetto, aṭṭhittaco vārisayo alomo; Tenābhibhūto kapaṇaṃ rudāmi, hare sakhā kissa nu maṃ jahāsī’’ti.
在这里,“有角兽”这个说法,是因为它金色,或者因为它有被称为螯的角,所以才用来指螃蟹。“长眼者”是说它具备被称为眼的长器官。“以骨为皮者”就是骨即为其皮。“朋友啊”是呼唤语,意思是“喂,同伴!”
Tattha siṅgīmigoti siṅgīsuvaṇṇavaṇṇatāya vā aḷasaṅkhātānaṃ vā siṅgānaṃ atthitāya kakkaṭako vutto. Āyatacakkhunettoti dīghehi cakkhusaṅkhātehi nettehi samannāgato. Aṭṭhimeva taco assāti aṭṭhittaco. Hare sakhāti ālapanametaṃ, ambho sahāyāti attho.
蛇听完这话,把颈部胀出大大的颈冠,安抚着乌鸦,就上前去了。导师为了说明这个道理,成为完全觉悟者后,说出第二首偈颂:
Sappo taṃ sutvā mahantaṃ phaṇaṃ katvā kākaṃ assāsento agamāsi. Satthā imamatthaṃ dīpento abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
“那蛇鼓着大颈冠,已落入螃蟹的双螯之间;
为救护朋友,螃蟹擒住了蛇。”
‘‘So passasanto mahatā phaṇena, bhujaṅgamo kakkaṭamajjhapatto; Sakhā sakhāraṃ paritāyamāno, bhujaṅgamaṃ kakkaṭako gahesī’’ti.
这里,“到达螃蟹中间”是指来到了螃蟹那里。“朋友对朋友”是指同伴对同伴。也有写成“自己的朋友”的版本,意思是对自己的朋友。“保护着”是指正在守护。“捉住了”是指用第二只螯紧紧抓住了脖子。
Tattha kakkaṭamajjhapattoti kakkaṭakaṃ sampatto. Sakhā sakhāranti sahāyo sahāyaṃ. ‘‘Sakaṃ sakhāra’’ntipi pāṭho, attano sahāyanti attho. Paritāyamānoti rakkhamāno. Gahesīti dutiyena aḷena gīvāyaṃ daḷhaṃ gahesi.
这时,螃蟹把它折腾得累了,稍微松开了钳子。蛇心想:“螃蟹这种东西,既不吃乌鸦肉,也不吃蛇肉,那到底是因为什么缘故要抓住我们呢?”这样想过之后,为了问它,说出了第三首偈颂:
Atha naṃ kilametvā thokaṃ sithilamakāsi. Atha sappo ‘‘kakkaṭakā nāma neva kākamaṃsaṃ khādanti, na sappamaṃsaṃ, atha kena nu kho kāraṇena ayaṃ amhe gaṇhī’’ti cintetvā taṃ pucchanto tatiyaṃ gāthamāha –
“贪求食物的螃蟹,不该摄取乌鸦,也不该摄取黑蛇。
我问你,长眼者,既然这样,到底是什么原因,让我们两个都被抓住了呢?”
‘‘Na vāyasaṃ no pana kaṇhasappaṃ, ghāsatthiko kakkaṭako adeyya; Pucchāmi taṃ āyatacakkhunetta, atha kissa hetumha ubho gahītā’’ti.
在这当中,贪求食物者,就是为了食物而寻求的人。不应捉取者,是把应被捉取者加上否定词来组合,意思就是不捉取。
Tattha ghāsatthikoti āhāratthiko hutvā. Adeyyātiādiyeyya, na-kārena yojetvā na gaṇhīti attho.
螃蟹听了这话,就讲述被抓的原因,诵出两首偈颂:
Taṃ sutvā kakkaṭako gahaṇakāraṇaṃ kathento dve gāthā abhāsi –
此人于我怀善意,执我携向水中去;
彼若身亡我苦非小,我与此人俱不存。
‘‘Ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya neti; Tasmiṃ mate dukkhamanappakaṃ me, ahañca eso ca ubho na homa.
“众人看见我身体长得这么壮实,个个都只想伤害我;
我的肉又甜美、又肥厚、又柔软,连乌鸦看见我,都会来伤害我。”
‘‘Mamañca disvāna pavaddhakāyaṃ, sabbo jano hiṃsitumeva micche; Sāduñca thūlañca muduñca maṃsaṃ, kākāpi maṃ disva viheṭhayeyyu’’nti.
这里,“此”指的是菩萨。“想求利益的人”就是希望他得到利益的人。“带向水”是说:那个对我亲爱的人,用上衣抓住我,把我带到有水的地方,也就是带到他住的深坑。“若他死在那里”是说:如果他在这个地方死去,他死后我就会生起身心两方面极大的痛苦。“两者都不存在”是说两个人都不在了。“见到我”这句偈颂的意思是——这是另一个原因:他这样死后,看到我无依无靠、没有庇护、身体已经长大,所有人都会想“这只螃蟹的肉又甜美、又肥厚、又柔嫩”,想要杀死我。不只是人,就连畜生道的乌鸦见到我,也会来骚扰我、欺负我、杀死我。
Tattha ayanti bodhisattaṃ niddisati. Atthakāmoti hitakāmo. Dakāya netīti yo maṃ sampiyāyamāno uttarisāṭakena gahetvāna udakāya neti, attano vasanakasobbhaṃ pāpeti. Tasmiṃ mateti sace so imasmiṃ ṭhāne marissati, etasmiṃ mate mama kāyikaṃ cetasikaṃ mahantaṃ dukkhaṃ bhavissatīti dīpeti. Ubho na homāti dvepi janā na bhavissāma. Mamañca disvānāti gāthāya ayamattho – idañca aparaṃ kāraṇaṃ, imasmiṃ mate anāthaṃ nippaccayaṃ maṃ pavaḍḍhitakāyaṃ disvā sabbo jano ‘‘imassa kakkaṭakassa sāduñca thūlañca muduñca maṃsa’’nti maṃ māretuṃ iccheyya, na kevalañca jano manusso, tiracchānabhūtā kākāpi maṃ disvā viheṭhayeyyuṃ viheseyyuṃ māreyyuṃ.
蛇听了这话,心里盘算:“我得想个办法把它骗过去,这样乌鸦和我自己都能脱身。”于是,它为了骗过螃蟹,说出了第六首偈颂——
Taṃ sutvā sappo cintesi ‘‘ekenupāyena imaṃ vañcetvā kākañca attānañca mocessāmī’’ti. Atha naṃ vañcetukāmo chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“如果是因为他,我们俩才被抓住,让那个人起来吧,我要把毒吐出来。
趁毒还没猛烈地攻上这个人,赶快把我和乌鸦都放了吧。”
‘‘Sacetassa hetumha ubho gahītā, uṭṭhātu pose visamāvamāmi; Mamañca kākañca pamuñca khippaṃ, pure visaṃ gāḷhamupeti macca’’nti.
在这里,如果是因为它的缘故,就是指如果因为这个原因。应当起来,就是成为没有毒。我吸出毒,就是我替他吸出毒,让他变得没有毒。在毒强烈地侵袭这个人之前,意思是:如果这个人不被我吸出毒,毒就会变强并侵袭他;在毒还没侵袭他之前,你就赶快把我们两个人都放了吧。
Tattha sacetassa hetūti sace etassa kāraṇā. Uṭṭhātūti nibbiso hotu. Visamāvamāmīti ahamassa visaṃ ākaḍḍhāmi, nibbisaṃ naṃ karomi. Pure visaṃ gāḷhamupeti maccanti imañhi maccaṃ mayā anāvamiyamānaṃ visaṃ gāḷhaṃ balavaṃ hutvā upagaccheyya, taṃ yāva na upagacchati, tāvadeva amhe dvepi jane khippaṃ muñcāti.
螃蟹听了这话,心里想:“这个人想用一个办法让我把这两个人都放掉,然后自己逃跑,他根本不知道我有多擅长用计。现在,像蛇能活动那样,我会把钳子稍微松开一点,但绝不会放掉乌鸦。”这样想完,就说了第七首偈颂——
Taṃ sutvā kakkaṭako cintesi ‘‘ayaṃ ekenupāyena maṃ dvepi jane vissajjāpetvā palāyitukāmo, mayhaṃ upāyakosallaṃ na jānāti, ahaṃ dāni yathā sappo sañcarituṃ sakkoti, evaṃ aḷaṃ sithilaṃ karissāmi, kākaṃ pana neva vissajjessāmī’’ti evaṃ cintetvā sattamaṃ gāthamāha –
“我要先放蛇,暂时不放乌鸦,让乌鸦先当障碍。
看到那个快乐、健康的男子之后,我就会把乌鸦放走,就像放走蛇一样。”
‘‘Sappaṃ pamokkhāmi na tāva kākaṃ, paṭibandhako hohiti tāva kāko; Purisañca disvāna sukhiṃ arogaṃ, kākaṃ pamokkhāmi yatheva sappa’’nti.
这里,“担保人”就是保证人。就像我放走那位尊者蛇一样,我也会放走乌鸦。不过,你要赶快把毒从这位婆罗门的身体里吸出来。
Tattha paṭibandhakoti pāṭibhogo. Yatheva sappanti yathā bhavantaṃ sappaṃ muñcāmi, tathā kākaṃ pamokkhāmi, kevalaṃ tvaṃ imassa brāhmaṇassa sarīrato sīghaṃ visaṃ āvamāhīti.
说完这话,为了让蛇能轻松地把毒吐出来,它松开了钳子。蛇把毒吐出来后,使菩萨的身体没有了毒。他不再痛苦,站起身来,肤色也恢复了正常。螃蟹心想:“如果这两个人都平安无事,我的朋友就得不到好处。我要把他们俩都除掉。”于是它用像剪刀一样的钳子,像剪断青莲花苞那样,把两个人的头都剪了下来,结束了他们的性命。母乌鸦也从那个地方逃走了。菩萨用棍子把蛇的身子卷起来,扔到灌木丛上;又把那只金色的螃蟹丢进水坑里,洗了澡,就回到了萨林迪亚村。从那时起,他对螃蟹更加信任了。
Evañca pana vatvā tassa sukhasañcāraṇatthaṃ aḷaṃ sithilamakāsi. Sappo visaṃ āvamitvā mahāsattassa sarīraṃ nibbisaṃ akāsi. So niddukkho uṭṭhāya pakativaṇṇeneva aṭṭhāsi. Kakkaṭako ‘‘sace ime dvepi janā arogā bhavissanti, mayhaṃ sahāyassa vaḍḍhi nāma na bhavissati, vināsessāmi ne’’ti cintetvā kattarikāya uppalamakuḷaṃ viya aḷehi ubhinnampi sīsaṃ kappetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Kākīpi tamhā ṭhānā palāyi. Bodhisatto sappassa sarīraṃ daṇḍake veṭhetvā gumbapiṭṭhe khipi. Suvaṇṇakakkaṭakaṃ sobbhe vissajjetvā nhatvā sālindiyagāmameva gato. Tato paṭṭhāya kakkaṭakena saddhiṃ adhikataro vissāso ahosi.
导师带来这段法教,阐明四圣谛,串联本生故事,说出了结尾的偈颂:
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānento osānagāthamāha –
“那时,乌鸦是提婆达多,而魔罗是黑蛇;
阿难贤那时是螃蟹,我那时是婆罗门导师。”
‘‘Kāko tadā devadatto ahosi, māro pana kaṇhasappo ahosi; Ānandabhaddo kakkaṭako ahosi, ahaṃ tadā brāhmaṇo homi satthā’’ti.
真理讲完的时候,很多人证得了入流果等圣果。不过那只母乌鸦在偈颂里没有提到,她就是旃遮摩纳维。
Saccapariyosāne bahū sotāpannādayo ahesuṃ. Kākī pana gāthāya na vuttā, sā ciñcamāṇavikā ahosīti.
第390节 我所本生注释
[390] 5. Mayhakajātakavaṇṇanā
“名为‘我所’的鸟”这段话,是导师住在祇园精舍时,因一位客居富商而说的。在舍卫城里,有一位叫“客居富商”的人,非常有钱,家财万贯。但他既不自己享用财富,也不给别人。各种美味精致的饭菜端到他面前,他不吃,只吃配着酸粥水的碎米饭;熏过香、精心染制的迦尸细布衣送到他面前,他叫人拿走,只穿又粗又糙的粗布衣;良马拉着、镶满珠宝黄金的华丽车乘送到他面前,他也叫人拿走,只坐一辆破旧的小车出门;有人为他撑着金伞,他把金伞撤掉,只让人用树叶当伞遮着。他一生连布施等一件福业都没做过,死后投生到了号叫地狱。他没有儿子,留下的财产被国王的官差花了整整七天七夜搬进王宫。财产搬进去后,国王吃过早饭,来到祇园,礼敬导师,坐在一旁。导师问:“大王,你怎么不来亲近佛陀呢?”国王说:“尊者,舍卫城里那位叫客居富商的人死了,他那无主的财产搬到我们家里,光是搬就花了七天七夜。可他得到这些财产后,既不自己享用,也不给别人,他的财产就像被罗刹占据的池塘一样。他连一天都没尝过精致饮食的滋味,就进了死门。这样一个吝啬、没福德的众生,到底是做了什么才得到这么多财产?又为什么他的心在享用财富上就是无法欢喜呢?”导师说:“大王,他得到财富,以及得到财富后却不享用的原因,都是他自己造成的。”国王请求后,导师讲了过去的事。
Sakuṇomayhako nāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto āgantukaseṭṭhiṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi āgantukaseṭṭhi nāma aḍḍho ahosi mahaddhano. So neva attanā bhoge bhuñji, na paresaṃ adāsi, nānaggarase paṇīte bhojane upanīte taṃ na bhuñjati, bilaṅgadutiyaṃ kaṇājakaṃ eva bhuñjati, dhūpitavāsitesu kāsikavatthesu upanītesu tāni hāretvā thūlathūlasāṭake nivāseti, ājānīyayutte maṇikanakavicitte rathe upanīte tampi harāpetvā kattararathakena gacchati, suvaṇṇacchatte dhāriyamāne taṃ apanetvā paṇṇacchattena dhāriyamānena. So yāvajīvaṃ dānādīsu puññesu ekampi akatvā kālaṃ katvā roruvaniraye nibbatti. Tassa aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājabalaṃ sattahi rattidivasehi rājakulaṃ pavesesi. Tasmiṃ pavesite rājā bhuttapātarāso jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisinno ‘‘kiṃ, mahārāja, buddhupaṭṭhānaṃ na karosī’’ti vutte ‘‘bhante, sāvatthiyaṃ āgantukaseṭṭhino nāma kālakatassa assāmikadhane amhākaṃ ghare āhariyamāneyeva satta rattidivasā gatā, so pana etaṃ dhanaṃ labhitvāpi neva attanā paribhuñji, na paresaṃ adāsi, rakkhasapariggahitapokkharaṇī viyassa dhanaṃ ahosi, so ekadivasampi paṇītabhojanādīnaṃ rasaṃ ananubhavitvāva maraṇamukhaṃ paviṭṭho, evaṃ maccharī apuññasatto kiṃ katvā ettakaṃ dhanaṃ labhi, kena cassa bhogesu cittaṃ na ramī’’ti satthāraṃ pucchi. Satthā ‘‘mahārāja, dhanalābho ca, dhanaṃ laddhā aparibhuñjanakāraṇañca teneva kata’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去在波罗奈由梵授王执政时,波罗奈有位长者,不信三宝,又极其悭吝,不给任何人任何东西,也不照顾任何人。有一天,他去王宫侍奉国王的路上,看见一位名叫答嘎拉西奇的独觉佛正在托钵乞食,便上前行礼,问道:“尊者,您乞到食物了吗?”独觉佛回答:“我们正在乞食呢,大长者。”长者听后吩咐一个仆人说:“去,把这位尊者请到我们家里,请他坐在我的座位上,然后把我们家已经准备好的食物装满一钵供养他。”仆人就把独觉佛请到家中,请他坐下,然后告诉了长者的妻子。长者的妻子便把各种珍馐美味的食物装满一钵,供养给了独觉佛。独觉佛接过食物,离开长者的住所,走到大街上。长者从王宫返回时,在路上又看到了独觉佛,便上前行礼,问道:“尊者,您得到食物了吗?”独觉佛回答:“已经得到了,大长者。”长者看了看那只钵,虽然想生起欢喜心,却怎么也办不到。他心里反而这样想:“这些饭食要是给我的奴仆或佣工们吃了,他们至少还能有力气干些重活。唉,我真是后悔供养了他!”他无法让布施后随喜的心念达到圆满。要知道,所谓布施,只有对能够圆满成就三种思——布施前的欢喜思、布施时的澄净思、布施后的无悔思——的人,才会产生广大的福果。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiseṭṭhi assaddho ahosi maccharī, na kassaci kiñci deti, na kañci saṅgaṇhāti. So ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto tagarasikhiṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā vanditvā ‘‘laddhā, bhante, bhikkhā’’ti pucchitvā ‘‘nanu carāma mahāseṭṭhī’’ti vutte purisaṃ āṇāpesi ‘‘gaccha, imaṃ amhākaṃ gharaṃ ānetvā mama pallaṅke nisīdāpetvā amhākaṃ paṭiyattabhattassa pattaṃ pūretvā dāpehī’’ti. So paccekabuddhaṃ gharaṃ netvā nisīdāpetvā seṭṭhibhariyāya ācikkhi. Sā nānaggarasabhattassa pattaṃ pūretvā tassa adāsi. So bhattaṃ gahetvā seṭṭhinivesanā nikkhamitvā antaravīthiyaṃ paṭipajji. Seṭṭhi rājakulato paccāgacchanto taṃ disvā vanditvā ‘‘laddhaṃ, bhante, bhatta’’nti pucchi. ‘‘Laddhaṃ mahāseṭṭhī’’ti. So pattaṃ oloketvā cittaṃ pasādetuṃ nāsakkhi , ‘‘imaṃ me bhattaṃ dāsā vā kammakarā vā bhuñjitvā dukkarampi kammaṃ kareyyuṃ, aho vata me jānī’’ti aparacetanaṃ paripuṇṇaṃ kātuṃ nāsakkhi. Dānañhi nāma tisso cetanā paripuṇṇaṃ kātuṃ sakkontasseva mahapphalaṃ hoti.
我们在布施之前就已经心生欢喜,布施的时候也确实满心喜悦;
就算布施之后,我们也从不后悔。因此,我们家的年轻人不会夭折。
“布施之前就先心生欢喜,布施的时候要让心保持清净的信心。
布施之后,心里感到满意,这就是布施的圆满成就。”
‘‘Pubbeva dānā sumanā bhavāma, dadampi ve attamanā bhavāma; Datvāpi ve nānutappāma pacchā, tasmā hi amhaṃ daharā namiyyare. (jā. 1.10.95); ‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye; Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā’’. (a. ni. 6.37; pe. va. 305);
大王,事情是这样的:那位外来长者因为布施给答嘎拉西奇独觉佛,获得了大量财富,但布施之后,他没能让随后的思变得殊胜,所以无法享用那些财物。国王又问:尊者,那他为什么没有儿子呢?导师回答说:大王,他得不到儿子的原因,也是他自己造成的。接着应国王的请求,导师讲了过去的事。
Iti, mahārāja, āgantukaseṭṭhi tagarasikhipaccekabuddhassa dinnapaccayena bahuṃ dhanaṃ labhi, datvā aparacetanaṃ paṇītaṃ kātuṃ asamatthatāya bhoge bhuñjituṃ nāsakkhīti. ‘‘Puttaṃ pana kasmā na labhi, bhante’’ti? Satthā ‘‘puttassa alabhanakāraṇampi teneva kataṃ, mahārājā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生在一个拥有八亿财产的长者家里。长大成人后,父母去世,他照顾弟弟,管理家业,在家门口建了布施堂,一直广行布施,就这样在家生活。后来他有了一个儿子。当儿子刚学会走路时,他看到了诸欲的过患和出离的功德,就把妻儿和全部家产都交给了弟弟,嘱咐说:“你要不放逸地继续行布施。”然后他出家做了仙人,修得神通和禅定,住在雪山一带。弟弟后来也得了一个儿子。他看到哥哥的儿子渐渐长大,心想:“只要哥哥的儿子还活着,家产就要分成两份。我要把哥哥的儿子杀掉。”于是有一天,他把那孩子推进河里淹死了。等他洗完澡回来,哥哥的妻子问他:“我的儿子在哪里?”他说:“他在河里玩水,我在水里到处找,没找到。”她痛哭了一场,之后就不再说话了。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto mātāpitūnaṃ accayena kaniṭṭhaṃ saṅgaṇhitvā kuṭumbaṃ vicārento gharadvāre dānasālaṃ kāretvā mahādānaṃ pavattento agāraṃ ajjhāvasi. Athassa eko putto jāyi. So tassa padasā gamanakāle kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme cānisaṃsaṃ disvā saddhiṃ puttadārena sabbaṃ gharavibhavaṃ kaniṭṭhassa niyyātetvā ‘‘appamatto dānaṃ pavattehī’’ti ovādaṃ datvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vihāsi. Kaniṭṭhopissa ekaṃ puttaṃ paṭilabhi. So taṃ vaḍḍhantaṃ disvā cintesi ‘‘mama bhātu putte jīvante kuṭumbaṃ bhinditvā dvidhā bhavissati, bhātu puttaṃ māressāmī’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ nadiyaṃ opilāpetvā māresi. Tamenaṃ nhatvā āgataṃ bhātu jāyā ‘‘kuhiṃ mama putto’’ti pucchi. ‘‘Nadiyaṃ udakaṃ kīḷi, atha naṃ udake vicinanto nāddasa’’nti. Sā roditvā kanditvā tuṇhī ahosi.
菩萨知道这件事后,心想:“我要把这件事公开揭露出来。”于是他从空中飞来,降落在波罗奈。他穿好衣服,整理好袈裟,站在弟弟家门口,没看到布施堂,就想:“连布施堂也被这个恶人毁掉了。”弟弟听说他来了,就出来向大士顶礼,请他登上高楼,供养了美食。菩萨吃完饭,坐着闲谈时问道:“那孩子怎么不见了,他现在在哪里?”弟弟回答:“尊者,他死了。”“是什么原因?”“在玩水的地方,不知道是什么原因。”菩萨说:“你这个恶人,怎么会不知道?你干的事我早就一清二楚了。你不就是因为这个那个原因把他害死的吗?被国王等人夺走而散失的财富,你还能守得住吗?玛哈卡鸟和你又有什么差别?”于是,大士以佛陀的威仪为他说法,说了下面这些偈颂——
Bodhisatto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘idaṃ kiccaṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti ākāsenāgantvā bārāṇasiyaṃ otaritvā sunivattho supāruto tassa gharadvāre ṭhatvā dānasālaṃ adisvā ‘‘dānasālāpi iminā asappurisena nāsitā’’ti cintesi. Kaniṭṭho tassa āgatabhāvaṃ ñatvā āgantvā mahāsattaṃ vanditvā pāsādaṃ āropetvā subhojanaṃ bhojesi. So bhattakiccāvasāne sukhakathāya nisinno ‘‘dārako na paññāyati, kahaṃ nu kho’’ti pucchi. ‘‘Mato, bhante’’ti. ‘‘Kena kāraṇenā’’ti? ‘‘Udakakīḷanaṭṭhāne asukakāraṇenāti na jānāmī’’ti. ‘‘Kiṃ tvaṃ asappurisa na jānissasi, tayā katakiccaṃ mayhaṃ pākaṭaṃ, nanu tvaṃ iminā nāma kāraṇena taṃ māresi, kiṃ nu tvaṃ rājādīnaṃ vasena nassamānaṃ dhanaṃ rakkhituṃ sakkuṇeyyāsi, mayhakasakuṇassa ca tuyhañca kiṃ nānākaraṇa’’nti? Athassa mahāsatto buddhalīḷāya dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
有一只鸟名叫玛哈卡,它游荡于山脊与山谷间。
它爬上成熟的毕钵罗树,不停地叫着:我的,我的。
‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro; Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandati.
当它这样哀鸣时,群鸟聚集而来;
吃了毕钵罗果之后,它们都走了,只有那只鸟还在不停地哀鸣。
‘‘Tassevaṃ vilapantassa, dijasaṅghā samāgatā; Bhutvāna pipphaliṃ yanti, vilapatveva so dijo.
正如有人在此世间积攒大量财富,
却既不为自己,也不为亲属,如其所存而受用。
‘‘Evameva idhekacco, saṅgharitvā bahuṃ dhanaṃ; Nevattano na ñātīnaṃ, yathodhiṃ paṭipajjati.
衣食花鬘与涂香,彼未曾一瞬稍受用;
于诸亲族亦不护念。
‘‘Na so acchādanaṃ bhattaṃ, na mālaṃ na vilepanaṃ; Anubhoti sakiṃ kiñci, na saṅgaṇhāti ñātake.
当他这样哭喊,守护着“我的、我的”时,
国王或者盗贼,确实是不讨人喜欢的继承人,
他们拿走财物就走了,只剩下那个人在那里哭喊。
‘‘Tassevaṃ vilapantassa, mayhaṃ mayhanti rakkhato; Rājāno atha vā corā, dāyādā yeva appiyā; Dhanamādāya gacchanti, vilapatveva so naro.
“有智慧的人得到财富后,会用来照顾自己的亲人;
他因此得到名声,死后在天界享受快乐。”
‘‘Dhīro bhoge adhigamma, saṅgaṇhāti ca ñātake; Tena so kittiṃ pappoti, pecca sagge pamodatī’’ti.
在这段注解里,“我的”这个称呼,是因为它一直叫着“我的、我的”,才得到这个名字。它在山腰和山谷间活动,所以叫“行于山腹者”。“成熟的毕波罗果”,说的是雪山地区有一棵结满果实的毕波罗树。“悲泣”,是说当一群鸟围住那棵树,吃着熟果时,它为了阻止它们,一边哀叫着“我的、我的”,一边来回悲叹。“它这样悲泣着”,就是它正在悲泣的时候。“吃完了无果而去”,是说那些鸟享用完那棵毕波罗树后,又去另一棵结满果实的树。“只是悲泣”,是说那只鸟只是在悲泣。“如份”,是按照应有的份额,凡因受用、享用而应当给与父母、兄弟、姐妹、儿女等的分额,都不给与的意思。
Tattha mayhakoti ‘‘mayhaṃ mayha’’nti viravanavasena evaṃladdhanāmo. Girisānudarīsu caratīti girisānudarīcaro. Pakkaṃ pipphalinti himavantapadese ekaṃ phalabharitaṃ pipphalirukkhaṃ. Kandatīti dijagaṇe taṃ rukkhaṃ parivāretvā pakkāni khādante vāretuṃ ‘‘mayhaṃ mayha’’nti paridevanto vicarati. Tassevaṃ vilapantassāti tassa vilapantasseva. Bhutvāna vipphaliṃ yantīti taṃ pipphalirukkhaṃ paribhuñjitvā aññaṃ phalasampannaṃ rukkhaṃ gacchanti. Vilapatvevāti so pana dijo vilapatiyeva. Yathodhinti yathākoṭṭhāsaṃ, mātāpitābhātubhaginīputtadhītādīnaṃ upabhogaparibhogavasena yo yo koṭṭhāso dātabbo, taṃ taṃ na detīti attho.
一次也没有享用过。也有写成“自己的”这种读法,意思是属于自己所有的东西。不摄受:就是不用饭食、衣服、种子、耕犁等布施来接济。那人只是悲泣:当那些国王等人拿走财物离开时,这个人只是白白地悲泣。贤智者:就是有智慧的人。摄受:当贫弱的亲戚来到自己跟前时,用饭食、衣服、种子、耕犁等布施来接济他们。由此:这个人因为这样接济亲戚,在四众当中获得了名声和对自己德行的称赞,死后在天界的天城中享受快乐。
Sakinti ekavārampi nānubhoti. ‘‘Saka’’ntipi pāṭho, attano santakampīti attho. Na saṅgaṇhātīti bhattacchādanabījanaṅgalādidānavasena na saṅgaṇhāti. Vilapatveva so naroti etesu rājādīsu dhanaṃ gahetvā gacchantesu kevalaṃ so puriso vilapatiyeva. Dhīroti paṇḍito. Saṅgaṇhātīti attano santikaṃ āgate dubbalañātake bhattacchādanabījanaṅgalādidānena saṅgaṇhāti. Tenāti so puriso tena ñātisaṅgahena catuparisamajjhe kittiñca attano vaṇṇabhaṇanañca pāpuṇāti, pecca sagge devanagare pamodati.
大士这样为他说法,让他恢复平常的布施之后,就前往雪山,禅那没有退失,命终投生到梵天界。
Evaṃ mahāsatto tassa dhammaṃ desetvā dānaṃ pākatikaṃ kāretvā himavantameva gantvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,说道:“大王,那位外来商主因为杀害了兄弟的儿子,在这漫长的时间里,既没有得到儿子,也没有得到女儿。”接着把本生故事联系起来:“那时,弟弟就是那位外来商主,而哥哥就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘iti kho, mahārāja, āgantukaseṭṭhi bhātu puttassa māritattā ettakaṃ kālaṃ neva puttaṃ, na dhītaraṃ alabhī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kaniṭṭho āgantukaseṭṭhi ahosi, jeṭṭhako pana ahameva ahosi’’nti.
6. 持明者本生注释
[391] 6. Vijjādharajātakavaṇṇanā
“丑色”这句话,是导师住在祇园时,缘于利益世间之行而说的。这件事的因缘会在《大黑本生》(本生1.12.61等)里说明。当时导师说:“诸比丘,不只是现在,过去如来也曾行利益世间之行。”然后就引出了过去的事。
Dubbaṇṇarūpanti idaṃ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahākaṇhajātake (jā. 1.12.61 ādayo) āvi bhavissati. Tadā pana satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato lokatthacariyaṃ cariyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨是帝释天王。那时,有一个持明者,念动咒术,在半夜时分前来,和波罗奈国王的第一王后私通。王后的侍女们察觉了这件事。王后便亲自去见国王,说:“大王,有个男人半夜进入寝宫,玷污了我。”国王问:“你能做个什么标记吗?”“我能,大王。”于是她让人拿来盛着朱砂的盘子,等那男人夜里来欢爱后离开时,在他背上按了五个手指印,第二天一早便报告了国王。国王命令手下:“你们去,四面八方查看,把那个背上有朱砂五指印的男人抓来。”那个持明者夜里干了坏事,白天在坟场单脚站立,向太阳致敬。国王的人看见了他,就把他围住。他心想:“我的事暴露了。”于是念动咒术,腾空飞走了。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko ahosi. Tadā eko vijjādharo vijjaṃ parivattetvā aḍḍharattasamaye āgantvā bārāṇasirañño aggamahesiyā saddhiṃ aticarati, tassā paricārikāyo sañjāniṃsu. Sā sayameva rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘deva, eko puriso aḍḍharattasamaye sirigabbhaṃ pavisitvā maṃ dūsetī’’ti āha. ‘‘Sakkhissasi pana kiñci saññāṇaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkomi, devā’’ti sā jātihiṅgulikapātiṃ āharāpetvā tassa purisassa rattiṃ āgantvā abhiramitvā gacchantassa piṭṭhiyaṃ pañcaṅgulikaṃ datvā pātova rañño ārocesi. Rājā manusse āṇāpesi ‘‘gacchatha, sabbadisāsu oloketvā piṭṭhiyaṃ katajātihiṅgulapañcaṅgulikapurisaṃ gaṇhathā’’ti. Vijjādharopi rattiṃ anācāraṃ katvā divā susāne sūriyaṃ namassanto ekapādena tiṭṭhati. Rājapurisā taṃ disvā parivārayiṃsu. So ‘‘pākaṭaṃ me kammaṃ jāta’’nti vijjaṃ parivattetvā ākāsena uppatitvā gato.
国王看见他飞走以后,就问那些回来的人:“你们看见他了吗?”他们说:“看见了,大王。”国王又问:“那是什么人?”他们回答:“是个出家人,大王。”国王说:“他夜里干坏事,白天却穿着出家人的衣服过日子。”国王因此对出家人发怒,起了邪见,下令击鼓宣告:“在我的领土内,所有出家人统统逃走!不管在哪里见到,就地处治!”于是整个三百由旬的迦尸国里,所有出家人纷纷逃离,投奔别的国家。整个迦尸国中,再没有一位能教导民众的如法沙门或婆罗门。没人教导,人们就变得粗暴,远离布施和持戒,死后大多堕入恶道,往生天界的人几乎没有。
Rājā taṃ disvā āgatapurise ‘‘addasathā’’ti pucchi. ‘‘Āma, addasāmā’’ti. ‘‘Ko nāmeso’’ti? ‘‘Pabbajito, devā’’ti. ‘‘So hi rattiṃ anācāraṃ katvā divā pabbajitavesena vasati’’. Rājā ‘‘ime divā samaṇavesena caritvā rattiṃ anācāraṃ karontī’’ti pabbajitānaṃ kujjhitvā micchāgahaṇaṃ gahetvā ‘‘mayhaṃ vijitā ime sabbe pabbajitā palāyantu, diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne rājāṇaṃ karissantū’’ti bheriṃ carāpesi. Tiyojanasatikā kāsiraṭṭhā palāyitvā sabbe pabbajitā aññarājadhāniyo agamiṃsu. Sakalakāsiraṭṭhe manussānaṃ ovādadāyako ekopi dhammikasamaṇabrāhmaṇo nāhosi. Anovādakā manussā pharusā ahesuṃ, dānasīlavimukhā matamatā yebhuyyena apāye nibbattiṃsu, sagge nibbattanakā nāma nāhesuṃ.
帝释天神没看见有新的天子出生,心里想:“这到底是什么原因呢?”他观察之后,以持明者为依据,了解到波罗奈国王发了怒,起了邪见,把出家人全都从国土中驱逐出去。他知道后想:“除了我,没有别人能破除这位国王的邪见。我要成为国王和国民的依靠。”于是帝释天神来到难陀摩罗山麓的独觉佛们那里,顶礼之后说:“尊者们,请给我一位年长的独觉佛,我要让迦尸国生起净信。”他得到的是僧团中最年长的那位长老。然后他接过那位独觉佛的衣钵,让独觉佛走在前面,自己跟在后面,把合掌的手举到头顶,恭敬地向独觉佛行礼,又变化成一个容貌极其俊美的年轻人,带着独觉佛在整座都城上空绕了三圈,来到王宫门口,停在虚空中。大臣们禀告国王:“大王,一位英俊的年轻人带着一位沙门,停在王宫门口的上空。”国王从座位上起身,站在狮子窗前,和那个年轻人交谈,说出第一首偈颂:
Sakko nave devaputte apassanto ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjetvā vijjādharaṃ nissāya bārāṇasiraññā kuddhena micchāgahaṇaṃ gahetvā pabbajitānaṃ raṭṭhā pabbājitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ṭhapetvā maṃ añño imassa rañño micchāgahaṇaṃ bhindituṃ samattho nāma natthi, rañño ca raṭṭhavāsīnañca avassayo bhavissāmī’’ti cintetvā nandamūlapabbhāre paccekabuddhānaṃ santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘bhante, mayhaṃ ekaṃ mahallakaṃ paccekabuddhaṃ detha, kāsiraṭṭhaṃ pasādessāmī’’ti āha. So saṅghattherameva labhi, athassa pattacīvaraṃ gahetvā taṃ purato katvā sayaṃ pacchato hutvā sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā paccekabuddhaṃ namassanto uttamarūpadharo māṇavako hutvā sakalanagarassa matthakena tikkhattuṃ vicaritvā rājadvāraṃ āgantvā ākāse aṭṭhāsi. Amaccā rañño ārocesuṃ ‘‘deva, abhirūpo māṇavako ekaṃ samaṇaṃ ānetvā rājadvāre ākāse ṭhito’’ti. Rājā āsanā uṭṭhāya sīhapañjare ṭhatvā ‘‘māṇavaka, kasmā tvaṃ abhirūpo samāno etassa virūpassa samaṇassa pattacīvaraṃ gahetvā namassamāno ṭhito’’ti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“容貌俊美的你,却把相貌丑陋者奉在前面,合掌礼敬。
他是比你更胜一筹,还是跟你差不多?把那位和你自己的名字都说出来。”
‘‘Dubbaṇṇarūpaṃ tuvamariyavaṇṇī, purakkhatvā pañjaliko namassasi; Seyyo nu teso udavā sarikkho, nāmaṃ parassattano cāpi brūhī’’ti.
在这里,“圣貌”是指容貌美好。她说:“这位相貌丑陋的出家人,是比你更优胜,还是和你差不多?”他问:“请说出那位和你的名字。”
Tattha ariyavaṇṇīti sundararūpo. Seyyo nu tesoti eso virūpo pabbajito kiṃ nu tayā uttaritaro, udāhu sarikkho. Nāmaṃ parassattano cāpīti etassa parassa ca attano ca nāmaṃ brūhīti pucchati.
这时,帝释对他说:“大王,沙门是值得恭敬的,所以我不能直呼他的名字。不过,我可以把我的名字告诉你。”说完,便说出第二首偈颂:
Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, samaṇā nāma garuṭṭhāniyā, tena me nāmaṃ lapituṃ na labbhati, mayhaṃ pana te nāmaṃ kathessāmī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“大王,天人不会执取那些行于正道、行于直道者的名号和族姓。
我也告诉你我的名字:我是帝释,三十三天的天主。”
‘‘Na nāmagottaṃ gaṇhanti rāja, sammaggatānujjugatāna devā; Ahañca te nāmadheyyaṃ vadāmi, sakkohamasmī tidasānamindo’’ti.
大王,所谓“已行正道和正直行道的诸天神”,其中“已行正道”是指那些以自性、味、力遍察一切诸行,因而证得最上果——阿拉汉果的大漏尽者;“正直行道”是指那些依正直的八支道到达涅槃的大漏尽者。他们超越了再生天,是清净天,所以再生天无法执取他们的名字与族姓。至于我告诉你的名号,那也是我把我自己的名字告诉你。
Tattha sammaggatānujjugatāna devāti mahārāja, sabbasaṅkhāre yathā sabhāvasarasavasena sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pattattā sammaggatānaṃ, ujunā ca aṭṭhaṅgikena maggena nibbānaṃ gatattā ujugatānaṃ mahākhīṇāsavānaṃ upapattidevehi uttaritarānaṃ visuddhidevānaṃ upapattidevā nāmagottaṃ na gaṇhanti. Ahañca te nāmadheyyanti apica ahaṃ attano nāmadheyyaṃ tuyhaṃ kathemi.
国王听了这话,就用第三首偈颂问比丘尼:礼敬比丘尼有什么功德利益?
Taṃ sutvā rājā tatiyagāthāya bhikkhunamassane ānisaṃsaṃ pucchi –
“如果有谁看见一位具足戒行的比丘,就上前合掌恭敬地礼拜他;
我请问你,天王,这里面的意义:这个人从这里死后,会得到什么样的快乐?”
‘‘Yo disvā bhikkhuṃ caraṇūpapannaṃ, purakkhatvā pañjaliko namassati; Pucchāmi taṃ devarājetamatthaṃ, ito cuto kiṃ labhate sukhaṃ so’’ti.
帝释天神用第四首偈颂来说:
Sakko catutthagāthāya kathesi –
“如果有谁看见一位具足戒行的比丘,就上前合掌向他礼敬;
他就在这一生中赢得称赞,身体坏灭之后也往生天界。”
‘‘Yo disvā bhikkhuṃ caraṇūpapannaṃ, purakkhatvā pañjaliko namassati; Diṭṭheva dhamme labhate pasaṃsaṃ, saggañca so yāti sarīrabhedā’’ti.
这里,“比丘”是指烦恼已断的清净个人。“具足行”是指具备戒行。“于现法中”不只是指从这一世死后,而是就在这一期生命当中,他就能得到称赞,体验到被称赞的快乐。
Tattha bhikkhunti bhinnakilesaṃ parisuddhapuggalaṃ. Caraṇūpapannanti sīlacaraṇena upetaṃ. Diṭṭheva dhammeti na kevalaṃ ito cutoyeva, imasmiṃ pana attabhāve so pasaṃsaṃ labhati, pasaṃsāsukhaṃ vindatīti.
国王听了帝释天神的话,破除自己的错误执取,心生欢喜,说出第五首偈颂:
Rājā sakkassa kathaṃ sutvā attano micchāgahaṇaṃ bhinditvā tuṭṭhamānaso pañcamaṃ gāthamāha –
“今天,吉祥确实降临到我们身上了,因为我们见到了帝释天神——众生之主。
见到了比丘,也见到了你,帝释天神,我要修积许许多多的福德。”
‘‘Lakkhī vata me udapādi ajja, yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiddasāma; Bhikkhuñca disvāna tuvañca sakka, kāhāmi puññāni anappakānī’’ti.
在这里,“吉祥”就是“室利”,也有人说是“智慧”。这段话的意思是:今天我一听到你的话,当下就生起了能了知善与不善果报的智慧。“yanti”只是个语气助词。“Bhūtapatiddasāmā”的意思是我们见到了众生主。
Tattha lakkhīti sirī, paññātipi vadanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ajja mama tava vacanaṃ suṇantasseva kusalākusalavipākajānanapaññā udapādīti. Yanti nipātamattaṃ. Bhūtapatiddasāmāti bhūtapatiṃ addasāma.
帝释天神听完之后,为了称赞这位智者,说出第六首偈颂:
Taṃ sutvā sakko paṇḍitassa thutiṃ karonto chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“真正应该亲近的,是有智慧、多闻、善于思考各种道理的人。
大王,见到了比丘和我之后,请多做福德吧。”
‘‘Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino; Bhikkhuñca disvāna mamañca rāja, karohi puññāni anappakānī’’ti.
在这里,“善于思考众多因由”指的是有能力思考许多原因。
Tattha bahuṭhānacintinoti bahūni kāraṇāni cintanasamatthā.
国王听了之后,就说出最后那首偈颂:
Taṃ sutvā rājā osānagāthamāha –
“不嗔怒,内心常清净,成为与一切来客及乞求者相接之人;
摧伏慢心后,我将恭敬作礼——天帝,我已听闻你的善说。”
‘‘Akkodhano niccapasannacitto, sabbātithīyācayogo bhavitvā; Nihacca mānaṃ abhivādayissaṃ, sutvāna devinda subhāsitānī’’ti.
这里,“以一切宾客之乞求相应而行”的意思是:对于所有到来、来访的客人,无论他们乞求什么,都随其所需、与之相称地给予,也就是把他们所乞求的一切都施予他们。“听闻天帝的善说之后”:听闻了你的善说之后,我说“我将成为这样的人”。
Tattha sabbātithīyācayogo bhavitvāti sabbesaṃ atithīnaṃ āgatānaṃ āgantukānaṃ yaṃ yaṃ te yācanti, tassa tassa yutto anucchaviko bhavitvā, sabbaṃ tehi yācitayācitaṃ dadamānoti attho. Sutvāna devinda subhāsitānīti tava subhāsitāni sutvā ahaṃ evarūpo bhavissāmīti vadati.
说完这些话,他从高楼下来,向独觉佛行礼,然后站在一边。独觉佛在空中结跏趺坐,对国王教导说:“大王,持明者不是沙门。从今以后,你要知道‘世间并非空无,确实有依法修行的沙门和婆罗门’,所以要行布施,守护戒律,做布萨。”帝释也以自己的威神之力站在空中,教诫城中居民说:“从今以后,你们要不放逸。”又让人击鼓宣告:“那些逃走的沙门婆罗门,请回来吧。”于是他们两位各自回到了自己的住处。国王遵照独觉佛的教导,做了布施等种种福德善行。
Evañca pana vatvā pāsādā oruyha paccekabuddhaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Paccekabuddho ākāse pallaṅkena nisīditvā ‘‘mahārāja, vijjādharo na samaṇo, tvaṃ ito paṭṭhāya ‘atuccho loko, atthi dhammikasamaṇabrāhmaṇā’ti ñatvā dānaṃ dehi, sīlaṃ rakkha, uposathakammaṃ karohī’’ti rājānaṃ ovadi. Sakkopi sakkānubhāvena ākāse ṭhatvā ‘‘ito paṭṭhāya appamattā hothā’’ti nāgarānaṃ ovādaṃ datvā ‘‘palātā samaṇabrāhmaṇā āgacchantū’’ti bheriṃ carāpesi. Atha te ubhopi sakaṭṭhānameva agamaṃsu. Rājā tassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni akāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时候,独觉佛已经入般涅槃,那位国王就是阿难,而帝释天神就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbuto, rājā ānando ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
第392段 7. 嗅花本生注释
[392] 7. Siṅghapupphajātakavaṇṇanā
这段是导师住在祇园时,针对一位比丘而说的。据说,那位比丘离开祇园后,住在憍萨罗国的一座森林附近。有一天,他走进一座莲花池,看见一朵盛开的莲花,就站在下风处闻它的香气。这时,住在那片树林里的天神想警醒他,说:“朋友,你这就是所谓的香贼,这也算是一种偷盗。”他被那位天神警醒后,又回到祇园,礼敬导师,然后坐下。导师问他:“比丘,你住在哪里?”他回答说:“住在某某密林里,那里的天神这样警醒了我。”于是导师对他说:“比丘,不只是你闻花香时被天神警醒,古代的智者们也曾被警醒过。”应他的请求,导师讲了过去的事。
Yametanti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira jetavanā nikkhamitvā kosalaraṭṭhe aññataraṃ araññaṃ nissāya viharanto ekadivasaṃ padumasaraṃ otaritvā supupphitapadumaṃ disvā adhovāte ṭhatvā upasiṅghi. Atha naṃ tasmiṃ vane adhivatthā devatā ‘‘mārisa, tvaṃ gandhatheno nāma, idaṃ te ekaṃ theyyaṅga’’nti saṃvejesi. So tāya saṃvejito puna jetavanaṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā nisinno ‘‘kahaṃ bhikkhu nivutthosī’’ti puṭṭho ‘‘asukavanasaṇḍe nāma, tattha ca maṃ devatā evaṃ nāma saṃvejesī’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na kho bhikkhu pupphaṃ upasiṅghanto tvameva devatāya saṃvejito, porāṇakapaṇḍitāpi saṃvejitapubbā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在迦尸国一个村庄的婆罗门家庭。长大后,他在塔迦尸喇学成了技艺,后来出家做了仙人,依着一座莲花池住下。有一天,他走进池中,站在一朵盛开的莲花旁,嗅着花香。这时,一位天女站在树干空隙里,为了令他悚惧警觉,说出了第一首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsikagāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo aparabhāge isipabbajjaṃ pabbajitvā ekaṃ padumasaraṃ nissāya upavasanto ekadivasaṃ saraṃ otaritvā supupphitapadumaṃ upasiṅghamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ ekā devadhītā rukkhakkhandhavivare ṭhatvā saṃvejayamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
“这朵水生花,主人没给你,你却凑上去闻。
这是偷盗的一种,朋友,你就是个香贼。”
‘‘Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi; Ekaṅgametaṃ theyyānaṃ, gandhathenosi mārisā’’ti.
在这里,“属于一部分”的意思就是:这是其中的一个部分。
Tattha ekaṅgametanti ekakoṭṭhāso esa.
于是,菩萨说了第二首偈颂:
Tato bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
“我不摘取,也不折断,只是远远地嗅那水生之花。
那么,到底是由于什么原因,才被称为‘香贼’呢?”
‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ; Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti.
在这里,“远远地嗅”是指站在远处闻。“以颜色”就是原因。
Tattha ārā siṅghāmīti dūre ṭhito ghāyāmi. Vaṇṇenāti kāraṇena.
那时,有一个男子正在那个湖里挖藕茎,还折断白莲花。菩萨看见后,就和那位天神交谈起来:“我站在远处闻香,你就说我是贼;为什么不责备这个男子呢?”接着说出第三首偈颂:
Tasmiṃ khaṇe eko puriso tasmiṃ sare bhisāni ceva khaṇati, puṇḍarīkāni ca bhañjati . Bodhisatto taṃ disvā ‘‘maṃ ārā ṭhatvā upasiṅghantaṃ ‘coro’ti vadasi, etaṃ purisaṃ kasmā na bhaṇasī’’ti tāya saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –
“有人挖藕茎,折断白莲花;
他这样行为粗暴,为什么不称说(谴责)他呢?”
‘‘Yoyaṃ bhisāni khaṇati, puṇḍarīkāni bhañjati; Evaṃ ākiṇṇakammanto, kasmā eso na vuccatī’’ti.
在这里,ākiṇṇakammanto 指的是粗暴的行为、凶残的行为。
Tattha ākiṇṇakammantoti kakkhaḷakammanto dāruṇakammanto.
这时,天神为了向他说明不开口的原因,诵出了第四和第五首偈颂:
Athassa avacanakāraṇaṃ ācikkhantī devatā catutthapañcamagāthā abhāsi –
凶暴之人,如沾满污垢的乳母衣;
对他我无话可说,而我却应如此说。
‘‘Ākiṇṇaluddo puriso, dhāticelaṃva makkhito; Tasmiṃ me vacanaṃ natthi, tañcārahāmi vattave.
‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino; Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhāmattaṃva khāyatī’’ti.
在这里,“像乳母的布”是指被唾液、鼻涕、尿、粪弄脏的布,就像乳母的女奴身上穿的布一样;这个人正是被恶业染污了,因为这个缘故,我对他没有什么话可说。“而我应当说”是说,沙门是能够接受教诫、性情可爱的人,所以即使他只做了一点点不对的事,我应当对沙门说。“无可责难的”是指没有过失的、像你这样的人。“看起来像云那么大”是指它显现出来时像大云一样大;现在你为什么把这样的过失当作无所谓呢?
Tattha dhāticelaṃvāti kheḷasiṅghāṇikamuttagūthamakkhitaṃ dhātidāsiyā nivatthacelaṃ viya ayaṃ pāpamakkhitoyeva, tena kāraṇena tasmiṃ mama vacanaṃ natthi. Tañcārahāmīti samaṇā pana ovādakkhamā honti piyasīlā, tasmā taṃ appamattakampi ayuttaṃ karontaṃ vattuṃ arahāmi samaṇāti. Anaṅgaṇassāti niddosassa tumhādisassa. Abbhāmattaṃva khāyatīti mahāmeghappamāṇaṃ hutvā upaṭṭhāti, idāni kasmā evarūpaṃ dosaṃ abbohārikaṃ karosīti.
被那番话警醒的菩萨,已生起悚惧之心,于是说出第六首偈:
Tāya pana saṃvejito bodhisatto saṃvegappatto chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“夜叉,你确实识得我,也怜悯我;
夜叉,若你见到这样的人,请再告诉我。”
‘‘Addhā maṃ yakkha jānāsi, atho maṃ anukampasi; Punapi yakkha vajjāsi, yadā passasi edisa’’nti.
这里,“夜叉”是在称呼那位天女。“你应当说”就是“你要说‘你应当说’”。当你说“当你看到这样的情形时”,是说:当你看到我有这样的过失时,那时你就应当这样对我说。他说的就是这个意思。
Tattha yakkhāti devataṃ ālapati. Vajjāsīti vadeyyāsi. Yadā passasi edisanti yadā mama evarūpaṃ dosaṃ passasi, tadā evaṃ mama vadeyyāsīti vadati.
那时,那位天女对他说了第七首偈:
Athassa sā devadhītā sattamaṃ gāthamāha –
“我不靠你养活,我们也不是你的雇工。
比丘,你应当自己了知,凭何业可往生善趣。”
‘‘Neva taṃ upajīvāmi, napi te bhatakāmhase; Tvameva bhikkhu jāneyya, yena gaccheyya suggati’’nti.
在这里,“我们不是你的雇工”意思是:我们甚至不是你雇来干活的工人。这是在说明:“凭什么我们要一天到晚守着你而行?” “你凭着什么而去”意思是:比丘,你凭什么样的业能往生善趣,这只有你自己才知道。
Tattha bhatakāmhaseti tava bhatihatā kammakarāpi na homa. Kiṃkāraṇā taṃ sabbakālaṃ rakkhamānā vicarissāmāti dīpeti. Yena gaccheyyāti bhikkhu yena kammena tvaṃ sugatiṃ gaccheyyāsi, tvameva taṃ jāneyyāsīti.
她这样给他教导之后,就回到了自己的天宫。菩萨也修成了禅那,最终投生到梵天界。
Evaṃ sā tassa ovādaṃ datvā attano vimānameva paviṭṭhā. Bodhisattopi jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。说法结束时,那位比丘证得了入流果。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时,那位天女就是莲华色,而那个苦行者就是我。
Tadā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi, tāpaso pana ahameva ahosinti.
8. 食残食者本生注释
[393] 8. Vighāsādajātakavaṇṇanā
“他们确实过得非常快乐!”这是导师住在东园时,针对那些爱嬉闹的比丘们讲的。当时,大目犍连尊者用神通震动楼阁,让他们感到惊恐。随后比丘们聚在法堂里,议论他们的过失。导师来了,问:“比丘们,你们现在聚坐在这里谈什么?”他们回答:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,他们不只是现在这样,过去他们也是爱嬉闹的人。”于是讲起了过去的事。
Susukhaṃ vata jīvantīti idaṃ satthā pubbārāme viharanto keḷisīlake bhikkhū ārabbha kathesi. Tesu hi mahāmoggallānattherena pāsādaṃ kampetvā saṃvejitesu dhammasabhāyaṃ bhikkhū tesaṃ aguṇaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepete keḷisīlakāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨是帝释天神。那时,迦尸国的一个村子里有七兄弟,他们看到感官欲乐的过患,就离家出家做了仙人,住在森林深处。可他们不修禅定,反而一味锻炼身体,整天玩各种游戏打发日子。帝释天王心想:“我要让他们生起警醒。”于是他变成一只鹦鹉,来到他们住的地方,躲在一棵树上,为了警醒他们,说出了第一首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko ahosi. Atha aññatarasmiṃ kāsikagāme satta bhātaro kāmesu dosaṃ disvā nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā majjhāraññe vasantā yoge yogaṃ akatvā kāyadaḷhībahulā hutvā nānappakāraṃ kīḷaṃ kīḷantā cariṃsu. Sakko devarājā ‘‘ime saṃvejessāmī’’ti suko hutvā tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgantvā ekasmiṃ rukkhe nilīyitvā te saṃvejento paṭhamaṃ gāthamāha –
“那些吃剩饭的人,确实活得非常快乐。
就在今生就能得到称赞,来世也能投生善道。”
‘‘Susukhaṃ vata jīvanti, ye janā vighāsādino; Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatī’’ti.
这里,“食残食者”是指吃别人吃剩的食物的人,这句话就是针对他们说的。“于现法”是说:像这样的人,在今生就值得称赞,来世他们也有善趣,会投生到天界——这是这句话想表达的意思。
Tattha vighāsādinoti bhuttātirekaṃ bhuñjante sandhāyāha. Diṭṭheva dhammeti ye evarūpā, te diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca tesaṃ sugati hoti, sagge uppajjantīti adhippāyena vadati.
这时,他们当中有一人听了他的话,就叫来其余的人,说出第二首偈颂:
Atha tesu eko tassa vacanaṃ sutvā avasese āmantetvā dutiyaṃ gāthamāha –
“智者不会去听鹦鹉说话。
同胞们,听好了,它这是在夸我们呢。”
‘‘Sukassa bhāsamānassa, na nisāmetha paṇḍitā; Idaṃ suṇātha sodariyā, amhevāyaṃ pasaṃsatī’’ti.
在那里,“正在说话”是指用人的语言在讲话。“不要听”就是不要听。“听这个”就是听它说的这句话。“同胞们”是说,因为大家从同一个母胎里出生,所以用这个称呼来叫它们。
Tattha bhāsamānassāti mānusikāya vācāya bhaṇantassa. Na nisāmethāti na suṇātha. Idaṃ suṇāthāti idamassa vacanaṃ suṇātha. Sodariyāti samāne udare vutthabhāvena te ālapanto āha.
这时,鹦鹉反驳他们,说出第三首偈颂:
Atha ne paṭikkhipanto suko tatiyaṃ gāthamāha –
“我不称赞你们,食腐者们,听我说:
你们吃的是别人嚼过吐出来的东西,不是吃剩下的残食。”
‘‘Nāhaṃ tumhe pasaṃsāmi, kuṇapādā suṇātha me; Ucchiṭṭhabhojino tumhe, na tumhe vighāsādino’’ti.
在这里,他称呼他们为“食尸者”,即“吃尸体的人”。
Tattha kuṇapādāti kuṇapakhādakāti te ālapati.
他们听了他的话之后,全都说出了第四首偈颂:
Te tassa vacanaṃ sutvā sabbepi catutthaṃ gāthamāhaṃsu –
“我们七岁时出家,住在森林深处,留着顶髻。
我们只靠别人吃剩的东西活命,难道就该受您责备吗?
那么,到底谁才该受到您的称赞呢?”
‘‘Sattavassā pabbajitā, majjhāraññe sikhaṇḍino; Vighāseneva yāpentā, mayañce bhoto gārayhā; Ke nu bhoto pasaṃsiyā’’ti.
在这里,“有顶髻的人”是指长着顶髻的人。“只靠残食”是说:在这么长的时间里,整整七年,我们只靠狮子和老虎吃剩的残食活下来。如果我们该受责备,那还有谁该受称赞呢?
Tattha sikhaṇḍinoti cūḷāya samannāgatā. Vighāsenevāti ettakaṃ kālaṃ satta vassāni sīhabyagghavighāseneva yāpentā yadi bhoto gārayhā, atha ke nu te pasaṃsiyāti.
菩萨为了让他们感到羞愧,说了第五首偈颂——
Te lajjāpento mahāsatto pañcamaṃ gāthamāha –
“你们靠狮子、老虎和猛兽吃剩的东西过活,
你们靠别人吃剩的东西活着,自以为就是吃残食者。”
‘‘Tumhe sīhānaṃ byagghānaṃ, vāḷānañcāvasiṭṭhakaṃ; Ucchiṭṭheneva yāpentā, maññivho vighāsādino’’ti.
在这里,“以及猛兽的残食”指的是留给其他猛兽的剩余食物。
Tattha vāḷānañcāvasiṭṭhakanti sesavāḷamigānañca avasiṭṭhakaṃ ucchiṭṭhabhojanaṃ.
那些苦行者听了这话,就问:“如果我们不是吃残食的人,那到底谁是吃残食的人?”为了向他们说明这个道理,他诵出第六首偈颂——
Taṃ sutvā tāpasā ‘‘sace mayaṃ na vighāsādā, atha ke carahi te vighāsādā’’ti? Atha tesaṃ so tamatthaṃ ācikkhanto chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“凡是向婆罗门、沙门或其他乞讨者
把食物布施出去后,他们才吃剩下的,这些人就叫作‘食残者’。”
‘‘Ye brāhmaṇassa samaṇassa, aññassa vā vanibbino; Datvāva sesaṃ bhuñjanti, te janā vighāsādino’’ti.
在那里,“乞求者”是指索求种种物品的人。这样让他们感到羞愧之后,大士就回到了自己的住处。
Tattha vanibbinoti taṃ taṃ bhaṇḍaṃ yācanakassa. Evaṃ te lajjāpetvā mahāsatto sakaṭṭhānameva gato.
导师讲完这段法后,把本生故事联系起来总结说:“那时的七兄弟,就是这些爱玩闹的比丘;而帝释天神,就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā satta bhātaro ime keḷisīlakā bhikkhū ahesuṃ, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
9. 鹌鹑本生注释
[394] 9. Vaṭṭakajātakavaṇṇanā
“殊胜”这个标题,是导师住在祇园精舍时,针对一位贪吃的比丘讲的。导师问那位比丘:“比丘,听说你很贪吃,是真的吗?”比丘回答:“是的,尊者。”导师就说:“比丘,你不只是现在贪吃,过去世你也一样贪吃。因为贪吃,你在波罗奈对大象、牛、马、人等的尸体肉都不满足,心想‘我要找到比这更好的东西吃’,于是走进了森林。”说完这些,导师便讲起了过去世的故事。
Paṇītanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu lolo’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘na kho bhikkhu idāneva lolo, pubbepi tvaṃ loloyeva, lolatāya pana bārāṇasiyaṃ hatthigavāssapurisakuṇapehi atitto ‘ito uttaritaraṃ labhissāmī’ti araññaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王治国的时候,菩萨投生为鹌鹑,住在森林里,以粗糙的草籽为食。那时,波罗奈有一只贪吃的乌鸦,对大象尸体等食物还不知满足,心想:“我要找到比这更好的食物。”于是进入森林,一边吃着各种果实,一边看见了菩萨,心想:“这只鹌鹑身体特别肥壮,肯定是吃了甘美的食物。等我问出它吃的是什么,也吃那些食物,我也就能变得肥壮了。”于是它藏在菩萨上方的一根树枝上,问菩萨:“喂,鹌鹑,你到底吃什么殊胜的食物,身体才变得这么肥壮?”菩萨被它这么一问,就和它寒暄起来,先说了第一首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto vaṭṭakayoniyaṃ nibbattitvā araññe lūkhatiṇabījāhāro vasi. Tadā bārāṇasiyaṃ eko lolakāko hatthikuṇapādīhi atitto ‘‘ito uttaritaraṃ labhissāmī’’ti araññaṃ pavisitvā phalāphalaṃ khādanto bodhisattaṃ disvā ‘‘ayaṃ vaṭṭako ativiya thūlasarīro, madhuraṃ gocaraṃ khādati maññe, etassa gocaraṃ pucchitvā taṃ khāditvā ahampi thūlo bhavissāmī’’ti cintetvā bodhisattassa uparibhāge sākhāya nilīyitvā bodhisattaṃ pucchi ‘‘bho vaṭṭaka, kiṃ nāma paṇītāhāraṃ bhuñjasi, thūlasarīro ahosī’’ti? Bodhisatto tena pucchito tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –
“你吃着精美的饭食,还有酥油,舅舅;
那么,乌鸦啊,你到底是因为什么缘故才这么瘦呢?”
‘‘Paṇītaṃ bhuñjase bhattaṃ, sappitelañca mātula; Atha kena nu vaṇṇena, kiso tvamasi vāyasā’’ti.
这里,“饭食”是指按人的饮食习惯准备的食物。“舅父啊”是他用亲昵的方式称呼对方。“瘦弱”是指肉和血都很少。
Tattha bhattanti manussānaṃ bhojananiyāmena paṭiyāditabhattaṃ. Mātulāti taṃ piyasamudācārena ālapati. Kisoti appamaṃsalohito.
听了它的话,乌鸦说了三首偈颂:
Tassa vacanaṃ sutvā kāko tisso gāthā abhāsi –
住在非友中间,还指望从他们那里得到好处;
心总是惶惶不安,乌鸦哪来的安稳?
‘‘Amittamajjhe vasato, tesu āmisamesato; Niccaṃ ubbiggahadayassa, kuto kākassa daḷhiyaṃ.
乌鸦总是提心吊胆,因为造了恶业;
得到的食物并不能让我满足,所以我瘦,鹌鹑。
‘‘Niccaṃ ubbegino kākā, dhaṅkā pāpena kammunā; Laddho piṇḍo na pīṇeti, kiso tenasmi vaṭṭaka.
“你吃的是干巴巴的草籽,没什么油水;
那么,究竟是凭什么,你才这么肥壮呢,鹌鹑?”
‘‘Lūkhāni tiṇabījāni, appasnehāni bhuñjasi; Atha kena nu vaṇṇena, thūlo tvamasi vaṭṭakā’’ti.
这里,“健壮”是说:像我这样的乌鸦,哪里来的健壮?哪里来的肥胖?意思就是这样。“有畏惧”就是心怀恐惧。“乌鸟”只是乌鸦的别名。“由恶业所得”是说:乌鸦以偷取他人所有物这种恶业而得到的食物。“不令满足”就是不能吃饱。“因此我”是说:由于这个原因,我才消瘦。“少油脂”就是油脂很少。这段是乌鸦心里以为菩萨“吃的是精美食物”,虽然这样想,却还是向鹌鹑询问它们所觅得的食物时说的。
Tattha daḷhiyanti evarūpassa mayhaṃ kākassa kuto daḷhībhāvo, kuto thūlanti attho. Ubbeginoti ubbegavanto. Dhaṅkāti kākānameva nāmaṃ. Pāpena kammunā laddhoti kākena manussasantakavilumpanasaṅkhātena pāpena kammena laddho piṇḍo. Na pīṇetīti na tappeti. Tenasmīti tena kāraṇenāhaṃ kiso asmi. Appasnehānīti mandojāni. Idaṃ kāko bodhisattaṃ ‘‘paṇītabhojanaṃ khādatī’’ti saññī hutvāpi vaṭṭakānaṃ gahitagocaraṃ pucchanto āha.
菩萨听了这话,就讲起自己肥胖的原因,说出下面这些偈颂:
Taṃ sutvā bodhisatto attano thūlabhāvakāraṇaṃ kathento imā gāthā abhāsi –
少欲,不胡思乱想,也不走远路;
靠得到什么就吃什么过活,我就这样长得肥壮,乌鸦啊。
‘‘Appicchā appacintāya, adūragamanena ca; Laddhāladdhena yāpento, thūlo tenasmi vāyasa.
“确实,对于少欲知足、少思虑而安乐的人来说;
对于善摄持自心的人,谋生很容易达成。”
‘‘Appicchassa hi posassa, appacintasukhassa ca; Susaṅgahitamānassa, vuttī susamudānayā’’ti.
在这里,“少欲”是指在饮食上少欲、无所贪求,仅仅是为了维持身体才吃食物。“不胡思乱想”是指没有“今天去哪里弄吃的?明天又去哪里弄吃的?”这种对饮食的盘算。“不跑远路”是指不会想着“在某个地方能吃到美味”而跑到很远的地方去。“不管得到什么”是指不论得到的是粗劣的还是精美的,就靠得到的那些过活。“因为这些我长得壮”是指因为这四种原因,我长得壮实。“乌鸦啊”是在对乌鸦说话。“拥有不胡思乱想之乐的人”是指那些没有饮食盘算、不胡思乱想的圣者们拥有这种快乐,他具备那样的快乐。“善于守护心的人”是指“吃这么多就能好好消化”——这样善加把握饮食分量的人。“生活容易维持”是指像这样的人,他的生活很容易维持、很容易打理好。
Tattha appicchāti āhāresu appicchatāya nittaṇhatāya, kevalaṃ sarīrayāpanavaseneva āhārāharaṇatāyāti attho. Appacintāyāti ‘‘ajja kahaṃ āhāraṃ labhissāmi, sve kaha’’nti evaṃ āhāracintāya abhāvena. Adūragamanena cāti ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne madhuraṃ labhissāmī’’ti cintetvā avidūragamanena ca. Laddhāladdhenāti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, yaṃ laddhaṃ, teneva. Thūlo tenasmīti tena catubbidhena kāraṇena thūlo asmi. Vāyasāti kākaṃ ālapati. Appacintasukhassāti āhāracintārahitānaṃ appacintānamariyānaṃ sukhaṃ assatthīti appacintasukho, tassa tādisena sukhena samannāgatassa. Susaṅgahitamānassāti ‘‘ettakaṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ sakkhissāmī’’ti evaṃ suṭṭhu saṅgahitāhāramānassa. Vuttī susamudānayāti evarūpassa puggalassa jīvitavutti sukhena sakkā samudānetuṃ susamudānayā sunibbattiyā.
导师讲完这段法义开示,阐明四圣谛之后,把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束的时候,那位贪欲比丘证得了入流果。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时,乌鸦就是那个贪欲比丘,而鹌鹑则正是我自己。
Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, vaṭṭako pana ahameva ahosinti.
10. 鸽子本生注释
[395] 10. Pārāvatajātakavaṇṇanā
“过了这么久,我终于见到了!”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对那位贪心的比丘而说的。当前这件事的经过,和前面所说的一样。
Cirassaṃvata passāmīti idaṃ satthā jetavane viharanto lolabhikkhuṃyeva ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu heṭṭhā vuttanayameva.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生为一只鸽子,住在波罗奈一位长者的厨房里的一个巢篮中。有一只乌鸦也和它交上了朋友,同样住在那里。这些经过都应该详细展开来说。厨师拔掉乌鸦的羽毛,用面团把它的身体涂满,又在一块碎陶片上钻了孔,穿起来挂在它脖子上,然后把它放进篮子里。菩萨从森林里回来,看到这情形,就取笑它,说出了第一首偈颂:
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto pārāvato hutvā bārāṇasiseṭṭhino mahānase nīḷapacchiyaṃ vasati. Kākopi tena saddhiṃ vissāsaṃ katvā tattheva vasatīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Bhattakārako kākapattāni luñcitvā piṭṭhena taṃ makkhetvā ekaṃ kapālakhaṇḍaṃ vijjhitvā kaṇṭhe piḷandhitvā pacchiyaṃ pakkhipi. Bodhisatto araññato āgantvā taṃ disvā parihāsaṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha –
“等了这么久,我终于见到了你,戴着宝珠的同伴。
朋友啊,你的胡须修得真好,看起来真光彩。”
‘‘Cirassaṃ vata passāmi, sahāyaṃ maṇidhārinaṃ; Sukatā massukuttiyā, sobhate vata me sakhā’’ti.
在这里,massukuttiyā 指的就是这种修整胡须的行为。
Tattha massukuttiyāti imāya massukiriyāya.
乌鸦听完之后,说了第二首偈颂:
Taṃ sutvā kāko dutiyaṃ gāthamāha –
“腋毛、指甲、体毛,蓬乱丛生;我忙于诸事,
久方得剃发匠,今日乃除此毛。”
‘‘Parūḷhakacchanakhalomo, ahaṃ kammesu byāvaṭo; Cirassaṃ nhāpitaṃ laddhā, lomaṃ taṃ ajja hārayi’’nti.
这里说“我忙于事务”,是他在说:“朋友鸽子啊,我忙着国王的事务,找不到空闲,所以指甲和腋毛都长得乱蓬蓬了。”“今日除去”意思是:今天我把它们剃掉了。
Tattha ahaṃ kammesu byāvaṭoti ahaṃ samma pārāvata, rājakammesu byāvaṭo okāsaṃ alabhanto parūḷhakacchanakhalomo ahosinti vadati. Ajja hārayinti ajja hāresiṃ.
于是,菩萨说了第三首偈颂:
Tato bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –
“你剃掉了身上的毛,真是找到了一位难得的理发师;
那么,朋友,你喉咙里到底是什么在叮当作响呢?”
‘‘Yaṃ nu lomaṃ ahāresi, dullabhaṃ laddha kappakaṃ; Atha kiñcarahi te samma, kaṇṭhe kiṇikiṇāyatī’’ti.
它的意思是:你先是好不容易找到一个理发师,让他帮你把毛剃掉。既然已经剃了,那为什么,朋友,你脖子上这个东西还在叮当作响呢?
Tassattho – yaṃ tāva dullabhaṃ kappakaṃ labhitvā lomaṃ harāpesi, taṃ harāpaya, atha kiñcarahi te vayassa idaṃ kaṇṭhe kiṇikiṇāyatīti.
于是乌鸦说了两首偈颂:
Tato kāko dve gāthā abhāsi –
宝珠悬挂在柔嫩之人的颈项上,
我正在学着他们这样做,你别以为这是在闹着玩。
‘‘Manussasukhumālānaṃ, maṇi kaṇṭhesu lambati; Tesāhaṃ anusikkhāmi, mā tvaṃ maññi davā kataṃ.
“如果你也喜欢我这精心修好的胡须造型,
朋友,我会给你做,也把宝珠送给你。”
‘‘Sacepimaṃ pihayasi, massukuttiṃ sukāritaṃ; Kārayissāmi te samma, maṇiñcāpi dadāmi te’’ti.
在这里,“宝珠”是指:这类人会把一颗宝珠挂在脖子上。“我(是)他们”就是“我是他们”。“你不要这么想”是说:你不要以为“这只是我闹着玩的”。“你要是羡慕这个”是说:如果你想要我这样剃须的样子。
Tattha maṇīti evarūpānaṃ manussānaṃ ekaṃ maṇiratanaṃ kaṇṭhesu lambati. Tesāhanti tesaṃ ahaṃ. Mā tvaṃ maññīti tvaṃ pana ‘‘etaṃ mayā davā kata’’nti mā maññi. Sacepimaṃ pihayasīti sace imaṃ mama kataṃ massukuttiṃ tvaṃ icchasi.
听了这话,菩萨说出第六首偈颂:
Taṃ sutvā bodhisatto chaṭṭhaṃ gāthamāha –
“你只是用宝珠把自己遮起来,又把胡须修得漂漂亮亮;
我这就向你告辞了,能见到你,是我所喜爱的。”
‘‘Tvaññeva maṇinā channo, sukatāya ca massuyā; Āmanta kho taṃ gacchāmi, piyaṃ me tavadassana’’nti.
这里,“maṇinā”就是“maṇino”,这才是正确的读法。这段话的意思是:朋友乌鸦,这颗宝珠和这修剪整齐的胡须,只有你才配得上。而对我来说,见不到你才是最好的,所以我跟你打个招呼就走了。
Tattha maṇināti maṇino, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma vāyasa, tvaññeva imassa maṇino anucchaviko imissā ca sukatāya massuyā , mama pana tava adassanameva piyaṃ, tasmā taṃ āmantayitvā gacchāmīti.
菩萨说完这番话,就腾空而起,到别的地方去了。那只乌鸦就当场命尽了。
Evañca pana vatvā bodhisatto uppatitvā aññattha gato. Kāko tattheva jīvitakkhayaṃ patto.
导师讲完这个法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。四圣谛讲完的时候,那位贪欲比丘证得了不来果。那时候,乌鸦就是那位贪欲比丘,而鸽子就是我。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne lolabhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi. Tadā kāko lolabhikkhu ahosi, pārāvato pana ahameva ahosinti.
阿瓦利亚、白旗、达利穆卡和尼噜;
阿桑卡、米伽罗、般遮、咖喇咖尼和公鸡。
法幢本生、难提本生、佉罗子本生与针本生,
敦提罗本生、金螃蟹本生、摩诃迦本生、持明者本生。
辛哈花本生、食残食者本生、鹌鹑本生和鸽子本生;
大长老们把六集中的二十则本生故事结集起来。
Avāriyaṃ setaketu, darīmukhañca neru ca; Āsaṅkamigālopañca, kāḷakaṇṇī ca kukkuṭaṃ. Dhammadhajañca nandiyaṃ, kharaputtaṃ sūci ceva; Tuṇḍilaṃ soṇṇakakkaṭaṃ, mayhakaṃ vijjādharañceva. Siṅghapupphaṃ vighāsādaṃ, vaṭṭakañca pārāvataṃ; Saṅgāyiṃsu mahātherā, chakke vīsati jātake.